6. sirāvibhāgaḥ

Adhikarana atha sirAvibhAgo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સિરાવિભાગમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પૂર્વાધ્યાયે શરીરાવયવભેદે સ્વલ્પવ્યક્તત્વાત્ સિરાદિર્નિર્ણીતશેષસ્તત્રાપિ સિરાણાં પ્રાધાન્યાન્નિર્ણયાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana dashamUlasirAH (2) · Śloka 2

દશમૂલસિરા હૃદયપ્રતિબદ્ધાઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષ્વોજો નયન્તિ| તત્પ્રતિબદ્ધા હિ શરીરચેષ્ટા||૨||

દશમુલસિરા ઇત્યાદિ| મૂલસિરાઃ પ્રધાનસિરાઃ| તતો હિ સર્વાઃ સિરાઃ ભવન્તિ| તા અઙ્ગેષુ પ્રત્યઙ્ગેષુ ચૌજો નયન્તિ|| ૨||

Adhikarana sirANAM sa~gkhyA (3) · Śloka 3

તાસ્તુ દ્વ્યઙ્ગુલમઙ્ગુલમર્ધાઙ્ગુલં યવં યવાર્ધઞ્ચ ગત્વા દ્રુમ- પત્રસેવનીપ્રતાવનદ્ભિદ્યમાનાઃ સપ્તશતાનિ ભવન્તિ||૩||

તાઃ પ્રભિદ્યમાનાઃ દ્રુમપત્રરેખાપ્રતાનવત્ સપ્તશતાનિ સિરાણાં ભવન્તિ| તેનૈદુક્તં ભવતિ-તા હૃદયપ્રતિબદ્ધા દશ સિરા હૃદયાદ્વ્યઙ્ગુલં ગત્વા પ્રથમં પ્રતાનં મુઞ્ચન્તિ| તત અઙ્ગુલં ગત્વા દ્વિતીયમ્| તત અર્ધમઙ્ગુલં ગત્વા તૄતીયમ્| તતો યવં ગત્વા ચતુર્થમ્| તતોઽપિ યવાર્ધં ગત્વા પઞ્ચમમિતિ| તતો ન ભિદ્યન્તે| સર્વેષુ ચૈવં ભિદ્યમાના ઇતિ યોજ્યં યાવદ્ભેદોઽસ્તિ| સપ્તશતાનિ પ્રતાનાનાં દીર્ઘાણાં ભવન્તિ|| ૩||

Adhikarana shAkhAgatAH sirAstatra vedhya- sirANAM sa~gkhyA ca (4) · Śloka 4

તાસાં ચતુઃશતી શાકાસુ| તત્ર ષોડશાબ્યધનીયાઃ||૪||

તાભ્યશ્ચત્વારિ શતાનિ ચતસૃષુ શાખાસુ| તત્રેતિ ચતુશ્શત્યાં ષોડશા વ્યધનીયાઃ|| ૪||

Adhikarana antarAdhigatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (5) · Śloka 5

ષટ્ત્રિંશં શતમન્તરાધૌ| તત્ર દ્વાત્રિંશત્||૫||

અન્તરાધૌ તુ ષટ્ત્રિંશત્ શતમ્| તત્ર દ્વાત્રિંશદવ્યધનીયા ઇતિ સમ્બન્ધઃ|| ૫||

Adhikarana mUrddhagatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (2) · Śloka 2

અતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમુર્ધ્વમ્| તત્રાપિ પઞ્ચાશત્||૨||

Adhikarana shAkhAsirAvivaraNam (6) · Śloka 6

તાસામેકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ શતમ્| તત્ર ન વિધ્યેજ્જા લન્ધરામ્| તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરગતાઃ||૬||

તત્ર ષોડશ શાખાસુ ચતસૃષ્વવધનીયા ઉક્તાસ્તત્રૈકા પૂર્વોક્તજાલન્ધરા તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરસમાશ્રયા અવેધ્યાઃ|| ૬||

Adhikarana tatrAntarAdhigatasirAvivaraNam (2) · Śloka 2

દ્વાત્રિંશચ્છ્રોણ્યા ગુદમેઢ્રાશ્રયાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે વઙ્ક્ષણયોઃ કટીકતરુણયોશ્ચેત્યષ્ટૌ શસ્ત્રતો રક્ષેત્||૨||

Adhikarana pARshvagatAH sirAH (1) · Śloka 1

ષોડશ પાર્શ્વયોસ્તયોરૂર્ધ્વગામેકૈકાં પાર્શ્વસન્ધિસંજ્ઞામ્||૧||

Adhikarana pRuShThagatAH sirAH (2) · Śloka 2

ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠે| તાસાં પૃષ્ઠવંશમુભયતો દ્વે દ્વે ઊર્ધ્વ- ગામિન્યૌ તાશ્ચતસ્રઃ|૨|

Adhikarana udaragatAH sirAH (2) · Śloka 2

ચતુર્વિંશતિરુદરે| તાંસાં મેઢ્રસ્યોપરિ રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે તા અપિ ચતસ્રઃ||૨||

Adhikarana vakShogatAH sirAH (7) · Śloka 7

ચત્વારિંશદ્વક્ષસિ| તાસાં દ્વે હૃદયે| દ્વે ચ સ્તનમુલસ્તન રોહિતેષુ| એકૈકાપસ્તમ્ભાપાલેષ્વિતિ| તાશ્ચતુર્દશ||૭||

આગ્રીવામુલાદાઽઽચોરુસન્ધેરન્તરાધિઃ| તત્ર ષટ્ત્રિંશચ્છતં સિરાણામ્| તદ્યથા-દ્વાત્રિંશત્ શ્રોણ્યામ્| પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ ષોડશ| પૃષ્ઠે ચતુર્વિંશતિઃ| ઉરસિ ચત્વારિંશત્| ઇતિ ષટ્ત્રિંશચ્છતમન્તરાધૌ સિરાણામ્| 'તત્ર દ્વાત્રિંશદવ્યધનીયાઃ' ઇતિ યદુક્તં તત્પ્રદર્શ્યતે-અષ્ટૌ શ્રોણ્યામ્| વઙ્ક્ષણ ઉભયત્ર ચતસ્રઃ| કટીકતરુણાખ્યયોર્મર્મણોશ્ચતસ્ર ઇત્યષ્ટૌ| પાર્શ્વયોર્દ્વૌ| દ્વયોઃ પાર્શ્વયોરેકૈકામૂર્ધ્વગામ્| પૃષ્ઠે ચતસ્રઃ| પૃષ્ઠવંશસ્યૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે ઊર્ધ્વગામિન્યૌ દ્વે| અપરસ્મિંશ્ચ દ્વે ઇતિ| જઠરે ચતસ્રઃ રોમરાજ્યાઃ પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્દ્વે-દ્વે ઇતિ| ઉરસિ ચતુર્દશ| તત્ર દ્વે હૃદયે| દ્વે-દ્વે દ્વયોઃ સ્તનમુલયોઃ| ઇતિ ચતસ્રઃ| સ્તનરોહિતયોશ્ચતસ્રઃ| અપસ્તમ્ભયોરેકૈકા| તથાઽઽપાલાપયોરપિ| એવં દ્વાત્રિંશદન્તરાધાવવ્યધનીયાઃ|| ૭||

Adhikarana mUrdhajatrUrdhvasirAvivaraNam (4) · Śloka 4

ચતુર્વિંશતિર્ગ્રીવાયામ્| તાસાં ચતસ્રોઽષ્ટૌ ચ મર્મસંજ્ઞાઃ| દ્વે કૃકાટિકયોઃ| દ્વે વિધુરયોરિતિ ષોડશ શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્||૪||

Adhikarana hanugatAH sirAH (1) · Śloka 1

હન્વોઃ ષોડશ તાસાં સન્ધિસમ્બન્ધિન્યૌ દ્વે||૧||

Adhikarana jihvAgatAH sirAH (4) · Śloka 4

ષોડશ જિહ્વાયામ્| તાસામધો દ્વે રસવેદિન્યૌ| દ્વે વા- ક્પ્રવર્ત્તિન્યૌ| તાશ્ચતસ્રઃ||૪||

Adhikarana nAsAgatAH sirAH (7) · Śloka 7

ષટ્પઞ્ચાશન્નેત્રયોઃ| તયોરુન્મેષનિમેષક્રિયે દ્વે-દ્વે| દ્વે ચાપા- ઙ્ગયોરિતિ ષટ્| નાસાનેત્રગતાસ્તુ લલાટે ષષ્ટિઃ| તાસાં કેશાન્તાનુગતાશ્ચતસ્રઃ| દ્વે ચાઽઽવર્તયોઃ| એકા ચ સ્થપન્યામિતિ સપ્ત||૭||

