10. annapānavidhiḥ

Adhikarana athA~annapAnavidhirnAma dashamo~adhyAyaH -------------------- upodghAtaH · Śloka

સુરક્ષિતમપ્યન્નપાનમવિધિનોપયુક્તં રોગાય મરણાય વા સમ્પદ્યતે| તતસ્તસ્યોપયોગે વિધિના વિશેષપ્રદર્શનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽન્નપાનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથાત ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ વ્યાખ્યેયમ્||૧||

Adhikarana annapAnasya vidhyupayogaprayojanam (2) · Śloka 2

વિધિવિહિતમન્નપાનમિષ્ટેન્દ્રિયાર્થમાયતનમાયુષો બ્રુવતે| યદાયત્તાનિ હ્યોજસ્તેજોધાત્વિન્દ્રિયબલતુષ્ટિપુષ્ટિપ્રતિભારોગ્યાદીનિ| તદિન્ધના ચાન્તરાગ્નેઃ સ્થિતિઃ| અગ્નિમૂલં ચ દેહધારણમિતિ||૨||

વિધિના વિહિતમન્નપાનમિષ્ટેન્દ્રિયાર્થમભિમતરસગન્ધાદિ સદાયુષ આયતનમાશ્રયમાચાર્યા બ્રુવતે| તથાવિધસ્યાહારસ્યાયત્તાન્યોજઃપ્રભૃતીનિ| કાર્યકારણભાવાત્| તદિન્ધના આહાર ઇન્ધનં યસ્યા અન્તરાગ્નિસ્થિતેઃ સા તથાવિધા દેહસ્ય ધારણેઽગ્નિઃ પ્રથમં કારણમ્||૨||

Adhikarana sapta AhAravidhivisheShAyatanAni (3) · Śloka 3

અથાત્મવાન્ સ્વભાવ-સંયોગ-સંસ્કાર- માત્રા-દેશ- કાલોપયોગ-વ્યવસ્થાઃ સપ્તાહારકલ્પનાવિશેષાણાં સ્વાસ્થ્યાસ્વાસ્થ્યફલાનાં હેતુભૂતાઃ સમીક્ષ્ય હિતમેવાનુરુધ્યેત||૩||

અથાનન્તરમન્નપાનસ્ય વિધ્યુપયોગપ્રયોજનમુક્ત્વા વિધિરુચ્યતે| આત્મવાન્ બુદ્ધિમાન્ અન્નસ્ય સ્વભાવસંયોગાદીન્ સપ્ત સમ્યક્ સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા સમીક્ષ્ય હિતમેવોપયુક્તં યતેતાહિતં પરિત્યજેત્| કિમ્ભૂતાન્ સપ્ત? આહ-સ્વાસ્થ્યાસ્વાસ્થ્યફલાનામાહારકલ્પનાવિશેષાણા- મોદનપેયાભક્ષ્યવ્યઞ્જનાદીનાં કારણભૂતાન્| મૂલપાઠે તુ દ્વન્દ્વે સ્ત્રીલિઙ્ગસ્ય પરત્વાત્તત્સમાનાધિકરણ્યેન હેતુભૂતેતિ પ્રયોગઃ||૩||

Adhikarana svabhAvalakShaNam (4) · Śloka 4

તત્ર સ્વભાવતો દિવ્યોદકરક્તશાલિષષ્ટિકમુદ્ગૈણલાવાદયો લઘવઃ, ક્ષીરેક્ષુવ્રીહિમાષાનૂપામિષાદયો ગુરવ ઇતિ| તે ખલ્વપિ સંયોગાદિવિશેષૈરન્યથાત્વં પ્રતિપદ્યન્તે||૪||

અન્ને ચ દ્રવ્યાણિ સંયોગવિશેષેણ હિ વિલક્ષણકાર્યકરાણિ ભવન્તિ| એષાં ચ સ્વભાવસંયોગાદીનાં લક્ષણમુચ્યતે| તત્ર સ્વભાવો દ્રવ્યસ્વરૂપમ્| યથા દિવ્યોદકાદીનાં લઘુત્વમ્ ક્ષીરાદીનાં ગુરુત્વમિતિ| તાનિ દ્રવ્યાણિ સંયોગાદિવિશેષાત્સ્વભાવાદન્યથાત્વં વૈપરીત્યં ભજન્તે| એતચ્ચ માત્રાદિપ્રકરણે સવિસ્તરમુક્તમ્| કેવલમત્ર લક્ષણમુચ્યતે||૪||

Adhikarana saMyogalakShaNam (5) · Śloka 5

તત્ર સંયોગો નામ દ્વયોર્બહૂનાં વા દ્રવ્યાણાં સંહતીભાવઃ| સ વિશેષમારભતે યન્નૈકૈકશો દ્રવ્યાણિ||૫||

સંયોગોઽનેકસ્ય સાહિત્યમ્| સ ચ સંયોગઃ સંયોગિદ્રવ્યકાર્યવિશિષ્ટં કાર્યમારભતે| યત્ કાર્યમેકૈકં દ્રવ્યં કર્તુમશક્તં સત્યપિ સ્વકાર્યકર્તૃત્વે||૫||

Adhikarana saMskAralakShaNam (6) · Śloka 6

સંસ્કારસ્તુ તોયાગ્નિસન્નિકર્ષશૌચમન્થનદેશકાલભાવનાભાજનાદિભિરુપજન્યતે||૬||

સંસ્કારોઽસ્યૈવ દ્રવ્યસ્ય જલાગ્નિસન્નિકર્ષાદિભિર્વિશેષપ્રાપ્તિઃ

Adhikarana mAtrAlakShaNam (7) · Śloka 7

માત્રા પુનઃ પિણ્ડપરિમાણતઃ સમુદાયેન પ્રતિદ્રવ્યાપેક્ષયા ચાહારરાશિઃ||૭||

માત્રા દ્વિધા| એકા પિણ્ડપરિમાણેન| યથાન્નેનાવિચારિતગુરુલાઘવેન કુક્ષેર્દ્વૌ ભાગૌ પૂરયિતવ્યાવિતિ| નાનાવિધદ્રવ્યસમુદાયેન દ્વિતીયા પ્રતિદ્રવ્યાપેક્ષયા| યથા ગુરૂણાં દ્રવ્યાણામર્દ્ધતૃપ્ત્યા, લઘૂનાં ચ નાતિતૃપ્તતયા ભવતિ ઇતિ| દ્વિવિધોઽપ્યાહારરાશિર્માત્રાશબ્દવાચ્યઃ||૭||

