9. vikr̥tivijñānīyaḥ

Adhikarana atha vikRutA~ggavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో వికృతాంగవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

శరీరమాధానాత్ ప్రభృత్యపవర్గో యావదస్మిన్ స్థానే నిర్ణీయతే| తత్రాంగం జీవితం చానేకేన ప్రకారేణ నిర్ణీతం| తస్య మృత్యుసామంతపరికరపరిజ్ఞానం నిర్ణీతశేషం, అతస్తద్విజ్ఞానార్థమధ్యాయారంభః| అథేత్యాది పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| వికృతిర్మరణం జన్మాంతరప్రాదుర్భావః, పరాసుతా, దేహాంతరగమనం, పంచత్వం, అదర్శనం, అంతో, వినాశః ఇతి పర్య్యాయాః| అథవా వికృతిః స్వభావవర్ణాద్యన్యథాభావః| తస్య విజ్ఞానమధికృత్య కృతస్తథోక్తః|| 1||

Adhikarana riShTalakShaNam (2) · Śloka 2

స్వస్థానామాతురాణాం వా పురుషాణాం దేహాంతరాభిలాషిణా- మౌషధవిషయమతీతాః సకలశరీరవ్యాపినో దోషా ఘనా- ఘనా ఇవ వర్షమాయుషః క్షయం సూచయంతోఽకస్మాత్ స్వ- భావవిపర్య్యాసం జనయంతి| తత్సమాసతో రిష్టమిత్యాహుః||2||

స్వస్థాతురవిశేషానపేక్షయా సర్వేషాం పురుషాణాం దేహాంతరాభిలాషిణాం ముమూర్షూణాం ప్రకృతివిపర్య్యాసం జనయంతి| తద్ రిష్టమిత్యాహుః| ఏతావతా వికృతీ రిష్టమిత్యుక్తం| కింభూతా దోషాః ? ఔషధవిషయమతీతాః అసాధ్యాః| సకలశరీరవ్యాపినః సంత ఆయుషః క్షయం సూచయంతోఽకస్మాదవికల్పితప్రాప్తం విపర్య్యాసం జనయంతి| తత్ర వర్ణాదీనాం క్రమేణ వికృతయో నిర్దిశ్యంతే|| 2||

Adhikarana prAkRutA varNAH tadbhedAMshca (3) · Śloka 3

తత్ర గౌరః శ్యామః కృష్ణో గౌరశ్యామః కృష్ణశ్యామ ఇతి దేహే ప్రకృతివర్ణాః| తద్బేదాంశ్చ పద్మగౌరాదయః||3||

పంచ తావత్ ప్రాకృతాః ప్రధానవర్ణాః గౌరశ్యామః, శ్యామః కృష్ణః రౌరశ్యామః కృష్ణశ్యామశ్చేతి| పద్మగౌరాదయస్తేషాం భేదాః| పద్మగౌరశ్చంద్రగౌరః శరగౌరః ఇత్యేవమాదయో గౌరభేదాః| కపిత్థశ్యామో దూర్వాంకురశ్యామో నభశ్యామ ఇత్యేవమాదయః శ్యామభేదాః| ప్రియంగుశ్యామో జలశ్యామో ఘృతశ్యామ ఇత్యేవమాదయో గౌరశ్యామభేదాః| కజ్జలకృష్ణః కోకిలకృషణః షట్పదకృష్ణ ఇత్యేవమాదయః కృష్ణభేదాః| అతసీకృష్ణః తమాలకృష్ణ ఇత్యేవమాదయః కృష్ణశ్యామభేదాః|| 3||

Adhikarana vikRutA varNAH (4) · Śloka 4

నీలశ్యామతాగ్రహారిద్రశుక్లాదయస్తు వికృతయః||4||

శ్యామోఽరుణలోహితస్తామ్రోఽగ్నిప్రఖ్యః| హరిద్రో హరితాలసమః| శుక్లస్తు శంఖకుందాదిప్రఖ్యః|| 4||

Adhikarana mRutyusUcakAH varNAH (5) · Śloka 5

తత్ర ప్రకృతివికృతివర్ణౌ యుగపదంగేఽంగైకదేశే వా మర- ణాయ||5||

శరీరే శరీరైకదేశే వా విభక్తౌ ప్రకృతివికృతివర్ణౌ మరణాయ|5||

Adhikarana glAnyupacayAdInAM bhAvAnAM riShTatvam (6) · Śloka 6

ఏతేన గ్లాన్యుపచయశోకహర్షరౌక్ష్యస్నేహాదయస్తథా ప్రకృతి- భేదీయోక్తానాం మహదుపచయసూక్ష్మదీర్ఘాణాం సర్వేషాం చ దోషా- దివిభాగేన ప్రతినియతానాం భావానామనిమిత్తతోఽన్యథా- త్వముక్తం భవతి||6||

