9. vikr̥tivijñānīyaḥ

Adhikarana atha vikRutA~ggavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિકૃતાઙ્ગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana riShTalakShaNam (2) · Śloka 2

સ્વસ્થાનામાતુરાણાં વા પુરુષાણાં દેહાન્તરાભિલાષિણા- મૌષધવિષયમતીતાઃ સકલશરીરવ્યાપિનો દોષા ઘના- ઘના ઇવ વર્ષમાયુષઃ ક્ષયં સૂચયન્તોઽકસ્માત્ સ્વ- ભાવવિપર્ય્યાસં જનયન્તિ| તત્સમાસતો રિષ્ટમિત્યાહુઃ||૨||

Adhikarana prAkRutA varNAH tadbhedAMshca (3) · Śloka 3

તત્ર ગૌરઃ શ્યામઃ કૃષ્ણો ગૌરશ્યામઃ કૃષ્ણશ્યામ ઇતિ દેહે પ્રકૃતિવર્ણાઃ| તદ્બેદાંશ્ચ પદ્મગૌરાદયઃ||૩||

Adhikarana vikRutA varNAH (4) · Śloka 4

નીલશ્યામતાગ્રહારિદ્રશુક્લાદયસ્તુ વિકૃતયઃ||૪||

Adhikarana mRutyusUcakAH varNAH (5) · Śloka 5

તત્ર પ્રકૃતિવિકૃતિવર્ણૌ યુગપદઙ્ગેઽઙ્ગૈકદેશે વા મર- ણાય||૫||

Adhikarana glAnyupacayAdInAM bhAvAnAM riShTatvam (6) · Śloka 6

એતેન ગ્લાન્યુપચયશોકહર્ષરૌક્ષ્યસ્નેહાદયસ્તથા પ્રકૃતિ- ભેદીયોક્તાનાં મહદુપચયસૂક્ષ્મદીર્ઘાણાં સર્વેષાં ચ દોષા- દિવિભાગેન પ્રતિનિયતાનાં ભાવાનામનિમિત્તતોઽન્યથા- ત્વમુક્તં ભવતિ||૬||

Adhikarana AkAshAdipa~jcabhUtAnAM chAyAstadguNAMshca (7) · Śloka 7

તત્ર ખાત્ મલખડ્ગાકાશનીલનિર્મલા સસ્નેહા સપ્રભેવ| વાતાત્ પાંશુભસ્મરૂક્ષા રજોરુણા શ્યાવા નિષ્પ્રભ સ્વેદ- મલગન્ધિઃ| તેજસઃ હુતહુતાશનિવિદ્યુતતપ્તતપનીયરક્તા દૃષ્ટિસુખા| અમ્ભસઃ વૈડૂર્ય્યેન્દ્રનીલવિમલા ઘના સુસ્નિગ્ધા ભુવઃ રુચિરભા ઘના સ્થિરા સ્નિગ્ધા શુદ્ધા શ્યામા શ્વેતા ચ||૭||

Adhikarana riShTarUpA chAyA (8) · Śloka 8

તાસાં વાયવ્યા વિનાશાય ક્લેશાય ચાઽતિમહતે|૮|

Adhikarana sukhasvarUpA cchAyAH (8) · Śloka 8

તાસાં વાયવ્યા વિનાશાય ક્લેશાય ચાઽતિમહતે|૮|

Adhikarana sukhasvarUpA cchAyAH (8) · Śloka 8

શેષાક્તુ સુખોદયાઃ ૧||૮||

Adhikarana sapta prabhAH (9) · Śloka 9

સપ્ત પ્રભાઃ-રક્તા પીતા પાણ્ડુરા સિતાઽસિતા શ્યાવા હરિતા ચ||૯||

Adhikarana shobhanAH shubhAH prabhAH (1) · Śloka 1

તાઃ સ્નિગ્ધા વિકાસિન્યોઽમલાઃ શુભાઃ||૧||

Adhikarana ashubhAH prabhAH (10) · Śloka 10

વિપરીતાસ્ત્વશુભાઃ||૧૦||

Adhikarana chAyAprabhayorlAkShaNaM (11) · Śloka 11

તયોર્વિશેષઃ-છાયા વર્ણમાક્રામત્યાઽઽસન્ન ચ લક્ષ્યતે પઞ્ચંભૂતાત્મિકા ચ| પ્રભા તુ વર્ણં પ્રકાશયતિ વિપ્રકૃષ્ટાલ્લક્ષ્યતે તેજઃપ્રભવૈવ ચ||૧૧||

Adhikarana kumArikA~a~adarshanaM riShTam (12) · Śloka 12

યસ્ય દૃષ્ટૌ પ્રતિચ્છાયામયી કુમારિકા ન દ્રુષ્યતે સ પરાસુઃ||૧૨||

Adhikarana praticchAyAyAH riShTam (13) · Śloka 13

યસ્યાઽઽતપાદર્શાદિષ્વકસ્માત્ પ્રતિચ્છાયા છિન્ના ભિન્ના હીનાઽધિકાઽઽકુલા નષ્ટ જિહ્યાઽવાક્શિરા વિશિરા દ્વિશિરા વિસ્તૃતાઽન્યથા વા વિકૃતા વા દૃશ્યતે||૧૩||