Adhikarana deshalakShaNam (8) · Śloka 8

દેશો દ્રવ્યસ્યોપયોક્તુશ્ચોત્પત્ત્યવસ્થાને| તત્ર પુનરુપયોક્તા સ્વસ્થાતુરત્વતઃ પ્રકૃતિભેદતશ્ચ પરીક્ષ્યઃ||૮||

દેશો દ્રવ્યસ્યોપયુજ્યમાનસ્યોત્પત્તિસ્થાનમુત્પન્નસ્ય ચ સ્થિતિસ્થાનમેવમુપયોક્તુશ્ચ પુરુષસ્ય| તેન કસ્મિન્ કિઙ્ગુણયુક્તે દેશે પુરુષો દ્રવ્યં વા જાતં, કસ્મિન્ વા સ્થિતમિતિ વિકલ્પયેદિત્યર્થઃ| તત્ર ચ દેશે તસ્ય દ્રવ્યસ્યોપયોક્તા સ્વસ્થો વા સ્યાદાતુરો વા કિમ્પ્રકૃતિશ્ચેતિ પરીક્ષ્યઃ| એતાવતા હિ નાનાવિધવિશેષાવગતિર્ભવતિ||૮||

Adhikarana kAlalakShaNam (9) · Śloka 9

કાલસ્તુ ઋતુવ્યાધ્યપેક્ષો જીર્ણાજીર્ણલક્ષણશ્ચ||૯||

કાલસ્તુ દ્વૈવિધ્યેનાન્નપાનોપયોગયોગ્યતાં યાતિ| ઋતુવ્યાધ્યપેક્ષત્વેન જીર્ણાજીર્ણલક્ષણત્વેન ચ| તત્ર સ્વસ્થસ્ય ઋત્વપેક્ષયાસ્મિન્નૃતાવેવમાહારપાનમામ્નાતમિત્યાતુરસ્ય તુ વ્યાધ્યપેક્ષયાસ્મિન્ વ્યાધાવસ્યામવસ્થાયામિદં યોજ્યમિતિ| યથા જ્વરે- `ક્ષીરોચિતસ્ય' ઇત્યાદિ| અથવાઽઽતુરસ્યાપિ ઋત્વપેક્ષા વિદ્યત એવ| તથાહિ- શરદિ શ્લેષ્મજેઽપિ વ્યાધૌ તદ્વિપરીતાન્યપિ અત્યર્થતીક્ષ્ણોષ્ણાનિ દાતું ન પાર્યન્તે| ઉભયસ્ય સ્વસ્થસ્યાતુરસ્ય ચ જીર્ણાજીર્ણલક્ષણઃ||૯||

Adhikarana ajIrNe bhojanasya sarvadoShaprakopakatvam (10) · Śloka 10

અજીર્ણેઽપિ પૂર્વસ્યાહારસ્યાપરિણતો રસ ઉત્તરેણોપસંસૃજ્યમાનઃ સર્વાન્ દોષાન્ પ્રકોપયત્યાશુ||૧૦||

એતદુચ્યતે-અજીર્ણસ્ય તુ દ્વૈવિધ્યમન્નત્વેનાહારસારત્વેન ચ| અન્ને ત્વજીર્ણે ભોજનેચ્છાઽપિ ન ભવતિ| આહારસારે ત્વજીર્ણ ઉત્તરેણાદ્યતનેન રસેન મિશ્રીભૂતે વાતાદીનામુપલેપેન માર્ગરોધાદિના પ્રકોપઃ શીઘ્રમેવ||૧૦||

Adhikarana jIrNe bhojanasya guNAH bhojanasya kAlashca (11) · Śloka 11

જીર્ણે તુ સ્વસ્થાનસ્થેષુ દોષેષુ વાતાનુલોમ્યાદુત્સૃષ્ટેષુ મૂત્રપુરીષવેગેષુ વિશુદ્ધેષૂદ્ગારહૃદયસ્રોતોમુખેષુ વિશદકરણે લઘુનિ શરીરેઽગ્નાવુદીર્ણે જાતાયાં બુભુક્ષાયામભ્યવહૃતમન્નમપ્રદૂષયદ્દોષાનાયુર્બલવર્ણાનભિવર્દ્ધયતિ| કેવલમયમેવ કાલો ભોજનસ્ય||૧૧||

જીર્ણે તુ સ્વસ્થાનસ્થદોષાદિલક્ષણે ભુક્તમન્નં દોષાદિકમકોપયદાયુર્બલાદીન્ વર્ધયતિ| સુબોધમ્||૧૧||

Adhikarana atItakAlabhojanasya doShAH (12) · Śloka 12

અતીતકાલં પુનસ્તદ્વાતવિષ્ટબ્ધં કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે કર્શયત્યન્નરુચિં ચ પુનરુપહન્તિ||૧૨||

અતીતકાલમસ્મિન્ જીર્ણાજીર્ણલક્ષણકાલેઽતિક્રાન્તે|

Adhikarana AhAropayoge niyamAH (13) · Śloka 13

ઉપયોગવ્યવસ્થા તુ નાસ્નાતો, ન દિગ્વાસા, નૈકવસ્ત્રધૃક્, ન મલિનવસનો, નાહુત્વા, નાજપિત્વા, નાનિરૂપ્ય દેવતાભ્યો ન પિતૃભ્યો, નાદત્વાઽગ્રમન્નમગ્નયે, ન ગુરુભ્યો નાતિથયે, નાભ્યાગતેભ્યો, ન શ્વયવઃશ્વપચેભ્યઃ પ્રત્યવેક્ષ્ય ચાશ્રિતોપાશ્રિતાનપિ તિરશ્ચોઽપિ, સ્વપરિગૃહીતાન્ પ્રશસ્તદેશકાલોપકરણયુક્તઃ, સ્રગ્વી વિભૂષિતઃ, સુગન્ધિરાર્દ્રપાણિપાદઃ સુવિશુદ્ધવદનોઽભિમતસહાયઃ કેશમક્ષિકાદ્યનુપજુષ્ટમનિન્દ્યમનિન્દન્નનિન્દિતમપુનરૂષ્ણીકૃતં, નાઽત્યુષ્ણમનુપદગ્ધં, સુસિદ્ધમલોલો, નાસાત્મ્યં નાવિદિતં, નાવિદિતાગમં, નાતિસાયં, નાતિપ્રગે, નાકાશે, નાતપે, નાન્ધકારે, નાધો વૃક્ષસ્ય, ન શય્યાસ્થો, નોન્નમ્ય પ્રદેશિનીં, ન પાત્રે ભિન્ને, નાસંવૃતે, ન મલિને ભાવદૂષિતે વા, ન ચાસનસ્થિતે, ન હસ્તસ્થે, ન હસ્તે, પ્રાઙ્મુખઃ, સુમનાઃ શુચિભક્તાક્ષુધિતાનુકૂલજનોપહિતં હિતમન્નમશ્નીયાત્||૧૩||