ఏతేన గ్లాన్యుపచయాదీని వ్యాఖ్యాతాని| విరుద్ధయోర్యుగపచ్ఛరీరేఽకస్మాదనిమిత్తతః సరణం మరణాయోత్యర్థః| తథా మహత్త్వాదియుక్తానాం శరీరప్రభృతీనామకస్మాల్లఘుత్వం దీర్ఘత్వయుక్తానా- మంగుల్యాద్లీనామకస్మాద్ధ్రస్వత్వం మరణాయేత్యేవమాద్యప్త్యుక్తం భవతి|

Adhikarana AkAshAdipa~jcabhUtAnAM chAyAstadguNAMshca (7) · Śloka 7

తత్ర ఖాత్ మలఖడ్గాకాశనీలనిర్మలా సస్నేహా సప్రభేవ| వాతాత్ పాంశుభస్మరూక్షా రజోరుణా శ్యావా నిష్ప్రభ స్వేద- మలగంధిః| తేజసః హుతహుతాశనివిద్యుతతప్తతపనీయరక్తా దృష్టిసుఖా| అంభసః వైడూర్య్యేంద్రనీలవిమలా ఘనా సుస్నిగ్ధా భువః రుచిరభా ఘనా స్థిరా స్నిగ్ధా శుద్ధా శ్యామా శ్వేతా చ||7||

ఖాదిమహాభూతమయ్యః పంచ ఛాయాః శరీరే సంభవంతి| ఛాయా కాంతిః| సుబోధం| సప్రభేవ సదీప్తిరివ| ఛాయాయా గంధాసంభవాత్తదాధారస్య గంధీ విజ్ఞేయః| హుతహుతాశనాదివద్ రక్తా| తపనీయం సువర్ణం| తస్య సంతప్తస్య సతః ఘనా స్ఫుటోపలక్ష్యా| భువః పృథివ్యాః| రుచిరాభా రమణీయదీప్తిః| సుబోధం|| 7||

Adhikarana riShTarUpA chAyA (8) · Śloka 8

తాసాం వాయవ్యా వినాశాయ క్లేశాయ చాఽతిమహతే|8|

Adhikarana sukhasvarUpA cchAyAH (8) · Śloka 8

తాసాం వాయవ్యా వినాశాయ క్లేశాయ చాఽతిమహతే|8|

Adhikarana sukhasvarUpA cchAyAH (8) · Śloka 8

శేషాక్తు సుఖోదయాః 1||8||

Adhikarana sapta prabhAH (9) · Śloka 9

సప్త ప్రభాః-రక్తా పీతా పాండురా సితాఽసితా శ్యావా హరితా చ||9||

రక్తాదికాః సప్తప్రకారాః ప్రభాః| ప్రభాః దీప్తిః| శ్యావో నీలలోహితః|| 9||

Adhikarana shobhanAH shubhAH prabhAH (1) · Śloka 1

తాః స్నిగ్ధా వికాసిన్యోఽమలాః శుభాః||1||

Adhikarana ashubhAH prabhAH (10) · Śloka 10

విపరీతాస్త్వశుభాః||10||

Adhikarana chAyAprabhayorlAkShaNaM (11) · Śloka 11

తయోర్విశేషః-ఛాయా వర్ణమాక్రామత్యాఽఽసన్న చ లక్ష్యతే పంచంభూతాత్మికా చ| ప్రభా తు వర్ణం ప్రకాశయతి విప్రకృష్టాల్లక్ష్యతే తేజఃప్రభవైవ చ||11||

ఛాయాప్రభయోః శాస్త్రకారః స్వయం లక్షణం దర్శయతి| వర్ణమాక్రామతి ప్రతిద్వంద్వీభూతేవ వర్ణస్యాత్మానం ప్రకాశయతి| నికటే చ లక్ష్యతే| సా పృథిత్యాదిపంచమహాభూతసముదాకార్య్యం| ప్రభా తు కేవలం తేజఃప్రభవా సతీ వర్ణం ప్రకాశయతి| విప్రకృష్టాచ్చ లక్ష్యతే|| 11||