Adhikarana lAlATAdyAshrayaM riShTam (14) · Śloka 14

યસ્ય લલાટં ન સ્વિદ્યતિ||૧૪||

Adhikarana kesharomAshrayaM riShTam (15) · Śloka 15

યસ્ય કેશરોમાણ્યનભ્યક્તાન્યભ્યતવદ્ દૃષ્યન્તે||૧૫||

Adhikarana nayanAshrayANi riShTAni (16) · Śloka 16

નયને ચાતિપ્રવિષ્ટે નિર્ગતે વિસ્તૃતે સંક્ષિપ્તે સંક્ષિપ્ત- ભૃણી જિહ્યે વિષમે વિભ્રાન્તદર્શને હીનદર્શને નકુલાભે કપોતાભે અલાતવર્ણે નીલાદિવિકૃતવર્ણે અતિચલે સ્ત- બ્ધસ્રસ્તે પ્રસ્રુતે અત્યુન્મિષિતે અતિનિમિષિતે લુલિતપ- ક્ષ્મણી વા|૧૬|

Adhikarana nAsikAdyAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

નાસિકા વાતવિવૃતાઽતિસંવૃતા કુટિલા સ્ફુટિતા પિટ- કાચિતા શુષ્કા વા સ ગતાયુઃ ૧|૧૬|

Adhikarana oShThAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

યસ્યાધોઽધરૌષ્ઠો યાત્યુત્તરૌષ્ઠશ્ચોર્ધ્વમુભૌ વા પક્વ- જમ્બૂનીલૌ ૨|૧૬|

Adhikarana dantAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

દન્તા વાતિરૂક્ષાસ્તામ્રાઃ શ્યામાઃ પઙ્કિતાઃ પુષ્પિતાઃ સશ- ર્કરા વા સહસા વા પતન્તિ ૩||૧૬||

Adhikarana jihvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

જિહ્વા વા જિહ્યા સ્તબ્ધા સુપ્તાઽવલિપ્તા ગુર્વી શ્યાવા શૂના શુષ્કા વિસર્પિણી કણ્ટકાચિતેવ વા|૧|

Adhikarana gaNDalalATahanvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય ગણ્ડલલાટહનુબન્ધનાનિ સ્થાનાચ્ચ્યુતાનીવ સ્ર- સ્તાનિ|૧|

Adhikarana shirodharApRuShThagataM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય ન ધત્તે શિરઃ શિરોધરાં પૃષ્ઠં વા સ્વભારમ્|૧|

Adhikarana hanUgataM riShTam (1) · Śloka 1

હનૂ વા પિણ્ડમાસ્યસ્થમ્|૧|

Adhikarana meDhravRuShaNAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યોત્સિક્તં મેઢ્રમતિનિસ્સૃતૌ વૃષણાવતો વિપર્યયો વા|૧|

Adhikarana mUtrAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય મુત્રમત્યુષ્ણમ્|૧|

Adhikarana raktAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય વિષદોષાદ્વિના ખેભ્યઃ સરોમકૂપેભ્યો રક્તં પ્રવર્ત્તતે||૧||

Adhikarana a~ggalAghavagauravagataM riShTam (17) · Śloka 17

યસ્યાનિમિત્તમઙ્ગાન્યતિલધૂન્યતિગુરૂણિ વા સ્યુઃ સ મુમૂર્ષુઃ||૧૭||

Adhikarana svarAshritaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યૈકોઽનેકો વા સ્વરો ગદ્ગદો વ્યક્તઃ ક્ષામો દીનો વા સહસા લક્ષ્યતે||૧||

Adhikarana vAggataM riShTam (2) · Śloka 2

યો વા વિવક્ષુર્મુહ્યતિ| યસ્ય વા વદતો ભૃશમુર્ધ્વમુરો રૂજતિ||૨||

Adhikarana ucchvavAsagataM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યોચ્છ્વાસોઽતિદીર્ઘોઽતિહ્રસ્વઃ પૂતિગન્ધિઃ સુગન્ધિર્વા|૧|

Adhikarana a~gguligataM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યાઙ્ગુલય આયમ્યમાના ન સ્ફુટેયુઃ|૧|

Adhikarana svabhAvAtItashabdAshrayaM svabhAvAtItashabdAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યાન્યાન્યોઽપિ ક્ષુતગતમૂત્રણાદિષુ સ્વભાવાઽતીતઃ શબ્દઃ|૧|

Adhikarana gandhAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યેષ્ટોઽનિષ્ટો વા માલ્યફલચન્દનકુણપાદિગન્ધો દેહમુખમલવ્રણવસ્ત્રાદિષુ|૧|