નાસ્નાત ઇત્યાદિના આહારસ્યોપયોગે નિયમ ઉચ્યતે| દિગ્વાસા અગૃહીતવસનઃ| ન ચૈકપટઃ| નાહુત્વા તિલઘૃતાદિભિર્મન્ત્રપૂર્વમગ્નિમ્| ન જપમકૃત્વા| ન દેવતાભ્યોઽનિરૂપ્યાસઙ્કલ્પ્ય તદાહારં ન ચાગ્રં પ્રથમમનુચ્છિષ્ટસકલભોજનેભ્યઃ સ્તોકં સ્તોકમગ્નયે અદત્વા| અતિથિરાગન્તુર્ભોજનાર્થી| અભ્યાગતાસ્તદ્વેશ્મ કેનચિત્પ્રસઙ્ગેનાગતા બાન્ધવાદ્યાઃ| વયાંસિ પક્ષિણઃ પ્રત્યવેક્ષ્ય ભોજનાદિના| આશ્રિતાન્ તદુપાસકાન્ ભૃત્યબાન્ધવાદીનુપાશ્રિતાનાશ્રિતાશ્રિતાન્| તિરશ્ચો ગવાશ્વાદયઃ| પરિગૃહીતાઃ સ્વત્વમાપાદિતાઃ| તથા પ્રશસ્તૈરદુષ્ટૈર્દેશાદિભિર્યુક્તઃ અનિન્દ્યઃ| ભોજનમગર્હિતં સ્વભાવેન| તથા ચાનિન્દ્યમપિ સ્વયમનિન્દન્નાહારે ગર્હામકુર્વન્નન્યૈશ્ચાનિન્દિતમ્| ઉપદગ્ધમિત્યગ્નિસંયોગાત્ અસાત્મ્યં વક્ષ્યમાણલક્ષણમવિદિતં ગુણાગુણૈરવિજ્ઞાતસ્વરૂપમવિદિતાગમમજ્ઞાતાગમં નાતિસાયં નાતિપ્રગ ઇતિ ચેત્યાચાર્યસ્ય દિનારમ્ભે દિનક્ષયે ચ ભોજનપ્રતિષેધોઽભીષ્ટઃ| પૂર્વાહ્ણાભિધાયી તુ પ્રગેશબ્દઃ કથં પ્રયુક્ત ઇતિ ન જાને| અથવાતિક્રાન્તપ્રગ ઇતિ મધ્યાહ્ને ભોજનપ્રતિષેધઃ| આકાશં નિરાવરણો દેશઃ| ઉન્નમય્ય ઉત્ક્ષિપ્ય પ્રદેશિનીં અઙ્ગુષ્ઠતો દ્વિતીયાઙ્ગુલિઃ પ્રદેશિની| ભાવદૂષિતમદુષ્ટમપિ દુષ્ટતયા ભાવિતમ્| ભોક્તુર્ન હસ્તસ્થે પાત્રે ગૃહીતમાહારમશ્નીયાત્| કેવલં હસ્તે ગૃહીત્વા ચ નાશ્નીયાત્| શુચ્યાદિગુણયુક્તેન પરિજનોપહિતં ઢૌકિતમ્| હિતં વક્ષ્યમાણલક્ષણમશ્નીયાત્||૧૩||

Adhikarana paryuShitAnnaniShedhaH apavAdashca (14) · Śloka 14

ન પર્યુષિતમન્યત્ર માંસોપદંશભક્ષ્યેભ્યઃ||૧૪||

માંસાદીંશ્ચ વર્જયિત્વાઽન્યમાહારં પર્યુષિતં ગતાહોરાત્રં નાશ્નીયાત્| ઉપદંશં યદનગ્નિસિદ્ધિમપિ ફલાદિ દન્તોનોપદશ્યાન્નેન સહ ભુજ્યતે||૧૪||

Adhikarana nishsheShabhojananiShedhaH apavAdashca (15) · Śloka 15

નાશેષમન્યત્ર દધિ-મધુ-સલિલ-સક્તુ-શુક્ત-પાયસેભ્યઃ||૧૫||

દધ્યાદીનિ ચ નિઃશોષાણ્યભ્યવહરેત્ અન્યત્ સશેષમિતિ|

Adhikarana snigdhatvAdiguNayuktAhArasyaiva BojananirdeshaH Bojanakramashca (16) · Śloka 16

અપિ ચ સ્નિગ્ધં લઘૂષ્ણમવિલમ્બિતમનતિદ્રુતમજલ્પન્નહસંસ્તન્મનાઃ સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમ્||૧૬||

તથા સ્નિગ્ધત્વાદિગુણયુક્તં ચાહારમભ્યવહરેત્ તન્મનાઃ અભ્યવહ્નિયમાણે દત્તચિત્તઃ| આત્માનં ચ સમ્યક્ સમીક્ષ્ય વિકલ્પ્ય|

Adhikarana snigdhalaghUShNAhAraguNAH (17) · Śloka 17

સ્નિગ્ધલઘૂષ્ણાનિ હિ વહ્નિમૌદર્યમુદીરયન્તિ કોષ્ઠં પરિશોધયન્તિ ધાતૂન્ન વિકુર્વતે ક્ષિપ્રજ્જરયન્ત્યનિલમનુલોમયન્તિ||૧૭||

સ્નિગ્ધાદીનિ ત્રીણિ ધાતૂન્ રસાદીન્ નિર્મલીકરણેનોપબૃંહકત્વેન ચ ન વિકુર્વતે||૧૭||

Adhikarana snigdhAhAraguNAH (18) · Śloka 18

તથા સ્નિગ્ધં દૃઢીકરોતીન્દ્રિયાણ્યુપચિનોતિ શરીરમપચિનોતિ જરસં, બલમભિવર્દ્ધયતિ, વર્ણપ્રસાદમભિનિર્વર્ત્તયતિ||૧૮||

