1. putrakāmīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ પુત્રકામીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana puruShasya vivAhavayaH pariNayArthaM strINAM lakShaNa~jca (2) · Śloka 2

અથ ખલુ પુમાનેકવિંશતિવર્ષઃ કન્યામતુલ્યગોત્રાં તુલ્યાભિજનામસઞ્ચારિરોગકુલપ્રસૂતાં રૂપશીલલક્ષણસમ્પન્નામનૂનામવિનષ્ટદન્તૌષ્ઠકર્ણનાસાનખકેશસ્તનીં મૃદુમરોગપ્રકૃતિમકપિલામપિઙ્ગલામહીનાધિકાઙ્ગીં દ્વાદશવર્ષદેશીયામમરભુજગસરિદચલવૃક્ષપક્ષિનક્ષત્રાન્ત્યપ્રેષ્યભીષણકનામાન્યનુદ્વહન્તીમનઘામનિન્દ્યામાનિન્દ્યેન વિધિનોદ્વહેત્||૨||

Adhikarana dampatyoH putrotpAdanavayaH (3) · Śloka 3

તસ્યાં ષોડશવર્ષાયાં પઞ્ચવિંશતિવર્ષઃ પુરુષઃ પુત્રાર્થં પ્રયતેત| તદા હિ તૌ પ્રાપ્તવીર્યૌ વીર્યાન્વિતમપત્યં જનયતઃ||૩||

Adhikarana nyUnAbdAbhyAM RutorAdyadinatraye shukrArtavadoShe ca garbhasambhave doShAH (4) · Śloka 4

ઊનપઞ્ચવિંશતિવર્ષેણોનષોડશવર્ષાયામાહિતો ગર્ભઃ કુક્ષિસ્થ એવ વિનાશમાપ્નુયાદલ્પાયુર્બલારોગ્યવિભવો વા સ્યાદ્વિકલેન્દ્રિયો વા ઋતાવાદ્યે ચ રાત્રિત્રયે તથા દુષ્ટે શુક્રાર્તવ ઇતિ||૪||

Adhikarana shukrotpattiH (5) · Śloka 5

તત્રાહારસ્ય સમ્યક્પરિણતસ્ય ક્રમાન્મજ્જાજમનુપ્રાપ્તસ્ય સારઃ શુક્રસંજ્ઞાં લભતે||૫||

Adhikarana shukrasya sthAnAni (6) · Śloka 6

તત્તુ ક્ષીર ઇવ સર્પિરિક્ષુરસ ઇવ ગુડઃ શરીરે શુક્રધરાં કલામાશ્રિત્યાસ્રુતં સર્વાઙ્ગવ્યાપિતયા સ્થિતમ્| વિશેષતશ્ચ મજ્જમુષ્કસ્તનેષુ||૬||

Adhikarana shukrapravRuttau hetuH| (7) · Śloka 7

હર્ષોદીરિતં તુ સઙ્ઘટ્ટનેન હૃદયાવેશાત્ પિણ્ડીભૂતમઙ્ગાદઙ્ગાત્ પ્રવર્તતે||૭||

Adhikarana garbhAdhAnayogyaM shukram| (8) · Śloka 8

તત્ સૌમ્યં સ્નિગ્ધં ગુરુ શુક્લં મધુગન્ધિ મધુરં પિચ્છિલં બહુ બહલં ઘૃતતૈલક્ષૌદ્રાન્યતમવર્ણં ચ શુક્રં ગર્ભાધાનયોગ્યં ભવતિ||૮||

Adhikarana ArtavalakShaNam| (9) · Śloka 9

તથા રક્તમેવ ચ સ્ત્રીણાં માસે માસે ગર્ભકોષ્ઠમનુપ્રાપ્ય ત્ર્યહં પ્રવર્તમાનમાર્તવમિત્યાહુઃ||૯||

Adhikarana asRugdarAdicikitsA| (10) · Śloka 10

અતિપ્રસઙ્ગેનાનૃતાવૃતૌ વા તદેવાસૃગ્દરં પ્રદરં વ્યાપદં ચ રક્તયોનિસંજ્ઞાં લભતે| તત્સાધને રક્તપિત્તચિકિત્સિતં ગુહ્યરોગપ્રતિષેધં ચેક્ષેત||૧૦||

