6. sirāvibhāgaḥ

Adhikarana atha sirAvibhAgo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સિરાવિભાગમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana dashamUlasirAH (2) · Śloka 2

દશમૂલસિરા હૃદયપ્રતિબદ્ધાઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષ્વોજો નયન્તિ| તત્પ્રતિબદ્ધા હિ શરીરચેષ્ટા||૨||

Adhikarana sirANAM sa~gkhyA (3) · Śloka 3

તાસ્તુ દ્વ્યઙ્ગુલમઙ્ગુલમર્ધાઙ્ગુલં યવં યવાર્ધઞ્ચ ગત્વા દ્રુમ- પત્રસેવનીપ્રતાવનદ્ભિદ્યમાનાઃ સપ્તશતાનિ ભવન્તિ||૩||

Adhikarana shAkhAgatAH sirAstatra vedhya- sirANAM sa~gkhyA ca (4) · Śloka 4

તાસાં ચતુઃશતી શાકાસુ| તત્ર ષોડશાબ્યધનીયાઃ||૪||

Adhikarana antarAdhigatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (5) · Śloka 5

ષટ્ત્રિંશં શતમન્તરાધૌ| તત્ર દ્વાત્રિંશત્||૫||

Adhikarana mUrddhagatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (2) · Śloka 2

અતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમુર્ધ્વમ્| તત્રાપિ પઞ્ચાશત્||૨||

Adhikarana shAkhAsirAvivaraNam (6) · Śloka 6

તાસામેકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ શતમ્| તત્ર ન વિધ્યેજ્જા લન્ધરામ્| તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરગતાઃ||૬||

Adhikarana tatrAntarAdhigatasirAvivaraNam (2) · Śloka 2

દ્વાત્રિંશચ્છ્રોણ્યા ગુદમેઢ્રાશ્રયાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે વઙ્ક્ષણયોઃ કટીકતરુણયોશ્ચેત્યષ્ટૌ શસ્ત્રતો રક્ષેત્||૨||

Adhikarana pARshvagatAH sirAH (1) · Śloka 1

ષોડશ પાર્શ્વયોસ્તયોરૂર્ધ્વગામેકૈકાં પાર્શ્વસન્ધિસંજ્ઞામ્||૧||

Adhikarana pRuShThagatAH sirAH (2) · Śloka 2

ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠે| તાસાં પૃષ્ઠવંશમુભયતો દ્વે દ્વે ઊર્ધ્વ- ગામિન્યૌ તાશ્ચતસ્રઃ|૨|

Adhikarana udaragatAH sirAH (2) · Śloka 2

ચતુર્વિંશતિરુદરે| તાંસાં મેઢ્રસ્યોપરિ રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે તા અપિ ચતસ્રઃ||૨||

Adhikarana vakShogatAH sirAH (7) · Śloka 7

ચત્વારિંશદ્વક્ષસિ| તાસાં દ્વે હૃદયે| દ્વે ચ સ્તનમુલસ્તન રોહિતેષુ| એકૈકાપસ્તમ્ભાપાલેષ્વિતિ| તાશ્ચતુર્દશ||૭||

Adhikarana mUrdhajatrUrdhvasirAvivaraNam (4) · Śloka 4

ચતુર્વિંશતિર્ગ્રીવાયામ્| તાસાં ચતસ્રોઽષ્ટૌ ચ મર્મસંજ્ઞાઃ| દ્વે કૃકાટિકયોઃ| દ્વે વિધુરયોરિતિ ષોડશ શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્||૪||

Adhikarana hanugatAH sirAH (1) · Śloka 1

હન્વોઃ ષોડશ તાસાં સન્ધિસમ્બન્ધિન્યૌ દ્વે||૧||

Adhikarana jihvAgatAH sirAH (4) · Śloka 4

ષોડશ જિહ્વાયામ્| તાસામધો દ્વે રસવેદિન્યૌ| દ્વે વા- ક્પ્રવર્ત્તિન્યૌ| તાશ્ચતસ્રઃ||૪||