અન્યત્ સુબોધમ્||૧૮||

Adhikarana laghvAhAraguNAH (19) · Śloka 19

લઘુ ચ પુનઃ સ્વભાવાદિભિરન્નમપ્રતિપીડયદ્દોષાનવ્યથમાનં પરિણામમેતિ| વિપન્નમપિ ચાલ્પદોષં ભવતિ||૧૯||

આદિગ્રહણેન અસંયોગસંસ્કારાદિલઘુત્વગ્રહણમ્| વિપન્નમપિ અપથ્યતાં પ્રાપ્તમપિ સ્વલ્પદોષં ભવતિ||૧૯||

Adhikarana uShNAhAraguNAH (1) · Śloka 1

ઉષ્ણં ચ પુનર્જનયતિ રુચિમુપશોષયતિ શ્લેષ્માણમ્|૧|

Adhikarana vilambitAhAragrahaNe doShAH (1) · Śloka 1

વિલમ્બિતં તુ ભુઞ્જાનો ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ બહુ ચ ભુઙ્ક્તે શીતીભવતિ ચાન્નજાતં વિષમપાકં ચ ભવતિ||૧||

Adhikarana atidrutAhAragrahaNe doShAH (20) · Śloka 20

અતિદ્રુતન્તુ ભુઞ્જાનસ્ય જલ્પતો હસતોઽન્યમનસો વા ભવેદુત્સ્નેહનમવસાદનં ભોજનસ્યાપ્રતિષ્ઠાનં ગુણદોષવિભાવનઞ્ચ||૨૦||

ઉત્સ્નેહનમન્નસ્યાન્યનાડીગમનમ્| ભોજનસ્ય કોષ્ઠપ્રાપ્તિપાકયોરવસાદઃ| અન્યમનસ્કત્વાચ્ચ ભોજનગુણદોષાન્ વિચારયિતું ન શ્ક્યતે||૨૦||

Adhikarana bhojanasamaye AtmasamIkShA (21) · Śloka 21

સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમિતિ, મમેદં સાત્મ્યમિદમસાત્મ્યમિતિ નિત્યમપ્રમત્તઃ પ્રત્યવેક્ષેત્||૨૧||

સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમિતિ પૂર્વોક્તં વ્યાકરોતિ| આત્માનં પરીક્ષ્ય ઇદં વા તદાત્વે પ્રસ્તુતં સાત્મ્યમિદમસાત્મ્યમિતિ||૨૧||

Adhikarana sAtmyAsAtmyalakShaNam (22) · Śloka 22

તત્ર સાત્મ્યં નામ સહાત્મના ભવત્યભ્યસ્તં તદૌચિત્યાદુપશેત ઇત્યેકે| સાત્મ્યવિપરીતમપશયાદસાત્મ્યમ્||૨૨||

સાત્મ્યં યજ્જન્મનઃ પ્રભૃતિ સહાત્મનાઽભ્યસ્તં તચ્ચ શરીરે ઔચિત્યાદભ્યસ્તત્વાદુપશેતે સુખાવહં ભવતિ એતદેવ ચ લોકે સાત્મ્યશબ્દેનોચ્યતે| યજ્જન્મનઃ પ્રભૃત્યભ્યસ્તં સુખાવહં ચ| સ્વલ્પકાલાભ્યસ્તં સાત્મ્યમેવ| એતદ્વિપરીતમસાત્મ્યમ્||૨૨||

Adhikarana matAntareNa sAtmyAsAtmyalakShaNam (23) · Śloka 23

અન્યે પુનઃ પ્રકૃતિવયોદેશર્તુદોષવ્યાધિવશેન સાત્મ્યં બહુવિધમિચ્છન્તિ| તે હ્યપશયમાત્રમઙ્ગીકૃત્ય વિપરીતગુણમપ્યુપચારેણ સાત્મ્યમાચક્ષતે| તુલ્યગુણં ચાનુપશયાદસાત્મ્યમ્||૨૩||

અન્યે ત્વાચાર્યાઃ પ્રકૃત્યાદિભેદેન સુખકર્તૃત્વમાત્રહેતું બહુવિધં સાત્મ્યમિચ્છન્તિ| તે ચ જન્મનઃ પ્રભૃત્યભ્યસ્તમનપેક્ષ્ય પ્રકૃતિદેશાદિવિશેષમાશ્રિત્ય શરીરસંવર્દ્ધકદ્રવ્યગુણેભ્યો વિપરીતગુણમપિ સમ્પ્રતિ સુખહેતુત્વાત્ સાત્મ્યમાચક્ષતે| તેષાઞ્ચ સદૃશગુણમપિ શરીરેણાહારજાતં સમ્પ્રત્યસુખાવહત્વાદસાત્મ્યમ્||૨૩||

Adhikarana sAtmyasya traividhyam (24) · Śloka 24

સાત્મ્યન્તુ પ્રવરાવરમધ્યવિભાગેન ત્રિવિધમ્| તત્ર સર્વરસં પ્રવરમેકરસમવરં, મધ્યન્તુ મધ્યમેવ||૨૪||

સર્વં ચ સાત્મ્યં ત્રિપ્રકારં ત ઇચ્છન્તિ| સુબોધમ્|| ૨૪||

Adhikarana sAtmyAnAmupayogavyavasthA (25) · Śloka 25

તેષુ પ્રવરં સમદોષસ્યોપદિશન્તીતિ| ઇતરેષામપિ ક્રમેણ સાત્મ્યમપિ ચાહિતં પાદેન (પાદાંશેન) વા વિવર્જયેદિત્યુક્તં પ્રાક્||૨૫||

તેષુ ચ મધ્યે પ્રવરં સર્વરસં સમદોષપ્રકૃતેઃ સુખાવહત્વેનોપદિશન્તિ| ઇતરેષાં ચ વિષમદોષપ્રકૃતીનામપિ ક્રમાદભ્યાસેન સર્વરસસ્ય શરીરગુણૈઃ સાદૃશ્યાત્| તેન બલાદુક્તં ભવતિ મધ્યમવરં ચ વિષમદોષ- પ્રકૃતીનામવરમેવેતિ| તચ્ચ યથાયથમુપશયાત્||૨૫||

Adhikarana hitahitAhAralakShaNantayoH shIlanaparihAropadeshashca (26) · Śloka 26

તત્ર યદાહારજાતં સમધાતૂનનુવર્તયતિ વિષમાંશ્ચ સમીકરોતિ તત્સમાસતો હિતમ્| વિપરીતમહિતમ્| તત્ પુનર્માત્રાયોગાદિવૈચિત્ર્યાદનિયતમપિ યથોપદેશં યથાભૂયિષ્ઠં ચ શીલયેત્ પરિહરેચ્ચ||૨૬||

