9. vikr̥tivijñānīyaḥ

Adhikarana atha vikRutA~ggavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિકૃતાઙ્ગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

શરીરમાધાનાત્ પ્રભૃત્યપવર્ગો યાવદસ્મિન્ સ્થાને નિર્ણીયતે| તત્રાઙ્ગં જીવિતં ચાનેકેન પ્રકારેણ નિર્ણીતમ્| તસ્ય મૃત્યુસામન્તપરિકરપરિજ્ઞાનં નિર્ણીતશેષમ્, અતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ| અથેત્યાદિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| વિકૃતિર્મરણં જન્માન્તરપ્રાદુર્ભાવઃ, પરાસુતા, દેહાન્તરગમનમ્, પઞ્ચત્વમ્, અદર્શનમ્, અન્તો, વિનાશઃ ઇતિ પર્ય્યાયાઃ| અથવા વિકૃતિઃ સ્વભાવવર્ણાદ્યન્યથાભાવઃ| તસ્ય વિજ્ઞાનમધિકૃત્ય કૃતસ્તથોક્તઃ|| ૧||

Adhikarana riShTalakShaNam (2) · Śloka 2

સ્વસ્થાનામાતુરાણાં વા પુરુષાણાં દેહાન્તરાભિલાષિણા- મૌષધવિષયમતીતાઃ સકલશરીરવ્યાપિનો દોષા ઘના- ઘના ઇવ વર્ષમાયુષઃ ક્ષયં સૂચયન્તોઽકસ્માત્ સ્વ- ભાવવિપર્ય્યાસં જનયન્તિ| તત્સમાસતો રિષ્ટમિત્યાહુઃ||૨||

સ્વસ્થાતુરવિશેષાનપેક્ષયા સર્વેષાં પુરુષાણાં દેહાન્તરાભિલાષિણાં મુમૂર્ષૂણાં પ્રકૃતિવિપર્ય્યાસં જનયન્તિ| તદ્ રિષ્ટમિત્યાહુઃ| એતાવતા વિકૃતી રિષ્ટમિત્યુક્તમ્| કિમ્ભૂતા દોષાઃ ? ઔષધવિષયમતીતાઃ અસાધ્યાઃ| સકલશરીરવ્યાપિનઃ સન્ત આયુષઃ ક્ષયં સૂચયન્તોઽકસ્માદવિકલ્પિતપ્રાપ્તં વિપર્ય્યાસં જનયન્તિ| તત્ર વર્ણાદીનાં ક્રમેણ વિકૃતયો નિર્દિશ્યન્તે|| ૨||

Adhikarana prAkRutA varNAH tadbhedAMshca (3) · Śloka 3

તત્ર ગૌરઃ શ્યામઃ કૃષ્ણો ગૌરશ્યામઃ કૃષ્ણશ્યામ ઇતિ દેહે પ્રકૃતિવર્ણાઃ| તદ્બેદાંશ્ચ પદ્મગૌરાદયઃ||૩||

પઞ્ચ તાવત્ પ્રાકૃતાઃ પ્રધાનવર્ણાઃ ગૌરશ્યામઃ, શ્યામઃ કૃષ્ણઃ રૌરશ્યામઃ કૃષ્ણશ્યામશ્ચેતિ| પદ્મગૌરાદયસ્તેષાં ભેદાઃ| પદ્મગૌરશ્ચન્દ્રગૌરઃ શરગૌરઃ ઇત્યેવમાદયો ગૌરભેદાઃ| કપિત્થશ્યામો દૂર્વાઙ્કુરશ્યામો નભશ્યામ ઇત્યેવમાદયઃ શ્યામભેદાઃ| પ્રિયઙ્ગુશ્યામો જલશ્યામો ઘૃતશ્યામ ઇત્યેવમાદયો ગૌરશ્યામભેદાઃ| કજ્જલકૃષ્ણઃ કોકિલકૃષણઃ ષટ્પદકૃષ્ણ ઇત્યેવમાદયઃ કૃષ્ણભેદાઃ| અતસીકૃષ્ણઃ તમાલકૃષ્ણ ઇત્યેવમાદયઃ કૃષ્ણશ્યામભેદાઃ|| ૩||