Adhikarana ArtavApravRuttistaccikitsAsUtraM ca| (11) · Śloka 11

વાતકફાવૃતમાર્ગાણાઞ્ચાપ્રવર્તમાનં પિત્તલૈરુપાચરેત્||૧૧||

Adhikarana raktagulmaH taccikitsAtideshashca| (12) · Śloka 12

તદ્ધિ વર્દ્ધમાનમન્તર્વર્તમાનં સશુક્રમશુક્રં વા જીવરહિતં વાતલાન્યાસેવમાનાયા યોષિતો ગર્ભલિઙ્ગાનિ દર્શયદ્ ગુલ્મીભવતિ| તત્ર ગુલ્મચિકિત્સિતમીક્ષેત||૧૨||

Adhikarana duShTArtavajanyaM vAtodarantaccikitsAsUtra~jca| (13) · Śloka 13

કદાચિદ્વા ગર્ભ ઇવ વાતોદરં ભવતિ તદ્વાતોપશમનૈરુપશામ્યતિ||૧૩||

Adhikarana asRu~gnirodhe garbhabhramaH| (14) · Śloka 14

તદેવ કદાચિદ્ આર્તવં સૌમ્યૈર્બૃંહણાત્મભિરાહારવિહારૈઃ સ્તમ્ભિતમનુપદ્રવમેવોદરં ગર્ભાધિષ્ઠિતમિવ વર્ધયતિ| યેન તામગર્ભાં ગર્ભિણીમાહુર્મૂઢાઃ||૧૪||

Adhikarana garbhasya bhUtahatatvabhrAntiH| (15) · Śloka 15

તતો વિરીતૈર્યદૃચ્છયા વા પ્રવૃત્તે રક્તે ગર્ભશરીરમપશ્યન્તો ભૂતહૃતમિત્યજ્ઞા બ્રુવતે||૧૫||

Adhikarana rakShasAM sharIrApaharaNe~ashaktiH (16) · Śloka 16

યસ્માત્ સમ્ભવત્યોજસોઽપહરણં રક્ષોભિર્ન તુ શરીરાપહરણમનિષ્ટત્વાદશક્તેર્વા| ઇચ્છાશક્ત્યોર્હિ પ્રવૃત્તેરુપલબ્ધિઃ ન ચ દૃશ્યતે કસ્યચિદમાનુષૈર્દેહાપ્રહારઃ||૧૬||

Adhikarana AkShepapUrvako rakShobhiH sharIrApaharaNaniShedhaH| (17) · Śloka 17

યદિ ચ દૃષ્ટમપિ સમુલ્લઙ્ઘ્ય કેચિદતિશક્તિયુક્તા ગર્ભસ્ય શરીરાક્ષેપે પ્રવર્તન્તે તદા કથમિવ પ્રાપ્તાવસરાસ્તજ્જનનીમુપેક્ષેરન્||૧૭||

Adhikarana shuddhArtavalakShaNam| (18) · Śloka 18

આર્તવં પુનઃ શશરુધિરલાક્ષારસોપમં ધૌતઞ્ચ વિરજ્યમાનં શુદ્ધમાહુઃ||૧૮||

Adhikarana strIpuMsayo rajaH shukrAdInAmanupalabdhikAlaH| (19) · Śloka 19

યથા ચ બાલસ્ય જીર્ણસ્ય વા તરોઃ પુષ્પફલં પુષ્પફલસ્ય વા તદ્વિધસ્ય ગન્ધો નોપલભ્યતે તથૈવ નોનષોડશાતીતસપ્તતિવર્ષસ્ય પુંસઃ શુક્રરોમાદયો યોષિતશ્ચોનદ્વાદશાતીતપઞ્ચાશદ્વર્ષાયા રજસ્તન્યાદય ઇતિ||૧૯||

Adhikarana shukrArtavayorA~a~apyAyanam| (20) · Śloka 20

અથ શુદ્ધશુક્રાર્તવમરોગં મિથોઽનુરક્તં મિથુનમુપસ્નેહ્યવિધિવત્ સંશોધ્યાસ્થાપનાનુવાસનાભ્યામુપાચરેત્| વિશેષતસ્તુ ઘૃતક્ષીરવદ્ભિર્મધુરૌષધસંસ્કારૈઃ પુરુષમ્, તૈલેન નારીં પિત્તલૈશ્ચ માંસૈઃ| એવં હિ સમાનગુણતયા શુક્રાર્તવમાપ્યાયતે||૨૦||