પૂર્વ (અ૦સં૦સૂ૦-૯) ચ સાત્મ્યમહિતં ક્રમેણ ત્યજેદિત્યુક્તમતસ્તત્રેત્યાદિના હિતાહિતલક્ષણમુચ્યતે| તચ્ચ હિતાહિતં માત્રાસંયોગાદીનાં વૈચિત્ર્યાદનિયતસ્વરૂપમપિ યથોપદેશં શાસ્ત્રોપદેશતન્ત્રતયા યથાભૂયિષ્ઠં બહુત્વાનતિક્રમેણ યદ્બાહુલ્યેન સમ્ભવતિ તદ્યથાસઙ્ખ્યેન શીલયેત્ પરિહરેચ્ચ| હિતં શીલયેદભ્યસેદહિતં ચ પરિહરેદિત્યર્થઃ||૨૬||

Adhikarana samashanAdiparihAravidhisteShAM lakShaNa~jca (27) · Śloka 27

તથા વિશેષતઃ સમશનમધ્યશનમમાત્રાશનં વિષમાશનં ચ વર્જયેત્| તત્ર પથ્યાપથ્યમેકત્ર ભુક્તં સમશનમ્| ભુક્તસ્યોપરિભુક્તમધ્યશનમ્| અમાત્રાશનં પુનઃ પૃથગેવોપદેક્ષ્યતે| અપ્રાપ્તાતીતકાલન્તુ ભુક્તં વિષમાશનમિતિ||૨૭||

સમશનાદીંસ્તુ વિશેષતઃ પરિહરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| પથ્યમપથ્યં ચ મિશ્રીભૂતં સમશનમ્| યથોચિતં ભુક્ત્વા કિઞ્ચિત્કાલમતિક્રમ્ય યત્ પુનર્ભુજ્યતે તદધ્યશનમ્| અમાત્રાશનમગ્રતો વક્ષ્યતે| યથોચિતભોજનકાલેઽપ્રાપ્તેઽતિક્રાન્તે વા ભુજ્યતે તદ્વિષમાશનમ્||૨૭||

Adhikarana bhojanasyopakalpanAprakAraH (28) · Śloka 28

ભુઞ્જાનસ્તુ પેયાયૂષરસાન્ વ્યઞ્જનાનિ રાજતેષુ પાત્રેષુ નિદધ્યાત્| પરિશુષ્કપ્રદિગ્ધાનત્યુષ્ણઞ્ચ પયઃ સૌવર્ણેષુ| ખલખટ્વરકામ્બલિકાન્ કાંસ્યેષુ| રાગષાડવસટ્ટકાન્ વજ્રવૈડૂર્યવિચિત્રેષુ| ઘૃતમાયસે| પયઃ સુશીતં તામ્રમયે| પાનીયં પાનિકાનિ ચ મૃદ્ધેમસ્ફટિકકાચમયેષુ| ઓદનં ચ વિસ્તીર્ણે મનોરમે સ્થાને| અન્યથા હિ વર્ણગન્ધરસાન્યત્વાદહિતં સ્યાત્||૨૮||

અન્યત્સુબોધમ્| કટ્વરો નામ કટ્વમ્લોપદેહવ્યઞ્જનવિશેષઃ| સટ્ટકનામા રાગષાડવસદૃશો દેશાન્તરે પ્રસિદ્ધઃ|| ૨૮||

Adhikarana bhojanapAtre bhakShyAdInAM sthAnam (1) · Śloka 1

અપિ ચ - દક્ષિણપાર્શ્વે ભક્ષ્યં સ્થાપયેત્| સવ્યે પેયં લેહ્યં મુખોદ્ઘર્ષણપિણ્ડીં ચ| મધ્યે ભોજ્યમિતિ||૧||

Adhikarana avasthAvashAdbhojane pUrvaM dravAdInAmupayogaH (29) · Śloka 29

યથાગ્નિસાત્મ્યં તુ પ્રાક્ દ્રવમુપશુષ્કં વાશ્નીયાત્| પ્રાગેવ તુ ગુરુસ્વાદુસ્નિગ્ધં ચ||૨૯||

અગ્નિબલાપેક્ષયા સાત્મ્યાપેક્ષયા ચ દ્રવં શુષ્કં વા પ્રથમમદ્યાત્| ગુર્વાદિગુણયુક્તમાહારં પૂર્વમેવાદ્યાત્|| ૨૯||

Adhikarana bhojanasya madhyAntayorupayojyarasAdi (30) · Śloka 30

મધ્યેઽમ્લલવણમન્તે રૂક્ષં દ્રવમિતરરસયુક્તઞ્ચ|૩૦|

Adhikarana mandAgnestvAdau dravoShNAhAraH (30) · Śloka 30

તત્ર મન્દાગ્નેર્દ્રવોષ્ણેન સમુત્તેજિતોષ્મણોઽન્યદુપયુક્તં સમ્યક્ પાકમેતિ||૩૦||

મન્દાગ્નિસ્તુ દ્રવોષ્ણમેવાદૌ ભુઞ્જીત|| ૩૦||

Adhikarana anupAne salilasya shreShThatA (31) · Śloka 31

અનુપાને તુ સલિલમેવ શ્રેષ્ઠં સર્વરસયોનિત્વાત્સર્વભૂતસાત્મ્યત્વાજ્જીવનાદિગુણયોગાચ્ચ||૩૧||

અનુપાને ભુક્તસ્યોપરિ પાને જલમેવ શ્રેષ્ઠં સર્વરસજનકશક્તેઃ સર્વગુણત્વાદ્ભોજનરસાવિરોધાચ્છરીરવૃદ્ધિકરમ્|| ૩૧||