Adhikarana vikRutA varNAH (4) · Śloka 4

નીલશ્યામતાગ્રહારિદ્રશુક્લાદયસ્તુ વિકૃતયઃ||૪||

શ્યામોઽરુણલોહિતસ્તામ્રોઽગ્નિપ્રખ્યઃ| હરિદ્રો હરિતાલસમઃ| શુક્લસ્તુ શઙ્ખકુન્દાદિપ્રખ્યઃ|| ૪||

Adhikarana mRutyusUcakAH varNAH (5) · Śloka 5

તત્ર પ્રકૃતિવિકૃતિવર્ણૌ યુગપદઙ્ગેઽઙ્ગૈકદેશે વા મર- ણાય||૫||

શરીરે શરીરૈકદેશે વા વિભક્તૌ પ્રકૃતિવિકૃતિવર્ણૌ મરણાય|૫||

Adhikarana glAnyupacayAdInAM bhAvAnAM riShTatvam (6) · Śloka 6

એતેન ગ્લાન્યુપચયશોકહર્ષરૌક્ષ્યસ્નેહાદયસ્તથા પ્રકૃતિ- ભેદીયોક્તાનાં મહદુપચયસૂક્ષ્મદીર્ઘાણાં સર્વેષાં ચ દોષા- દિવિભાગેન પ્રતિનિયતાનાં ભાવાનામનિમિત્તતોઽન્યથા- ત્વમુક્તં ભવતિ||૬||

એતેન ગ્લાન્યુપચયાદીનિ વ્યાખ્યાતાનિ| વિરુદ્ધયોર્યુગપચ્છરીરેઽકસ્માદનિમિત્તતઃ સરણં મરણાયોત્યર્થઃ| તથા મહત્ત્વાદિયુક્તાનાં શરીરપ્રભૃતીનામકસ્માલ્લઘુત્વં દીર્ઘત્વયુક્તાના- મઙ્ગુલ્યાદ્લીનામકસ્માદ્ધ્રસ્વત્વં મરણાયેત્યેવમાદ્યપ્ત્યુક્તં ભવતિ|

Adhikarana AkAshAdipa~jcabhUtAnAM chAyAstadguNAMshca (7) · Śloka 7

તત્ર ખાત્ મલખડ્ગાકાશનીલનિર્મલા સસ્નેહા સપ્રભેવ| વાતાત્ પાંશુભસ્મરૂક્ષા રજોરુણા શ્યાવા નિષ્પ્રભ સ્વેદ- મલગન્ધિઃ| તેજસઃ હુતહુતાશનિવિદ્યુતતપ્તતપનીયરક્તા દૃષ્ટિસુખા| અમ્ભસઃ વૈડૂર્ય્યેન્દ્રનીલવિમલા ઘના સુસ્નિગ્ધા ભુવઃ રુચિરભા ઘના સ્થિરા સ્નિગ્ધા શુદ્ધા શ્યામા શ્વેતા ચ||૭||

ખાદિમહાભૂતમય્યઃ પઞ્ચ છાયાઃ શરીરે સમ્ભવન્તિ| છાયા કાન્તિઃ| સુબોધમ્| સપ્રભેવ સદીપ્તિરિવ| છાયાયા ગન્ધાસમ્ભવાત્તદાધારસ્ય ગન્ધી વિજ્ઞેયઃ| હુતહુતાશનાદિવદ્ રક્તા| તપનીયં સુવર્ણમ્| તસ્ય સન્તપ્તસ્ય સતઃ ઘના સ્ફુટોપલક્ષ્યા| ભુવઃ પૃથિવ્યાઃ| રુચિરાભા રમણીયદીપ્તિઃ| સુબોધમ્|| ૭||