Adhikarana garbhAsambhavakarAH shukradoShAH| (21) · Śloka 21

વાતપિત્તશ્લેષ્મકુણપગન્ધિગ્રન્થિપૂયક્ષીણમૂત્રપુરીષરેતાંસિ ત્વબીજાનિ ભવન્તિ||૨૧||

Adhikarana vAtAdiduShTasya shukrasya lakShaNAni| (22) · Śloka 22

તત્ર તનુ રૂક્ષં ફેનિલમરુણમલ્પં વિચ્છિન્નં સરુજં ચિરાચ્ચ નિષિચ્યતે વાતેન| કિઞ્ચિત્ પીતમપિચ્છિલમાનીલં વા દહદિવ પ્રવર્તતે પિત્તેન| મજ્જોસંસૃષ્ટં પ્રભૂતં વિબદ્ધં ચામ્ભસિ ચ કિઞ્ચિન્મજ્જતિ શ્લેષ્મણા| કુણપગન્ધ્યનલ્પં રક્તેન| ગ્રન્થિભૂતં વાતશ્લેષ્મભ્યામ્| પૂતિ પૂયનિભં પિત્તશ્લેષ્મભ્યામ્| ક્ષીણં વાતપિત્તાભ્યામ્| તદુક્તં સસાધનં પ્રાક્| મૂત્રપુરીષગન્ધિ સન્નિપાતેન||૨૨||

Adhikarana duShTArtavalakShaNAtideshaH duShTashukrArtavayoH sAdhyatvAdi ca| (23) · Śloka 23

આર્તવમપિ શુક્રવદ્ દોષૈરુપસૃષ્ટમબીજમેવ| તસ્ય લિઙ્ગં નામ ચ પૂર્વવત્| તેષુ કુણપગ્રન્થિપૂયક્ષીણરેતાંસિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ| મૂત્રપુરીષશુક્રાર્તવં ત્વસાધ્યં કુણપગ્રન્થિપૂયાર્તવં ચ||૨૩||

Adhikarana vAtAditriduShTayoH shukrArtavadoShayoshcikitsAtideshaH| (24) · Śloka 24

તત્રાદ્યાંસ્ત્રીન્ શુક્રાર્ત્તવદોષાન્ યથાસ્વં દોષસાધનેન સાધયેત્| ગુહ્યયોનિરોગપ્રતિષેધેન ચોભયાન્||૨૪||

Adhikarana vAtikashukradoShe cikitsAvisheShaH| (25) · Śloka 25

અપિ ચ-- વાતિકે શુક્રદોષે વસુકસૈન્ધવફલામ્લસિદ્ધં યવક્ષારપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્| બિલ્વવિદારીસિદ્ધં ક્ષીરયુક્તમાસ્થાપનમ્| મધુકભદ્રદારુસિદ્ધં તૈલમનુવાસનં ક્ષીરકુલીરરસસિદ્ધં તૈલમુત્તરબસ્તિઃ||૨૫||

Adhikarana paittikashukradoShe cikitsAvisheShaH| (26) · Śloka 26

પૈત્તિકે કાણ્ડેક્ષુશ્વદંષ્ટ્રાગુડૂચીસિદ્ધં મૂર્વામધૂકપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્| ત્રિવૃચ્ચૂર્ણઃ સઘૃતો વિરેકઃ| પયસ્યાશ્રીપર્ણીસિદ્ધં ક્ષીરયુક્તમાસ્થાપનમ્| મધુકમુદ્ગપર્ણીસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ||૨૬||

Adhikarana shlaiShmikashukradoShe cikitsAvisheShaH| (27) · Śloka 27

શ્લૈષ્મિકે પાષાણભેદાઽશ્મન્તકાઽઽમલકક્વાથસિદ્ધં પિપ્પલીમધુકચૂર્ણપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્| મદનફલકષાયો વમનમ્| દન્તીવિડઙ્ગચૂર્ણસ્તૈલલીઢો વિરેકઃ| રાજવૃક્ષમદનફલકષાયપ્રગાઢમાઽઽસ્થાપનમ્| મધુકપિપ્પલીસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ||૨૭||