Adhikarana kumArikA~a~adarshanaM riShTam (12) · Śloka 12

యస్య దృష్టౌ ప్రతిచ్ఛాయామయీ కుమారికా న ద్రుష్యతే స పరాసుః||12||

యస్య దర్పణాదౌ ప్రతిచ్ఛాయాయాం ప్రతిబింవేఽక్ష్ణి కుమారికా న దృశ్యతే, స పరాసుర్మృత్కల్పః పరాగతా అసవో యస్యేతి కృత్వా||12||

Adhikarana praticchAyAyAH riShTam (13) · Śloka 13

యస్యాఽఽతపాదర్శాదిష్వకస్మాత్ ప్రతిచ్ఛాయా ఛిన్నా భిన్నా హీనాఽధికాఽఽకులా నష్ట జిహ్యాఽవాక్శిరా విశిరా ద్విశిరా విస్తృతాఽన్యథా వా వికృతా వా దృశ్యతే||13||

యస్య-యస్య దేహ ఇదమిదం దృశ్యతే స-స గతాసురితి సంబంధః| సుబోధం| ప్రతిచ్ఛాయా ప్రతిబింబం| ఛిన్నా ద్విధా గతా| భిన్నా సచ్ఛిద్రా| అధికా అంగేన స్వప్రమాణాద్ వా| ఆకులా అపరిస్ఫుటాఽవయా| నష్ట యా దృష్ట్యా న ద్రుశ్యతే| జిహ్యా మలినేవ| అధోముఖం శిరో యస్యాః అతద్భూతస్యాపి సా అవాక్శిరాః| వికృతా స్వప్రమాణాద్ విస్తీర్ణా| అన్యథేతి స్వప్రమాణాత్ సంక్షిప్తా|| 13||

Adhikarana lAlATAdyAshrayaM riShTam (14) · Śloka 14

యస్య లలాటం న స్విద్యతి||14||

లలాటం న స్విద్యతి ప్రాయః| అకస్మాదితి స్మర్తవ్యం|| 14||

Adhikarana kesharomAshrayaM riShTam (15) · Śloka 15

యస్య కేశరోమాణ్యనభ్యక్తాన్యభ్యతవద్ దృష్యంతే||15||

Adhikarana nayanAshrayANi riShTAni (16) · Śloka 16

నయనే చాతిప్రవిష్టే నిర్గతే విస్తృతే సంక్షిప్తే సంక్షిప్త- భృణీ జిహ్యే విషమే విభ్రాంతదర్శనే హీనదర్శనే నకులాభే కపోతాభే అలాతవర్ణే నీలాదివికృతవర్ణే అతిచలే స్త- బ్ధస్రస్తే ప్రస్రుతే అత్యున్మిషితే అతినిమిషితే లులితప- క్ష్మణీ వా|16|

విభ్రాంతం మిథ్యావిషయకం దర్శనం యయోస్తే విభ్రాంతదర్శనే| స్రస్తే ముక్తసంధిబంధనే స గతాయుః|| 16||

Adhikarana nAsikAdyAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

నాసికా వాతవివృతాఽతిసంవృతా కుటిలా స్ఫుటితా పిట- కాచితా శుష్కా వా స గతాయుః 1|16|

Adhikarana oShThAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

యస్యాధోఽధరౌష్ఠో యాత్యుత్తరౌష్ఠశ్చోర్ధ్వముభౌ వా పక్వ- జంబూనీలౌ 2|16|

Adhikarana dantAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

దంతా వాతిరూక్షాస్తామ్రాః శ్యామాః పంకితాః పుష్పితాః సశ- ర్కరా వా సహసా వా పతంతి 3||16||

Adhikarana jihvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

జిహ్వా వా జిహ్యా స్తబ్ధా సుప్తాఽవలిప్తా గుర్వీ శ్యావా శూనా శుష్కా విసర్పిణీ కంటకాచితేవ వా|1|