Adhikarana riShTarUpA chAyA (8) · Śloka 8

તાસાં વાયવ્યા વિનાશાય ક્લેશાય ચાઽતિમહતે|૮|

Adhikarana sukhasvarUpA cchAyAH (8) · Śloka 8

તાસાં વાયવ્યા વિનાશાય ક્લેશાય ચાઽતિમહતે|૮|

Adhikarana sukhasvarUpA cchAyAH (8) · Śloka 8

શેષાક્તુ સુખોદયાઃ ૧||૮||

Adhikarana sapta prabhAH (9) · Śloka 9

સપ્ત પ્રભાઃ-રક્તા પીતા પાણ્ડુરા સિતાઽસિતા શ્યાવા હરિતા ચ||૯||

રક્તાદિકાઃ સપ્તપ્રકારાઃ પ્રભાઃ| પ્રભાઃ દીપ્તિઃ| શ્યાવો નીલલોહિતઃ|| ૯||

Adhikarana shobhanAH shubhAH prabhAH (1) · Śloka 1

તાઃ સ્નિગ્ધા વિકાસિન્યોઽમલાઃ શુભાઃ||૧||

Adhikarana ashubhAH prabhAH (10) · Śloka 10

વિપરીતાસ્ત્વશુભાઃ||૧૦||

Adhikarana chAyAprabhayorlAkShaNaM (11) · Śloka 11

તયોર્વિશેષઃ-છાયા વર્ણમાક્રામત્યાઽઽસન્ન ચ લક્ષ્યતે પઞ્ચંભૂતાત્મિકા ચ| પ્રભા તુ વર્ણં પ્રકાશયતિ વિપ્રકૃષ્ટાલ્લક્ષ્યતે તેજઃપ્રભવૈવ ચ||૧૧||

છાયાપ્રભયોઃ શાસ્ત્રકારઃ સ્વયં લક્ષણં દર્શયતિ| વર્ણમાક્રામતિ પ્રતિદ્વન્દ્વીભૂતેવ વર્ણસ્યાત્માનં પ્રકાશયતિ| નિકટે ચ લક્ષ્યતે| સા પૃથિત્યાદિપઞ્ચમહાભૂતસમુદાકાર્ય્યમ્| પ્રભા તુ કેવલં તેજઃપ્રભવા સતી વર્ણં પ્રકાશયતિ| વિપ્રકૃષ્ટાચ્ચ લક્ષ્યતે|| ૧૧||

Adhikarana kumArikA~a~adarshanaM riShTam (12) · Śloka 12

યસ્ય દૃષ્ટૌ પ્રતિચ્છાયામયી કુમારિકા ન દ્રુષ્યતે સ પરાસુઃ||૧૨||

યસ્ય દર્પણાદૌ પ્રતિચ્છાયાયાં પ્રતિબિમ્વેઽક્ષ્ણિ કુમારિકા ન દૃશ્યતે, સ પરાસુર્મૃત્કલ્પઃ પરાગતા અસવો યસ્યેતિ કૃત્વા||૧૨||

Adhikarana praticchAyAyAH riShTam (13) · Śloka 13

યસ્યાઽઽતપાદર્શાદિષ્વકસ્માત્ પ્રતિચ્છાયા છિન્ના ભિન્ના હીનાઽધિકાઽઽકુલા નષ્ટ જિહ્યાઽવાક્શિરા વિશિરા દ્વિશિરા વિસ્તૃતાઽન્યથા વા વિકૃતા વા દૃશ્યતે||૧૩||

યસ્ય-યસ્ય દેહ ઇદમિદં દૃશ્યતે સ-સ ગતાસુરિતિ સમ્બન્ધઃ| સુબોધમ્| પ્રતિચ્છાયા પ્રતિબિમ્બમ્| છિન્ના દ્વિધા ગતા| ભિન્ના સચ્છિદ્રા| અધિકા અઙ્ગેન સ્વપ્રમાણાદ્ વા| આકુલા અપરિસ્ફુટાઽવયા| નષ્ટ યા દૃષ્ટ્યા ન દ્રુશ્યતે| જિહ્યા મલિનેવ| અધોમુખં શિરો યસ્યાઃ અતદ્ભૂતસ્યાપિ સા અવાક્શિરાઃ| વિકૃતા સ્વપ્રમાણાદ્ વિસ્તીર્ણા| અન્યથેતિ સ્વપ્રમાણાત્ સંક્ષિપ્તા|| ૧૩||

