Adhikarana atha sirAvibhAgo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః సిరావిభాగమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः सिराविभागमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయే శరీరావయవభేదే స్వల్పవ్యక్తత్వాత్ సిరాదిర్నిర్ణీతశేషస్తత్రాపి సిరాణాం ప్రాధాన్యాన్నిర్ణయార్థమధ్యాయారంభః|| 1||
Adhikarana dashamUlasirAH (2) · Śloka 2
దశమూలసిరా హృదయప్రతిబద్ధాః సర్వాంగప్రత్యంగేష్వోజో నయంతి| తత్ప్రతిబద్ధా హి శరీరచేష్టా||2||
दशमूलसिरा हृदयप्रतिबद्धाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गेष्वोजो नयन्ति| तत्प्रतिबद्धा हि शरीरचेष्टा||२||
🔊 Audio coming soon
దశములసిరా ఇత్యాది| మూలసిరాః ప్రధానసిరాః| తతో హి సర్వాః సిరాః భవంతి| తా అంగేషు ప్రత్యంగేషు చౌజో నయంతి|| 2||
Adhikarana sirANAM sa~gkhyA (3) · Śloka 3
తాస్తు ద్వ్యంగులమంగులమర్ధాంగులం యవం యవార్ధంచ గత్వా ద్రుమ- పత్రసేవనీప్రతావనద్భిద్యమానాః సప్తశతాని భవంతి||3||
तास्तु द्व्यङ्गुलमङ्गुलमर्धाङ्गुलं यवं यवार्धञ्च गत्वा द्रुम- पत्रसेवनीप्रतावनद्भिद्यमानाः सप्तशतानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
తాః ప్రభిద్యమానాః ద్రుమపత్రరేఖాప్రతానవత్ సప్తశతాని సిరాణాం భవంతి| తేనైదుక్తం భవతి-తా హృదయప్రతిబద్ధా దశ సిరా హృదయాద్వ్యంగులం గత్వా ప్రథమం ప్రతానం ముంచంతి| తత అంగులం గత్వా ద్వితీయం| తత అర్ధమంగులం గత్వా తౄతీయం| తతో యవం గత్వా చతుర్థం| తతోఽపి యవార్ధం గత్వా పంచమమితి| తతో న భిద్యంతే| సర్వేషు చైవం భిద్యమానా ఇతి యోజ్యం యావద్భేదోఽస్తి| సప్తశతాని ప్రతానానాం దీర్ఘాణాం భవంతి|| 3||
Adhikarana shAkhAgatAH sirAstatra vedhya- sirANAM sa~gkhyA ca (4) · Śloka 4
తాసాం చతుఃశతీ శాకాసు| తత్ర షోడశాబ్యధనీయాః||4||
तासां चतुःशती शाकासु| तत्र षोडशाब्यधनीयाः||४||
🔊 Audio coming soon
తాభ్యశ్చత్వారి శతాని చతసృషు శాఖాసు| తత్రేతి చతుశ్శత్యాం షోడశా వ్యధనీయాః|| 4||
Adhikarana antarAdhigatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (5) · Śloka 5
షట్త్రింశం శతమంతరాధౌ| తత్ర ద్వాత్రింశత్||5||
षट्त्रिंशं शतमन्तराधौ| तत्र द्वात्रिंशत्||५||
🔊 Audio coming soon
అంతరాధౌ తు షట్త్రింశత్ శతం| తత్ర ద్వాత్రింశదవ్యధనీయా ఇతి సంబంధః|| 5||
Adhikarana mUrddhagatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (2) · Śloka 2
అతుష్షష్ట్యధికం శతముర్ధ్వం| తత్రాపి పంచాశత్||2||
अतुष्षष्ट्यधिकं शतमुर्ध्वम्| तत्रापि पञ्चाशत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAkhAsirAvivaraNam (6) · Śloka 6
తాసామేకైకస్మిన్ సక్థ్ని శతం| తత్ర న విధ్యేజ్జా లంధరాం| తిస్రశ్చాభ్యంతరగతాః||6||
तासामेकैकस्मिन् सक्थ्नि शतम्| तत्र न विध्येज्जा लन्धराम्| तिस्रश्चाभ्यन्तरगताः||६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర షోడశ శాఖాసు చతసృష్వవధనీయా ఉక్తాస్తత్రైకా పూర్వోక్తజాలంధరా తిస్రశ్చాభ్యంతరసమాశ్రయా అవేధ్యాః|| 6||
Adhikarana tatrAntarAdhigatasirAvivaraNam (2) · Śloka 2
ద్వాత్రింశచ్ఛ్రోణ్యా గుదమేఢ్రాశ్రయాః| తాసాం ద్వే ద్వే వంక్షణయోః కటీకతరుణయోశ్చేత్యష్టౌ శస్త్రతో రక్షేత్||2||
द्वात्रिंशच्छ्रोण्या गुदमेढ्राश्रयाः| तासां द्वे द्वे वङ्क्षणयोः कटीकतरुणयोश्चेत्यष्टौ शस्त्रतो रक्षेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pARshvagatAH sirAH (1) · Śloka 1
షోడశ పార్శ్వయోస్తయోరూర్ధ్వగామేకైకాం పార్శ్వసంధిసంజ్ఞాం||1||
षोडश पार्श्वयोस्तयोरूर्ध्वगामेकैकां पार्श्वसन्धिसंज्ञाम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pRuShThagatAH sirAH (2) · Śloka 2
చతుర్వింశతిః పృష్ఠే| తాసాం పృష్ఠవంశముభయతో ద్వే ద్వే ఊర్ధ్వ- గామిన్యౌ తాశ్చతస్రః|2|
चतुर्विंशतिः पृष्ठे| तासां पृष्ठवंशमुभयतो द्वे द्वे ऊर्ध्व- गामिन्यौ ताश्चतस्रः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udaragatAH sirAH (2) · Śloka 2
చతుర్వింశతిరుదరే| తాంసాం మేఢ్రస్యోపరి రోమరాజీముభయతో ద్వే ద్వే తా అపి చతస్రః||2||
चतुर्विंशतिरुदरे| तांसां मेढ्रस्योपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे ता अपि चतस्रः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vakShogatAH sirAH (7) · Śloka 7
చత్వారింశద్వక్షసి| తాసాం ద్వే హృదయే| ద్వే చ స్తనములస్తన రోహితేషు| ఏకైకాపస్తంభాపాలేష్వితి| తాశ్చతుర్దశ||7||
चत्वारिंशद्वक्षसि| तासां द्वे हृदये| द्वे च स्तनमुलस्तन रोहितेषु| एकैकापस्तम्भापालेष्विति| ताश्चतुर्दश||७||
🔊 Audio coming soon
ఆగ్రీవాములాదాఽఽచోరుసంధేరంతరాధిః| తత్ర షట్త్రింశచ్ఛతం సిరాణాం| తద్యథా-ద్వాత్రింశత్ శ్రోణ్యాం| పార్శ్వయోర్ద్వయోః షోడశ| పృష్ఠే చతుర్వింశతిః| ఉరసి చత్వారింశత్| ఇతి షట్త్రింశచ్ఛతమంతరాధౌ సిరాణాం| 'తత్ర ద్వాత్రింశదవ్యధనీయాః' ఇతి యదుక్తం తత్ప్రదర్శ్యతే-అష్టౌ శ్రోణ్యాం| వంక్షణ ఉభయత్ర చతస్రః| కటీకతరుణాఖ్యయోర్మర్మణోశ్చతస్ర ఇత్యష్టౌ| పార్శ్వయోర్ద్వౌ| ద్వయోః పార్శ్వయోరేకైకామూర్ధ్వగాం| పృష్ఠే చతస్రః| పృష్ఠవంశస్యైకస్మిన్ పార్శ్వే ఊర్ధ్వగామిన్యౌ ద్వే| అపరస్మింశ్చ ద్వే ఇతి| జఠరే చతస్రః రోమరాజ్యాః పార్శ్వయోర్ద్వయోర్ద్వే-ద్వే ఇతి| ఉరసి చతుర్దశ| తత్ర ద్వే హృదయే| ద్వే-ద్వే ద్వయోః స్తనములయోః| ఇతి చతస్రః| స్తనరోహితయోశ్చతస్రః| అపస్తంభయోరేకైకా| తథాఽఽపాలాపయోరపి| ఏవం ద్వాత్రింశదంతరాధావవ్యధనీయాః|| 7||
Adhikarana mUrdhajatrUrdhvasirAvivaraNam (4) · Śloka 4
చతుర్వింశతిర్గ్రీవాయాం| తాసాం చతస్రోఽష్టౌ చ మర్మసంజ్ఞాః| ద్వే కృకాటికయోః| ద్వే విధురయోరితి షోడశ శస్త్రేణ న స్పృశేత్||4||
चतुर्विंशतिर्ग्रीवायाम्| तासां चतस्रोऽष्टौ च मर्मसंज्ञाः| द्वे कृकाटिकयोः| द्वे विधुरयोरिति षोडश शस्त्रेण न स्पृशेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hanugatAH sirAH (1) · Śloka 1
హన్వోః షోడశ తాసాం సంధిసంబంధిన్యౌ ద్వే||1||
हन्वोः षोडश तासां सन्धिसम्बन्धिन्यौ द्वे||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvAgatAH sirAH (4) · Śloka 4
షోడశ జిహ్వాయాం| తాసామధో ద్వే రసవేదిన్యౌ| ద్వే వా- క్ప్రవర్త్తిన్యౌ| తాశ్చతస్రః||4||
षोडश जिह्वायाम्| तासामधो द्वे रसवेदिन्यौ| द्वे वा- क्प्रवर्त्तिन्यौ| ताश्चतस्रः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsAgatAH sirAH (7) · Śloka 7