Adhikarana dravyAdivisheSheNAnupAnavisheShavarNanam (32) · Śloka 32

તચ્છીતં દધિમધુયવગોધૂમમદ્યવિશેષેષુ સર્વેષુ ચ વિદાહિષુ શરદ્ગ્રીષ્મયોશ્ચ| ઉષ્ણં પિષ્ટમયેષ્વન્યેષુ ચ દુર્જરેષુ હેમન્તે ચ| દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયં ચેક્ષેત| ક્ષીરં શાલિષષ્ટિકયોઃતથૈવોપસાધ્વભાષ્યસ્ત્રીવ્યાયામક્લાન્તબાલવૃદ્ધેષુ| માંસરસઃ શોષાદિષુ| વાતે ત્વમ્લાનિ ચ| પિત્તે શર્કરોદકમ્| ત્રિફલોદકન્તુ સક્ષૌદ્રં શ્લેષ્મણિ પ્રાયશ્ચાક્ષિગલરોગેષુ| મસ્ત્વેવ વા દધ્નિ કૂચિકાકીલાટયોશ્ચ| ધાન્યામ્લં મસ્તુ તક્રં વા શાકાવરાન્નેષુ| મદ્યં માંસેષુ| ફલામ્લમમ્બુ વાઽઽસવાંશ્ચ વિવિધાન્ વિભજ્ય પ્રયોજયેત્| વિશેષતસ્તુ મધ્વાસવાન્ ગ્રામ્યેષુ, તીક્ષ્ણાન્ ત્રિફલાસવાન્ વન્યેષુ| ન્યગ્રોધાદિફલાસવાન્ વિષ્કિરેષુ| અર્કશેલુશિરીષકપિત્થાસવાન્ બિલેશયેષુ, દિગ્ધહતેષુ ચ| અમ્લફલાસવાન્ પ્રસહેષુ| કાશેક્ષુપદ્મબીજશૃઙ્ગાટકકશેરુકમૃદ્વીકાખદિરાસવાન્ ક્ષૌદ્રયુક્તં વા શીતમુદકમુદશ્વિદ્વા મહામૃગેષ્વૌદકેષુ ચ| સુરાં પ્રતુદેષુ તથા શ્રમાર્તેષુ કૃશેષુ ચ| મધૂદકં સ્થૂલેષુ| મદ્યં મદ્યમાંસસાત્મ્યેષ્વલ્પાગ્નિષુ||૩૨||

દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયં ચેક્ષેત ઇત્યેતાવતૈતદુક્તં ભવતિ| શીતસ્યોષ્ણસ્ય ચ પાનીયસ્ય તત્રોક્તેઃ સ્વવિષયેઽનુપાનપ્રયોગઃ| ક્ષીરં શાલિષષ્ટિકયોરુપવાસક્લાન્તાદિષુ ચ| માંસરસઃ શોષાદિષુ અતિલઙ્ઘનોક્તેષુ રોગેષુ| વાતે તુ વૃદ્ધે અનુપાનમમ્લાનિ કાઞ્જિકાદીનિ ચકારાન્માંસરસોઽપિ| પિત્તે શર્કરોદકમ્| શ્લેષ્મણિ માક્ષિકસંયુક્તં ત્રિફલાક્વથિતં જલમ્| અક્ષિરોગેષુ સર્વેષુ ગલરોગેષુ ચ પ્રાયશઃ સર્વેષુ સમાક્ષિકં ત્રિફલોદકમ્| દધ્નિ શીતોદકમનુપાનં પૂર્વમુક્તમ્| સમ્પ્રત્યુચ્યતે- મસ્ત્વેવ વેતિ| દધ્ન ઉભયાનુપાનસમુચ્ચયપ્રતિષેધાર્થમેવકારકરણમ્| તેન શીતોદકં વા મસ્તુ વા દધ્યનુપાનમિત્યર્થઃ કૂચિકાકીલાટયોશ્ચ મસ્ત્વેવ| અવરાન્નં વિદલસસ્યાન્નમ્| અર્કાદ્યાસવાન્ બિલેશયેષુ| સામાન્યેનાન્યેષુ ચ વિષદિગ્ધશસ્ત્રહતેષુ ચ મધૂદકં સ્થૂલેષ્વેવ|| ૩૨||

Adhikarana anupAnalakShaNam (33) · Śloka 33

અપિ ચ - સમાસેનાન્નવિપરીતમવિરોધિ ચ||૩૩||

સમાસતઃ સઙ્ક્ષેપત ઉચ્યતે| ભુક્તસ્યાન્નસ્ય ગુણૈર્વિપરીતં યદ્ દ્રવં તદનુપાનાય યોજ્યમ્| તચ્ચ યદિ વિરુદ્ધાન્નવિજ્ઞાનીયોક્તેન પ્રકારેણ ન વિરુદ્ધ્યતે| તત્ર પરસ્પરં સદૃશાનામસદૃશાનાં વા ગુણાનામુભયત્રાપિ બલવતાં સતાં વિરોધ ઉક્તઃ|| ૩૩||

Adhikarana anupAnaguNAH (34) · Śloka 34

અનુપાનં ખલુ તર્પયતિ પ્રીણયત્યૂર્જયતિ બૃંહયતિ દેહસ્ય પર્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ ભુક્તમવસાદયત્યન્નસઙ્ઘાતં ભિનત્તિ માર્દવમાપાદયતિ ક્લેદયતિ સુખપરિણામિતામાશુવ્યવાયિતાં ચાહારસ્યોપજનયતિ||૩૪||

તર્પણત્વાદયોઽનુપાનગુણાઃ|| ૩૪||

Adhikarana anupAnavarjyAH (35) · Śloka 35

વર્જ્યં તૂર્ધ્વજત્રુગદશ્વાસકાસપ્રસેકહિધ્માસ્વરભેદોરઃક્ષતિભિર્ગીતભાષ્યપ્રસક્તૈશ્ચ| તેષાં હિ પ્રદૂષ્યામાશયમુરઃકણ્ઠસ્થિતમાહારજં સ્નેહમાસાદ્ય તદભિષ્યન્દાગ્નિસાદચ્છર્દ્યાદીનામયાન્ વિદધ્યાત્||૩૫||

જત્રુણ ઊર્ધ્વમક્ષકસન્ધેરુપરિ યસ્ય રોગસ્તેન શ્વાસાદિમદ્ભિશ્ચ સર્વમનુપાનં ન સેવ્યમ્| અન્યે મન્યન્તે યદેતદનુપાનં પ્રતિષિદ્ધં તજ્જલમેવ| કાસાદીનાં ક્ષીરાદ્યનુપાનવિધાનાત્| વયં તુ મન્યામહે સામાન્યેનાત્ર સર્વપ્રતિષેધઃ| કાસાદીનાં વિશિષ્ટાનાં ક્ષીરાદીનામપવાદત્વં ભવતિ| તેષાં હ્યૂર્ધ્વજત્રુગદાદીનાં તદનુપાનં યથોક્તેન પ્રકારેણાભિષ્યન્દાદીન્ વિદધ્યાત્| આદિગ્રહણેન એવં હેતુકાનામન્યેષાં ગ્રહણમ્|