Adhikarana nAsAgatAH sirAH (7) · Śloka 7

ષટ્પઞ્ચાશન્નેત્રયોઃ| તયોરુન્મેષનિમેષક્રિયે દ્વે-દ્વે| દ્વે ચાપા- ઙ્ગયોરિતિ ષટ્| નાસાનેત્રગતાસ્તુ લલાટે ષષ્ટિઃ| તાસાં કેશાન્તાનુગતાશ્ચતસ્રઃ| દ્વે ચાઽઽવર્તયોઃ| એકા ચ સ્થપન્યામિતિ સપ્ત||૭||

Adhikarana karNagatAH sirAH (3) · Śloka 3

કર્ણયોઃ ષોડશ| તાસાં શબ્દવાહિન્યૌ દ્વે| ત એવ ચ શઙ્ખયોસ્તાસાં શઙ્ખસન્ધિગતે દ્વે||૩||

Adhikarana shirogatAH sirAH (8) · Śloka 8

દ્વાદશ મૂર્ધનિ| તાસામુત્ક્ષેપયોર્દ્વે| સીમન્તેષ્વેકૈકામે કામધિપતાવિત્યષ્ટૌ શસ્ત્રેણ પરિહરેત્| તથાક્ષુદ્રિકાઃ કુટિલાઃ સઙ્કીર્ણાઃ ગ્રન્થિતાઃ સન્ધિષુ ચાશસ્ત્રકૃત્યાઃ||૮||

Adhikarana vAtAdibhIshca shuddharaktavaha- sirAsa~gkhyAvivaraNam (9) · Śloka 9

તાસાં યથાસ્વં તુર્યાંશવિભાગેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શત- મનિલરક્તં વહતિ| એષ વિભાગઃ પિત્તશ્લેષ્મશુદ્ધરક્તે- ષ્વપિ| સ્થિતા હ્યેવં દેહમનુગૃહ્ણન્તિ દોષાઃ| વ્યત્યયેન તુ પીડયન્તિ||૯||

Adhikarana vAtaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

તત્ર શ્યાવારુણાઃ પ્રસ્પન્દિન્યઃ સૂક્ષ્માઃ ક્ષણપૂર્ણરિક્તા વાતરક્તં બહન્તિ|૧|

Adhikarana pittaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

નીલપીતાસિતાઃ સ્પર્શોષ્ણાઃ ક્ષિપ્રસ્રાવિણ્યઃ પિત્તરક્તમ્|૧|

Adhikarana kapharaktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

ગૌર્ય્યઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ શીતઃ કણ્ડૂમત્યઃ કફરક્તમ્|૧|

Adhikarana saMsargasannipAtavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

લક્ષણસઙ્કરે સંસર્ગસન્નિપાતરક્તમ્||૧||

Adhikarana shuddharaktavahasirAlakShaNam (10) · Śloka 10

સમાગૂઢાઃ સ્નિગ્ધાઃ રોહિણ્યઃ શુદ્ધરક્તમિતિ||૧૦||

Adhikarana dhamanIsa~gkhyA (11) · Śloka 11

ધમન્યસ્તુ ચતુર્વિંશતિઃ||૧૧||

Adhikarana dhamanInAmupayogaH (1) · Śloka 1

તાભિઃ કાયોઽયમારામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ કુલ્યાભિરુપસ્નિહ્યતિ||૧||

Adhikarana dhamanInAmadhiShThAnam (12) · Śloka 12

તાભિશ્ચ નાભિશ્ચક્રનાભિરારકૈરિવાવૃતા||૧૨||

Adhikarana nAbhyAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

તસ્યાં નાભ્યાં વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ| યતશ્ચ સાઽન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્||૧૩||