షట్పంచాశన్నేత్రయోః| తయోరున్మేషనిమేషక్రియే ద్వే-ద్వే| ద్వే చాపా- ంగయోరితి షట్| నాసానేత్రగతాస్తు లలాటే షష్టిః| తాసాం కేశాంతానుగతాశ్చతస్రః| ద్వే చాఽఽవర్తయోః| ఏకా చ స్థపన్యామితి సప్త||7||
षट्पञ्चाशन्नेत्रयोः| तयोरुन्मेषनिमेषक्रिये द्वे-द्वे| द्वे चापा- ङ्गयोरिति षट्| नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः| तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः| द्वे चाऽऽवर्तयोः| एका च स्थपन्यामिति सप्त||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karNagatAH sirAH (3) · Śloka 3
కర్ణయోః షోడశ| తాసాం శబ్దవాహిన్యౌ ద్వే| త ఏవ చ శంఖయోస్తాసాం శంఖసంధిగతే ద్వే||3||
कर्णयोः षोडश| तासां शब्दवाहिन्यौ द्वे| त एव च शङ्खयोस्तासां शङ्खसन्धिगते द्वे||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirogatAH sirAH (8) · Śloka 8
ద్వాదశ మూర్ధని| తాసాముత్క్షేపయోర్ద్వే| సీమంతేష్వేకైకామే కామధిపతావిత్యష్టౌ శస్త్రేణ పరిహరేత్| తథాక్షుద్రికాః కుటిలాః సంకీర్ణాః గ్రంథితాః సంధిషు చాశస్త్రకృత్యాః||8||
द्वादश मूर्धनि| तासामुत्क्षेपयोर्द्वे| सीमन्तेष्वेकैकामे कामधिपतावित्यष्टौ शस्त्रेण परिहरेत्| तथाक्षुद्रिकाः कुटिलाः सङ्कीर्णाः ग्रन्थिताः सन्धिषु चाशस्त्रकृत्याः||८||
🔊 Audio coming soon
చతుష్ష్ట్యధికం శతముర్ధ్వం శిరసి సిరాణామితి యదుక్తం తద్విభజతే-గ్రీవాయాం చతుర్వింశతిః హన్వోర్ద్వయోః షోడశ| షోడశ జిహ్వాయాం| నాసాయాం చతుర్వింశతిః నేత్రయోః షట్పంచాశత్| లలాటే షష్టిర్నాసానేత్రాశ్రితాస్తాభ్యోఽనన్యా అతో న గణ్యంతే| కర్ణయోర్ద్వయోః షోడశ సిరాస్తా ఏవ శంఖాశిర్తా అతస్తత్రస్థా న గణ్యంతే| ముర్ధ్ని ద్వాదశేతి చతుష్షష్ట్యధికం శతం| అత్ర 'పంచాశదవ్యధనీయాః' ఇతి యదుక్తం తదుచ్యతే-గ్రీవాయాం షోడశ| చతుస్రో మర్మసంజ్ఞాః| ద్వే నీలే ద్వే మన్యే ఇతి చతస్రః| అష్టౌ మర్మసంజ్ఞాః మాతృకా ఇతి వక్ష్యమాణాః| ద్వే ద్వయోః కృకాటికయోః| ద్వే చ విధురయోరితి షోడశ| హన్వోర్ద్వయోః| ద్వే హనుసంధిబంధనకర్మణీ| జిహ్వాయాం చతస్రః| ద్వే రసబోధనే జిహ్వాయా అధస్తయా ద్వే వాక్ప్రవర్త్తిన్యౌ ఇతి చతస్రః నాసాయాం తిస్రో యత్ర ద్వే గంధవేదిన్యావేకా చ తాలునీతి తిస్రః| నేత్రయోః షట్| నిమేషే ద్వే| ఉన్మేషే ద్వే| అపాంగయోర్ద్వే ఇతి షట్| లలాతే సప్త| కేశాంతగాశ్చతస్రః| ఆవర్త్తకాఖ్యయోర్మర్మణోర్ద్వే| ఏకా చ భ్రూమధ్యభవే స్థపన్యాఖ్యమర్మణి ఇతి సప్త| కర్ణయోశ్చతస్రః| ద్వే శబ్దవాహిన్యౌ| శంఖయోస్తత్సంధిగతే ద్వే ఇతి చతస్రః| కేశాంతేఽష్టౌ| ద్వయో రుత్క్షేపయోర్ద్వే| సీమంతేషు పంచ| అధిపతౌ రోమావత్తమర్మణ్యేకా ఇత్యష్టౌ| ఏవం శిరసి పంచాశదవేధ్యాః| కేవలమేతా ఏవావేధ్యాః| యావత్ క్షుద్రికాః అతిసూక్ష్మాః| కుటిలా అనృజుగామిన్యః| సంకీర్ణాః బహుభిరనభివ్యక్తాః గ్రథితాః సంకోచేన గ్రంథిరూపాః| తథా సంధిషు కూర్పరాదిష్వాశిర్తాః|| 8||
Adhikarana vAtAdibhIshca shuddharaktavaha- sirAsa~gkhyAvivaraNam (9) · Śloka 9
తాసాం యథాస్వం తుర్యాంశవిభాగేన పంచసప్తత్యధికం శత- మనిలరక్తం వహతి| ఏష విభాగః పిత్తశ్లేష్మశుద్ధరక్తే- ష్వపి| స్థితా హ్యేవం దేహమనుగృహ్ణంతి దోషాః| వ్యత్యయేన తు పీడయంతి||9||
तासां यथास्वं तुर्यांशविभागेन पञ्चसप्तत्यधिकं शत- मनिलरक्तं वहति| एष विभागः पित्तश्लेष्मशुद्धरक्ते- ष्वपि| स्थिता ह्येवं देहमनुगृह्णन्ति दोषाः| व्यत्ययेन तु पीडयन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
తాసాం చ సప్తానాం శతానాం యథాస్వం శంఖాదిగతసిరాణాం చతుర్థేన విభాగేన ప్రత్యేకం పంచసప్తత్యధికం వాతాదిమిశ్రం రక్తం శుద్ధం చ వహతి| తేన పంచసప్తత్యధికం శతం సిరాణాం వాతరక్తం వహతి| తద్వత్ పిత్తరక్తం, శ్లేష్మరక్తం, శుద్ధరక్తంచ| ఏవమనేన సిరావహననియమేన వ్యవస్థితా దోషాః శరీరమనుగృహ్ణంతి| ఏతద్విపర్య్యయే పీడయంతి|| 9||
Adhikarana vAtaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
తత్ర శ్యావారుణాః ప్రస్పందిన్యః సూక్ష్మాః క్షణపూర్ణరిక్తా వాతరక్తం బహంతి|1|
तत्र श्यावारुणाः प्रस्पन्दिन्यः सूक्ष्माः क्षणपूर्णरिक्ता वातरक्तं बहन्ति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
నీలపీతాసితాః స్పర్శోష్ణాః క్షిప్రస్రావిణ్యః పిత్తరక్తం|1|
नीलपीतासिताः स्पर्शोष्णाः क्षिप्रस्राविण्यः पित्तरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapharaktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
గౌర్య్యః స్నిగ్ధాః స్థిరాః శీతః కండూమత్యః కఫరక్తం|1|
गौर्य्यः स्निग्धाः स्थिराः शीतः कण्डूमत्यः कफरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
లక్షణసంకరే సంసర్గసన్నిపాతరక్తం||1||
लक्षणसङ्करे संसर्गसन्निपातरक्तम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuddharaktavahasirAlakShaNam (10) · Śloka 10
సమాగూఢాః స్నిగ్ధాః రోహిణ్యః శుద్ధరక్తమితి||10||
समागूढाः स्निग्धाः रोहिण्यः शुद्धरक्तमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
నను కథమేతద్ జ్ఞాయత ఇమాః సిరా ఇదం వహంతీత్యాహ-తత్రేత్యాది| సుబోధం| క్షణేన పూర్ణాః ఆధ్మాతాః క్షణేన చ రిక్తాః క్షిప్రం శీఘ్రమేవ వహంతి స్రవంతి| సంసర్గే కిం లక్షణ-మిత్యాహ-అత్ర తు యది దోషాంతరేణ సంసృష్టో భవతి తదా యథాస్వం లక్షణానాం సంకరో విజ్ఞేయః| రోహిణ్యో లోహితాః| ఇతి సిరా ఉక్తాః|| 10||
Adhikarana dhamanIsa~gkhyA (11) · Śloka 11
ధమన్యస్తు చతుర్వింశతిః||11||
धमन्यस्तु चतुर्विंशतिः||११||
🔊 Audio coming soon
క్రమప్రాప్తా ధమన్యః ఉచ్యంతే-ధమన్యో విశిష్టాః సిరా ఏవ| తాశ్చ సంఖ్యయా చతుర్వింశతిః||11||
Adhikarana dhamanInAmupayogaH (1) · Śloka 1
తాభిః కాయోఽయమారామ ఇవ జలహారిణీభిః కేదార ఇవ కుల్యాభిరుపస్నిహ్యతి||1||
ताभिः कायोऽयमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव कुल्याभिरुपस्निह्यति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhamanInAmadhiShThAnam (12) · Śloka 12
తాభిశ్చ నాభిశ్చక్రనాభిరారకైరివావృతా||12||
ताभिश्च नाभिश्चक्रनाभिरारकैरिवावृता||१२||
🔊 Audio coming soon
యథా ఆరామో జలహారిణీభిః కేదారః కుల్యాభిరాప్యాయ్యతే తద్వత్తాభిర్నాభిప్రతిబద్ధాభిః కాయ ఆప్యాయ్యతే| చక్రస్య నాభిరక్షః| ఆరాస్తన్నిబద్ధాని కాష్ఠాని సుబోధం|| 12||
Adhikarana nAbhyAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13
తస్యాం నాభ్యాం విశేషేణ ప్రాణా వ్యవస్థితాః| యతశ్చ సాఽంతరగ్న్యధిష్ఠానం||13||
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
యతశ్చ సా నాభిరంతరగ్నేరధిష్ఠానమతోఽపి తస్యా విశేషేణ ప్రాణా వ్యవస్థితాః|| 13||