Adhikarana karNagatAH sirAH (3) · Śloka 3

કર્ણયોઃ ષોડશ| તાસાં શબ્દવાહિન્યૌ દ્વે| ત એવ ચ શઙ્ખયોસ્તાસાં શઙ્ખસન્ધિગતે દ્વે||૩||

Adhikarana shirogatAH sirAH (8) · Śloka 8

દ્વાદશ મૂર્ધનિ| તાસામુત્ક્ષેપયોર્દ્વે| સીમન્તેષ્વેકૈકામે કામધિપતાવિત્યષ્ટૌ શસ્ત્રેણ પરિહરેત્| તથાક્ષુદ્રિકાઃ કુટિલાઃ સઙ્કીર્ણાઃ ગ્રન્થિતાઃ સન્ધિષુ ચાશસ્ત્રકૃત્યાઃ||૮||

ચતુષ્ષ્ટ્યધિકં શતમુર્ધ્વં શિરસિ સિરાણામિતિ યદુક્તં તદ્વિભજતે-ગ્રીવાયાં ચતુર્વિંશતિઃ હન્વોર્દ્વયોઃ ષોડશ| ષોડશ જિહ્વાયામ્| નાસાયાં ચતુર્વિંશતિઃ નેત્રયોઃ ષટ્પઞ્ચાશત્| લલાટે ષષ્ટિર્નાસાનેત્રાશ્રિતાસ્તાભ્યોઽનન્યા અતો ન ગણ્યન્તે| કર્ણયોર્દ્વયોઃ ષોડશ સિરાસ્તા એવ શઙ્ખાશિર્તા અતસ્તત્રસ્થા ન ગણ્યન્તે| મુર્ધ્નિ દ્વાદશેતિ ચતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમ્| અત્ર 'પઞ્ચાશદવ્યધનીયાઃ' ઇતિ યદુક્તં તદુચ્યતે-ગ્રીવાયાં ષોડશ| ચતુસ્રો મર્મસંજ્ઞાઃ| દ્વે નીલે દ્વે મન્યે ઇતિ ચતસ્રઃ| અષ્ટૌ મર્મસંજ્ઞાઃ માતૃકા ઇતિ વક્ષ્યમાણાઃ| દ્વે દ્વયોઃ કૃકાટિકયોઃ| દ્વે ચ વિધુરયોરિતિ ષોડશ| હન્વોર્દ્વયોઃ| દ્વે હનુસન્ધિબન્ધનકર્મણી| જિહ્વાયાં ચતસ્રઃ| દ્વે રસબોધને જિહ્વાયા અધસ્તયા દ્વે વાક્પ્રવર્ત્તિન્યૌ ઇતિ ચતસ્રઃ નાસાયાં તિસ્રો યત્ર દ્વે ગન્ધવેદિન્યાવેકા ચ તાલુનીતિ તિસ્રઃ| નેત્રયોઃ ષટ્| નિમેષે દ્વે| ઉન્મેષે દ્વે| અપાઙ્ગયોર્દ્વે ઇતિ ષટ્| લલાતે સપ્ત| કેશાન્તગાશ્ચતસ્રઃ| આવર્ત્તકાખ્યયોર્મર્મણોર્દ્વે| એકા ચ ભ્રૂમધ્યભવે સ્થપન્યાખ્યમર્મણિ ઇતિ સપ્ત| કર્ણયોશ્ચતસ્રઃ| દ્વે શબ્દવાહિન્યૌ| શઙ્ખયોસ્તત્સન્ધિગતે દ્વે ઇતિ ચતસ્રઃ| કેશાન્તેઽષ્ટૌ| દ્વયો રુત્ક્ષેપયોર્દ્વે| સીમન્તેષુ પઞ્ચ| અધિપતૌ રોમાવત્તમર્મણ્યેકા ઇત્યષ્ટૌ| એવં શિરસિ પઞ્ચાશદવેધ્યાઃ| કેવલમેતા એવાવેધ્યાઃ| યાવત્ ક્ષુદ્રિકાઃ અતિસૂક્ષ્માઃ| કુટિલા અનૃજુગામિન્યઃ| સઙ્કીર્ણાઃ બહુભિરનભિવ્યક્તાઃ ગ્રથિતાઃ સઙ્કોચેન ગ્રન્થિરૂપાઃ| તથા સન્ધિષુ કૂર્પરાદિષ્વાશિર્તાઃ|| ૮||

Adhikarana vAtAdibhIshca shuddharaktavaha- sirAsa~gkhyAvivaraNam (9) · Śloka 9

તાસાં યથાસ્વં તુર્યાંશવિભાગેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શત- મનિલરક્તં વહતિ| એષ વિભાગઃ પિત્તશ્લેષ્મશુદ્ધરક્તે- ષ્વપિ| સ્થિતા હ્યેવં દેહમનુગૃહ્ણન્તિ દોષાઃ| વ્યત્યયેન તુ પીડયન્તિ||૯||

તાસાં ચ સપ્તાનાં શતાનાં યથાસ્વં શઙ્ખાદિગતસિરાણાં ચતુર્થેન વિભાગેન પ્રત્યેકં પઞ્ચસપ્તત્યધિકં વાતાદિમિશ્રં રક્તં શુદ્ધં ચ વહતિ| તેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતં સિરાણાં વાતરક્તં વહતિ| તદ્વત્ પિત્તરક્તમ્, શ્લેષ્મરક્તમ્, શુદ્ધરક્તઞ્ચ| એવમનેન સિરાવહનનિયમેન વ્યવસ્થિતા દોષાઃ શરીરમનુગૃહ્ણન્તિ| એતદ્વિપર્ય્યયે પીડયન્તિ|| ૯||

Adhikarana vAtaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

તત્ર શ્યાવારુણાઃ પ્રસ્પન્દિન્યઃ સૂક્ષ્માઃ ક્ષણપૂર્ણરિક્તા વાતરક્તં બહન્તિ|૧|

Adhikarana pittaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

નીલપીતાસિતાઃ સ્પર્શોષ્ણાઃ ક્ષિપ્રસ્રાવિણ્યઃ પિત્તરક્તમ્|૧|

Adhikarana kapharaktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

ગૌર્ય્યઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ શીતઃ કણ્ડૂમત્યઃ કફરક્તમ્|૧|

Adhikarana saMsargasannipAtavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

લક્ષણસઙ્કરે સંસર્ગસન્નિપાતરક્તમ્||૧||

Adhikarana shuddharaktavahasirAlakShaNam (10) · Śloka 10

સમાગૂઢાઃ સ્નિગ્ધાઃ રોહિણ્યઃ શુદ્ધરક્તમિતિ||૧૦||

નનુ કથમેતદ્ જ્ઞાયત ઇમાઃ સિરા ઇદં વહન્તીત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| સુબોધમ્| ક્ષણેન પૂર્ણાઃ આધ્માતાઃ ક્ષણેન ચ રિક્તાઃ ક્ષિપ્રં શીઘ્રમેવ વહન્તિ સ્રવન્તિ| સંસર્ગે કિં લક્ષણ-મિત્યાહ-અત્ર તુ યદિ દોષાન્તરેણ સંસૃષ્ટો ભવતિ તદા યથાસ્વં લક્ષણાનાં સઙ્કરો વિજ્ઞેયઃ| રોહિણ્યો લોહિતાઃ| ઇતિ સિરા ઉક્તાઃ|| ૧૦||

Adhikarana dhamanIsa~gkhyA (11) · Śloka 11

ધમન્યસ્તુ ચતુર્વિંશતિઃ||૧૧||

ક્રમપ્રાપ્તા ધમન્યઃ ઉચ્યન્તે-ધમન્યો વિશિષ્ટાઃ સિરા એવ| તાશ્ચ સઙ્ખ્યયા ચતુર્વિંશતિઃ||૧૧||

Adhikarana dhamanInAmupayogaH (1) · Śloka 1

તાભિઃ કાયોઽયમારામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ કુલ્યાભિરુપસ્નિહ્યતિ||૧||

Adhikarana dhamanInAmadhiShThAnam (12) · Śloka 12

તાભિશ્ચ નાભિશ્ચક્રનાભિરારકૈરિવાવૃતા||૧૨||

યથા આરામો જલહારિણીભિઃ કેદારઃ કુલ્યાભિરાપ્યાય્યતે તદ્વત્તાભિર્નાભિપ્રતિબદ્ધાભિઃ કાય આપ્યાય્યતે| ચક્રસ્ય નાભિરક્ષઃ| આરાસ્તન્નિબદ્ધાનિ કાષ્ઠાનિ સુબોધમ્|| ૧૨||