Adhikarana vAtajArttavadoShe cikitsAvisheShaH| (28) · Śloka 28

વાતજે પુષ્પદોષે ભાર્ઙ્ગીમધુકભદ્રદારુસિદ્ધં સર્પિષ્પાનમ્| કાશ્મર્ય્યક્ષુદ્રસહાસિદ્ધં વા ક્ષીરમ્| મધુકશૃગાલવિન્નાકલ્કં પયસ્સર્પિસ્સહિતં પ્રિયઙ્ગુતિલકલ્કં વા યોનૌ ધારયેત્| સરલમુદ્ગપર્ણીકષાયઃ પ્રક્ષાલનમ્||૨૮||

Adhikarana pittajArtavadoShe cikitsAvisheShaH| (29) · Śloka 29

પિત્તજે કાકોલીદ્વયવિદારીમૂલક્વાથમુત્પલપદ્મકક્વાથં મધૂકપુષ્પકાશ્મર્ય્યફલક્વાથં વા સશર્કરં પિબેત્| શ્વેતચન્દનક્વાથં વા સક્ષૌદ્રમ્| ધવધાતકીકલ્કં વા ઘૃતેન વા મધુકમધુરસામૃદ્વીકાકલ્કમ્| શમ્યાકગવાક્ષીક્ષીરં વિરેકઃ| ચન્દનપયસ્યાકલ્કં યોનૌ ધારયેત્| ગૌરિકારિષ્ટકષાયઃ પ્રક્ષાલનમ્||૨૯||

Adhikarana shlaiShmikArttavadoShe cikitsAvisheShaH| (30) · Śloka 30

શ્લૈષ્મિકે કુટજકટુકાશ્વગન્ધાક્વાથં પિબેત્| સમાક્ષિકં વા ક્ષીરિવૃક્ષપ્રવાલક્વાથમ્| એતેષામેવ વા ચૂર્ણં મધુઘૃતાભ્યાં લિહ્યાત્| મદનફલકષાયેણ વમનમ્| તત્કલ્કમેવ ચ યોનૌ ધારયેત્| લોધ્રતિન્દુકકષાયઃ પ્રક્ષાલનં બસ્તમેષમૂત્રં વા||૩૦||

Adhikarana kuNaparetasi cikitsA| (31) · Śloka 31

કુણપરેતસિ ધાતકીપુષ્પખદિરાર્જુનદાડિમૈઃ સિદ્ધમસનાદિભિર્વા સર્પિઃ પાયયેત્||૩૧||

Adhikarana granthiretasi cikitsA| (32) · Śloka 32

ગ્રન્થિરેતસિ પાષાણભેદા પલાશભસ્મના વા||૩૨||

Adhikarana pUyaretasi cikitsA| (33) · Śloka 33

પૂયરેતસિ પરુષકાદિન્યગ્રોધાદિભ્યામ્||૩૩||

Adhikarana mUtrapurISharetasi cikitsA| (34) · Śloka 34

મૂત્રપુરીષરેતસિ વાયુનાતિવિકૃતે હિઙ્ગૂશીરચિત્રકૈરથવા ચિત્રકવિતુન્નકપ્રિયઙ્ગુસમઙ્ગામૃણાલસિદ્ધમ્ એલામોચચૂર્ણપ્રતીવાપમ્||૩૪||

Adhikarana granthyArtave cikitsA| (35) · Śloka 35

તથ ગ્રન્થ્યાર્ત્તવે પાઠાત્રિકણ્ટકવૃક્ષકક્વાથમ્||૩૫||

Adhikarana kuNapapUyArttave cikitsA| (36) · Śloka 36

કુણપપૂયાર્ત્તવે ચન્દનક્વાથં પિબેત્| ત્રિફલાકલ્કક્વાથૌ ચાત્ર ધારણાચમને||૩૬||

Adhikarana shukrArttavadoSheShu sAmAnyA cikitsA| (37) · Śloka 37

સર્વેષુ ચ શુક્રાર્ત્તવદોષેષુ સ્ત્રીપુંસૌ સ્નેહાદિકર્મભિર્વિશેષેણ ચોત્તરબસ્તિભિઃ પુનઃ પુનરુપાચરેત્| યથાસ્વં ચ યોનૌ કલ્કૈઃ પિચુભિશ્ચ| ઇત્યેવં વિશુદ્ધશુક્રાર્ત્તવૌ પૂર્વોક્તં વિધિમાસેવેતામ્||૩૭||