Adhikarana nAbhigatAnAM dhamanInAM prasaraNam (14) · Śloka 14
తాసాం ఖలు ధమనీనాం దశోర్ధ్వం ప్రసృతా దశాధశ్చతస్రస్తి- ర్య్యక్| తతస్తాభిర్యథాస్వమంగావయవా ధార్య్యంతే ఆపయాయ్యంతే చ||14||
तासां खलु धमनीनां दशोर्ध्वं प्रसृता दशाधश्चतस्रस्ति- र्य्यक्| ततस्ताभिर्यथास्वमङ्गावयवा धार्य्यन्ते आपयाय्यन्ते च||१४||
🔊 Audio coming soon
తాసాం చ నాభిప్రతిబద్ధానాం మధ్యాద్దశ ధమన్యః ఊర్ధ్వముపరి కాయం గతాః| దశాధః ప్రసూతాః| తిర్య్యక్ చతస్రః|
Adhikarana UrdhvadhamanInAM punarvibhAgastatkAryya~jca (15) · Śloka 15
తాసామూర్ధ్వగా హృదయమభిప్రపన్నాః ప్రత్యేకం త్రిధా జాయంతే| తతస్త్రింశతో మధ్యే ద్వే ద్వే వాతపిత్తకఫరక్తరసాన్ వహతః| అష్టాభిః శబ్దరూపరసగంధా గృహ్యంతే| ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం భాషతే ఘోషం కరోతి స్వపితి ప్రతిబుధ్యతే చ| ద్వే చాశ్రు వహతః| ద్వే చ స్తనాశ్రితే| నార్యాః స్తన్యం నరస్య శుక్రం||15||
तासामूर्ध्वगा हृदयमभिप्रपन्नाः प्रत्येकं त्रिधा जायन्ते| ततस्त्रिंशतो मध्ये द्वे द्वे वातपित्तकफरक्तरसान् वहतः| अष्टाभिः शब्दरूपरसगन्धा गृह्यन्ते| द्वाभ्यां द्वाभ्यां भाषते घोषं करोति स्वपिति प्रतिबुध्यते च| द्वे चाश्रु वहतः| द्वे च स्तनाश्रिते| नार्याः स्तन्यं नरस्य शुक्रम्||१५||
🔊 Audio coming soon
తాశ్చ దశ హృదయం ప్రాప్య ప్రత్యేకం త్రిధా భిన్నాః త్రింశత్ సంపన్నాః| తస్యాశ్చ త్రింశతో ద్వే-ద్వే వాతాదీన్ పంచ వహతః| ఏవం తా దశ| శబ్దాదీంశ్చతురః| అష్టాభిః పురుషో గృహ్ణితే| తాభిర్హ చిత్తస్థానం శబ్దాదీని యాంతి| భాషణాదిక్రియాచతుష్టయం ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం కరోతి| ఏవం తా అష్టౌ| ఘోషః శబ్దో వ్యక్తః| ద్వే అశ్రువహతః| ద్వే చ స్తనాశ్రితే నార్య్యాః స్తన్యం వహతః| నరస్య తు త ఏవ శుక్రం| ఏవం త్రింశత్|| 15||
Adhikarana adhogAdhamanInAM punarvibhAgastatkAryya~jca (16) · Śloka 16
అధోగమాః పక్వాశయస్థా ఏవం త్రిధా జాయంతే| తత్ర దశాద్యాః పూర్వవత్| ద్వే వహతోఽన్నం మాత్రాశ్రయేణ| ద్వే తోయం| ద్వే మూత్రం| ద్వే శుక్రం వహతో ద్వే చ ముంచతః| త ఏవ నారీనామార్త్తవం| ద్వే వర్చోనిరసిన్యౌ స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధే| ఏవం ద్వాదశ| శేషా- స్త్వష్టౌ ధమన్యస్తిరశ్చీనాః స్వేదమభితర్పయంతి||16||
अधोगमाः पक्वाशयस्था एवं त्रिधा जायन्ते| तत्र दशाद्याः पूर्ववत्| द्वे वहतोऽन्नं मात्राश्रयेण| द्वे तोयम्| द्वे मूत्रम्| द्वे शुक्रम् वहतो द्वे च मुञ्चतः| त एव नारीनामार्त्तवम्| द्वे वर्चोनिरसिन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे| एवं द्वादश| शेषा- स्त्वष्टौ धमन्यस्तिरश्चीनाः स्वेदमभितर्पयन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
యాస్తు నాభేరధోగమా దశ ధమన్యస్తాః పక్వాశయ ఏవం త్రింశద్భవంతి| తస్యాశ్చ త్రింశతో దశ పుర్వవత్| ద్వే-ద్వే పంచ వాతాదీన్ వహత ఇత్యర్థః| ద్వే మాత్రాశ్రయేణాన్నం వహతః| మాత్రాగ్రహణమాధిక్యప్రతిషేధప్రదర్శనార్థం| ద్వే తోయం ద్వే మూత్రం వహతః| ద్వే పురుషస్య శుక్రం దేహే వహతః| ద్వే చ శుక్రం బహిర్ముంచతః| య ఏవ పురుషస్య శుక్రం త ఏవ స్త్రియా రక్తం| ఇతి చతస్రః| ద్వే చ స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధే వర్చోనిరసనకర్మణీ| అష్టౌ శేషా యా అధోగమా అపి మనాక్ తిర్య్యగ్గతాస్తాః స్వేదమభితర్పయంతి| ఏవం నాభేరధస్త్రింశత్|| 16||
Adhikarana tiryyaggA dhamanInAM vivaraNam (17) · Śloka 17
తిర్యగ్గామిన్యశ్చతస్రో భిద్యమానాః సుబహుధా భవంతీత్యుక్తం ప్రాక్||17||
तिर्यग्गामिन्यश्चतस्रो भिद्यमानाः सुबहुधा भवन्तीत्युक्तं प्राक्||१७||
🔊 Audio coming soon
తిర్య్యగ్గామిన్యశ్చతస్రో యా నాభేః పార్శ్వాభ్యాం ద్వే-ద్వే వర్త్తంతే| తా భిద్యమానాః సత్యో బహుధా భవంతి| ఏతచ్చోక్తం ప్రాగంగవిభాగే| తాబిరిదం ప్రకరణం| ఇతి ధమన్య ఉక్తాః|| 17||
Adhikarana nava bAhyAni srotAMsi (18) · Śloka 18
స్రోతాంసి పుంసా నవ కర్ణౌ నేత్రే నాసాపుటౌ ముఖం పాయుర్మూత్ర- పథః||18||
स्रोतांसि पुंसा नव कर्णौ नेत्रे नासापुटौ मुखं पायुर्मूत्र- पथः||१८||
🔊 Audio coming soon
క్రమప్రాప్తాని స్రోతాంస్యుచ్యంతే| స్రోతాంసి ఛిద్రాణి పుంసాం నవ-ద్వే ద్వే ద్వే, ఏకమేకమేకమితి చ| ఇతి స్త్రీ-పుంసయోః సాధారణాని|| 18||
Adhikarana strINAmadhikAni srotAMsi (19) · Śloka 19
అన్యాని చ త్రీణి స్త్రీణాం స్తనౌ రక్తపథశ్చ||19||
अन्यानि च त्रीणि स्त्रीणां स्तनौ रक्तपथश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
స్త్రీణాం తు త్రీణ్యధికాని ద్వే స్తనస్రోతసీ ఏకం చ రజఃపథ ఇతి బాహ్యాని స్రోతాంసి|| 19||
Adhikarana jIvitAyatanAni srotAMsi (20) · Śloka 20
తథాఽపరాణ్యంతస్స్రోతాంసి జీవితాయతనాని త్రయోదశ ప్రాణో- దకాన్నధాతుమలానామయనాని||20||
तथाऽपराण्यन्तस्स्रोतांसि जीवितायतनानि त्रयोदश प्राणो- दकान्नधातुमलानामयनानि||२०||
🔊 Audio coming soon
ఆంతరాణి త్రయోదశ జీవిగస్యాయతనాని స్థానాని| ప్రాణాదీనాం పంచానామాయతనాని మార్గాః|| 20||
Adhikarana prANavAhisrotasAM mUlam (21) · Śloka 21
తత్ర ప్రాణవాహినాం హృదయం మూలం మహాస్రోతశ్చ||21||
तत्र प्राणवाहिनां हृदयं मूलं महास्रोतश्च||२१||
🔊 Audio coming soon
తత్రేతి నిర్ధారణే| ప్రాణవాహినాం హృదయం మూలం మహాస్రోతశ్చ|| 21||
Adhikarana prANavAhisrotasAM dUShaNAni (22) · Śloka 22
తాని ధాతుక్షయరౌక్ష్యపిపాసాక్షుద్వ్యాయామవేగధారణాదిభిర్దు- ష్యంతి||22||
तानि धातुक्षयरौक्ष्यपिपासाक्षुद्व्यायामवेगधारणादिभिर्दु- ष्यन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
తాని చ ధాతుక్షయాదిభిర్దుష్యంతి|| 22||
Adhikarana dUShitAnAM prANavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23
తతోఽతిసృష్టం ప్రతిబద్ధమల్పాల్పమభీక్ష్ణం వా సశబ్దశూల ముచ్ఛ్వసనం| తత్ర శ్వాసవత్సాధనం|23|
ततोऽतिसृष्टं प्रतिबद्धमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूल मुच्छ्वसनम्| तत्र श्वासवत्साधनम्|२३|
🔊 Audio coming soon
తతః కారణాదతిసృష్టం వాతి బద్ధం వోచ్ఛ్వసనం భవతి| శ్వాసస్యైకత్వాద్విసర్గే దీర్ఘశ్చ భవతి| అల్పాల్పం స్తోకముచ్ఛ్వసనం| అభీక్ష్ణం వాఽత్యర్థం| తత్ర దుష్టేషు ప్రాణవాహిషు స్రోతస్సు శ్వాసోక్తం చికిత్సితం|| 23||
Adhikarana udakavAhinAM srotasAM mUlam (23) · Śloka 23
ఉదకవాహినాం తాలు మూలం క్లోమ చ1|23|