Adhikarana nAbhigatAnAM dhamanInAM prasaraNam (14) · Śloka 14

તાસાં ખલુ ધમનીનાં દશોર્ધ્વં પ્રસૃતા દશાધશ્ચતસ્રસ્તિ- ર્ય્યક્| તતસ્તાભિર્યથાસ્વમઙ્ગાવયવા ધાર્ય્યન્તે આપયાય્યન્તે ચ||૧૪||

Adhikarana UrdhvadhamanInAM punarvibhAgastatkAryya~jca (15) · Śloka 15

તાસામૂર્ધ્વગા હૃદયમભિપ્રપન્નાઃ પ્રત્યેકં ત્રિધા જાયન્તે| તતસ્ત્રિંશતો મધ્યે દ્વે દ્વે વાતપિત્તકફરક્તરસાન્ વહતઃ| અષ્ટાભિઃ શબ્દરૂપરસગન્ધા ગૃહ્યન્તે| દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ભાષતે ઘોષં કરોતિ સ્વપિતિ પ્રતિબુધ્યતે ચ| દ્વે ચાશ્રુ વહતઃ| દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે| નાર્યાઃ સ્તન્યં નરસ્ય શુક્રમ્||૧૫||

Adhikarana adhogAdhamanInAM punarvibhAgastatkAryya~jca (16) · Śloka 16

અધોગમાઃ પક્વાશયસ્થા એવં ત્રિધા જાયન્તે| તત્ર દશાદ્યાઃ પૂર્વવત્| દ્વે વહતોઽન્નં માત્રાશ્રયેણ| દ્વે તોયમ્| દ્વે મૂત્રમ્| દ્વે શુક્રમ્ વહતો દ્વે ચ મુઞ્ચતઃ| ત એવ નારીનામાર્ત્તવમ્| દ્વે વર્ચોનિરસિન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે| એવં દ્વાદશ| શેષા- સ્ત્વષ્ટૌ ધમન્યસ્તિરશ્ચીનાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ||૧૬||

Adhikarana tiryyaggA dhamanInAM vivaraNam (17) · Śloka 17

તિર્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો ભિદ્યમાનાઃ સુબહુધા ભવન્તીત્યુક્તં પ્રાક્||૧૭||

Adhikarana nava bAhyAni srotAMsi (18) · Śloka 18

સ્રોતાંસિ પુંસા નવ કર્ણૌ નેત્રે નાસાપુટૌ મુખં પાયુર્મૂત્ર- પથઃ||૧૮||

Adhikarana strINAmadhikAni srotAMsi (19) · Śloka 19

અન્યાનિ ચ ત્રીણિ સ્ત્રીણાં સ્તનૌ રક્તપથશ્ચ||૧૯||

Adhikarana jIvitAyatanAni srotAMsi (20) · Śloka 20

તથાઽપરાણ્યન્તસ્સ્રોતાંસિ જીવિતાયતનાનિ ત્રયોદશ પ્રાણો- દકાન્નધાતુમલાનામયનાનિ||૨૦||

Adhikarana prANavAhisrotasAM mUlam (21) · Śloka 21

તત્ર પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ||૨૧||

Adhikarana prANavAhisrotasAM dUShaNAni (22) · Śloka 22

તાનિ ધાતુક્ષયરૌક્ષ્યપિપાસાક્ષુદ્વ્યાયામવેગધારણાદિભિર્દુ- ષ્યન્તિ||૨૨||

Adhikarana dUShitAnAM prANavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23

તતોઽતિસૃષ્ટં પ્રતિબદ્ધમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણં વા સશબ્દશૂલ મુચ્છ્વસનમ્| તત્ર શ્વાસવત્સાધનમ્|૨૩|