Adhikarana nAbhyAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

તસ્યાં નાભ્યાં વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ| યતશ્ચ સાઽન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્||૧૩||

યતશ્ચ સા નાભિરન્તરગ્નેરધિષ્ઠાનમતોઽપિ તસ્યા વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ|| ૧૩||

Adhikarana nAbhigatAnAM dhamanInAM prasaraNam (14) · Śloka 14

તાસાં ખલુ ધમનીનાં દશોર્ધ્વં પ્રસૃતા દશાધશ્ચતસ્રસ્તિ- ર્ય્યક્| તતસ્તાભિર્યથાસ્વમઙ્ગાવયવા ધાર્ય્યન્તે આપયાય્યન્તે ચ||૧૪||

તાસાં ચ નાભિપ્રતિબદ્ધાનાં મધ્યાદ્દશ ધમન્યઃ ઊર્ધ્વમુપરિ કાયં ગતાઃ| દશાધઃ પ્રસૂતાઃ| તિર્ય્યક્ ચતસ્રઃ|

Adhikarana UrdhvadhamanInAM punarvibhAgastatkAryya~jca (15) · Śloka 15

તાસામૂર્ધ્વગા હૃદયમભિપ્રપન્નાઃ પ્રત્યેકં ત્રિધા જાયન્તે| તતસ્ત્રિંશતો મધ્યે દ્વે દ્વે વાતપિત્તકફરક્તરસાન્ વહતઃ| અષ્ટાભિઃ શબ્દરૂપરસગન્ધા ગૃહ્યન્તે| દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ભાષતે ઘોષં કરોતિ સ્વપિતિ પ્રતિબુધ્યતે ચ| દ્વે ચાશ્રુ વહતઃ| દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે| નાર્યાઃ સ્તન્યં નરસ્ય શુક્રમ્||૧૫||

તાશ્ચ દશ હૃદયં પ્રાપ્ય પ્રત્યેકં ત્રિધા ભિન્નાઃ ત્રિંશત્ સમ્પન્નાઃ| તસ્યાશ્ચ ત્રિંશતો દ્વે-દ્વે વાતાદીન્ પઞ્ચ વહતઃ| એવં તા દશ| શબ્દાદીમ્શ્ચતુરઃ| અષ્ટાભિઃ પુરુષો ગૃહ્ણિતે| તાભિર્હ ચિત્તસ્થાનં શબ્દાદીનિ યાન્તિ| ભાષણાદિક્રિયાચતુષ્ટયં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં કરોતિ| એવં તા અષ્ટૌ| ઘોષઃ શબ્દો વ્યક્તઃ| દ્વે અશ્રુવહતઃ| દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે નાર્ય્યાઃ સ્તન્યં વહતઃ| નરસ્ય તુ ત એવ શુક્રમ્| એવં ત્રિંશત્|| ૧૫||

Adhikarana adhogAdhamanInAM punarvibhAgastatkAryya~jca (16) · Śloka 16

અધોગમાઃ પક્વાશયસ્થા એવં ત્રિધા જાયન્તે| તત્ર દશાદ્યાઃ પૂર્વવત્| દ્વે વહતોઽન્નં માત્રાશ્રયેણ| દ્વે તોયમ્| દ્વે મૂત્રમ્| દ્વે શુક્રમ્ વહતો દ્વે ચ મુઞ્ચતઃ| ત એવ નારીનામાર્ત્તવમ્| દ્વે વર્ચોનિરસિન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે| એવં દ્વાદશ| શેષા- સ્ત્વષ્ટૌ ધમન્યસ્તિરશ્ચીનાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ||૧૬||

યાસ્તુ નાભેરધોગમા દશ ધમન્યસ્તાઃ પક્વાશય એવં ત્રિંશદ્ભવન્તિ| તસ્યાશ્ચ ત્રિંશતો દશ પુર્વવત્| દ્વે-દ્વે પઞ્ચ વાતાદીન્ વહત ઇત્યર્થઃ| દ્વે માત્રાશ્રયેણાન્નં વહતઃ| માત્રાગ્રહણમાધિક્યપ્રતિષેધપ્રદર્શનાર્થમ્| દ્વે તોયં દ્વે મૂત્રં વહતઃ| દ્વે પુરુષસ્ય શુક્રં દેહે વહતઃ| દ્વે ચ શુક્રં બહિર્મુઞ્ચતઃ| ય એવ પુરુષસ્ય શુક્રં ત એવ સ્ત્રિયા રક્તમ્| ઇતિ ચતસ્રઃ| દ્વે ચ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે વર્ચોનિરસનકર્મણી| અષ્ટૌ શેષા યા અધોગમા અપિ મનાક્ તિર્ય્યગ્ગતાસ્તાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ| એવં નાભેરધસ્ત્રિંશત્|| ૧૬||

Adhikarana tiryyaggA dhamanInAM vivaraNam (17) · Śloka 17

તિર્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો ભિદ્યમાનાઃ સુબહુધા ભવન્તીત્યુક્તં પ્રાક્||૧૭||

તિર્ય્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો યા નાભેઃ પાર્શ્વાભ્યાં દ્વે-દ્વે વર્ત્તન્તે| તા ભિદ્યમાનાઃ સત્યો બહુધા ભવન્તિ| એતચ્ચોક્તં પ્રાગઙ્ગવિભાગે| તાબિરિદં પ્રકરણમ્| ઇતિ ધમન્ય ઉક્તાઃ|| ૧૭||

Adhikarana nava bAhyAni srotAMsi (18) · Śloka 18

સ્રોતાંસિ પુંસા નવ કર્ણૌ નેત્રે નાસાપુટૌ મુખં પાયુર્મૂત્ર- પથઃ||૧૮||

ક્રમપ્રાપ્તાનિ સ્રોતાંસ્યુચ્યન્તે| સ્રોતાંસિ છિદ્રાણિ પુંસાં નવ-દ્વે દ્વે દ્વે, એકમેકમેકમિતિ ચ| ઇતિ સ્ત્રી-પુંસયોઃ સાધારણાનિ|| ૧૮||

Adhikarana strINAmadhikAni srotAMsi (19) · Śloka 19

અન્યાનિ ચ ત્રીણિ સ્ત્રીણાં સ્તનૌ રક્તપથશ્ચ||૧૯||

સ્ત્રીણાં તુ ત્રીણ્યધિકાનિ દ્વે સ્તનસ્રોતસી એકં ચ રજઃપથ ઇતિ બાહ્યાનિ સ્રોતાંસિ|| ૧૯||

Adhikarana jIvitAyatanAni srotAMsi (20) · Śloka 20

તથાઽપરાણ્યન્તસ્સ્રોતાંસિ જીવિતાયતનાનિ ત્રયોદશ પ્રાણો- દકાન્નધાતુમલાનામયનાનિ||૨૦||

આન્તરાણિ ત્રયોદશ જીવિગસ્યાયતનાનિ સ્થાનાનિ| પ્રાણાદીનાં પઞ્ચાનામાયતનાનિ માર્ગાઃ|| ૨૦||

Adhikarana prANavAhisrotasAM mUlam (21) · Śloka 21

તત્ર પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ||૨૧||

તત્રેતિ નિર્ધારણે| પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ|| ૨૧||

Adhikarana prANavAhisrotasAM dUShaNAni (22) · Śloka 22

તાનિ ધાતુક્ષયરૌક્ષ્યપિપાસાક્ષુદ્વ્યાયામવેગધારણાદિભિર્દુ- ષ્યન્તિ||૨૨||

તાનિ ચ ધાતુક્ષયાદિભિર્દુષ્યન્તિ|| ૨૨||

Adhikarana dUShitAnAM prANavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23

તતોઽતિસૃષ્ટં પ્રતિબદ્ધમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણં વા સશબ્દશૂલ મુચ્છ્વસનમ્| તત્ર શ્વાસવત્સાધનમ્|૨૩|

તતઃ કારણાદતિસૃષ્ટં વાતિ બદ્ધં વોચ્છ્વસનં ભવતિ| શ્વાસસ્યૈકત્વાદ્વિસર્ગે દીર્ઘશ્ચ ભવતિ| અલ્પાલ્પં સ્તોકમુચ્છ્વસનમ્| અભીક્ષ્ણં વાઽત્યર્થમ્| તત્ર દુષ્ટેષુ પ્રાણવાહિષુ સ્રોતસ્સુ શ્વાસોક્તં ચિકિત્સિતમ્|| ૨૩||