Adhikarana gaNDalalATahanvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

యస్య గండలలాటహనుబంధనాని స్థానాచ్చ్యుతానీవ స్ర- స్తాని|1|

Adhikarana shirodharApRuShThagataM riShTam (1) · Śloka 1

యస్య న ధత్తే శిరః శిరోధరాం పృష్ఠం వా స్వభారం|1|

Adhikarana hanUgataM riShTam (1) · Śloka 1

హనూ వా పిండమాస్యస్థం|1|

Adhikarana meDhravRuShaNAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

యస్యోత్సిక్తం మేఢ్రమతినిస్సృతౌ వృషణావతో విపర్యయో వా|1|

Adhikarana mUtrAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

యస్య ముత్రమత్యుష్ణం|1|

Adhikarana raktAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

యస్య విషదోషాద్వినా ఖేభ్యః సరోమకూపేభ్యో రక్తం ప్రవర్త్తతే||1||

Adhikarana a~ggalAghavagauravagataM riShTam (17) · Śloka 17

యస్యానిమిత్తమంగాన్యతిలధూన్యతిగురూణి వా స్యుః స ముమూర్షుః||17||

యస్యాధ ఇత్యాది సుబోధం| పుష్పితాః కుసుమాచితా ఇవ యథా నిచులాః పుష్పితా భవంతి| శర్కరాచూర్ణం| అత ఉక్తాద్విపర్య్యయోఽతినిస్సృతం మేఢ్రముత్సిక్తౌ బృహణౌ స ముమూర్షురితి యోజ్యం|| 17||

Adhikarana svarAshritaM riShTam (1) · Śloka 1

యస్యైకోఽనేకో వా స్వరో గద్గదో వ్యక్తః క్షామో దీనో వా సహసా లక్ష్యతే||1||

Adhikarana vAggataM riShTam (2) · Śloka 2

యో వా వివక్షుర్ముహ్యతి| యస్య వా వదతో భృశముర్ధ్వమురో రూజతి||2||

Adhikarana ucchvavAsagataM riShTam (1) · Śloka 1

యస్యోచ్ఛ్వాసోఽతిదీర్ఘోఽతిహ్రస్వః పూతిగంధిః సుగంధిర్వా|1|

Adhikarana a~gguligataM riShTam (1) · Śloka 1

యస్యాంగులయ ఆయమ్యమానా న స్ఫుటేయుః|1|

Adhikarana svabhAvAtItashabdAshrayaM svabhAvAtItashabdAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

యస్యాన్యాన్యోఽపి క్షుతగతమూత్రణాదిషు స్వభావాఽతీతః శబ్దః|1|

Adhikarana gandhAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

యస్యేష్టోఽనిష్టో వా మాల్యఫలచందనకుణపాదిగంధో దేహముఖమలవ్రణవస్త్రాదిషు|1|

Adhikarana yUkAmakShikAdisharIra- tyAgAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

యస్య శరీరం వైరస్యాత్ సౌరస్యాద్వాఽత్యర్థం యూకామక్షి- కాదయస్త్యజంతి భజంతి వ|1|

Adhikarana UShmashaityAdigataM riShTam (1) · Śloka 1

యస్య సతతోష్మస్వంగావయవేషు శైత్యం శీతేషు వ కుముదో- త్పత్నానుకార్యమతిశైత్యమతిస్వేదోఽతిస్తంభో విగతమాంస- శోణితేష్వివ చ స్రంసః||1||

Adhikarana sharIragatamahAbhUtayogAtiyogAshrayaM riShTam (18) · Śloka 18

యస్య చ యోగాఽతియోగో వా శరీరే యుగపన్మహాభూతానాం దృశ్యతే సర్వే తే కాలపక్వా ఇతి||18||

యస్యైకోఽనేకో వా ఇత్యాదిః సర్వే తే కాలపక్వా ఇత్యనేన సంబంధః| వివక్షుర్ముహ్యతి| యద్వక్తుమిచ్ఛతి తన్న స్మరతీత్యర్థః| యస్య శరీరం మక్షికాదయోఽతివైరస్యాత్ త్యజంతి| సౌరస్యాద్వా భజంతే యుగపన్మహాభూతానామేకస్మిన్నేవ శరీరే వృద్ధ్యవృద్ధీ న పృథివ్యాదీనామన్యతమస్య|| 18||

Adhikarana ShaNmAsAyurbodhakaM riShTam (4) · Śloka 4

భవంతి చాత్ర- యస్యాపుర్వాః సిరాలేఖా బాలేంద్వాకృతయోఽపి వా| లలాటే బస్తిశీర్షే వా షణ్మాసాన్న స జీవతి| పద్మినీపత్రవత్తోయం శరీరే యస్య దేహినః| ప్లవతే ప్లవమానస్య షష్మాసస్తస్య జీవితం||4||

Adhikarana pittAnmaraNasUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

హరితాభాః సిరా యస్య రోమకూపాశ్చ సంవృతాః| సోఽమ్లాభిలాషీ పురుషః పిత్తాన్మరణమశ్నుతే|2|