Adhikarana pAnAnantaraM niShiddhAni varjanIyAni ca (36) · Śloka 36

પીત્વા ચ ભાષ્યગેયાધ્વસ્વપ્નાન્ન શીલયેત્| પાનં ચ પ્રક્લિન્ન દેહમેહકણ્ઠાક્ષિરોગવ્રણિન ઇતિ||૩૬||

બહુ ચ પાનં પીત્વા ભાષ્યાદીન્ન શીલયેત્| પ્રક્લિન્નદેહાદિના સતા પાનં નૈવ સેવ્યમ્|| ૩૬||

Adhikarana bhojanAnantaravidhiH dravottarabhojanasya visheShashca (37) · Śloka 37

તતઃ પાણિગતમન્નમન્યેનાપનીય દન્તાન્તરસ્થઞ્ચ શનૈઃ શનૈઃ શોધનેન વિશોધ્ય લેપગન્ધસ્નેહાપનોદમાચાન્તોઽઙ્ગુલ્યગ્રગલિતામ્બુપરિષિક્તનેત્રસ્તામ્બૂલા-દિકૃતવદનવૈશદ્યો ધૂમપાનાદિહૃતોર્ધ્વકફવેગઃ પદશતમાત્રં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્| દ્રવોત્તરભોજનસ્તુ શય્યાં નાતિસેવેત||૩૭||

પાણિગતં હસ્તલગ્નમન્નં પરિશુષ્કેણાન્યેનાપનીય દન્તાન્તરસ્થં ચ શસ્ત્રવિધૌ (અ૦સં૦સૂ૦-૩૪) વક્ષ્યમાણદન્તશોધનેનાપનીયાચામેત્| ઊર્ધ્વકફવેગોઽન્નપીડયા શ્લેષ્મણઃ શિરઃપ્રાપ્તિઃ| બહુદ્રવ આહારો યેન ભુક્તસ્તેન તત્કાલં શય્યા નાશ્રયણીયા| અથવા દ્રવમુત્તરભોજનમન્તભોજનં યસ્યેતિ વિગ્રહઃ|| ૩૭||

Adhikarana bhuktavataH niShiddhAni (38) · Śloka 38

યાનપ્લવનવાહનાગ્ન્યાતપાંશ્ચ ભુક્તવાન્ વર્જયેત્| આહારપરિણામકરા ભાવાઃ તેષાં કાર્યાણિ ચ આહારપરિણામકરાઃ પુનરિમે ભાવાઃ| તદ્યથા ઊષ્મા, વાયુઃ, સ્નેહઃ, ક્લેદઃ, કાલઃ સમયોગશ્ચ તત્રોષ્મા પચતિ, વાયુરપકર્ષતિ, સ્નેહો માર્દવં જનયતિ, ક્લેદશૈથિલ્યમાપાદયતિ, કાલઃ સર્વવપુર્વ્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ| સમયોગસ્ત્વેષામન્નપરિણામધાતુસામ્યકરઃ સમ્પદ્યતે||૩૮||

ઊષ્માદય આહારપરિણામકરાઃ- ઊષ્માગ્નિઃ પચતિ| વાયુઃ સ્થાનાત્ સ્થાનમન્નસ્ય પાકાયાપકર્ષતિ| ક્લેદોઽન્નસઙ્ઘાતં શ્લથયતિ| સ્નેહોઽન્નસ્ય કાઠિન્યં નાશયતિ| કાલઃ પરિણામમન્નસ્ય વપુર્વ્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ| તેષાઞ્ચ ક્લેદાદીનાં સમયોગઃ અહીનાતિમાત્રત્વમન્નપરિણામોદ્ભવાનાં દોષધાતુમલાનાં સમત્વકરઃ સમ્પદ્યતે|| ૩૮||

Adhikarana samayogasya kAraNAni (39) · Śloka 39

સમયોગસ્ય તુ પુનઃ કારાણાન્યુચિતો હિતશ્ચ દેહસંસ્કારોઽભ્યવહારચેષ્ટા શયનં સૌમનસ્યઞ્ચ||૩૯||

કથમેતેષાં ક્લેદાદીનાં સમયોગો ભવતીત્યુચ્યતે- ઉચિતોઽભ્યસ્તઃ હિતશ્ચ પથ્યશ્ચાહારાદિકૃતો દેહસંસ્કારઃ એવમભ્યવહારાદયોઽપિ સુમનસ્ત્વઞ્ચ|| ૩૯||

Adhikarana pariNamata AhAraguNAH (40) · Śloka 40

પરિણમતસ્ત્વાહારસ્ય ગુણાઃ શરીરગુણભાવમાપદ્યન્તે યથાસ્વમવિરુદ્ધાઃ||૪૦||

એષાં ક્લેદાદીનાં સમયોગેનાન્નસ્ય પરિણામાત્ કિં ભવતીત્યાહ- પરિણમતઃ પરિણતિં ક્રમેણ ગચ્છતો ગુણા ગુરુત્વદ્રવત્વાદયઃ શરીરસ્થૈઃ ગુરુત્વદ્રવત્વાદિભિરેકત્વમાપદ્યન્તે| અથવા ગુણશબ્દો ભાગપર્યાય એવ ગૃહ્યતે ત્રિગુણા રજ્જુરિત્યત્ર યથા| જગતઃ પઞ્ચભૂતાત્મકત્વાચ્છરીરસ્યાપિ પઞ્ચભૂતાત્મકત્વાત્ વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષાં ઇત્યનેન (અ૦સં૦સૂ૦-૧) ન્યાયેન પરિણતાહારગુણૈઃ સદૃશેષુ શરીરગુણેષુ વૃદ્ધિરિતિ યથાસ્વશબ્દસ્યાર્થઃ|| ૪૦||

Adhikarana viruddhAhAradoShaH (41) · Śloka 41

વિરુદ્ધાસ્તુ વિહતાશ્ચ વિરોધિભિર્વિહન્યુઃ શરીરમિતિ||૪૧||

શરીરગુણૈરવિરુદ્ધાસ્ત્વાહારગુણાઃ સ્વભાવપ્રકૃત્યાદ્યપેક્ષયા વિરુદ્ધાહારગુણૈશ્ચ વિહિતાહારગુણાઃ શરીરં વિહન્યુરિતિ||૪૧||