Adhikarana RutukAlaH tatra matAntarANi ca| (38) · Śloka 38

ઋતુસ્તુ દૃષ્ટાર્ત્તવો દ્વાદશરાત્રં ભવતિ| ષોડશરાત્રમિત્યન્યે| શુદ્ધયોનિગર્ભાશયાર્ત્તવાયા માસમપિ કેચિત્| તદ્વદદૃષ્ટાર્ત્તવોઽપ્યસ્તીત્યપરે||૩૮||

Adhikarana RutumatyA lakShaNam| (39) · Śloka 39

ક્ષામપ્રસન્નવદનાં સ્ફુરચ્છ્રોણિપયોધરામ્| સ્રસ્તાક્ષિકુક્ષિં પુંસ્કામાં વિન્દ્યાદૃતુમતીં સ્ત્રિયમ્||૩૯||

Adhikarana RutAvatIte garbhAsambhavasya hetuH| (40) · Śloka 40

પદ્મં સઙ્કોચમાયાતિ દિનેઽતીતે યથા તથા| ઋતાવતીતે યોનિઃ સ્યાચ્છુક્રં નાતઃ પ્રતીચ્છતિ||૪૦||

Adhikarana Arttavasa~jcayakAlaH vAyorArttavaprartakattva~jca| (41) · Śloka 41

માસેનોપચિતં રક્તં ધમનીભ્યામૃતૌ પુનઃ| ઈષત્કૃષ્ણં વિગન્ધં ચ વાયુર્યોનિમુખાન્નુદેત્||૪૧||

Adhikarana RutumatyA niyamAH| (42) · Śloka 42

તતઃ પુષ્પદર્શનિ પ્રથમદિવસાત્પ્રભૃતિ બ્રહ્મચારિણી, સ્નાનાદ્યલઙ્કારરહિતા, દર્ભસંસ્તરશાયિની ત્રિરાત્રમાસીત| પર્ણશરાવકરતલાન્યતમેન યાવકં પયસા સિદ્ધમલ્પં કર્શનાર્થમ્ અશ્નીયાત્| તીક્ષ્ણોષ્ણાઽમ્લલવણાનિ ચ વર્જયેત્||૪૨||

Adhikarana RutusnAtAyAH prathamabhartRudarshanavidhiH tatra hetushca| (43) · Śloka 43

ચતુર્થેઽહન્યુદ્વર્ત્તિતા શીતસલિલસ્નાતાઽનુલિપ્તાઽલઙ્કૃતા શુક્લમાલ્યામ્બરા કૃતમઙ્ગલસ્વસ્ત્યયનૈવંવિધમેવં ભર્ત્તારં પશ્યેદનન્યમનાઃ| તદા હિ યાદૃશમેવ પશ્યતિ ચિન્તયતિ વા તાદૃશં પ્રસૂત ઇતિ||૪૩||

Adhikarana gunavatputrArthI saptarAtramupekSheta| (44) · Śloka 44

તતઃ સ્નાનાત્ પુનરપિ ગુણવત્ પુત્રાર્થી ત્રિરાત્રમ્ ઉપેક્ષેત| પુષ્પદર્શનાત્ સપ્તરાત્રમ્||૪૪||

Adhikarana yugmAsu putrakAmaH saMvishet| (45) · Śloka 45

અથાષ્ટમ્યાં દશમ્યાં દ્વાદશ્યાં વા રાત્રૌ પુત્રકામઃ સંવિશેત્||૪૫||

Adhikarana ayugmAsu duhitRukAmaH saMvishet| (46) · Śloka 46

પઞ્ચમ્યાં સપ્તમ્યાં નવમ્યાં વા દુહિતૃકામઃ||૪૬||

Adhikarana prashastarAtriShUttarottarA rAtrayaH prashastatarAH| (47) · Śloka 47

તાસૂત્તરોત્તરમાયુરારોગ્યૈશ્વર્ય્યસૌભાગ્યબલવર્ણેન્દ્રિયસમ્પદપત્યસ્ય ભવતિ| અતઃ પરં તૂત્તરોત્તરમેવાયુરાદીનાં હ્રાસઃ||૪૭||