Adhikarana mAsAyurbodhakaM riShTam (2) · Śloka 2

యస్య గోమయచూర్ణాభం చూర్ణం మూర్ధ్ని ముఖేఽపి వా| సస్నేహం మూర్ధ్ని ధూమో వా మాసాంతం తస్య జీవితం|2|

Adhikarana ShaTtrirAtrAYuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

మూర్ధ్ని భ్రువోర్వా కుర్వంతి సీమంతావర్తకా నవాః| మృత్యుం స్వస్థస్య షడ్రాత్రాత్ త్రిరాత్రాదాతురస్య తు|2|

Adhikarana pakShAyuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

యస్య స్నాతానులిప్తస్య పుర్వం శుష్యత్యురోభృశం| ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు సోఽర్ధమాసం న జీవతి|2|

Adhikarana pretAtmatAsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

ఉరస్యూష్మా భవేద్యస్య జఠరే చాఽతిశీతితా| భిన్నం పురీషం తృష్ణా చ యథా ప్రేతస్తథైవ సః|2|

Adhikarana mAsAyuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

మూత్రం పురీషం నిష్ఠ్యూతం శుక్రం చాప్సు నిమజ్జతి| నిష్ఠ్యూతం బహువర్ణం వా యస్యా మాసాత్స నశ్యతి|2|

Adhikarana svarabalavarNAdyAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

స్వరస్య దుర్బలీభావణ్ హానిం వా బలవర్ణయోః| రోగవృద్ధిమయుక్త్యా చ దృష్ట్వా మరణమాదిశేత్||2||

Adhikarana AtmamaraNabhAShaNAdyAshrayaM riShTam (19) · Śloka 19

అపస్వరం భాషమాణం ప్రాప్తం మరణమాత్మనః| శ్రోతారం చాస్య శబ్దస్య దూరతః పరివర్జయేత్||19||

భవంతి చాత్రేతి తంత్రరీతిః| యస్యాపూర్వా ఇత్యాది సుబోధం| బాలేంద్వాకృతయశ్చంద్రకలాసమానాః| ప్లవమానస్య స్నానం కుర్వతః ప్లవతే గచ్ఛతి| సస్నేహం గోమయచూర్ణాభం చూర్ణం| నవ అభూతపూర్వాః సీమంతాః ఆవర్త్తకాశ్చ మృత్యుం కుర్వంతీతి సంబంధః| నిష్ఠ్యూతం ముఖాస్రావః| అయుక్త్యా రోగప్రవృద్ధిర్యా యుక్త్యాహారాదిపుర్వికయా నోపపద్యతే చ దృష్టా చ| ఆత్మనో మరణం ప్రాప్తమితి దుష్టేన స్వరేణ భాషమాణం మరణం ప్రాప్తమిత్యస్యాత్మనః శబ్దస్య శ్రోతారం చ దూరతః పరివర్జయేత్|| 19||

Adhikarana UrdhvashvAsAdIni riShTAni (2) · Śloka 2

ఊర్ధ్వశ్వాసం గతోష్మాణం శూలోపహతవంక్షణం| శర్మ చానధిగచ్ఛంతం బుద్ధిమాన్ పరివర్జయేత్|2|

Adhikarana shItapiTakAdIni riShTani (2) · Śloka 2

యో జాతః శీతపిటకః శీతాంగో వా విదహ్యతే| ఉష్ణద్వేషీ చ శీతార్త్తః స ప్రేతాధిపగోచరః||2||

Adhikarana kaNThagatarajjucchAyAsamAshrayaM riShTam (20-9) · Śloka 9

యస్య రజ్జురివ చ్ఛాయా కంఠే సక్తోపలక్ష్యతే| అవశ్యం కృష్యతే జంతుః సోఽచిరాద్యమకింకరైః||20|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టంగసంగ్రహ- సంహితాయాం శారీరస్థానే వికృతాంగవిజ్ఞానీయో నామ నవమోఽధ్యాయః||9||

ఊర్ధ్వశ్వాసమిత్యాది సుబోధం| విదహ్యతే విదాహం ప్రాప్నోతి| ఛాయా కంఠే రజ్జుసదృశీ యస్యాసక్తోపలక్ష్యతే| సోఽచిరాత్ యమకింకరైర్నీయత ఇతి|| 20|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందుర్విరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహ- వ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం శారీరస్థానే నవమోఽధ్యాయః