उदकवाहिनां तालु मूलं क्लोम च१|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakavAhisrotasAM dUShaNAni (23) · Śloka 23
తాన్యామభయాతిపానోష్ణశుష్కాన్నకషాయతృణనిగ్రహాదీభి- ర్దుష్యంతి1|23|
तान्यामभयातिपानोष्णशुष्कान्नकषायतृणनिग्रहादिअभि- र्दुष्यन्ति१|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dUShitAnAmudakavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23
తతోఽతితృష్ణా ముఖశోషః కర్ణక్ష్వేడనం తమోదర్శనంచ1||23||
ततोऽतितृष्णा मुखशोषः कर्णक्ष्वेडनं तमोदर्शनञ्च१||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTodakavahasrotassu cikitsA (24) · Śloka 24
తత్ర తృష్ణోక్తమౌషధం||24||
तत्र तृष्णोक्तमौषधम्||२४||
🔊 Audio coming soon
ఉదకవాహినాం స్రోతసాం తాలుక్లోమనీ మూలం| తేషామామేన భయాదిభిర్దూషణం| దుష్స్టత్వాచ్చాతితృష్ణాది ఉత్పత్తిః| తత్ర తృష్ణోక్తా చికిత్సా| అతిపానం మద్యస్య| ఉష్ణశుష్కాభ్యామన్నస్య సంబంధః| తృణ్నిగ్రహస్తృష్ణావేగనిరోధః| ఆదిగ్రహణేనైవం ప్రకారణామన్యేషామప్యాచారకోపశోషకరాణామాహారవిహారాదీనాం గ్రహణం| క్ష్వేలనం నాదః| తమస ఇవ దర్శనం తమోదర్శనమప్రతిపత్తిః|| 24||
Adhikarana annavahasrotasAM mUlam (1) · Śloka 1
అన్నవాహినామామాశయో మూలం వామపRశ్వంచ||1||
अन्नवाहिनामामाशयो मूलं वामपऱ्श्वञ्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annavahasrotoduShTyAdi (25) · Śloka 25
తేషాం దుష్టౌ సర్వం మాత్రాశితీయోక్తమవగచ్ఛేత్||25||
तेषां दुष्टौ सर्वं मात्राशितीयोक्तमवगच्छेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
అన్నవాహినాం సోర్తసాం దుష్టత్వే హేతుం కార్య్యం ప్రతీకారం చ సర్వం జ్ఞాతుం మాత్రాశితీయమధ్యాయమవగచ్ఛేత్| తేనైతదుక్తం భవతి-అన్నవాహినామతిమాత్రసమశనాదీని దూషణాని| దుష్టత్వే విషూచికాద్యుత్పత్తి| వమనాదికా చికిత్స| శేషం సుబోధం| మూలమాశ్రయః| ఉపకారాపకారద్వారమిత్యర్థః| ఏవం ప్రాణోదకాన్నసప్తధాతుమూత్రశకృత్ స్వేదభేదేన త్రయోదశవిధాని స్రోతాంసి| తత్ర ప్రాణోదకాన్నవాహినాం దుష్టౌ హేతులక్షణౌషధాన్యుక్తాని|| 25||
Adhikarana rasavAhinAM srotasAM mUlAni (1) · Śloka 1
రసవాహినాం హృదయం మూలం దశ ధమన్యశ్చ|1|
रसवाहिनां हृदयं मूलं दश धमन्यश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
రక్తవాహినాం యకృత్ ప్లీహా చ|1|
रक्तवाहिनां यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
మాంసవాహినాం స్నాయూని త్వక్ చ|1|
मांसवाहिनां स्नायूनि त्वक् च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medovAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
మేదోవాహినాం వృక్కౌ మాంసం చ|1|
मेदोवाहिनां वृक्कौ मांसं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthivAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
అస్థివాహినాం జఘనం మేదశ్చ|1|
अस्थिवाहिनां जघनं मेदश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
మజ్జవాహినాం పర్వాణ్యస్థీని చ|1|
मज्जवाहिनां पर्वाण्यस्थीनि च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
శుక్రవాహినాం స్తనౌ ముష్కౌ మజ్జా చ|1|
शुक्रवाहिनां स्तनौ मुष्कौ मज्जा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
మూత్రవాహినాం బస్తిర్వంక్షౌణా చ|1|
मूत्रवाहिनां बस्तिर्वङ्क्षौणा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shakRudvAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
శకృద్వాహినాం పక్వాశయః స్థూలాంత్రం చ|1|
शकृद्वाहिनां पक्वाशयः स्थूलान्त्रं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svedavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
స్వేదవాహినాం మేదో రోమకూపాశ్చ||1||
स्वेदवाहिनां मेदो रोमकूपाश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavahAdisrotasAM dUShaNAdIni (26) · Śloka 26
తేషాం దూషణం వివిధమహితాహారవిహారముపద్రవాన్ పృథక్- పృథక్ సాధనం దోషాదివిజ్ఞానీయాద్యథాస్వం వృద్ధిక్షయలక్షణేన లక్షయేత్||26||
तेषां दूषणं विविधमहिताहारविहारमुपद्रवान् पृथक्- पृथक् साधनं दोषादिविज्ञानीयाद्यथास्वं वृद्धिक्षयलक्षणेन लक्षयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
తేషాం రసవాహ్యాదీనాం స్రోతసాం నానాప్రకారమహితాహారవిహారం దూషణం| తచ్చ తీక్ష్ణమతినా పరికల్పనీయం| దుష్టానాముపద్రవా వ్యాధయః తచ్చికిత్సా చ దోషాదివిజ్ఞానీయోక్తేన 'రసోఽపి శ్లేష్మవట్ ఇత్యాదినా వృద్ధిక్షయలక్షణేన లక్షయేత్| తేనైగదుక్తం భవతి-ఆహారాది విశేషవశాద్రసవాహిషు దుష్టేషు కదాచిద్రసవృద్ధిజా రోగాస్తత్ర యథాస్వం చికిత్సేతి| ఏవం సర్వత్రాపి వాచ్యం|| 26||
Adhikarana srotasAM viddhalakShaNam (27) · Śloka 27
వ్యధే తు స్రోతసాం భ్రమమోహకంపప్రలాపాధ్మానశూలాఽరుచి- తృట్ఛర్దిజ్వరాతిరుధిరస్రుతిమూత్రపురీషరోధా మరణంచ||27||
व्यधे तु स्रोतसां भ्रममोहकम्पप्रलापाध्मानशूलाऽरुचि- तृट्छर्दिज्वरातिरुधिरस्रुतिमूत्रपुरीषरोधा मरणञ्च||२७||
🔊 Audio coming soon
అనంతరోక్తానాం చ స్రోతసాం వ్యధే శస్త్రాదితాడనే జంతోర్భ్రమాద్యుద్భవః|| 27||
Adhikarana srotoviddhaM pratyAkhyAya cikitset (28) · Śloka 28
తస్మాత్స్రోతోవిద్ధం ప్రత్యాఖ్యాయోపచరేత్||28||
तस्मात्स्रोतोविद्धं प्रत्याख्यायोपचरेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
తస్మాద్వైద్యః స్రోతోవిద్ధం చికిత్సాయాం ప్రత్యాఖ్యానం కృత్వా అసాధ్యతాముక్త్వా దైవాత్కించిద్భవేదితి శాస్త్రానుగమనేనోపాచరేత్|| 28||
Adhikarana uddRutashalyasya cikitsanirdeshaH (29) · Śloka 29
ఉద్దృతశల్యం చ సద్యోవ్రణవిధానేన||29||
उद्दृतशल्यं च सद्योव्रणविधानेन||२९||
🔊 Audio coming soon
అంతఃశల్యం చ స్రోతోవిద్ధం శల్యముద్ధృత్యోపాచరేదితి సంబంధః| కేనేత్యాహ-వక్ష్యమాణేన సద్యోవ్రనవిధానేన|| 29||
Adhikarana sirAdhamanI srotasAmabhedaH (30) · Śloka 30
తత్ర స్రోతసామేవ విశేషాః సిరాధమన్యః||30||
तत्र स्रोतसामेव विशेषाः सिराधमन्यः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena sirAdInAM bhinnatvam (31) · Śloka 31
అన్యే త్వన్యత్వమిచ్ఛంతి సిరాధమనీస్రోతసాం| కేవలం పరస్పరసన్నికర్షాత్ సదృశకర్మత్వాత్ సౌక్ష్మ్యాచ్చ విభక్త- కర్మణామప్యవిభాగ ఇవ లక్ష్యతే||31||
अन्ये त्वन्यत्वमिच्छन्ति सिराधमनीस्रोतसाम्| केवलं परस्परसन्निकर्षात् सदृशकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्त- कर्मणामप्यविभाग इव लक्ष्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