Adhikarana strIpuMgarbhasambhave upapattiH| (48) · Śloka 48

તત્ર યુગ્માસુ રાત્રિષ્વલ્પીભવત્યાર્ત્તવમયુગ્માસ્વાપ્યાય્યતે| તસ્માત્તાસુ ક્રમાત્ પુત્રસ્ય દુહિતુશ્ચ જન્મ| અતએવ ચાનુપરતાર્ત્તવદર્શનાં પુત્રાર્થી વિપ્રકૃષ્ટેષ્વપ્યહસ્તુ નોપેયાત્||૪૮||

Adhikarana AhArAvashAdyugmAyugmAsu shukrasya nyUnAdhikye durapatyatA| (49) · Śloka 49

યદિ ત્વાહારનુરોધાદયુગ્માસુ શુક્રસ્યાધિકતા ચ ન્યૂનતા સ્યાત્તતઃ પુમાન્ સ્ત્ર્યાકૃતિર્દુર્બલો હીનાઙ્ગો વા જાયતે| સ્ત્રી ચ પુરુષાકૃતિર્દુર્બલા હીનાઙ્ગી વા||૪૯||

Adhikarana klIbA~apratyatAyAH kAraNam| (50) · Śloka 50

એકાદશીત્રયોદશ્યોસ્તુ નપુંસકં સ્યાત્||૫૦||

Adhikarana putrIyaM vidhAnAdi| (51) · Śloka 51

અથોપાધ્યાયઃ પુત્રીયં વિધાનમાચરેત્| શૂદ્રાયાસ્તુ મન્ત્રવર્જિતમ્| યાદૃશં ચ પુત્રમાશાસીત તદ્રૂપવર્ણચરિતાઞ્જનપદાનનુચિન્તયેતિ સ્ત્રી વાચ્યા ચ| તજ્જનપદાહારવિહારોપચારપરિચ્છદાંશ્ચાનુવિદધીત્||૫૧||

Adhikarana putrIyavidhyanuShThAnAtparaM dampatyoshcaryyA| (52) · Śloka 52

કર્માન્તે ચ પુમાન્ માસં બ્રહ્મચારી સર્પિઃક્ષીરાભ્યાં શલ્યોદનમભિપ્રાશ્ય નાત્યાઽઽશિતઃ સુખી સ્રગ્વી સુમનાઃ પ્રીણીતાઙ્ગઃ શુક્લનિવસનો મૌહૂર્તિકાનુમતે રાત્રિભાગે કલ્યાણાનિ ચિન્તયાસ્તદભિકામઃ સ્વાસ્તીર્ણં શયનં દક્ષિણેન પાદેન પ્રાગારોહેત્| તદ્વિધૈવ ચ પ્રમદા કર્શિતાઙ્ગી તૈલમાષોત્તરાહારા, પૂર્વં વામપાદેન પુરુષસ્ય દક્ષિણતઃ શય્યામધિરોહેત્||૫૨||

Adhikarana shayyAdhirohaNe prayojyamantrAH| (53) · Śloka 53

તત્ર મન્ત્રં પ્રયુઞ્જીત-- 'આયુરસિ, સર્વતઃ પ્રતિષ્ઠાસિ, ધાતા ત્વા દધાતુ, વિધાતા ત્વા દધાતુ, બ્રહ્મવર્ચસા ભવ ઇતિ| બ્રહ્મા બૃહસ્પતિર્વિષ્ણુઃ સોમસૂર્યસ્તથાઽશ્વિનૌ| ભગોઽથ મિત્રાવરુણૌ વીરં દધતુ મે સુતમ્||૫૩||

Adhikarana saMveshanaprakArastaduttarakRutya~jca| (54) · Śloka 54

તતઃ પરસ્પરં સામભિરભિસાન્ત્વ્ય સહર્ષમનુકૂલં સંવિશેતામ્| પર્યાપ્તે ચૈનાં શીતોદકેન સહસા પરિષિઞ્ચેત્||૫૪||