Adhikarana udakavAhinAM srotasAM mUlam (23) · Śloka 23

ઉદકવાહિનાં તાલુ મૂલં ક્લોમ ચ૧|૨૩|

Adhikarana udakavAhisrotasAM dUShaNAni (23) · Śloka 23

તાન્યામભયાતિપાનોષ્ણશુષ્કાન્નકષાયતૃણનિગ્રહાદિઅભિ- ર્દુષ્યન્તિ૧|૨૩|

Adhikarana dUShitAnAmudakavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23

તતોઽતિતૃષ્ણા મુખશોષઃ કર્ણક્ષ્વેડનં તમોદર્શનઞ્ચ૧||૨૩||

Adhikarana duShTodakavahasrotassu cikitsA (24) · Śloka 24

તત્ર તૃષ્ણોક્તમૌષધમ્||૨૪||

ઉદકવાહિનાં સ્રોતસાં તાલુક્લોમની મૂલમ્| તેષામામેન ભયાદિભિર્દૂષણમ્| દુષ્સ્ટત્વાચ્ચાતિતૃષ્ણાદિ ઉત્પત્તિઃ| તત્ર તૃષ્ણોક્તા ચિકિત્સા| અતિપાનં મદ્યસ્ય| ઉષ્ણશુષ્કાભ્યામન્નસ્ય સમ્બન્ધઃ| તૃણ્નિગ્રહસ્તૃષ્ણાવેગનિરોધઃ| આદિગ્રહણેનૈવં પ્રકારણામન્યેષામપ્યાચારકોપશોષકરાણામાહારવિહારાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્ષ્વેલનં નાદઃ| તમસ ઇવ દર્શનં તમોદર્શનમપ્રતિપત્તિઃ|| ૨૪||

Adhikarana annavahasrotasAM mUlam (1) · Śloka 1

અન્નવાહિનામામાશયો મૂલં વામપ્શ્વઞ્ચ||૧||

Adhikarana annavahasrotoduShTyAdi (25) · Śloka 25

તેષાં દુષ્ટૌ સર્વં માત્રાશિતીયોક્તમવગચ્છેત્||૨૫||

અન્નવાહિનાં સોર્તસાં દુષ્ટત્વે હેતું કાર્ય્યં પ્રતીકારં ચ સર્વં જ્ઞાતું માત્રાશિતીયમધ્યાયમવગચ્છેત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-અન્નવાહિનામતિમાત્રસમશનાદીનિ દૂષણાનિ| દુષ્ટત્વે વિષૂચિકાદ્યુત્પત્તિ| વમનાદિકા ચિકિત્સ| શેષં સુબોધમ્| મૂલમાશ્રયઃ| ઉપકારાપકારદ્વારમિત્યર્થઃ| એવં પ્રાણોદકાન્નસપ્તધાતુમૂત્રશકૃત્ સ્વેદભેદેન ત્રયોદશવિધાનિ સ્રોતાંસિ| તત્ર પ્રાણોદકાન્નવાહિનાં દુષ્ટૌ હેતુલક્ષણૌષધાન્યુક્તાનિ|| ૨૫||

Adhikarana rasavAhinAM srotasAM mUlAni (1) · Śloka 1

રસવાહિનાં હૃદયં મૂલં દશ ધમન્યશ્ચ|૧|

Adhikarana raktavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

રક્તવાહિનાં યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|

Adhikarana mAMsavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

માંસવાહિનાં સ્નાયૂનિ ત્વક્ ચ|૧|

Adhikarana medovAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મેદોવાહિનાં વૃક્કૌ માંસં ચ|૧|

Adhikarana asthivAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

અસ્થિવાહિનાં જઘનં મેદશ્ચ|૧|

Adhikarana majjavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મજ્જવાહિનાં પર્વાણ્યસ્થીનિ ચ|૧|

Adhikarana shukravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

શુક્રવાહિનાં સ્તનૌ મુષ્કૌ મજ્જા ચ|૧|

Adhikarana mUtravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મૂત્રવાહિનાં બસ્તિર્વઙ્ક્ષૌણા ચ|૧|

Adhikarana shakRudvAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

શકૃદ્વાહિનાં પક્વાશયઃ સ્થૂલાન્ત્રં ચ|૧|

Adhikarana svedavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

સ્વેદવાહિનાં મેદો રોમકૂપાશ્ચ||૧||

Adhikarana rasavahAdisrotasAM dUShaNAdIni (26) · Śloka 26

તેષાં દૂષણં વિવિધમહિતાહારવિહારમુપદ્રવાન્ પૃથક્- પૃથક્ સાધનં દોષાદિવિજ્ઞાનીયાદ્યથાસ્વં વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્||૨૬||

તેષાં રસવાહ્યાદીનાં સ્રોતસાં નાનાપ્રકારમહિતાહારવિહારં દૂષણમ્| તચ્ચ તીક્ષ્ણમતિના પરિકલ્પનીયમ્| દુષ્ટાનામુપદ્રવા વ્યાધયઃ તચ્ચિકિત્સા ચ દોષાદિવિજ્ઞાનીયોક્તેન 'રસોઽપિ શ્લેષ્મવત્' ઇત્યાદિના વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્| તેનૈગદુક્તં ભવતિ-આહારાદિ વિશેષવશાદ્રસવાહિષુ દુષ્ટેષુ કદાચિદ્રસવૃદ્ધિજા રોગાસ્તત્ર યથાસ્વં ચિકિત્સેતિ| એવં સર્વત્રાપિ વાચ્યમ્|| ૨૬||

Adhikarana srotasAM viddhalakShaNam (27) · Śloka 27

વ્યધે તુ સ્રોતસાં ભ્રમમોહકમ્પપ્રલાપાધ્માનશૂલાઽરુચિ- તૃટ્છર્દિજ્વરાતિરુધિરસ્રુતિમૂત્રપુરીષરોધા મરણઞ્ચ||૨૭||

અનન્તરોક્તાનાં ચ સ્રોતસાં વ્યધે શસ્ત્રાદિતાડને જન્તોર્ભ્રમાદ્યુદ્ભવઃ|| ૨૭||

Adhikarana srotoviddhaM pratyAkhyAya cikitset (28) · Śloka 28

તસ્માત્સ્રોતોવિદ્ધં પ્રત્યાખ્યાયોપચરેત્||૨૮||

તસ્માદ્વૈદ્યઃ સ્રોતોવિદ્ધં ચિકિત્સાયાં પ્રત્યાખ્યાનં કૃત્વા અસાધ્યતામુક્ત્વા દૈવાત્કિઞ્ચિદ્ભવેદિતિ શાસ્ત્રાનુગમનેનોપાચરેત્|| ૨૮||

Adhikarana uddRutashalyasya cikitsanirdeshaH (29) · Śloka 29

ઉદ્દૃતશલ્યં ચ સદ્યોવ્રણવિધાનેન||૨૯||

અન્તઃશલ્યં ચ સ્રોતોવિદ્ધં શલ્યમુદ્ધૃત્યોપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કેનેત્યાહ-વક્ષ્યમાણેન સદ્યોવ્રનવિધાનેન|| ૨૯||

Adhikarana sirAdhamanI srotasAmabhedaH (30) · Śloka 30

તત્ર સ્રોતસામેવ વિશેષાઃ સિરાધમન્યઃ||૩૦||

Adhikarana anyamatena sirAdInAM bhinnatvam (31) · Śloka 31

અન્યે ત્વન્યત્વમિચ્છન્તિ સિરાધમનીસ્રોતસામ્| કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદૃશકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્ત- કર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે||૩૧||

અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ સિરાદીનાં પૃથક્ત્વમિચ્છન્ત્યેવં ચ બ્રુવતે યત્ સિરાદીનાં પરસ્પરવિલક્ષણાનામવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે| તત્ કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્શાદિના હેતુત્રિતયેન| સદૃશં કર્મ વાહકત્વં યેષાં તે તથોક્તાઃ| સૌક્ષ્મ્યં સૂક્ષ્મતા|| ૩૧||

Adhikarana aparamatena dhAtvavakAshAH srotashshabdAdinAmAH (32) · Śloka 32

અપરે પુનરાહુઃ-સ્રોતાંસિ સિરાધમન્યો રસવાહિન્યો નાડ્યઃ પન્થાનોઽયનાનિ માર્ગાઃ શરીરચ્છિદ્રાણિ સંવૃ તાસંવૃતાનિ સ્થાનાન્યાશયાઃ ક્ષયા નિકેતાશ્ચેતિ શરીરે ધાત્વવકાશાનાં લક્ષ્યાલક્ષ્યાણાં નામાનીતિ||૩૨||