Adhikarana udakavAhinAM srotasAM mUlam (23) · Śloka 23

ઉદકવાહિનાં તાલુ મૂલં ક્લોમ ચ૧|૨૩|

Adhikarana udakavAhisrotasAM dUShaNAni (23) · Śloka 23

તાન્યામભયાતિપાનોષ્ણશુષ્કાન્નકષાયતૃણનિગ્રહાદિઅભિ- ર્દુષ્યન્તિ૧|૨૩|

Adhikarana dUShitAnAmudakavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23

તતોઽતિતૃષ્ણા મુખશોષઃ કર્ણક્ષ્વેડનં તમોદર્શનઞ્ચ૧||૨૩||

Adhikarana duShTodakavahasrotassu cikitsA (24) · Śloka 24

તત્ર તૃષ્ણોક્તમૌષધમ્||૨૪||

Adhikarana annavahasrotasAM mUlam (1) · Śloka 1

અન્નવાહિનામામાશયો મૂલં વામપ્શ્વઞ્ચ||૧||

Adhikarana annavahasrotoduShTyAdi (25) · Śloka 25

તેષાં દુષ્ટૌ સર્વં માત્રાશિતીયોક્તમવગચ્છેત્||૨૫||

Adhikarana rasavAhinAM srotasAM mUlAni (1) · Śloka 1

રસવાહિનાં હૃદયં મૂલં દશ ધમન્યશ્ચ|૧|

Adhikarana raktavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

રક્તવાહિનાં યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|

Adhikarana mAMsavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

માંસવાહિનાં સ્નાયૂનિ ત્વક્ ચ|૧|

Adhikarana medovAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મેદોવાહિનાં વૃક્કૌ માંસં ચ|૧|

Adhikarana asthivAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

અસ્થિવાહિનાં જઘનં મેદશ્ચ|૧|

Adhikarana majjavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મજ્જવાહિનાં પર્વાણ્યસ્થીનિ ચ|૧|

Adhikarana shukravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

શુક્રવાહિનાં સ્તનૌ મુષ્કૌ મજ્જા ચ|૧|

Adhikarana mUtravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મૂત્રવાહિનાં બસ્તિર્વઙ્ક્ષૌણા ચ|૧|

Adhikarana shakRudvAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

શકૃદ્વાહિનાં પક્વાશયઃ સ્થૂલાન્ત્રં ચ|૧|

Adhikarana svedavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

સ્વેદવાહિનાં મેદો રોમકૂપાશ્ચ||૧||

Adhikarana rasavahAdisrotasAM dUShaNAdIni (26) · Śloka 26

તેષાં દૂષણં વિવિધમહિતાહારવિહારમુપદ્રવાન્ પૃથક્- પૃથક્ સાધનં દોષાદિવિજ્ઞાનીયાદ્યથાસ્વં વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્||૨૬||

Adhikarana srotasAM viddhalakShaNam (27) · Śloka 27

વ્યધે તુ સ્રોતસાં ભ્રમમોહકમ્પપ્રલાપાધ્માનશૂલાઽરુચિ- તૃટ્છર્દિજ્વરાતિરુધિરસ્રુતિમૂત્રપુરીષરોધા મરણઞ્ચ||૨૭||

Adhikarana srotoviddhaM pratyAkhyAya cikitset (28) · Śloka 28

તસ્માત્સ્રોતોવિદ્ધં પ્રત્યાખ્યાયોપચરેત્||૨૮||

Adhikarana uddRutashalyasya cikitsanirdeshaH (29) · Śloka 29

ઉદ્દૃતશલ્યં ચ સદ્યોવ્રણવિધાનેન||૨૯||

Adhikarana sirAdhamanI srotasAmabhedaH (30) · Śloka 30

તત્ર સ્રોતસામેવ વિશેષાઃ સિરાધમન્યઃ||૩૦||

Adhikarana anyamatena sirAdInAM bhinnatvam (31) · Śloka 31

અન્યે ત્વન્યત્વમિચ્છન્તિ સિરાધમનીસ્રોતસામ્| કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદૃશકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્ત- કર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે||૩૧||