Adhikarana maithune~ayogyau strIpuruShau (55) · Śloka 55

તત્રાઽત્યાશિતા, ક્ષુધિતા, પિપાસિતા, ભીતા, વિમનાઃ, શોકાર્ત્તા, ક્રુદ્ધાઽતિમેદુરાઽન્યકામાઽવ્યવાયકામા વા ન ગર્ભં ધત્તે, વિગુણં વા| તથા પુરુષોઽપિ| ન ચાસૌ અધસ્તિષ્ઠેત્| તથા હિ સ્ત્રીચેષ્ટઃ પુમાઞ્જાયતે, પુંશ્ચેષ્ટા વા સ્ત્રી||૫૫||

Adhikarana nyubjapArshvagatastrIsevananiShedhAdi (56) · Śloka 56

ન ચ ન્યુબ્જાં વા સેવેત| ન્યુબ્જાયાં વાતો બલવાન્ સ યોનિં પીડયતિ| દક્ષિણપાર્શ્વગતાયાઃ શ્લેષ્મા પીડિતશ્ચ્યુતઃ પિદધાતિ ગર્ભાશયમ્| વામપાર્શ્વગતાયાસ્તદ્વત્ પિત્તં વિદહતિ રક્તશુક્રે| તસ્માદુત્તાનં બીજં ગૃહ્ણીયાત્| તથા હિ યથાસ્થાનમેવ તિષ્ઠન્તિ દોષાઃ||૫૬||

Adhikarana puMsavanakAlaH matAntarANi ca (57) · Śloka 57

લબ્ધગર્ભાં ચૈનાં વિદિત્વા, પ્રાગ્વ્યક્તીભાવાદ્ગર્ભસ્ય પુષ્યે પુંસવનાનિ પ્રયુઞ્જીત| દ્વાદશરાત્રમિત્યન્યે| તત્રાપિ યુગ્મદિનેષ્વિતિ કેચિત્| પ્રત્યહમિત્યપરે||૫૭||

Adhikarana puMsavanavidhiH (58) · Śloka 58

તદ્યથા-- લક્ષ્મણા-વટશ્રૃઙ્ગ-સહદેવા-વિશ્વ-દેવાનામ-ન્યતમાં ક્ષીરેઽભિષુત્ય ત્રીશ્ચતુરો વા બિન્દૂન્ દક્ષિણે નાસાપુટે સ્વયમાસિઞ્ચેત્ પિચુના| વામે તુ દુહિતૃકામા| ન ચૈતાન્ નિષ્ઠીવેત્| તથા પુષ્યોદ્ધૃતાયાઃ શ્વેતબૃહત્યા મૂલકલ્કાદ્રસં નાવયેત્| તદ્વચ્ચોત્પલપત્રં કુમુદપત્રં લક્ષ્મણામૂલં વટશૃઙ્ગાણિ ચાષ્ટૌ ચ નાવયેત્| શુક્લ-માલ્યામ્બરધરા ચ નારી પુષ્યોદ્ધૃતાયા લક્ષ્મણાયા મૂલકલ્કમુદુમ્બરમાત્રં પયસા પિબેત્ પુત્રસ્યોત્પાદનાય સ્થિતયે ચ| તદ્વદ્ગૌરદણ્ડમપામાર્ગં જીવકર્ષભકૌ શઙ્ખપુષ્પીમધ્યદણ્ડાં સહચરં નગ્નજિતમગ્નિજિહ્વામષ્ટૌ વા વટશ્રૃઙ્ગાનિ| શાલિપિષ્ટસ્ય ચ પચ્યમાનસ્યોષ્માણમાઘ્રાય તદ્રસં દેહલ્યાં સ્થિતા પૂર્વવન્નાવયેત્| યચ્ચાન્યદપિ બ્રાહ્મણા વૃદ્ધસ્ત્રિયો વા બ્રૂયુસ્તચ્ચ કુર્યાત્||૫૮||

Adhikarana garbhasthApanAni (59) · Śloka 7

તતઃ પ્રજાસ્થાપનાખ્યા દશૌષધીઃ શિરસા દક્ષિણેન ચ પાણિના ધારયેત્| એતાભિશ્ચ સિદ્ધં પયો ઘૃતં વા પિબેત્| એતાભિરેવ પુષ્યે-પુષ્યે સ્નાયાત્| સદા ચ સમાલભેત| તથા સર્વાસાં જીવનીયાનામૌષધીનાં સદોપયોગસ્તૈર્વિધાનૈઃ| ઇતિ ગર્ભસ્થાપનાનિ| સૌમ્યાકૃતિવચનોપચારચેષ્ટાશ્ચ પ્રિયહિતાનુવર્તિનઃ પરિચારકાસ્તથા ભર્તેતિ||૭||