Adhikarana srotoduShTyA dhaatuduShTyAdi (3) · Śloka 3

તે ચાવકાશાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્થાનસ્થાન્ માર્ગસ્યાંશ્ચ ધાતૂન્ પ્રકોપયન્તિ| તેઽપિ કુપિતાસ્તાનિ સ્રોતાંસિ સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસિ| ધાતવશ્ચ ધાતૂન્||૩||

Adhikarana sarveShAmeva dUShayitAro doShAH (1) · Śloka 1

તેષાં સર્વેષામેવ દૂષયિતારો દુષ્ટા દોષાઃ|૧|

Adhikarana agnidoShAddoShaduShTiH (1) · Śloka 1

તે ચ પ્રાયશો દુષ્યન્ત્યગ્નિદોષાત્|૧|

Adhikarana agninimittAnyAyurArogyAdIni (1) · Śloka 1

તસ્માત્તનિમિત્તાન્યાયુરારોગ્યબલોપચયવર્ણૌજાંસિ|૧|

Adhikarana dhAtvagnibhUtAgniprabhRutI- nyagnipratibaddhAnyeva (1) · Śloka 1

તત્પ્રતિબદ્ધાન્યેવ ચ રઞ્જકાદીનિ ભૂતાગ્નયો ધાત્વગ્નયશ્ચ||૧||

Adhikarana pakvamannamamRutaM viShaM cApakvam (33) · Śloka 33

તથાઽન્નમપિ પિત્તેનૈવ પક્વમમૃતતાં યાત્યપક્વં ચ વિષ- તામ્||૩૩||

સ્રોતોદુષ્ટ્યા ધાતુદૂષણં ધાતુદુષ્ટ્યા સ્રોતોદૂષણં ચાહ-ત ઇત્યાદિના| પ્રકુપિતા દુષ્ટાઃ સ્થાનમાશયસ્તત્ર તિષ્ઠન્તીતિ સ્થાનસ્થાઃ| સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસીતિ યાનિ સ્રોતાંસિ દુષ્ટાનિ ભવન્તિ તાન્યન્યાન્યપિ દૂષયન્તિ| એવં ધાતૂનામપિ વાચ્યમ્| તેષાં સર્વેષાં ધાતૂનાં ધાત્વાશયાનાં ચ દુષ્ટાન્ વાતાદીનન્તરેણ નાન્યદ્ દુષ્ટૌ કારણમ્| દોષાણાં દુષ્ટિરપિ પ્રાયોઽગ્નિદોષાત્| અન્યત્ સુબોધમ્|| ૩૩||

Adhikarana pAcakAgniH (34) · Śloka 34

તત્ર પિત્તવિશેષઃ પાચકસંજ્ઞોઽગ્નિરિતિ પ્રાગભિહિતઃ||૩૪||

તત્રેત્યાદિના પાચકસંજ્ઞમગ્નિં પ્રસ્તૌતિ| પ્રાગ્દોષભેદીયે પાચકસંજ્ઞઃ પિત્તભેદોઽન્નસ્ય પક્તાગ્નિરિત્યુક્તવાનસાવાચાર્ય્યઃ|| ૩૪||

Adhikarana matAntareNAgnisvarUpam (35) · Śloka 35

અન્યે પુનરાચક્ષતે-દોષધાતુમલસન્નિપાતજનિતો- ઽન્તરુષ્મા યથાનિર્દિષ્ટાધિષ્ઠાનકર્માગ્નિરિતિ||૩૫||

અન્યે પુનરાચાર્ય્યાઃ પિત્તમગ્નિરિતિ નેચ્છન્તિ| દોષાદિસંયોગવિશેષજનિતોઽન્તરશરીર ઉષ્માગ્રહાણ્યધિષ્ઠાનઃ પાકરાગાદિકર્માગ્નિરિત્યાહુઃ| અથાનન્તરમસ્ય ગ્રન્થસ્ય તાત્પર્ય્યાર્થ ઉચ્યતે- ઇહાયુર્વેદે ઉભયેષામાચાર્ય્યાણાં ભિન્નદર્શનમ્| એકેષામન્તરાગ્નિ પક્વાન્નસારાત્ ક્રમેણ ધાતુપરિપોષોઽન્યેષાં યૌગપદ્યેનેતિ|| ૩૫||

Adhikarana annasya sthUlapAkakramaH (36) · Śloka 36

સ ખલુ વિધિવદભ્યવહૃતમન્નજાતં પ્રાણેન વાયુના કોષ્ઠ- માકૃષ્ટં દ્રવૈર્વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન મૃદૂકૃતમભિસન્ધુ- ક્ષિતઃ સમાનેનામાશયસ્થં સ્થાલીસ્થમિવામ્બુતણ્ડુલ- મગ્નિરન્તરગ્નિઃ પચતિ||૩૬||

અત્ર ક્રમવાદિનઃ આહુઃ-પુરુષેણ ભુજ્યમાનમન્નં કઠિનતરદશનાભિઘાતજર્જરિતં પ્રયત્નેનોદીરિતેન પ્રાણાખ્યેનાનિલેન કણ્ઠનાડ્યા મહાસ્રોતસિ નિક્ષિપ્તં નાભિદેશચારિણા સમાનેન નાભિપાર્શ્વગ્રહેત્યાખ્યપિત્તધરાકલામર્ય્યાદે આમાશયે વિધૃતં દ્રવેણ જલાદિના વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન ચ માર્દવમાપાદિતં પાચકેનેવ સમાનેન સન્ધુક્ષિતઃ પ્રદીપિતઃ સન્નન્ગરગ્નિઃ પચતિ| યથાઽગ્નિઃ બાહ્યસ્તોયતણ્ડુલં સ્થાલીસ્થં પચતિ|| ૩૬||

Adhikarana annasyANupAkakramaH (37) · Śloka 37

તત્તુ સર્વરસમપિ પચ્યમાનમાદૌ મધુરીભૂતં કફં ફેની- ભૂતમુદીરયતિ| તતો વિદગ્ધમમ્લીભૂતમામાશયાત્ ચ્યવ- માનમચ્છં પિત્તમ્| પ્રાપ્ય ચ પક્વાશયં કટુકીભૂત- મનિલમ્||૩૭||

તત્ર ચામાશયે તદન્નં સર્વરસમપિ પચ્યમાનં સત્ પ્રથમ વિક્લેદમાત્રાવસ્થાયાં માધુર્યમિવ પ્રાપ્તં સત્ કફમુદીરયેત્| તચ્ચ ફેનભૂતં યથા દધ્યાદિતઃ ક્ષુભિતાત્ પ્રથમં ફેનસમ્ભવઃ| તતશ્ચામાશયાત્ પાકેન ચ્યવમાનમમ્લીભૂતં સત્સ્વચ્છં પિત્તમુદીરયેત્| તતોઽપ્યામાશયાત્ ચ્યુતં પક્વાશયેઽગ્નિના શોષિતકટુકીભૂતં સત્તદન્નં મારુતમુદીરયેત્|| ૩૭||

Adhikarana bhaurikAgnipAkaH (38) · Śloka 38

તતશ્ચૈવં વિક્લિન્નં આહારે પઞ્ચ પઞ્ચાત્મકા મહાભૂતા- ગ્નયો વાયુના વ્યસ્તાન્ યથાસ્વં પઞ્ચૈવ ભૂતગુણાના- હારસ્થાન્ પચન્તિ| તે પક્વાઃ પુનર્યથાસ્વમેવ દેહાશ્રિતાંશ્ચ સ્વવિકારભૂતાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાયયન્તિ||૩૮||

જથારાગ્નિના કિઞ્ચિત્પક્વવિક્લિન્નાહારે પઞ્ચ મહાભૂતાગ્નયઃ પાર્થિવાદયઃ પઞ્ચાહારસ્થાન્ યથાસ્વં મહાભૂતગુણાન્ પાર્થિવાદીન આહારભાગાન્ પચન્તિ| પાર્થિવોઽગ્નિસસાદૃશ્યાત્ પાર્થિવમોવાહારભાગં પચતિ| આપ્ય આપ્યમેવ| સર્વત્ર ગુણશબ્દોઽવયવવાચી તે ચ પાર્થિવાદયઃ પઞ્ચ ગુણા પાર્થિવાદિભિઃ પઞ્ચભિરગ્નિભિ પક્વાઃ પાર્થિવાદીનેકદેહસ્થાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાય્યન્તિ| યથાસ્વમાત્મીયજાત્યનતિક્રમેણ સ્વવિકારભૂતાનિત્યન્નવિકારા એવદેહે મહાભૂતગુણાઃ|| ૩૮||