Adhikarana aparamatena dhAtvavakAshAH srotashshabdAdinAmAH (32) · Śloka 32

અપરે પુનરાહુઃ-સ્રોતાંસિ સિરાધમન્યો રસવાહિન્યો નાડ્યઃ પન્થાનોઽયનાનિ માર્ગાઃ શરીરચ્છિદ્રાણિ સંવૃ તાસંવૃતાનિ સ્થાનાન્યાશયાઃ ક્ષયા નિકેતાશ્ચેતિ શરીરે ધાત્વવકાશાનાં લક્ષ્યાલક્ષ્યાણાં નામાનીતિ||૩૨||

Adhikarana srotoduShTyA dhaatuduShTyAdi (3) · Śloka 3

તે ચાવકાશાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્થાનસ્થાન્ માર્ગસ્યાંશ્ચ ધાતૂન્ પ્રકોપયન્તિ| તેઽપિ કુપિતાસ્તાનિ સ્રોતાંસિ સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસિ| ધાતવશ્ચ ધાતૂન્||૩||

Adhikarana sarveShAmeva dUShayitAro doShAH (1) · Śloka 1

તેષાં સર્વેષામેવ દૂષયિતારો દુષ્ટા દોષાઃ|૧|

Adhikarana agnidoShAddoShaduShTiH (1) · Śloka 1

તે ચ પ્રાયશો દુષ્યન્ત્યગ્નિદોષાત્|૧|

Adhikarana agninimittAnyAyurArogyAdIni (1) · Śloka 1

તસ્માત્તનિમિત્તાન્યાયુરારોગ્યબલોપચયવર્ણૌજાંસિ|૧|

Adhikarana dhAtvagnibhUtAgniprabhRutI- nyagnipratibaddhAnyeva (1) · Śloka 1

તત્પ્રતિબદ્ધાન્યેવ ચ રઞ્જકાદીનિ ભૂતાગ્નયો ધાત્વગ્નયશ્ચ||૧||

Adhikarana pakvamannamamRutaM viShaM cApakvam (33) · Śloka 33

તથાઽન્નમપિ પિત્તેનૈવ પક્વમમૃતતાં યાત્યપક્વં ચ વિષ- તામ્||૩૩||

Adhikarana pAcakAgniH (34) · Śloka 34

તત્ર પિત્તવિશેષઃ પાચકસંજ્ઞોઽગ્નિરિતિ પ્રાગભિહિતઃ||૩૪||

Adhikarana matAntareNAgnisvarUpam (35) · Śloka 35

અન્યે પુનરાચક્ષતે-દોષધાતુમલસન્નિપાતજનિતો- ઽન્તરુષ્મા યથાનિર્દિષ્ટાધિષ્ઠાનકર્માગ્નિરિતિ||૩૫||

Adhikarana annasya sthUlapAkakramaH (36) · Śloka 36

સ ખલુ વિધિવદભ્યવહૃતમન્નજાતં પ્રાણેન વાયુના કોષ્ઠ- માકૃષ્ટં દ્રવૈર્વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન મૃદૂકૃતમભિસન્ધુ- ક્ષિતઃ સમાનેનામાશયસ્થં સ્થાલીસ્થમિવામ્બુતણ્ડુલ- મગ્નિરન્તરગ્નિઃ પચતિ||૩૬||

Adhikarana annasyANupAkakramaH (37) · Śloka 37

તત્તુ સર્વરસમપિ પચ્યમાનમાદૌ મધુરીભૂતં કફં ફેની- ભૂતમુદીરયતિ| તતો વિદગ્ધમમ્લીભૂતમામાશયાત્ ચ્યવ- માનમચ્છં પિત્તમ્| પ્રાપ્ય ચ પક્વાશયં કટુકીભૂત- મનિલમ્||૩૭||