అన్యే త్వాచార్య్యాః సిరాదీనాం పృథక్త్వమిచ్ఛంత్యేవం చ బ్రువతే యత్ సిరాదీనాం పరస్పరవిలక్షణానామవిభాగ ఇవ లక్ష్యతే| తత్ కేవలం పరస్పరసన్నికర్శాదినా హేతుత్రితయేన| సదృశం కర్మ వాహకత్వం యేషాం తే తథోక్తాః| సౌక్ష్మ్యం సూక్ష్మతా|| 31||
Adhikarana aparamatena dhAtvavakAshAH srotashshabdAdinAmAH (32) · Śloka 32
అపరే పునరాహుః-స్రోతాంసి సిరాధమన్యో రసవాహిన్యో నాడ్యః పంథానోఽయనాని మార్గాః శరీరచ్ఛిద్రాణి సంవృ తాసంవృతాని స్థానాన్యాశయాః క్షయా నికేతాశ్చేతి శరీరే ధాత్వవకాశానాం లక్ష్యాలక్ష్యాణాం నామానీతి||32||
अपरे पुनराहुः-स्रोतांसि सिराधमन्यो रसवाहिन्यो नाड्यः पन्थानोऽयनानि मार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृ तासंवृतानि स्थानान्याशयाः क्षया निकेताश्चेति शरीरे धात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानीति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotoduShTyA dhaatuduShTyAdi (3) · Śloka 3
తే చావకాశాః ప్రకుపితాః స్థానస్థాన్ మార్గస్యాంశ్చ ధాతూన్ ప్రకోపయంతి| తేఽపి కుపితాస్తాని స్రోతాంసి స్రోతాంసి చ స్రోతాంసి| ధాతవశ్చ ధాతూన్||3||
ते चावकाशाः प्रकुपिताः स्थानस्थान् मार्गस्यांश्च धातून् प्रकोपयन्ति| तेऽपि कुपितास्तानि स्रोतांसि स्रोतांसि च स्रोतांसि| धातवश्च धातून्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAmeva dUShayitAro doShAH (1) · Śloka 1
తేషాం సర్వేషామేవ దూషయితారో దుష్టా దోషాః|1|
तेषां सर्वेषामेव दूषयितारो दुष्टा दोषाः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnidoShAddoShaduShTiH (1) · Śloka 1
తే చ ప్రాయశో దుష్యంత్యగ్నిదోషాత్|1|
ते च प्रायशो दुष्यन्त्यग्निदोषात्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agninimittAnyAyurArogyAdIni (1) · Śloka 1
తస్మాత్తనిమిత్తాన్యాయురారోగ్యబలోపచయవర్ణౌజాంసి|1|
तस्मात्तनिमित्तान्यायुरारोग्यबलोपचयवर्णौजांसि|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtvagnibhUtAgniprabhRutI- nyagnipratibaddhAnyeva (1) · Śloka 1
తత్ప్రతిబద్ధాన్యేవ చ రంజకాదీని భూతాగ్నయో ధాత్వగ్నయశ్చ||1||
तत्प्रतिबद्धान्येव च रञ्जकादीनि भूताग्नयो धात्वग्नयश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvamannamamRutaM viShaM cApakvam (33) · Śloka 33
తథాఽన్నమపి పిత్తేనైవ పక్వమమృతతాం యాత్యపక్వం చ విష- తాం||33||
तथाऽन्नमपि पित्तेनैव पक्वममृततां यात्यपक्वं च विष- ताम्||३३||
🔊 Audio coming soon
స్రోతోదుష్ట్యా ధాతుదూషణం ధాతుదుష్ట్యా స్రోతోదూషణం చాహ-త ఇత్యాదినా| ప్రకుపితా దుష్టాః స్థానమాశయస్తత్ర తిష్ఠంతీతి స్థానస్థాః| స్రోతాంసి చ స్రోతాంసీతి యాని స్రోతాంసి దుష్టాని భవంతి తాన్యన్యాన్యపి దూషయంతి| ఏవం ధాతూనామపి వాచ్యం| తేషాం సర్వేషాం ధాతూనాం ధాత్వాశయానాం చ దుష్టాన్ వాతాదీనంతరేణ నాన్యద్ దుష్టౌ కారణం| దోషాణాం దుష్టిరపి ప్రాయోఽగ్నిదోషాత్| అన్యత్ సుబోధం|| 33||
Adhikarana pAcakAgniH (34) · Śloka 34
తత్ర పిత్తవిశేషః పాచకసంజ్ఞోఽగ్నిరితి ప్రాగభిహితః||34||
तत्र पित्तविशेषः पाचकसंज्ञोऽग्निरिति प्रागभिहितः||३४||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా పాచకసంజ్ఞమగ్నిం ప్రస్తౌతి| ప్రాగ్దోషభేదీయే పాచకసంజ్ఞః పిత్తభేదోఽన్నస్య పక్తాగ్నిరిత్యుక్తవానసావాచార్య్యః|| 34||
Adhikarana matAntareNAgnisvarUpam (35) · Śloka 35
అన్యే పునరాచక్షతే-దోషధాతుమలసన్నిపాతజనితో- ఽంతరుష్మా యథానిర్దిష్టాధిష్ఠానకర్మాగ్నిరితి||35||
अन्ये पुनराचक्षते-दोषधातुमलसन्निपातजनितो- ऽन्तरुष्मा यथानिर्दिष्टाधिष्ठानकर्माग्निरिति||३५||
🔊 Audio coming soon
అన్యే పునరాచార్య్యాః పిత్తమగ్నిరితి నేచ్ఛంతి| దోషాదిసంయోగవిశేషజనితోఽంతరశరీర ఉష్మాగ్రహాణ్యధిష్ఠానః పాకరాగాదికర్మాగ్నిరిత్యాహుః| అథానంతరమస్య గ్రంథస్య తాత్పర్య్యార్థ ఉచ్యతే- ఇహాయుర్వేదే ఉభయేషామాచార్య్యాణాం భిన్నదర్శనం| ఏకేషామంతరాగ్ని పక్వాన్నసారాత్ క్రమేణ ధాతుపరిపోషోఽన్యేషాం యౌగపద్యేనేతి|| 35||
Adhikarana annasya sthUlapAkakramaH (36) · Śloka 36
స ఖలు విధివదభ్యవహృతమన్నజాతం ప్రాణేన వాయునా కోష్ఠ- మాకృష్టం ద్రవైర్విభిన్నసంఘాతం స్నేహేన మృదూకృతమభిసంధు- క్షితః సమానేనామాశయస్థం స్థాలీస్థమివాంబుతండుల- మగ్నిరంతరగ్నిః పచతి||36||
स खलु विधिवदभ्यवहृतमन्नजातं प्राणेन वायुना कोष्ठ- माकृष्टं द्रवैर्विभिन्नसङ्घातं स्नेहेन मृदूकृतमभिसन्धु- क्षितः समानेनामाशयस्थं स्थालीस्थमिवाम्बुतण्डुल- मग्निरन्तरग्निः पचति||३६||
🔊 Audio coming soon
అత్ర క్రమవాదినః ఆహుః-పురుషేణ భుజ్యమానమన్నం కఠినతరదశనాభిఘాతజర్జరితం ప్రయత్నేనోదీరితేన ప్రాణాఖ్యేనానిలేన కంఠనాడ్యా మహాస్రోతసి నిక్షిప్తం నాభిదేశచారిణా సమానేన నాభిపార్శ్వగ్రహేత్యాఖ్యపిత్తధరాకలామర్య్యాదే ఆమాశయే విధృతం ద్రవేణ జలాదినా విభిన్నసంఘాతం స్నేహేన చ మార్దవమాపాదితం పాచకేనేవ సమానేన సంధుక్షితః ప్రదీపితః సన్నంగరగ్నిః పచతి| యథాఽగ్నిః బాహ్యస్తోయతండులం స్థాలీస్థం పచతి|| 36||
Adhikarana annasyANupAkakramaH (37) · Śloka 37
తత్తు సర్వరసమపి పచ్యమానమాదౌ మధురీభూతం కఫం ఫేనీ- భూతముదీరయతి| తతో విదగ్ధమమ్లీభూతమామాశయాత్ చ్యవ- మానమచ్ఛం పిత్తం| ప్రాప్య చ పక్వాశయం కటుకీభూత- మనిలం||37||
तत्तु सर्वरसमपि पच्यमानमादौ मधुरीभूतं कफं फेनी- भूतमुदीरयति| ततो विदग्धमम्लीभूतमामाशयात् च्यव- मानमच्छं पित्तम्| प्राप्य च पक्वाशयं कटुकीभूत- मनिलम्||३७||
🔊 Audio coming soon
తత్ర చామాశయే తదన్నం సర్వరసమపి పచ్యమానం సత్ ప్రథమ విక్లేదమాత్రావస్థాయాం మాధుర్యమివ ప్రాప్తం సత్ కఫముదీరయేత్| తచ్చ ఫేనభూతం యథా దధ్యాదితః క్షుభితాత్ ప్రథమం ఫేనసంభవః| తతశ్చామాశయాత్ పాకేన చ్యవమానమమ్లీభూతం సత్స్వచ్ఛం పిత్తముదీరయేత్| తతోఽప్యామాశయాత్ చ్యుతం పక్వాశయేఽగ్నినా శోషితకటుకీభూతం సత్తదన్నం మారుతముదీరయేత్|| 37||
Adhikarana bhaurikAgnipAkaH (38) · Śloka 38
తతశ్చైవం విక్లిన్నం ఆహారే పంచ పంచాత్మకా మహాభూతా- గ్నయో వాయునా వ్యస్తాన్ యథాస్వం పంచైవ భూతగుణానా- హారస్థాన్ పచంతి| తే పక్వాః పునర్యథాస్వమేవ దేహాశ్రితాంశ్చ స్వవికారభూతాన్ భూతగుణానాప్యాయయంతి||38||
ततश्चैवं विक्लिन्नं आहारे पञ्च पञ्चात्मका महाभूता- ग्नयो वायुना व्यस्तान् यथास्वं पञ्चैव भूतगुणाना- हारस्थान् पचन्ति| ते पक्वाः पुनर्यथास्वमेव देहाश्रितांश्च स्वविकारभूतान् भूतगुणानाप्याययन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