Adhikarana lAlATAdyAshrayaM riShTam (14) · Śloka 14

યસ્ય લલાટં ન સ્વિદ્યતિ||૧૪||

લલાટં ન સ્વિદ્યતિ પ્રાયઃ| અકસ્માદિતિ સ્મર્તવ્યમ્|| ૧૪||

Adhikarana kesharomAshrayaM riShTam (15) · Śloka 15

યસ્ય કેશરોમાણ્યનભ્યક્તાન્યભ્યતવદ્ દૃષ્યન્તે||૧૫||

Adhikarana nayanAshrayANi riShTAni (16) · Śloka 16

નયને ચાતિપ્રવિષ્ટે નિર્ગતે વિસ્તૃતે સંક્ષિપ્તે સંક્ષિપ્ત- ભૃણી જિહ્યે વિષમે વિભ્રાન્તદર્શને હીનદર્શને નકુલાભે કપોતાભે અલાતવર્ણે નીલાદિવિકૃતવર્ણે અતિચલે સ્ત- બ્ધસ્રસ્તે પ્રસ્રુતે અત્યુન્મિષિતે અતિનિમિષિતે લુલિતપ- ક્ષ્મણી વા|૧૬|

વિભ્રાન્તં મિથ્યાવિષયકં દર્શનં યયોસ્તે વિભ્રાન્તદર્શને| સ્રસ્તે મુક્તસન્ધિબન્ધને સ ગતાયુઃ|| ૧૬||

Adhikarana nAsikAdyAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

નાસિકા વાતવિવૃતાઽતિસંવૃતા કુટિલા સ્ફુટિતા પિટ- કાચિતા શુષ્કા વા સ ગતાયુઃ ૧|૧૬|

Adhikarana oShThAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

યસ્યાધોઽધરૌષ્ઠો યાત્યુત્તરૌષ્ઠશ્ચોર્ધ્વમુભૌ વા પક્વ- જમ્બૂનીલૌ ૨|૧૬|

Adhikarana dantAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

દન્તા વાતિરૂક્ષાસ્તામ્રાઃ શ્યામાઃ પઙ્કિતાઃ પુષ્પિતાઃ સશ- ર્કરા વા સહસા વા પતન્તિ ૩||૧૬||

Adhikarana jihvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

જિહ્વા વા જિહ્યા સ્તબ્ધા સુપ્તાઽવલિપ્તા ગુર્વી શ્યાવા શૂના શુષ્કા વિસર્પિણી કણ્ટકાચિતેવ વા|૧|

Adhikarana gaNDalalATahanvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય ગણ્ડલલાટહનુબન્ધનાનિ સ્થાનાચ્ચ્યુતાનીવ સ્ર- સ્તાનિ|૧|

Adhikarana shirodharApRuShThagataM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય ન ધત્તે શિરઃ શિરોધરાં પૃષ્ઠં વા સ્વભારમ્|૧|

Adhikarana hanUgataM riShTam (1) · Śloka 1

હનૂ વા પિણ્ડમાસ્યસ્થમ્|૧|

Adhikarana meDhravRuShaNAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યોત્સિક્તં મેઢ્રમતિનિસ્સૃતૌ વૃષણાવતો વિપર્યયો વા|૧|

Adhikarana mUtrAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય મુત્રમત્યુષ્ણમ્|૧|

Adhikarana raktAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય વિષદોષાદ્વિના ખેભ્યઃ સરોમકૂપેભ્યો રક્તં પ્રવર્ત્તતે||૧||

Adhikarana a~ggalAghavagauravagataM riShTam (17) · Śloka 17

યસ્યાનિમિત્તમઙ્ગાન્યતિલધૂન્યતિગુરૂણિ વા સ્યુઃ સ મુમૂર્ષુઃ||૧૭||

યસ્યાધ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| પુષ્પિતાઃ કુસુમાચિતા ઇવ યથા નિચુલાઃ પુષ્પિતા ભવન્તિ| શર્કરાચૂર્ણમ્| અત ઉક્તાદ્વિપર્ય્યયોઽતિનિસ્સૃતં મેઢ્રમુત્સિક્તૌ બૃહણૌ સ મુમૂર્ષુરિતિ યોજ્યમ્|| ૧૭||