Adhikarana bhaurikAgnipAkaH (38) · Śloka 38

તતશ્ચૈવં વિક્લિન્નં આહારે પઞ્ચ પઞ્ચાત્મકા મહાભૂતા- ગ્નયો વાયુના વ્યસ્તાન્ યથાસ્વં પઞ્ચૈવ ભૂતગુણાના- હારસ્થાન્ પચન્તિ| તે પક્વાઃ પુનર્યથાસ્વમેવ દેહાશ્રિતાંશ્ચ સ્વવિકારભૂતાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાયયન્તિ||૩૮||

Adhikarana sArakiTTavibhajanam (39) · Śloka 39

એવઞ્ચ પક્વાદાહારાદ્વિવિધૌષધગર્ભાદિવ સ્નેહાદચ્છઃ સાર- ભૂતો રસાખ્યઃ કિટ્ટાખ્યશ્ચ મલોઽભિનિર્વર્તતે||૩૯||

Adhikarana sArakiTTAByAM srotaHpUraNam (40) · Śloka 40

તાભ્યાઞ્ચ સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનામેવ શરીરગુણાનાં ધાત્વાખ્યાનાં યથાસ્વં સ્રોતાંસિ પારમ્પર્ય્યેણાવિચ્છિન્ન- સન્તાનમાપૂર્ય્યન્તે||૪૦||

Adhikarana dhAtupoShaNakramaH (41) · Śloka 41

સ્રોતોભ્યશ્ચ યથાવિભાગં યથાયથમેવ ધાતવઃ પુષ્યન્તિ||૪૧||

Adhikarana dhAtUnAM mithaH poShyapoShaka- tve~api na pUrvauShAmapacayaH (42) · Śloka 42

ઉત્તરોત્તરાનુપ્રવેશોઽપિ ચ પુર્વેષાં સ્રોતસં યથાકાલં સમ્યગાહારોપયોગેન પરિણામવતાપ્યાય્યમાનાનાં નાપચયો ભવતિ| તતશ્ચ ધાત્વાખ્યાઃ પ્રસાદમલાઃ સ્વં સ્વમેવ માનમનુવર્તન્તે યથાવયઃશરીરમ્||૪૨||

Adhikarana kramadhAtupariNAmAdinirdeshaH (43) · Śloka 43

તત્રાઽઽહારરસો વ્યાનવિક્ષિપ્તો યથાસ્વં સપ્તસુ ધાત્વ- ગ્નિષુ ક્રમાત્ પચ્યમાનઃ સ્વાત્મભાવપ્રચ્યુતિસમનન્તરમેવ પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞકઃ કાલવદસ્ખલિતબલપ્રમાણો દેહમુર્જયિત્વા ધાતૂન્ ધાતુમલાંશ્ચ પુષ્ણાતિ||૪૩||