Adhikarana sArakiTTavibhajanam (39) · Śloka 39

એવઞ્ચ પક્વાદાહારાદ્વિવિધૌષધગર્ભાદિવ સ્નેહાદચ્છઃ સાર- ભૂતો રસાખ્યઃ કિટ્ટાખ્યશ્ચ મલોઽભિનિર્વર્તતે||૩૯||

એવમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ પક્વાદન્નાત્ દ્વૌ રાશી ભવતઃ- કિટ્ટં સારશ્ચ| યથા નાનાપ્રકારૌષધગર્ભાદ્ ઘૃતાત્ સ્નેહઃ કલ્કશ્ચ||૩૯||

Adhikarana sArakiTTAByAM srotaHpUraNam (40) · Śloka 40

તાભ્યાઞ્ચ સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનામેવ શરીરગુણાનાં ધાત્વાખ્યાનાં યથાસ્વં સ્રોતાંસિ પારમ્પર્ય્યેણાવિચ્છિન્ન- સન્તાનમાપૂર્ય્યન્તે||૪૦||

તાભ્યાં સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનાં સારમલસ્વભાવાનાં ધાત્વાખ્યાનાં શરીરગુણાનાં રક્તાદીનાં મૂત્રદીનાં ચ પારમ્પર્ય્યેણ ક્રમપ્રાપ્ત્યાવિચ્છિન્નપ્રવાહં કૃત્વા સ્રોતાંસ્યાઽઽપુર્ય્યન્તે|| ૪૦||

Adhikarana dhAtupoShaNakramaH (41) · Śloka 41

સ્રોતોભ્યશ્ચ યથાવિભાગં યથાયથમેવ ધાતવઃ પુષ્યન્તિ||૪૧||

તેભ્યો યથાસ્વં ધાતવઃ પુષ્યન્તિ|| ૪૧||

Adhikarana dhAtUnAM mithaH poShyapoShaka- tve~api na pUrvauShAmapacayaH (42) · Śloka 42

ઉત્તરોત્તરાનુપ્રવેશોઽપિ ચ પુર્વેષાં સ્રોતસં યથાકાલં સમ્યગાહારોપયોગેન પરિણામવતાપ્યાય્યમાનાનાં નાપચયો ભવતિ| તતશ્ચ ધાત્વાખ્યાઃ પ્રસાદમલાઃ સ્વં સ્વમેવ માનમનુવર્તન્તે યથાવયઃશરીરમ્||૪૨||

પૂર્વસ્ય રક્તોદેર્ધાતોરુત્તરાનુપ્રવેશેઽપિ માંસાદિભાવગમનેઽપિ ન પૂર્વેષાં રક્તાદિસ્રોતસામપચયો ભવતિ| કિમ્ભૂતાનાં પૂર્વધાતુસ્રોતસામ્ ? યથાકાલં કાલવિચ્છેદેન સમ્યગાહારોપયોગેનાપ્યાય્યમાનાનામ્| કિમ્ભૂતેનાહારોપયોગેનાહ-પરિણામવતા| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સદૈવાવિચ્છેદેન સ્રોતાંસિ પરિણતોઽન્નસારો યાતિ| પુર્વેભ્યશ્ચ પૂર્વાણ્યાપૂર્ય્યન્તે| અતસ્તેષામનપચયઃ| તથા પરિણામેન ચ ધાત્વાખ્યા દેહધારણાઃ પ્રસદાશ્ચ મલાશ્ચ વયરશરીરાનતિક્રમેણ સ્વં-સ્વં પ્રમાણમઞ્જલ્યાદિવિશેષેણોક્તં નાતિવર્ત્તન્તે| પ્રસાદાઃ સારા રક્તમાંસકણ્ડરાદીનિ| મલાઃ કિટ્ટં કફલસીકાપિત્તાદિ| વયોઽનતિક્રમેણેતિ બાલસ્ય પ્રવૃદ્ધસ્ય ચોક્તાત્ પ્રૈમાણાદ્ધીનત્વં નેતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| યથાશરીરમિતિ મહાશરીરેષુ પ્રસાદમલાઃ પ્રભૂતા ભવન્તિ| લઘુદેષ્વલ્પતા ઇતિ જ્ઞાપયતિ||૪૨||

Adhikarana kramadhAtupariNAmAdinirdeshaH (43) · Śloka 43

તત્રાઽઽહારરસો વ્યાનવિક્ષિપ્તો યથાસ્વં સપ્તસુ ધાત્વ- ગ્નિષુ ક્રમાત્ પચ્યમાનઃ સ્વાત્મભાવપ્રચ્યુતિસમનન્તરમેવ પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞકઃ કાલવદસ્ખલિતબલપ્રમાણો દેહમુર્જયિત્વા ધાતૂન્ ધાતુમલાંશ્ચ પુષ્ણાતિ||૪૩||

તત્રેત્યાદિનાઽસ્મિન્ ક્રમધાતુપાકવાદે ક્રમં દર્શયતિ| આહારસ્ય પ્રધાનાગ્નિના પક્વસ્ય સતઃ યો રસો ભવતિ સ વ્યાનેન હૃદયમૂલભવેન વાયુના વિક્ષિપ્તઃ પ્રેરિતઃ સ્રોતસ્સુ વિનિયુક્તાઃ સન્ ધાત્વગ્નિષુ પચ્યમાનઃ વિશિષ્ટતત્કાલવ્યપદેશયોગ્યસ્વરૂપપ્રચ્યુત્યેકકાલં પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞઃ કાલવદવિચ્છિન્નવાહી ધાતૂન્ રક્તાદીન્ ધાતુમલાંશ્ચ કફાદીન્ પુષ્ણાતિ| રક્તં રક્તાગ્નેરેવ પાકેન ભવતિ| માંસં માંસાગ્નિરેવેત્યેવમાદિ યથાસ્વશબ્દર્થઃ દેહમૂર્જયન્ શરીરં પ્રાણયન્|| ૪૩||

Adhikarana mUtrapurIShotpattiH (44) · Śloka 44

અથાન્નકિટ્ટમચ્છં મૂત્રં ઘનં શકૃત્|૪૪|

અથેત્યાદિના પ્રસાદમલયોર્વિભાગં દર્શયતિ| યો યસ્ય પાકાત્ પ્રસાદઃ સ તસ્ય સારો, યો મલઃ સ કિટ્ટઃ| સુબોધમ્|| ૪૪||

Adhikarana rasasya sArakiTTe (44) · Śloka 44

રસસ્ય સારો રક્તં મલઃ કફો લસીકા ચ૧|૪૪|

Adhikarana raktasya sArakiTTe (44) · Śloka 44

રક્તસ્ય સારો માંસં કણ્ડરાઃ સિરાશ્ચ| મલઃ પિત્તમ્ ૨|૪૪|

Adhikarana mAMsasya sArakiTTe (44) · Śloka 44

માંસસ્ય સારો મેદસ્ત્વચો વસા ચ| કિટ્ટં કર્ણાક્ષિ- નાસિકાસ્યરોમકૂપપ્રજનનમલાઃ ૨|૪૪|

Adhikarana medasaH sArakiTTe (44) · Śloka 44

મેદસઃ સારોઽસ્થિસ્નાયુસન્ધયઃ| કિટ્ટં સ્વેદઃ ૨|૪૪|

Adhikarana asthnaH sArakiTTe (44) · Śloka 44

અસ્થ્નઃ સારો મજ્જા| કિટ્ટં કેશરોમનખાઃ ૨||૪૪||

Adhikarana majj~jaH sArakiTTe (45) · Śloka 45

મજ્જ્ઞસ્તુ સારઃ શુક્રં મલોઽક્ષિવિટ્ત્વચાં સ્નેહઃ||૪૫||

અન્નમલસ્ય ઘનાચ્છભેદેન દ્વૈવિધ્યમ્| લસીકા જલસદૃશી| વસા સ્વચ્છસ્નેહઃ| કર્ણાદિષટ્કસ્ય મલશબ્દેન સમ્બન્ધઃ| કર્ણાદિષુ મલો દૃશ્યત એવ| પ્રજનનં મેહનમ્| સન્ધયોઽસ્થિભાગાઃ પૂર્વમુક્તાઃ| અક્ષ્યાદેઃ સ્નેહો મલઃ|| ૪૫||

Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46

શુક્રસ્ય સારમોજઃ| અત્યન્તશુદ્ધતયાઽસ્ય મલાભાવઃ| અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્| અપરે પુનઃ શુક્રસારં ગર્ભમેવામનન્તિ|૪૬|

શુક્રસ્ય તુ ક્રમેણ સારસારત્વાચ્છુદ્ધતયા મલાભાવઃ| અપરે આચાર્ય્યાઃ| અતઃ સારાદપિ સારતરત્વાદ્ધેતોઃ શુક્રસ્ય પાકં નેચ્છન્તિ| અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ શુક્રસ્ય સારો ગર્ભ ઇત્યામનન્તીતિ|

Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46

શુક્રસ્ય સારમોજઃ| અત્યન્તશુદ્ધતયાઽસ્ય મલાભાવઃ| અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્| અપરે પુનઃ શુક્રસારં ગર્ભમેવામનન્તિ||૪૬||

શુક્રસ્ય તુ ક્રમેણ સારસારત્વાચ્છુદ્ધતયા મલાભાવઃ| અપરે આચાર્ય્યાઃ| અતઃ સારાદપિ સારતરત્વાદ્ધેતોઃ શુક્રસ્ય પાકં નેચ્છન્તિ| અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ શુક્રસ્ય સારો ગર્ભ ઇત્યામનન્તીતિ|

Adhikarana pa~jcAtmakasya vAyorutpattiH (47) · Śloka 47

વાયુઃ પુનરગ્નેરાહારસ્ય ચ બહ્વલ્પતયા તસ્માત્તસ્માન્મૂ- ર્ચ્છનાવિશેષાદમુર્ત્તઃ શબ્દવાનીષચ્છબ્દઃ પ્રચુરોઽલ્પો વા પઞ્ચાત્મા કોષ્ઠે પ્રાદુર્ભવતિ||૪૭||

આધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનાં સમ્ભવોક્તિપ્રસઙ્ગે વાયોર્દ્વિતયેન પ્રકારેણ સમ્ભવ ઉચ્યતે| વાયુઃ કોષ્ઠે પ્રાણાદિભેદેન પઞ્ચાત્મા પ્રાદુર્ભવતિ| કુતો હેતોઃ ? આભ્યાં મૂર્ચ્છનાવિશેષાત્| કથમાહ-અગ્નેર્બહુતયા કદાચિદગ્નેઃ સમત્વેઽપ્યાહારસ્યાલ્પતયા ચ| વાયુઃ કુતશ્ચિન્મૂર્ચ્છનાવિશેષાદમૂર્ત્તોઽપિ સઞ્છબ્દવાન્ ભવતિ| કુતોઽપીષચ્છબ્દઃ કુતોઽપિ પ્રચુરઃ| કુતોઽપ્યલ્પ ઇતિ| અમુર્ત્તોઽકઠિનઃ|| ૪૭||

Adhikarana sarve~annamayA bhAvAH' kramadhAtuvAda- siddhAntopasaMhAraH (48) · Śloka 48

એવં ચ કૃત્વાઽન્નમયા એવ દેહે સર્વે ભાવાઃ| તેનૈવ ચેદમેવં ચિરેણ વ્યાપ્તમન્તર્બહિઃ શરીરયન્ત્રમનવરતપ્રવાહેણ સ્વાસ્થ્યબલોપચયયુક્તં યાવત્ કર્મોપાદાનં યાપ્યતે| અન્યથા ત્વન્નરસોક્ષેપણાદ્વિબદ્ધસ્રોતસા વા યથાવદન- ભિસન્ધીયમાનધાતુપ્રવાહમન્તરા વ્યવચ્છિદ્યતે| વ્યાધિ ભાજનં વા ભવતિ||૪૮||

તસ્માત્ સર્વે શારીરા ભાવા અન્નમયાઃ| તેનૈવ ચાન્નેનાવિચ્છિન્નપ્રવાહેણ ઇદમનન્તરોક્તેન ક્રમેણ શરીરં વિપરિણમતિ| અધ્યાત્મેત્યાત્મનિ બહિર્વહિર્ભાગે| શરીરયન્ત્રકં યાપ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતમિત્યાહ-સ્વાસ્થ્યેન બલોપચયેન ચ યુક્તમ્| એતચ્ચ યાવત્કર્મોપાદાનમાહ| તદ્ધેતુકકર્મપરિક્ષયાત્| અન્યથેત્યાદિ સુબોધમ્| ઇતિ ક્રમધાતુવાદઃ|| ૪૮||

Adhikarana anyamatena rasAdidhAtusambhavakramaH (49) · Śloka 49

અન્યે તુ વર્ણયન્તિ-અભ્યવહૃતમાત્રસ્યાહાઽઽરસ્ય કણ્ઠ- નાડીપ્રલુઠિતસ્ય મહાનિમ્નમવતીર્ણસ્ય યો ય એવાંશઃ કાયાગ્નિનાઽવલીઢઃ પાકમુપનીયતે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રસા- દાખ્યો રસલેશોઽભિનિર્વૃત્તિસમનન્તરં સમં સમસ્તધાતુષુ સંવૃતાસંવૃતૈઃ પ્રવિસૃતો વિવૃતમુખેષ્વાસન્નેષુ સ્રોતસ્સુ ભૂયાન્ પ્રથમતરં ચાન્વેતિ| પર્ય્યાયેણેતરેષ્વપિ| એવમન્નર એવ સાક્ષાત્સર્વધાતૂન્ કેનચિદેવ કાલભેદેન પુષ્ણાતિ ન પુનર્ધાતવો ધાત્વન્તરતાં સ્વરૂપોપમર્દેન પ્રતિપદ્યઃ ઇતિ|૪૯|

અન્યે પુનરાચાર્ય્યાઃ અન્નરસાદેવ સકલધાતુસમ્ભવં વર્ણયન્તિ| ન ચ ધાતોર્ધાત્વન્તરાદુત્પત્તિમિચ્છન્તિ| કથમિત્યાહ-અભ્યવહૃતમાત્રસ્યેત્યાદિ| ય એવાહારભગઃ કોષ્ઠપ્રાપ્તિસમનન્તરમગ્નિના સમ્બધ્યતે તસ્યૈવ તેન પક્વસ્યયોઽન્નસારઃ સ તદૈવ સર્વધાતુસ્રોતસ્સ્વનુગચ્છતિ| કેવલં ત્વયં વિશેષઃ| વિવૃતમુખેષુ અસંવૃતેશુ સ્રોતસ્સુ સારસમ્ભવદેશાસન્નેષુ ચ પ્રથમમન્વેતિ ભૂયાંશ્ચાન્વેતિ| ઇતરેષુ સંવૃત્તમુખેષુ દૂરેષુ ચ વિપર્ય્યયેણ| સ્વલ્પશ્ચિરેણ ચેત્યર્થઃ| એવમસ્મિન્ પક્ષે કેવલ- મધિકૃતસ્યાન્નસારસ્ય સકલધાતુપરિપાકત્વમુક્તમ્| યથોત્તરં તુ ધાતુસ્રોતસાં સંવૃતમુખત્વાદ્ દૂરદૂરતરત્વાચ્ચ કાલભેદ અઙ્ગીકૃત એવ| તેન દ્વયોરપિ પક્ષયોરન્યતયા ન યુગપદ્ધાતુસમ્ભવઃ| એકત્ર ધાતોર્ધાત્વન્તરોત્પાદાદન્યત્ર સંવૃતત્વદૂરત્વાભ્યામિતિ| સુબોધમ્|| ૪૯||

Adhikarana balabhedenAgneshcAturvidhyam (49) · Śloka 49

અગ્નિસ્તુ બલભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ| સમો વિષમ- સ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચ ૨|૪૯|

Adhikarana samAgnilakShaNam (49) · Śloka 49

તત્ર સમો યઃ સમ્યગેવોપયુક્તમન્નં સમ્યક્ પચતિ૧|૪૯|

Adhikarana viShamAgnilakShaNam (49) · Śloka 49

વિષમોઽસમ્યગપ્યપયુક્તં પચતિ સમ્યગપિ ચ ન પચતિ ૧||૪૯||

Adhikarana tIkShNAgnilakShaNam (2) · Śloka 2

તીક્ષ્ણોઽસમ્યગપ્યુપયુક્તમાશુ પચતિ| સ એવ વર્ધમાનો ઽત્યગ્નિર્ભવતિ||૨||

Adhikarana mandAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

મન્દસ્તુ સમ્યગપ્યુપયુક્તમુદરગૌરવાધ્માનવિબન્ધાટો- પાત્રકૂજનમુખશોષવાયુસ્તમ્ભાદીન્યામલિઙ્ગાનિ દર્શ- યિત્વા ચિરાત્ પચતિ||૧||