జథారాగ్నినా కించిత్పక్వవిక్లిన్నాహారే పంచ మహాభూతాగ్నయః పార్థివాదయః పంచాహారస్థాన్ యథాస్వం మహాభూతగుణాన్ పార్థివాదీన ఆహారభాగాన్ పచంతి| పార్థివోఽగ్నిససాదృశ్యాత్ పార్థివమోవాహారభాగం పచతి| ఆప్య ఆప్యమేవ| సర్వత్ర గుణశబ్దోఽవయవవాచీ తే చ పార్థివాదయః పంచ గుణా పార్థివాదిభిః పంచభిరగ్నిభి పక్వాః పార్థివాదీనేకదేహస్థాన్ భూతగుణానాప్యాయ్యంతి| యథాస్వమాత్మీయజాత్యనతిక్రమేణ స్వవికారభూతానిత్యన్నవికారా ఏవదేహే మహాభూతగుణాః|| 38||
Adhikarana sArakiTTavibhajanam (39) · Śloka 39
ఏవంచ పక్వాదాహారాద్వివిధౌషధగర్భాదివ స్నేహాదచ్ఛః సార- భూతో రసాఖ్యః కిట్టాఖ్యశ్చ మలోఽభినిర్వర్తతే||39||
एवञ्च पक्वादाहाराद्विविधौषधगर्भादिव स्नेहादच्छः सार- भूतो रसाख्यः किट्टाख्यश्च मलोऽभिनिर्वर्तते||३९||
🔊 Audio coming soon
ఏవమనంతరోక్తేన ప్రకారేణ పక్వాదన్నాత్ ద్వౌ రాశీ భవతః- కిట్టం సారశ్చ| యథా నానాప్రకారౌషధగర్భాద్ ఘృతాత్ స్నేహః కల్కశ్చ||39||
Adhikarana sArakiTTAByAM srotaHpUraNam (40) · Śloka 40
తాభ్యాంచ సారమలాభ్యాం తదాత్మకానామేవ శరీరగుణానాం ధాత్వాఖ్యానాం యథాస్వం స్రోతాంసి పారంపర్య్యేణావిచ్ఛిన్న- సంతానమాపూర్య్యంతే||40||
ताभ्याञ्च सारमलाभ्यां तदात्मकानामेव शरीरगुणानां धात्वाख़्यानां यथास्वं स्रोतांसि पारम्पर्य्येणाविच्छिन्न- सन्तानमापूर्य्यन्ते||४०||
🔊 Audio coming soon
తాభ్యాం సారమలాభ్యాం తదాత్మకానాం సారమలస్వభావానాం ధాత్వాఖ్యానాం శరీరగుణానాం రక్తాదీనాం మూత్రదీనాం చ పారంపర్య్యేణ క్రమప్రాప్త్యావిచ్ఛిన్నప్రవాహం కృత్వా స్రోతాంస్యాఽఽపుర్య్యంతే|| 40||
Adhikarana dhAtupoShaNakramaH (41) · Śloka 41
స్రోతోభ్యశ్చ యథావిభాగం యథాయథమేవ ధాతవః పుష్యంతి||41||
स्रोतोभ्यश्च यथाविभागं यथायथमेव धातवः पुष्यन्ति||४१||
🔊 Audio coming soon
తేభ్యో యథాస్వం ధాతవః పుష్యంతి|| 41||
Adhikarana dhAtUnAM mithaH poShyapoShaka- tve~api na pUrvauShAmapacayaH (42) · Śloka 42
ఉత్తరోత్తరానుప్రవేశోఽపి చ పుర్వేషాం స్రోతసం యథాకాలం సమ్యగాహారోపయోగేన పరిణామవతాప్యాయ్యమానానాం నాపచయో భవతి| తతశ్చ ధాత్వాఖ్యాః ప్రసాదమలాః స్వం స్వమేవ మానమనువర్తంతే యథావయఃశరీరం||42||
उत्तरोत्तरानुप्रवेशोऽपि च पुर्वेषां स्रोतसं यथाकालं सम्यगाहारोपयोगेन परिणामवताप्याय्यमानानां नापचयो भवति| ततश्च धात्वाख्याः प्रसादमलाः स्वं स्वमेव मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्||४२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వస్య రక్తోదేర్ధాతోరుత్తరానుప్రవేశేఽపి మాంసాదిభావగమనేఽపి న పూర్వేషాం రక్తాదిస్రోతసామపచయో భవతి| కింభూతానాం పూర్వధాతుస్రోతసాం ? యథాకాలం కాలవిచ్ఛేదేన సమ్యగాహారోపయోగేనాప్యాయ్యమానానాం| కింభూతేనాహారోపయోగేనాహ-పరిణామవతా| తేనైతదుక్తం భవతి-సదైవావిచ్ఛేదేన స్రోతాంసి పరిణతోఽన్నసారో యాతి| పుర్వేభ్యశ్చ పూర్వాణ్యాపూర్య్యంతే| అతస్తేషామనపచయః| తథా పరిణామేన చ ధాత్వాఖ్యా దేహధారణాః ప్రసదాశ్చ మలాశ్చ వయరశరీరానతిక్రమేణ స్వం-స్వం ప్రమాణమంజల్యాదివిశేషేణోక్తం నాతివర్త్తంతే| ప్రసాదాః సారా రక్తమాంసకండరాదీని| మలాః కిట్టం కఫలసీకాపిత్తాది| వయోఽనతిక్రమేణేతి బాలస్య ప్రవృద్ధస్య చోక్తాత్ ప్రైమాణాద్ధీనత్వం నేతి జ్ఞాపనార్థం| యథాశరీరమితి మహాశరీరేషు ప్రసాదమలాః ప్రభూతా భవంతి| లఘుదేష్వల్పతా ఇతి జ్ఞాపయతి||42||
Adhikarana kramadhAtupariNAmAdinirdeshaH (43) · Śloka 43
తత్రాఽఽహారరసో వ్యానవిక్షిప్తో యథాస్వం సప్తసు ధాత్వ- గ్నిషు క్రమాత్ పచ్యమానః స్వాత్మభావప్రచ్యుతిసమనంతరమేవ ప్రాప్తరక్తాదిధాతుసంజ్ఞకః కాలవదస్ఖలితబలప్రమాణో దేహముర్జయిత్వా ధాతూన్ ధాతుమలాంశ్చ పుష్ణాతి||43||
तत्राऽऽहाररसो व्यानविक्षिप्तो यथास्वं सप्तसु धात्व- ग्निषु क्रमात् पच्यमानः स्वात्मभावप्रच्युतिसमनन्तरमेव प्राप्तरक्तादिधातुसंज्ञकः कालवदस्खलितबलप्रमाणो देहमुर्जयित्वा धातून् धातुमलांश्च पुष्णाति||४३||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినాఽస్మిన్ క్రమధాతుపాకవాదే క్రమం దర్శయతి| ఆహారస్య ప్రధానాగ్నినా పక్వస్య సతః యో రసో భవతి స వ్యానేన హృదయమూలభవేన వాయునా విక్షిప్తః ప్రేరితః స్రోతస్సు వినియుక్తాః సన్ ధాత్వగ్నిషు పచ్యమానః విశిష్టతత్కాలవ్యపదేశయోగ్యస్వరూపప్రచ్యుత్యేకకాలం ప్రాప్తరక్తాదిధాతుసంజ్ఞః కాలవదవిచ్ఛిన్నవాహీ ధాతూన్ రక్తాదీన్ ధాతుమలాంశ్చ కఫాదీన్ పుష్ణాతి| రక్తం రక్తాగ్నేరేవ పాకేన భవతి| మాంసం మాంసాగ్నిరేవేత్యేవమాది యథాస్వశబ్దర్థః దేహమూర్జయన్ శరీరం ప్రాణయన్|| 43||
Adhikarana mUtrapurIShotpattiH (44) · Śloka 44
అథాన్నకిట్టమచ్ఛం మూత్రం ఘనం శకృత్|44|
अथान्नकिट्टमच्छं मूत्रं घनं शकृत्|४४|
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినా ప్రసాదమలయోర్విభాగం దర్శయతి| యో యస్య పాకాత్ ప్రసాదః స తస్య సారో, యో మలః స కిట్టః| సుబోధం|| 44||
Adhikarana rasasya sArakiTTe (44) · Śloka 44
రసస్య సారో రక్తం మలః కఫో లసీకా చ1|44|
रसस्य सारो रक्तं मलः कफो लसीका च१|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktasya sArakiTTe (44) · Śloka 44
రక్తస్య సారో మాంసం కండరాః సిరాశ్చ| మలః పిత్తం 2|44|
रक्तस्य सारो मांसं कण्डराः सिराश्च| मलः पित्तम् २|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsasya sArakiTTe (44) · Śloka 44
మాంసస్య సారో మేదస్త్వచో వసా చ| కిట్టం కర్ణాక్షి- నాసికాస్యరోమకూపప్రజననమలాః 2|44|
मांसस्य सारो मेदस्त्वचो वसा च| किट्टं कर्णाक्षि- नासिकास्यरोमकूपप्रजननमलाः २|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medasaH sArakiTTe (44) · Śloka 44
మేదసః సారోఽస్థిస్నాయుసంధయః| కిట్టం స్వేదః 2|44|
मेदसः सारोऽस्थिस्नायुसन्धयः| किट्टं स्वेदः २|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthnaH sArakiTTe (44) · Śloka 44
అస్థ్నః సారో మజ్జా| కిట్టం కేశరోమనఖాః 2||44||
अस्थ्नः सारो मज्जा| किट्टं केशरोमनखाः २||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majj~jaH sArakiTTe (45) · Śloka 45
మజ్జ్ఞస్తు సారః శుక్రం మలోఽక్షివిట్త్వచాం స్నేహః||45||
मज्ज्ञस्तु सारः शुक्रं मलोऽक्षिविट्त्वचां स्नेहः||४५||
🔊 Audio coming soon
అన్నమలస్య ఘనాచ్ఛభేదేన ద్వైవిధ్యం| లసీకా జలసదృశీ| వసా స్వచ్ఛస్నేహః| కర్ణాదిషట్కస్య మలశబ్దేన సంబంధః| కర్ణాదిషు మలో దృశ్యత ఏవ| ప్రజననం మేహనం| సంధయోఽస్థిభాగాః పూర్వముక్తాః| అక్ష్యాదేః స్నేహో మలః|| 45||
Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46