Adhikarana mUtrapurIShotpattiH (44) · Śloka 44

અથાન્નકિટ્ટમચ્છં મૂત્રં ઘનં શકૃત્|૪૪|

Adhikarana rasasya sArakiTTe (44) · Śloka 44

રસસ્ય સારો રક્તં મલઃ કફો લસીકા ચ૧|૪૪|

Adhikarana raktasya sArakiTTe (44) · Śloka 44

રક્તસ્ય સારો માંસં કણ્ડરાઃ સિરાશ્ચ| મલઃ પિત્તમ્ ૨|૪૪|

Adhikarana mAMsasya sArakiTTe (44) · Śloka 44

માંસસ્ય સારો મેદસ્ત્વચો વસા ચ| કિટ્ટં કર્ણાક્ષિ- નાસિકાસ્યરોમકૂપપ્રજનનમલાઃ ૨|૪૪|

Adhikarana medasaH sArakiTTe (44) · Śloka 44

મેદસઃ સારોઽસ્થિસ્નાયુસન્ધયઃ| કિટ્ટં સ્વેદઃ ૨|૪૪|

Adhikarana asthnaH sArakiTTe (44) · Śloka 44

અસ્થ્નઃ સારો મજ્જા| કિટ્ટં કેશરોમનખાઃ ૨||૪૪||

Adhikarana majj~jaH sArakiTTe (45) · Śloka 45

મજ્જ્ઞસ્તુ સારઃ શુક્રં મલોઽક્ષિવિટ્ત્વચાં સ્નેહઃ||૪૫||

Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46

શુક્રસ્ય સારમોજઃ| અત્યન્તશુદ્ધતયાઽસ્ય મલાભાવઃ| અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્| અપરે પુનઃ શુક્રસારં ગર્ભમેવામનન્તિ|૪૬|

Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46

શુક્રસ્ય સારમોજઃ| અત્યન્તશુદ્ધતયાઽસ્ય મલાભાવઃ| અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્| અપરે પુનઃ શુક્રસારં ગર્ભમેવામનન્તિ||૪૬||

Adhikarana pa~jcAtmakasya vAyorutpattiH (47) · Śloka 47

વાયુઃ પુનરગ્નેરાહારસ્ય ચ બહ્વલ્પતયા તસ્માત્તસ્માન્મૂ- ર્ચ્છનાવિશેષાદમુર્ત્તઃ શબ્દવાનીષચ્છબ્દઃ પ્રચુરોઽલ્પો વા પઞ્ચાત્મા કોષ્ઠે પ્રાદુર્ભવતિ||૪૭||

Adhikarana sarve~annamayA bhAvAH' kramadhAtuvAda- siddhAntopasaMhAraH (48) · Śloka 48

એવં ચ કૃત્વાઽન્નમયા એવ દેહે સર્વે ભાવાઃ| તેનૈવ ચેદમેવં ચિરેણ વ્યાપ્તમન્તર્બહિઃ શરીરયન્ત્રમનવરતપ્રવાહેણ સ્વાસ્થ્યબલોપચયયુક્તં યાવત્ કર્મોપાદાનં યાપ્યતે| અન્યથા ત્વન્નરસોક્ષેપણાદ્વિબદ્ધસ્રોતસા વા યથાવદન- ભિસન્ધીયમાનધાતુપ્રવાહમન્તરા વ્યવચ્છિદ્યતે| વ્યાધિ ભાજનં વા ભવતિ||૪૮||

Adhikarana anyamatena rasAdidhAtusambhavakramaH (49) · Śloka 49

અન્યે તુ વર્ણયન્તિ-અભ્યવહૃતમાત્રસ્યાહાઽઽરસ્ય કણ્ઠ- નાડીપ્રલુઠિતસ્ય મહાનિમ્નમવતીર્ણસ્ય યો ય એવાંશઃ કાયાગ્નિનાઽવલીઢઃ પાકમુપનીયતે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રસા- દાખ્યો રસલેશોઽભિનિર્વૃત્તિસમનન્તરં સમં સમસ્તધાતુષુ સંવૃતાસંવૃતૈઃ પ્રવિસૃતો વિવૃતમુખેષ્વાસન્નેષુ સ્રોતસ્સુ ભૂયાન્ પ્રથમતરં ચાન્વેતિ| પર્ય્યાયેણેતરેષ્વપિ| એવમન્નર એવ સાક્ષાત્સર્વધાતૂન્ કેનચિદેવ કાલભેદેન પુષ્ણાતિ ન પુનર્ધાતવો ધાત્વન્તરતાં સ્વરૂપોપમર્દેન પ્રતિપદ્યઃ ઇતિ|૪૯|

Adhikarana balabhedenAgneshcAturvidhyam (49) · Śloka 49

અગ્નિસ્તુ બલભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ| સમો વિષમ- સ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચ ૨|૪૯|