Adhikarana svarAshritaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યૈકોઽનેકો વા સ્વરો ગદ્ગદો વ્યક્તઃ ક્ષામો દીનો વા સહસા લક્ષ્યતે||૧||

Adhikarana vAggataM riShTam (2) · Śloka 2

યો વા વિવક્ષુર્મુહ્યતિ| યસ્ય વા વદતો ભૃશમુર્ધ્વમુરો રૂજતિ||૨||

Adhikarana ucchvavAsagataM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યોચ્છ્વાસોઽતિદીર્ઘોઽતિહ્રસ્વઃ પૂતિગન્ધિઃ સુગન્ધિર્વા|૧|

Adhikarana a~gguligataM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યાઙ્ગુલય આયમ્યમાના ન સ્ફુટેયુઃ|૧|

Adhikarana svabhAvAtItashabdAshrayaM svabhAvAtItashabdAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યાન્યાન્યોઽપિ ક્ષુતગતમૂત્રણાદિષુ સ્વભાવાઽતીતઃ શબ્દઃ|૧|

Adhikarana gandhAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યેષ્ટોઽનિષ્ટો વા માલ્યફલચન્દનકુણપાદિગન્ધો દેહમુખમલવ્રણવસ્ત્રાદિષુ|૧|

Adhikarana yUkAmakShikAdisharIra- tyAgAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય શરીરં વૈરસ્યાત્ સૌરસ્યાદ્વાઽત્યર્થં યૂકામક્ષિ- કાદયસ્ત્યજન્તિ ભજન્તિ વ|૧|

Adhikarana UShmashaityAdigataM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય સતતોષ્મસ્વઙ્ગાવયવેષુ શૈત્યં શીતેષુ વ કુમુદો- ત્પત્નાનુકાર્યમતિશૈત્યમતિસ્વેદોઽતિસ્તમ્ભો વિગતમાંસ- શોણિતેષ્વિવ ચ સ્રંસઃ||૧||

Adhikarana sharIragatamahAbhUtayogAtiyogAshrayaM riShTam (18) · Śloka 18

યસ્ય ચ યોગાઽતિયોગો વા શરીરે યુગપન્મહાભૂતાનાં દૃશ્યતે સર્વે તે કાલપક્વા ઇતિ||૧૮||

યસ્યૈકોઽનેકો વા ઇત્યાદિઃ સર્વે તે કાલપક્વા ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ| વિવક્ષુર્મુહ્યતિ| યદ્વક્તુમિચ્છતિ તન્ન સ્મરતીત્યર્થઃ| યસ્ય શરીરં મક્ષિકાદયોઽતિવૈરસ્યાત્ ત્યજન્તિ| સૌરસ્યાદ્વા ભજન્તે યુગપન્મહાભૂતાનામેકસ્મિન્નેવ શરીરે વૃદ્ધ્યવૃદ્ધી ન પૃથિવ્યાદીનામન્યતમસ્ય|| ૧૮||

Adhikarana ShaNmAsAyurbodhakaM riShTam (4) · Śloka 4

ભવન્તિ ચાત્ર- યસ્યાપુર્વાઃ સિરાલેખા બાલેન્દ્વાકૃતયોઽપિ વા| લલાટે બસ્તિશીર્ષે વા ષણ્માસાન્ન સ જીવતિ| પદ્મિનીપત્રવત્તોયં શરીરે યસ્ય દેહિનઃ| પ્લવતે પ્લવમાનસ્ય ષષ્માસસ્તસ્ય જીવિતમ્||૪||

Adhikarana pittAnmaraNasUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

હરિતાભાઃ સિરા યસ્ય રોમકૂપાશ્ચ સંવૃતાઃ| સોઽમ્લાભિલાષી પુરુષઃ પિત્તાન્મરણમશ્નુતે|૨|

Adhikarana mAsAyurbodhakaM riShTam (2) · Śloka 2

યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં ચૂર્ણં મૂર્ધ્નિ મુખેઽપિ વા| સસ્નેહં મૂર્ધ્નિ ધૂમો વા માસાન્તં તસ્ય જીવિતમ્|૨|

Adhikarana ShaTtrirAtrAYuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

મૂર્ધ્નિ ભ્રુવોર્વા કુર્વન્તિ સીમન્તાવર્તકા નવાઃ| મૃત્યું સ્વસ્થસ્ય ષડ્રાત્રાત્ ત્રિરાત્રાદાતુરસ્ય તુ|૨|

Adhikarana pakShAyuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય પુર્વં શુષ્યત્યુરોભૃશમ્| આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ સોઽર્ધમાસં ન જીવતિ|૨|

Adhikarana pretAtmatAsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

ઉરસ્યૂષ્મા ભવેદ્યસ્ય જઠરે ચાઽતિશીતિતા| ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ|૨|

Adhikarana mAsAyuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

મૂત્રં પુરીષં નિષ્ઠ્યૂતં શુક્રં ચાપ્સુ નિમજ્જતિ| નિષ્ઠ્યૂતં બહુવર્ણં વા યસ્યા માસાત્સ નશ્યતિ|૨|

Adhikarana svarabalavarNAdyAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

સ્વરસ્ય દુર્બલીભાવણ્ હાનિં વા બલવર્ણયોઃ| રોગવૃદ્ધિમયુક્ત્યા ચ દૃષ્ટ્વા મરણમાદિશેત્||૨||

Adhikarana AtmamaraNabhAShaNAdyAshrayaM riShTam (19) · Śloka 19

અપસ્વરં ભાષમાણં પ્રાપ્તં મરણમાત્મનઃ| શ્રોતારં ચાસ્ય શબ્દસ્ય દૂરતઃ પરિવર્જયેત્||૧૯||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ| યસ્યાપૂર્વા ઇત્યાદિ સુબોધમ્| બાલેન્દ્વાકૃતયશ્ચન્દ્રકલાસમાનાઃ| પ્લવમાનસ્ય સ્નાનં કુર્વતઃ પ્લવતે ગચ્છતિ| સસ્નેહં ગોમયચૂર્ણાભં ચૂર્ણમ્| નવ અભૂતપૂર્વાઃ સીમન્તાઃ આવર્ત્તકાશ્ચ મૃત્યું કુર્વન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| નિષ્ઠ્યૂતં મુખાસ્રાવઃ| અયુક્ત્યા રોગપ્રવૃદ્ધિર્યા યુક્ત્યાહારાદિપુર્વિકયા નોપપદ્યતે ચ દૃષ્ટા ચ| આત્મનો મરણં પ્રાપ્તમિતિ દુષ્ટેન સ્વરેણ ભાષમાણં મરણં પ્રાપ્તમિત્યસ્યાત્મનઃ શબ્દસ્ય શ્રોતારં ચ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્|| ૧૯||

Adhikarana UrdhvashvAsAdIni riShTAni (2) · Śloka 2

ઊર્ધ્વશ્વાસં ગતોષ્માણં શૂલોપહતવઙ્ક્ષણમ્| શર્મ ચાનધિગચ્છન્તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્|૨|

Adhikarana shItapiTakAdIni riShTani (2) · Śloka 2

યો જાતઃ શીતપિટકઃ શીતાઙ્ગો વા વિદહ્યતે| ઉષ્ણદ્વેષી ચ શીતાર્ત્તઃ સ પ્રેતાધિપગોચરઃ||૨||

Adhikarana kaNThagatarajjucchAyAsamAshrayaM riShTam (20-9) · Śloka 9

યસ્ય રજ્જુરિવ ચ્છાયા કણ્ઠે સક્તોપલક્ષ્યતે| અવશ્યં કૃષ્યતે જન્તુઃ સોઽચિરાદ્યમકિઙ્કરૈઃ||૨૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં શારીરસ્થાને વિકૃતાઙ્ગવિજ્ઞાનીયો નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||

ઊર્ધ્વશ્વાસમિત્યાદિ સુબોધમ્| વિદહ્યતે વિદાહં પ્રાપ્નોતિ| છાયા કણ્ઠે રજ્જુસદૃશી યસ્યાસક્તોપલક્ષ્યતે| સોઽચિરાત્ યમકિઙ્કરૈર્નીયત ઇતિ|| ૨૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુર્વિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને નવમોઽધ્યાયઃ