శుక్రస్య సారమోజః| అత్యంతశుద్ధతయాఽస్య మలాభావః| అన్యే పునరత ఏవ తస్య నేచ్ఛంతి పాకం| అపరే పునః శుక్రసారం గర్భమేవామనంతి|46|
शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति|४६|
🔊 Audio coming soon
శుక్రస్య తు క్రమేణ సారసారత్వాచ్ఛుద్ధతయా మలాభావః| అపరే ఆచార్య్యాః| అతః సారాదపి సారతరత్వాద్ధేతోః శుక్రస్య పాకం నేచ్ఛంతి| అన్యే త్వాచార్య్యాః శుక్రస్య సారో గర్భ ఇత్యామనంతీతి|
Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46
శుక్రస్య సారమోజః| అత్యంతశుద్ధతయాఽస్య మలాభావః| అన్యే పునరత ఏవ తస్య నేచ్ఛంతి పాకం| అపరే పునః శుక్రసారం గర్భమేవామనంతి||46||
शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
శుక్రస్య తు క్రమేణ సారసారత్వాచ్ఛుద్ధతయా మలాభావః| అపరే ఆచార్య్యాః| అతః సారాదపి సారతరత్వాద్ధేతోః శుక్రస్య పాకం నేచ్ఛంతి| అన్యే త్వాచార్య్యాః శుక్రస్య సారో గర్భ ఇత్యామనంతీతి|
Adhikarana pa~jcAtmakasya vAyorutpattiH (47) · Śloka 47
వాయుః పునరగ్నేరాహారస్య చ బహ్వల్పతయా తస్మాత్తస్మాన్మూ- ర్చ్ఛనావిశేషాదముర్త్తః శబ్దవానీషచ్ఛబ్దః ప్రచురోఽల్పో వా పంచాత్మా కోష్ఠే ప్రాదుర్భవతి||47||
वायुः पुनरग्नेराहारस्य च बह्वल्पतया तस्मात्तस्मान्मू- र्च्छनाविशेषादमुर्त्तः शब्दवानीषच्छब्दः प्रचुरोऽल्पो वा पञ्चात्मा कोष्ठे प्रादुर्भवति||४७||
🔊 Audio coming soon
ఆధ్యాత్మికానాం భావానాం సంభవోక్తిప్రసంగే వాయోర్ద్వితయేన ప్రకారేణ సంభవ ఉచ్యతే| వాయుః కోష్ఠే ప్రాణాదిభేదేన పంచాత్మా ప్రాదుర్భవతి| కుతో హేతోః ? ఆభ్యాం మూర్చ్ఛనావిశేషాత్| కథమాహ-అగ్నేర్బహుతయా కదాచిదగ్నేః సమత్వేఽప్యాహారస్యాల్పతయా చ| వాయుః కుతశ్చిన్మూర్చ్ఛనావిశేషాదమూర్త్తోఽపి సంఛబ్దవాన్ భవతి| కుతోఽపీషచ్ఛబ్దః కుతోఽపి ప్రచురః| కుతోఽప్యల్ప ఇతి| అముర్త్తోఽకఠినః|| 47||
Adhikarana sarve~annamayA bhAvAH' kramadhAtuvAda- siddhAntopasaMhAraH (48) · Śloka 48
ఏవం చ కృత్వాఽన్నమయా ఏవ దేహే సర్వే భావాః| తేనైవ చేదమేవం చిరేణ వ్యాప్తమంతర్బహిః శరీరయంత్రమనవరతప్రవాహేణ స్వాస్థ్యబలోపచయయుక్తం యావత్ కర్మోపాదానం యాప్యతే| అన్యథా త్వన్నరసోక్షేపణాద్విబద్ధస్రోతసా వా యథావదన- భిసంధీయమానధాతుప్రవాహమంతరా వ్యవచ్ఛిద్యతే| వ్యాధి భాజనం వా భవతి||48||
एवं च कृत्वाऽन्नमया एव देहे सर्वे भावाः| तेनैव चेदमेवं चिरेण व्याप्तमन्तर्बहिः शरीरयन्त्रमनवरतप्रवाहेण स्वास्थ्यबलोपचययुक्तं यावत् कर्मोपादानं याप्यते| अन्यथा त्वन्नरसोक्षेपणाद्विबद्धस्रोतसा वा यथावदन- भिसन्धीयमानधातुप्रवाहमन्तरा व्यवच्छिद्यते| व्याधि भाजनं वा भवति||४८||
🔊 Audio coming soon
తస్మాత్ సర్వే శారీరా భావా అన్నమయాః| తేనైవ చాన్నేనావిచ్ఛిన్నప్రవాహేణ ఇదమనంతరోక్తేన క్రమేణ శరీరం విపరిణమతి| అధ్యాత్మేత్యాత్మని బహిర్వహిర్భాగే| శరీరయంత్రకం యాప్యత ఇతి సంబంధః| కింభూతమిత్యాహ-స్వాస్థ్యేన బలోపచయేన చ యుక్తం| ఏతచ్చ యావత్కర్మోపాదానమాహ| తద్ధేతుకకర్మపరిక్షయాత్| అన్యథేత్యాది సుబోధం| ఇతి క్రమధాతువాదః|| 48||
Adhikarana anyamatena rasAdidhAtusambhavakramaH (49) · Śloka 49
అన్యే తు వర్ణయంతి-అభ్యవహృతమాత్రస్యాహాఽఽరస్య కంఠ- నాడీప్రలుఠితస్య మహానిమ్నమవతీర్ణస్య యో య ఏవాంశః కాయాగ్నినాఽవలీఢః పాకముపనీయతే తస్య తస్యైవ ప్రసా- దాఖ్యో రసలేశోఽభినిర్వృత్తిసమనంతరం సమం సమస్తధాతుషు సంవృతాసంవృతైః ప్రవిసృతో వివృతముఖేష్వాసన్నేషు స్రోతస్సు భూయాన్ ప్రథమతరం చాన్వేతి| పర్య్యాయేణేతరేష్వపి| ఏవమన్నర ఏవ సాక్షాత్సర్వధాతూన్ కేనచిదేవ కాలభేదేన పుష్ణాతి న పునర్ధాతవో ధాత్వంతరతాం స్వరూపోపమర్దేన ప్రతిపద్యః ఇతి|49|
अन्ये तु वर्णयन्ति-अभ्यवहृतमात्रस्याहाऽऽरस्य कण्ठ- नाडीप्रलुठितस्य महानिम्नमवतीर्णस्य यो य एवांशः कायाग्निनाऽवलीढः पाकमुपनीयते तस्य तस्यैव प्रसा- दाख्यो रसलेशोऽभिनिर्वृत्तिसमनन्तरं समं समस्तधातुषु संवृतासंवृतैः प्रविसृतो विवृतमुखेष्वासन्नेषु स्रोतस्सु भूयान् प्रथमतरं चान्वेति| पर्य्यायेणेतरेष्वपि| एवमन्नर एव साक्षात्सर्वधातून् केनचिदेव कालभेदेन पुष्णाति न पुनर्धातवो धात्वन्तरतां स्वरूपोपमर्देन प्रतिपद्यः इति|४९|
🔊 Audio coming soon
అన్యే పునరాచార్య్యాః అన్నరసాదేవ సకలధాతుసంభవం వర్ణయంతి| న చ ధాతోర్ధాత్వంతరాదుత్పత్తిమిచ్ఛంతి| కథమిత్యాహ-అభ్యవహృతమాత్రస్యేత్యాది| య ఏవాహారభగః కోష్ఠప్రాప్తిసమనంతరమగ్నినా సంబధ్యతే తస్యైవ తేన పక్వస్యయోఽన్నసారః స తదైవ సర్వధాతుస్రోతస్స్వనుగచ్ఛతి| కేవలం త్వయం విశేషః| వివృతముఖేషు అసంవృతేశు స్రోతస్సు సారసంభవదేశాసన్నేషు చ ప్రథమమన్వేతి భూయాంశ్చాన్వేతి| ఇతరేషు సంవృత్తముఖేషు దూరేషు చ విపర్య్యయేణ| స్వల్పశ్చిరేణ చేత్యర్థః| ఏవమస్మిన్ పక్షే కేవల- మధికృతస్యాన్నసారస్య సకలధాతుపరిపాకత్వముక్తం| యథోత్తరం తు ధాతుస్రోతసాం సంవృతముఖత్వాద్ దూరదూరతరత్వాచ్చ కాలభేద అంగీకృత ఏవ| తేన ద్వయోరపి పక్షయోరన్యతయా న యుగపద్ధాతుసంభవః| ఏకత్ర ధాతోర్ధాత్వంతరోత్పాదాదన్యత్ర సంవృతత్వదూరత్వాభ్యామితి| సుబోధం|| 49||
Adhikarana balabhedenAgneshcAturvidhyam (49) · Śloka 49
అగ్నిస్తు బలభేదేన చతుర్విధో భవతి| సమో విషమ- స్తీక్ష్ణో మందశ్చ 2|49|
अग्निस्तु बलभेदेन चतुर्विधो भवति| समो विषम- स्तीक्ष्णो मन्दश्च २|४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAgnilakShaNam (49) · Śloka 49
తత్ర సమో యః సమ్యగేవోపయుక్తమన్నం సమ్యక్ పచతి1|49|
तत्र समो यः सम्यगेवोपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति१|४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAgnilakShaNam (49) · Śloka 49
విషమోఽసమ్యగప్యపయుక్తం పచతి సమ్యగపి చ న పచతి 1||49||
विषमोऽसम्यगप्यपयुक्तं पचति सम्यगपि च न पचति १||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNAgnilakShaNam (2) · Śloka 2
తీక్ష్ణోఽసమ్యగప్యుపయుక్తమాశు పచతి| స ఏవ వర్ధమానో ఽత్యగ్నిర్భవతి||2||
तीक्ष्णोऽसम्यगप्युपयुक्तमाशु पचति| स एव वर्धमानो ऽत्यग्निर्भवति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnilakShaNam (1) · Śloka 1
మందస్తు సమ్యగప్యుపయుక్తముదరగౌరవాధ్మానవిబంధాటో- పాత్రకూజనముఖశోషవాయుస్తంభాదీన్యామలింగాని దర్శ- యిత్వా చిరాత్ పచతి||1||
मन्दस्तु सम्यगप्युपयुक्तमुदरगौरवाध्मानविबन्धाटो- पात्रकूजनमुखशोषवायुस्तम्भादीन्यामलिङ्गानि दर्श- यित्वा चिरात् पचति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jATharAgneH rakShaNIyatvaM tatra kramashca (50) · Śloka 50
బాహ్యేనాపి చ జ్వాలాంగారాత్మకేనాగ్నినా నైకాకారః సర్వదా పాకో భవతి| కిముతాంతరాశ్రయేణోష్ణాత్మనా సమేనాపి| తస్మాత్ తం ప్రయత్నతో రక్షేత్||50||