Adhikarana samAgnilakShaNam (49) · Śloka 49

તત્ર સમો યઃ સમ્યગેવોપયુક્તમન્નં સમ્યક્ પચતિ૧|૪૯|

Adhikarana viShamAgnilakShaNam (49) · Śloka 49

વિષમોઽસમ્યગપ્યપયુક્તં પચતિ સમ્યગપિ ચ ન પચતિ ૧||૪૯||

Adhikarana tIkShNAgnilakShaNam (2) · Śloka 2

તીક્ષ્ણોઽસમ્યગપ્યુપયુક્તમાશુ પચતિ| સ એવ વર્ધમાનો ઽત્યગ્નિર્ભવતિ||૨||

Adhikarana mandAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

મન્દસ્તુ સમ્યગપ્યુપયુક્તમુદરગૌરવાધ્માનવિબન્ધાટો- પાત્રકૂજનમુખશોષવાયુસ્તમ્ભાદીન્યામલિઙ્ગાનિ દર્શ- યિત્વા ચિરાત્ પચતિ||૧||

Adhikarana jATharAgneH rakShaNIyatvaM tatra kramashca (50) · Śloka 50

બાહ્યેનાપિ ચ જ્વાલાઙ્ગારાત્મકેનાગ્નિના નૈકાકારઃ સર્વદા પાકો ભવતિ| કિમુતાન્તરાશ્રયેણોષ્ણાત્મના સમેનાપિ| તસ્માત્ તં પ્રયત્નતો રક્ષેત્||૫૦||

Adhikarana agnInAM rakShaNaM vaiShamye cikitsA ca (51) · Śloka 51

તત્ર પ્રવરેણ સાત્મ્યેન સમં યથાસ્વમપરેણેતરાન્ ક્રમશઃ સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણ પરિપાલયેદ્દોષોપક્રમણિયોક્તેન ચ વાતાદિસાધનેન ગ્રહણીરોગવિહિતૈશ્ચૈષધવ્યાયામમ- યોગૈરિતિ||૫૧||

Adhikarana srotasAM lakShaNam (2) · Śloka 2

ભવતિ ચાત્ર- સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદૃશાનિ ચ|૨|

Adhikarana srotodUShakaH AhAraH vihArashca (2) · Śloka 2

આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ| ધાતુભિર્વિગુણો યશ્ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ||૨||

Adhikarana srotoduShTilakShaNam (52) · Śloka 52

અતિપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયોઽપિ વા| વિમાર્ગતો વા ગમનં સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્||૫૨||

Adhikarana srotodvArANAM svarUpam (53) · Śloka 53

બિસાનામિવ સૂક્ષ્માણિ દૂરં વિપ્રસૃતાનિ ચ| દ્વારાણિ સ્રોતસાં દેહે રસો યૈરુપચીયતે||૫૩||

Adhikarana annasya shukratvaprAptikAle matabhedAH (54) · Śloka 54

કેચિદાહુરહોરાત્રાત્ ષડહાદપરે પરે| માસાત્ પ્રયાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિભિઃ| વૃવ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે| પ્રાયઃ કરોત્યહોરાત્રાત્ કર્માન્યદપિ ભેષજમ્||૫૪||

Adhikarana dhAtumalasaMgrahashlokaH (55) · Śloka 55

કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ||૫૫||

Adhikarana samAdyagnInAM kAraNam (56) · Śloka 56

સમઃ સમાને સ્થાનસ્થ વિષમોઽગ્નિર્વિમાર્ગગે| પિત્તાભિમૂર્ચ્છિતે તીક્ષ્ણો મન્દોઽસ્મિન્કફપીડિતે||૫૬||

Adhikarana agnimUle maraNajIvane (57-6) · Śloka 6

શાન્તેઽગ્નૌ મ્રિયતે યુક્તે ચિરં જીવત્યનામયઃ| રોગી સ્યાદ્વિકૃતે તસ્માત્તં પ્રયત્નેન પાલયેત્||૫૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં શારીરસ્થાને સિરાવિભાગોનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||