Adhikarana jATharAgneH rakShaNIyatvaM tatra kramashca (50) · Śloka 50

બાહ્યેનાપિ ચ જ્વાલાઙ્ગારાત્મકેનાગ્નિના નૈકાકારઃ સર્વદા પાકો ભવતિ| કિમુતાન્તરાશ્રયેણોષ્ણાત્મના સમેનાપિ| તસ્માત્ તં પ્રયત્નતો રક્ષેત્||૫૦||

અગ્નિસ્ત્વિતિ| બલભેદેનેતિ અગ્નિચાત્રુવિધ્યકારણમ્| તત્રેત્યાદિનાઽસ્યાગ્નિચતુષ્ટયસ્ય લક્ષણમુચ્યતે| સમો નિત્યધર્મા ઇતિ ચ સર્વત્રાન્નરક્ષામાત્રાશીત્યાદ્યુક્તપ્રકારેણ| ઉદરગૌરવાદીન્યામલિઙ્ગાન્યાદિગ્રહણેનાન્યાનિ ચ| બાહ્યોનાપીત્યાદિના જાઠરસ્યાગ્નેઃ પ્રયત્નપરિરક્ષણીયત્વં દર્શયતિ|| ૫૦||

Adhikarana agnInAM rakShaNaM vaiShamye cikitsA ca (51) · Śloka 51

તત્ર પ્રવરેણ સાત્મ્યેન સમં યથાસ્વમપરેણેતરાન્ ક્રમશઃ સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણ પરિપાલયેદ્દોષોપક્રમણિયોક્તેન ચ વાતાદિસાધનેન ગ્રહણીરોગવિહિતૈશ્ચૈષધવ્યાયામમ- યોગૈરિતિ||૫૧||

તત્રેતિ નિર્ધારણે| સમમુત્કૃષ્ટમગ્નિમુત્કૃષ્ટેન સાત્મ્યેન સર્વરસાખ્યેન રક્ષેદિતરાન્ વિષમાદીનગ્નીનિતરેણ પ્રવરેણ સાત્મ્યેનાસર્વરસાખ્યેન| યથાદોષં સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણૈવ પરિપાલયેત્| દોષોપક્રમણીયોક્તયા વાતચિકિત્સયા વિષમમ્| પિત્તચિકિત્સયા તીક્ષ્ણમ્| કફચિકિત્સયા ચ મન્દં ચિકિત્સેત્| વાતાદિગ્રહણીદોષોક્તેન વિધાનેન ક્રમેણ વિષમાદીનૌષધયોગૈર્વ્યાયામયોગૈશ્ચ|| ૫૧||

Adhikarana srotasAM lakShaNam (2) · Śloka 2

ભવતિ ચાત્ર- સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદૃશાનિ ચ|૨|

Adhikarana srotodUShakaH AhAraH vihArashca (2) · Śloka 2

આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ| ધાતુભિર્વિગુણો યશ્ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ||૨||

Adhikarana srotoduShTilakShaNam (52) · Śloka 52

અતિપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયોઽપિ વા| વિમાર્ગતો વા ગમનં સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્||૫૨||

ભવતિ ચાત્રેતિ પદ્યારમ્ભે રીતિઃ| સ્રોતાંસિ સ્વસ્ય ધાતોર્વર્ણેન સમાનિ| રક્તસ્રોતાંસિ રક્તવર્ણાનિ| માંસસ્રોતાંસિ માંસવર્ણાન્યેવં સર્વત્ર વાચ્યમ્| કાનિચિત્ સ્થૂલાનિ| કાનિચિદણૂનિ સૂક્ષ્માણિ| પ્રતાનસદૃશાનિ વલ્લીવદનેકભઙ્ગીપ્રવાહયુક્તાનિ| તેષાઞ્ચ સ્રૌતસામાહારો વિહારશ્ચ પ્રદૂષકઃ| કિમ્ભૂત આહ-દોષસ્ય વાતાદીનામન્યતમસ્ય ગુણૈઃ સમઃ તથાપિ યો વાતાદીનામન્યતમસ્ય સમબુણોઽપિ ધાતુર્ભિર્વિગુણઃ| યસ્ય ધાતોર્ય એવાહારો વિહારશ્ચ ગુણૈર્વિપરીતઃ સ એવ તસ્ય સ્રોતસાં દૂષકઃ|| ૫૨||

Adhikarana srotodvArANAM svarUpam (53) · Śloka 53

બિસાનામિવ સૂક્ષ્માણિ દૂરં વિપ્રસૃતાનિ ચ| દ્વારાણિ સ્રોતસાં દેહે રસો યૈરુપચીયતે||૫૩||

સુબોધમ્|| ૫૩||

Adhikarana annasya shukratvaprAptikAle matabhedAH (54) · Śloka 54

કેચિદાહુરહોરાત્રાત્ ષડહાદપરે પરે| માસાત્ પ્રયાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિભિઃ| વૃવ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે| પ્રાયઃ કરોત્યહોરાત્રાત્ કર્માન્યદપિ ભેષજમ્||૫૪||

અથાન્નસ્ય સારઃ કિયતા કાલેન સપ્તધાટુન્ અભિવ્યાપ્નોતીત્યાઽઽહ-કિચિદિત્યાદિના| મતત્રયમેતત્| પાકક્રમાદિભિર્ધાતુપરિણતેઃ| સ્વલ્પૈર્દિનૈરસમ્ભવં પ્રદર્શયતિ| નનુ ચૈકસ્મન્નેવાહ્નિ વૃષ્યાદીનાં શુક્રાદિકર્ત્તૃત્વં દૃષ્ટં તત્ કથમિત્યાહ-વૃષ્યાદીનીત્યાદિ| પ્રભાવઃ સર્વાતિશાયિની શક્તિઃ| એકેનાદિશબ્દેન ગ્રહણમ્| એકાહઃ ષડ્રાત્રમાસભેદેન મતત્રયે સ્થિતે પ્રભાવાદેવ વાગ્ભટઃ સર્વશાસ્ત્રસિદ્ધાન્તં દર્શયતિ-પ્રાય ઇત્યાદિના| ન કેવલં વૃષ્યાદિ, યાવદન્યદપિ ભેષજં પ્રાયઃ અહોરાત્રાદેવ કર્મ કરોતિ| અહોરાત્રમતિક્રમ્ય ઘૃતલેહાદીનાં યદ્યપિ માત્રાભ્યાસેન રોગોપશમાખ્યકાર્ય્યનિર્વૃત્તિસ્તથાપિ તેષાં દિનાનુદિનં કાર્ય્યકર્ત્તૃત્વં વિદ્યત એવેતિ પ્રદર્શનાર્થં પ્રાયોગ્રહણમ્|| ૫૪||

Adhikarana dhAtumalasaMgrahashlokaH (55) · Śloka 55

કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ||૫૫||

પુર્વોક્તમેવ સંગ્રહશ્લોકેનાહ-કફ ઇત્યાદિ| કફાદીનિ રસાદીનાં ક્રમેણ મલાઃ| રસસ્ય કફોરક્તસ્ય પિત્તમ્| માંસસ્ય કર્ણનાસિકાદિસ્રોતોમલાઃ| મેદસઃ પ્રસ્વેદઃ અસ્થ્નો નખરોમ| મજ્જો નેત્રાદિસ્નેહઃ| પૂર્વસ્યૈવ સંગ્રહાદપુનરુક્તમ્|| ૫૫||

Adhikarana samAdyagnInAM kAraNam (56) · Śloka 56

સમઃ સમાને સ્થાનસ્થ વિષમોઽગ્નિર્વિમાર્ગગે| પિત્તાભિમૂર્ચ્છિતે તીક્ષ્ણો મન્દોઽસ્મિન્કફપીડિતે||૫૬||

અવિકૃતઃ સમાનઃ સમસ્યાગ્નેઃ કારણમ્| વિકૃતસ્તુ વિષમાદીનામ્|| ૫૬||

Adhikarana agnimUle maraNajIvane (57-6) · Śloka 6

શાન્તેઽગ્નૌ મ્રિયતે યુક્તે ચિરં જીવત્યનામયઃ| રોગી સ્યાદ્વિકૃતે તસ્માત્તં પ્રયત્નેન પાલયેત્||૫૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં શારીરસ્થાને સિરાવિભાગોનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

સુબોધમન્યત્|| ૫૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુર્વિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