बाह्येनापि च ज्वालाङ्गारात्मकेनाग्निना नैकाकारः सर्वदा पाको भवति| किमुतान्तराश्रयेणोष्णात्मना समेनापि| तस्मात् तं प्रयत्नतो रक्षेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
అగ్నిస్త్వితి| బలభేదేనేతి అగ్నిచాత్రువిధ్యకారణం| తత్రేత్యాదినాఽస్యాగ్నిచతుష్టయస్య లక్షణముచ్యతే| సమో నిత్యధర్మా ఇతి చ సర్వత్రాన్నరక్షామాత్రాశీత్యాద్యుక్తప్రకారేణ| ఉదరగౌరవాదీన్యామలింగాన్యాదిగ్రహణేనాన్యాని చ| బాహ్యోనాపీత్యాదినా జాఠరస్యాగ్నేః ప్రయత్నపరిరక్షణీయత్వం దర్శయతి|| 50||
Adhikarana agnInAM rakShaNaM vaiShamye cikitsA ca (51) · Śloka 51
తత్ర ప్రవరేణ సాత్మ్యేన సమం యథాస్వమపరేణేతరాన్ క్రమశః సాత్మ్యమాపాద్య ప్రవరేణ పరిపాలయేద్దోషోపక్రమణియోక్తేన చ వాతాదిసాధనేన గ్రహణీరోగవిహితైశ్చైషధవ్యాయామమ- యోగైరితి||51||
तत्र प्रवरेण सात्म्येन समं यथास्वमपरेणेतरान् क्रमशः सात्म्यमापाद्य प्रवरेण परिपालयेद्दोषोपक्रमणियोक्तेन च वातादिसाधनेन ग्रहणीरोगविहितैश्चैषधव्यायामम- योगैरिति||५१||
🔊 Audio coming soon
తత్రేతి నిర్ధారణే| సమముత్కృష్టమగ్నిముత్కృష్టేన సాత్మ్యేన సర్వరసాఖ్యేన రక్షేదితరాన్ విషమాదీనగ్నీనితరేణ ప్రవరేణ సాత్మ్యేనాసర్వరసాఖ్యేన| యథాదోషం సాత్మ్యమాపాద్య ప్రవరేణైవ పరిపాలయేత్| దోషోపక్రమణీయోక్తయా వాతచికిత్సయా విషమం| పిత్తచికిత్సయా తీక్ష్ణం| కఫచికిత్సయా చ మందం చికిత్సేత్| వాతాదిగ్రహణీదోషోక్తేన విధానేన క్రమేణ విషమాదీనౌషధయోగైర్వ్యాయామయోగైశ్చ|| 51||
Adhikarana srotasAM lakShaNam (2) · Śloka 2
భవతి చాత్ర- స్వధాతుసమవర్ణాని వృత్తస్థూలాన్యణూని చ| స్రోతాంసి దీర్ఘాణ్యాకృత్యా ప్రతానసదృశాని చ|2|
भवति चात्र- स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotodUShakaH AhAraH vihArashca (2) · Śloka 2
ఆహారశ్చ విహారశ్చ యః స్యాద్దోషగుణైః సమః| ధాతుభిర్విగుణో యశ్చ స్రోతసాం స ప్రదూషకః||2||
आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotoduShTilakShaNam (52) · Śloka 52
అతిప్రవృత్తిః సంగో వా సిరాణాం గ్రంథయోఽపి వా| విమార్గతో వా గమనం స్రోతసాం దుష్టిలక్షణం||52||
अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||५२||
🔊 Audio coming soon
భవతి చాత్రేతి పద్యారంభే రీతిః| స్రోతాంసి స్వస్య ధాతోర్వర్ణేన సమాని| రక్తస్రోతాంసి రక్తవర్ణాని| మాంసస్రోతాంసి మాంసవర్ణాన్యేవం సర్వత్ర వాచ్యం| కానిచిత్ స్థూలాని| కానిచిదణూని సూక్ష్మాణి| ప్రతానసదృశాని వల్లీవదనేకభంగీప్రవాహయుక్తాని| తేషాంచ స్రౌతసామాహారో విహారశ్చ ప్రదూషకః| కింభూత ఆహ-దోషస్య వాతాదీనామన్యతమస్య గుణైః సమః తథాపి యో వాతాదీనామన్యతమస్య సమబుణోఽపి ధాతుర్భిర్విగుణః| యస్య ధాతోర్య ఏవాహారో విహారశ్చ గుణైర్విపరీతః స ఏవ తస్య స్రోతసాం దూషకః|| 52||
Adhikarana srotodvArANAM svarUpam (53) · Śloka 53
బిసానామివ సూక్ష్మాణి దూరం విప్రసృతాని చ| ద్వారాణి స్రోతసాం దేహే రసో యైరుపచీయతే||53||
बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं विप्रसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||५३||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం|| 53||
Adhikarana annasya shukratvaprAptikAle matabhedAH (54) · Śloka 54
కేచిదాహురహోరాత్రాత్ షడహాదపరే పరే| మాసాత్ ప్రయాతి శుక్రత్వమన్నం పాకక్రమాదిభిః| వృవ్యాదీని ప్రభావేణ సద్యః శుక్రాది కుర్వతే| ప్రాయః కరోత్యహోరాత్రాత్ కర్మాన్యదపి భేషజం||54||
केचिदाहुरहोरात्रात् षडहादपरे परे| मासात् प्रयाति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| वृव्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| प्रायः करोत्यहोरात्रात् कर्मान्यदपि भेषजम्||५४||
🔊 Audio coming soon
అథాన్నస్య సారః కియతా కాలేన సప్తధాటున్ అభివ్యాప్నోతీత్యాఽఽహ-కిచిదిత్యాదినా| మతత్రయమేతత్| పాకక్రమాదిభిర్ధాతుపరిణతేః| స్వల్పైర్దినైరసంభవం ప్రదర్శయతి| నను చైకస్మన్నేవాహ్ని వృష్యాదీనాం శుక్రాదికర్త్తృత్వం దృష్టం తత్ కథమిత్యాహ-వృష్యాదీనీత్యాది| ప్రభావః సర్వాతిశాయినీ శక్తిః| ఏకేనాదిశబ్దేన గ్రహణం| ఏకాహః షడ్రాత్రమాసభేదేన మతత్రయే స్థితే ప్రభావాదేవ వాగ్భటః సర్వశాస్త్రసిద్ధాంతం దర్శయతి-ప్రాయ ఇత్యాదినా| న కేవలం వృష్యాది, యావదన్యదపి భేషజం ప్రాయః అహోరాత్రాదేవ కర్మ కరోతి| అహోరాత్రమతిక్రమ్య ఘృతలేహాదీనాం యద్యపి మాత్రాభ్యాసేన రోగోపశమాఖ్యకార్య్యనిర్వృత్తిస్తథాపి తేషాం దినానుదినం కార్య్యకర్త్తృత్వం విద్యత ఏవేతి ప్రదర్శనార్థం ప్రాయోగ్రహణం|| 54||
Adhikarana dhAtumalasaMgrahashlokaH (55) · Śloka 55
కఫః పిత్తం మలః ఖేషు ప్రస్వేదో నఖరోమ చ| స్నేహోఽక్షిత్వగ్విశామోజో ధాతూనాం క్రమశో మలాః||55||
कफः पित्तं मलः खेषु प्रस्वेदो नखरोम च| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः||५५||
🔊 Audio coming soon
పుర్వోక్తమేవ సంగ్రహశ్లోకేనాహ-కఫ ఇత్యాది| కఫాదీని రసాదీనాం క్రమేణ మలాః| రసస్య కఫోరక్తస్య పిత్తం| మాంసస్య కర్ణనాసికాదిస్రోతోమలాః| మేదసః ప్రస్వేదః అస్థ్నో నఖరోమ| మజ్జో నేత్రాదిస్నేహః| పూర్వస్యైవ సంగ్రహాదపునరుక్తం|| 55||
Adhikarana samAdyagnInAM kAraNam (56) · Śloka 56
సమః సమానే స్థానస్థ విషమోఽగ్నిర్విమార్గగే| పిత్తాభిమూర్చ్ఛితే తీక్ష్ణో మందోఽస్మింకఫపీడితే||56||
समः समाने स्थानस्थ विषमोऽग्निर्विमार्गगे| पित्ताभिमूर्च्छिते तीक्ष्णो मन्दोऽस्मिन्कफपीडिते||५६||
🔊 Audio coming soon
అవికృతః సమానః సమస్యాగ్నేః కారణం| వికృతస్తు విషమాదీనాం|| 56||
Adhikarana agnimUle maraNajIvane (57-6) · Śloka 6
శాంతేఽగ్నౌ మ్రియతే యుక్తే చిరం జీవత్యనామయః| రోగీ స్యాద్వికృతే తస్మాత్తం ప్రయత్నేన పాలయేత్||57|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహ- సంహితాయాం శారీరస్థానే సిరావిభాగోనామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
शान्तेऽग्नौ म्रियते युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते तस्मात्तं प्रयत्नेन पालयेत्||५७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रह- संहितायां शारीरस्थाने सिराविभागोनाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
సుబోధమన్యత్|| 57|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందుర్విరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహ- వ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం శారీరస్థానే షష్ఠోఽధ్యాయః