Adhikarana yUkAmakShikAdisharIra- tyAgAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય શરીરં વૈરસ્યાત્ સૌરસ્યાદ્વાઽત્યર્થં યૂકામક્ષિ- કાદયસ્ત્યજન્તિ ભજન્તિ વ|૧|

Adhikarana UShmashaityAdigataM riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય સતતોષ્મસ્વઙ્ગાવયવેષુ શૈત્યં શીતેષુ વ કુમુદો- ત્પત્નાનુકાર્યમતિશૈત્યમતિસ્વેદોઽતિસ્તમ્ભો વિગતમાંસ- શોણિતેષ્વિવ ચ સ્રંસઃ||૧||

Adhikarana sharIragatamahAbhUtayogAtiyogAshrayaM riShTam (18) · Śloka 18

યસ્ય ચ યોગાઽતિયોગો વા શરીરે યુગપન્મહાભૂતાનાં દૃશ્યતે સર્વે તે કાલપક્વા ઇતિ||૧૮||

Adhikarana ShaNmAsAyurbodhakaM riShTam (4) · Śloka 4

ભવન્તિ ચાત્ર- યસ્યાપુર્વાઃ સિરાલેખા બાલેન્દ્વાકૃતયોઽપિ વા| લલાટે બસ્તિશીર્ષે વા ષણ્માસાન્ન સ જીવતિ| પદ્મિનીપત્રવત્તોયં શરીરે યસ્ય દેહિનઃ| પ્લવતે પ્લવમાનસ્ય ષષ્માસસ્તસ્ય જીવિતમ્||૪||

Adhikarana pittAnmaraNasUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

હરિતાભાઃ સિરા યસ્ય રોમકૂપાશ્ચ સંવૃતાઃ| સોઽમ્લાભિલાષી પુરુષઃ પિત્તાન્મરણમશ્નુતે|૨|

Adhikarana mAsAyurbodhakaM riShTam (2) · Śloka 2

યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં ચૂર્ણં મૂર્ધ્નિ મુખેઽપિ વા| સસ્નેહં મૂર્ધ્નિ ધૂમો વા માસાન્તં તસ્ય જીવિતમ્|૨|

Adhikarana ShaTtrirAtrAYuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

મૂર્ધ્નિ ભ્રુવોર્વા કુર્વન્તિ સીમન્તાવર્તકા નવાઃ| મૃત્યું સ્વસ્થસ્ય ષડ્રાત્રાત્ ત્રિરાત્રાદાતુરસ્ય તુ|૨|

Adhikarana pakShAyuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય પુર્વં શુષ્યત્યુરોભૃશમ્| આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ સોઽર્ધમાસં ન જીવતિ|૨|

Adhikarana pretAtmatAsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

ઉરસ્યૂષ્મા ભવેદ્યસ્ય જઠરે ચાઽતિશીતિતા| ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ|૨|

Adhikarana mAsAyuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

મૂત્રં પુરીષં નિષ્ઠ્યૂતં શુક્રં ચાપ્સુ નિમજ્જતિ| નિષ્ઠ્યૂતં બહુવર્ણં વા યસ્યા માસાત્સ નશ્યતિ|૨|

Adhikarana svarabalavarNAdyAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

સ્વરસ્ય દુર્બલીભાવણ્ હાનિં વા બલવર્ણયોઃ| રોગવૃદ્ધિમયુક્ત્યા ચ દૃષ્ટ્વા મરણમાદિશેત્||૨||

Adhikarana AtmamaraNabhAShaNAdyAshrayaM riShTam (19) · Śloka 19

અપસ્વરં ભાષમાણં પ્રાપ્તં મરણમાત્મનઃ| શ્રોતારં ચાસ્ય શબ્દસ્ય દૂરતઃ પરિવર્જયેત્||૧૯||

Adhikarana UrdhvashvAsAdIni riShTAni (2) · Śloka 2

ઊર્ધ્વશ્વાસં ગતોષ્માણં શૂલોપહતવઙ્ક્ષણમ્| શર્મ ચાનધિગચ્છન્તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્|૨|

Adhikarana shItapiTakAdIni riShTani (2) · Śloka 2

યો જાતઃ શીતપિટકઃ શીતાઙ્ગો વા વિદહ્યતે| ઉષ્ણદ્વેષી ચ શીતાર્ત્તઃ સ પ્રેતાધિપગોચરઃ||૨||

Adhikarana kaNThagatarajjucchAyAsamAshrayaM riShTam (20-9) · Śloka 9

યસ્ય રજ્જુરિવ ચ્છાયા કણ્ઠે સક્તોપલક્ષ્યતે| અવશ્યં કૃષ્યતે જન્તુઃ સોઽચિરાદ્યમકિઙ્કરૈઃ||૨૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં શારીરસ્થાને વિકૃતાઙ્ગવિજ્ઞાનીયો નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||