Adhikarana punarupagamananiShedhakAlaH (60) · Śloka 60

પુનશ્ચૈનાં માસાદુપેયાત્||૬૦||

Adhikarana garbhasya varNavisheShahetavaH (61) · Śloka 61

તત્ર શુક્રે શુક્લે ઘૃતમણ્ડાભે વા ગર્ભસ્ય ગૌરત્વમ્| તૈલાભે કૃષ્ણત્વમ્| મધ્વાભે શ્યામત્વમ્| તથા ક્ષીરાદિમધુરાણામુપયોગાત્ માતુરુદકવિહારાચ્ચ ગૌરતા| તિલાન્નવિદાહિનાં કૃષ્ણતા| વ્યામિશ્રાણાં શ્યામતા| દેશકુલાનુવૃત્તિતશ્ચ વર્ણભેદઃ| તથા તેજોધાતોરુદકાઽઽકાશધાતુસમ્પર્કાદ્ગૌરતા, ભૂવાયુસમ્પર્કાત્ કૃષ્ણતા, સર્વધાતુસામ્યે શ્યામતા||૬૧||

Adhikarana garbhasya sattvavisheShakarANi (62) · Śloka 62

સત્ત્વવિશેષકરાણિ પુનર્માતાપિતૃસત્ત્વાદયોઽન્તર્વત્ન્યાઃ શ્રુતયશ્ચાભીક્ષ્ણં સ્વોપચિતં ચ કર્મ ભવતિ| પૂર્વાભ્યાસશ્ચેતિ||૬૨||

Adhikarana adhyAyopasaMhAraH (63) · Śloka 63

ભવન્તિ ચાત્ર||૬૩||

Adhikarana Arttavasya bahvalpakAlasthitau hetuH (64) · Śloka 64

ઘૃતક્ષીરાદિનિત્યાસુ મુદિતાસુ કફાત્મસુ| આર્ત્તવં તિષ્ઠતિ ચિરં વિપરીતાસ્વતોઽન્યથા||૬૪||

Adhikarana shuddhe garbhAshaye bIjanipAtAdeva garbhagrahaNam (65) · Śloka 65

નિપાતાદેવ ગૃહ્ણાતિ રાગં વાસો યથાઽમલમ્| ધ્રુવં ગર્ભં તથા બીજં ક્ષેત્રં બીજમુપસ્કૃતમ્||૬૫||

Adhikarana garbhali~ggAbdivyakteH pUrvameva puMsavanasya anuShTheyatvam (66) · Śloka 66

અવિરુદ્ધે ધ્રુવં દૈવ કાલે યુક્તસ્ય કર્મણઃ| સિદ્ધિઃ પુંસવનાદ્યસ્માત્પૂર્વં વ્યક્તેઃ પ્રયોજયેત્||૬૬||

Adhikarana puMsavanAdividhinA jAtAnAM putrANAM sadguNatvam (67) · Śloka 67

જાતાશ્ચૈવં રૂપવન્તો મહાસત્ત્વાશ્ચિરાયુષઃ| ઋણાન્મોચયિતારઃ સ્યુઃ સુપુત્રાઃ પુત્રિણાં મતાઃ||૬૭||

Adhikarana devatAdiratAnAM mahAguNaputrotpattiH (68) · Śloka 68

દેવતાચારશૌચાદિરતા સૂતે મહાગુણમ્| ધાવત્યેવં ચાચરિતં પ્રાગ્જન્માભ્યાસયોગતઃ||૬૮||

Adhikarana strIshukrasya garbhaM pratyaki~jcitkaratvam (69-5) · Śloka 5

યોષિતોઽપિ સ્રવત્યેવ શુક્રં પુંસઃ સમાગમે| ગર્ભસ્ય તત્ર કિઞ્ચિત્તું કરોતીતિ ન ચિન્ત્યતે||૬૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાનેઽઙ્ગ- વિભાગો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૫||