Adhikarana bhuktavatA abhyojyAnyatyarthAkAMkShAyAM mAtrayA bhojyAni ca (42) · Śloka 42

ભવન્તિ ચાત્ર- ઔકુલાભ્યોષપૃથુકાન્ સુપિષ્ટકૃતતણ્ડુલાન્| ન જાતુ ભુક્તવાનદ્યાન્માત્રયાદ્યાત્સુકાંક્ષિતઃ||૪૨||

ઔકુલં કાણ્ડસ્થાન્યપક્વાનિ ભૃષ્ટાનિ સસ્યાનિ, અભ્યોષસ્તદ્વિધા એવ યવાઃ| પૃથુકાઃ કૃતાન્નવર્ગોક્તાઃ (અ૦સં૦સૂ૦-૭), એતાન્ શાલિપિષ્ટકૃતાંશ્ચ તણ્ડુલાંશ્ચ ભુક્તવાન્નાદ્યાત્| અત્યર્થાકાંક્ષાયાં તુ માત્રયાદ્યાત્ અતિસ્તોક- મદ્યાદિત્યર્થઃ||૪૨||

Adhikarana tyAjyaM bhojanam (43) · Śloka 43

શાકાવરાન્નકટ્વમ્લકષાયલવણોત્કટમ્| ત્યજેદેકરસાસાત્મ્યં ગુરુ શુષ્કં ચ ભોજનમ્||૪૩||

શાકભૂયિષ્ઠમેકરસાદિકં ચ ભોજનં ત્યજેત્||૪૩||

Adhikarana sAtatyenAshIlanIyAni (44) · Śloka 44

વક્ષ્યતે યન્નિદાનાદૌ સર્વદોષપ્રકોપણમ્| અત્યભિષ્યન્દિ વિષ્ટમ્ભિ વિદાહિ ગુરુ રૂક્ષણમ્| કિલાટદધિકૂચીકામત્સ્યશુષ્કામમૂલકમ્| ક્ષારપિષ્ટવિરૂઢાદ્યં તત્સમસ્તં ન શીલયેત્||૪૪||

તથા નિદાનસ્થાનાદૌ રોગહેતુવક્તવ્યપ્રસઙ્ગે સર્વેષાં રોગાણાં યત્કારણત્વેનોક્તં તત્ર શીલયેત્| યત્ક્વચિત્કારણત્વેનોક્તં તત્સાતત્યેન નાભ્યસેદિત્યર્થઃ| અત્યભિષ્યન્દિત્વાદિગુણયુક્તઞ્ચ ન શીલયેત્||૪૪||

Adhikarana nityaM shIlanIyAni (45) · Śloka 45

શીલયેચ્છાલિગોધૂમયવષષ્ટિકજાઙ્ગલમ્| સુનિષણ્ણકજીવન્તીબાલમૂલકવાસ્તુકમ્| પથ્યામલકમૃદ્વીકાપતોલીમુદ્ગશર્કરાઃ| ઘૃતદિવ્યોદકક્ષીરક્ષૌદ્રદાડિમસૈન્ધવમ્| ત્રિફલાં મધુસર્પિભ્યાં નિશિ નેત્રબલાય ચ| સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિકૃદ્યચ્ચ રોગોચ્છેદકરઞ્ચ યત્||૪૫||

શાલિગોધૂમાદીંસ્તુ શીલયેદભ્યસેત્| નેત્રબલેચ્છુશ્ચ માક્ષિકઘૃતાભ્યાં મિશ્રાં ત્રિફલાં શીલયેત્|તથેદમપિ શીલયેત્ યદાહારવિહારં સ્વસ્થસ્ય સ્વાસ્થ્યમનુવર્ત્તયત્યાતુરસ્ય ચ વ્યાધ્યુપશમં કરોતીતિ||૪૫||

Adhikarana svabhAvAdiviparItAni varjyAni (46) · Śloka 46

સ્વભાવમાત્રાયોગાદિપરસ્પરવિપર્યયૈઃ| ભોજનાનિ વિરુદ્ધ્યન્તે તાનિ વિદ્વાન્ વિવર્જયેત્||૪૬||

પ્રસઙ્ગેનોચ્યતે-સ્વભાવમાત્રેત્યાદિ| સુબોધમ્||૪૬||

Adhikarana dhAtusAmyAnuvRuttau dhAtuvaiShamyAnuvRuttau ca hetuH (47) · Śloka 47

ત્યગાદ્વિષમહેતૂનાં સમાનાં ચોપસેવનાત્| વિષમા નાનુબધ્નન્તિ જાયન્તે ધાતવઃ સમાઃ||૪૭||

વિષમાણાં દોષધાતુવૈષમ્યહેતૂનાં અસમયોગસ્થિતાનામાહારદેશાદીનાં ત્યાગાદ્વિષમા ધાતવઃ શરીરં નાનુબધ્નન્તિ| સમાનાઞ્ચ યથોચિતહિતાનાં સંસેવનાદ્ધાતવઃ સમા જાયન્તે| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- સ્વકારણસામગ્રી- વિરહાત્ સ્વયં નાશઃ, તથા કારણસામગ્રીસન્નિધાનેઽવશ્યં જન્મેતિ||૪૭||

Adhikarana kukShAvannapAnapUraNakramaH apavAdashca (48) · Śloka 48

અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશૌ પાનેનૈકં પ્રપૂરયેત્| આશ્રયં પવનાદીનાં ચતુર્થમવશેષયેત્| મન્દાનલબલારોગ્યનૃપેશ્વરસુખાત્મસુ| યોજ્યઃ ક્રમોઽયં સતતં નાવશ્યમિતરેષુ ચ||૪૮||

અન્નેન કુક્ષેર્દ્વૌ ભાગૌ પૂરયેત્| તૃતીયં ભાગં પાનેન પૂરયેત્| દોષાણામાશ્રયં સઞ્ચરણસ્થાનં ચતુર્થં ભાગમવશેષયેત્| અન્યથા અન્નપાનપૂરિતે સર્વકુક્ષૌ દોષા નિરાશ્રયાસ્તમેવાન્નપાનમુત્પીડ્ય વિષૂચિકાદીન્ રોગાન્ કુર્યુઃ| એષાઞ્ચ કલ્પના અર્ધભાગત્રયતૃપ્ત્યાદિનાનુમીયતે (અ૦સં૦સૂ૦-૧૧) ન ચ કુક્ષેર્ભાગો વિજ્ઞાયતે| અયઞ્ચાનન્તરોક્તાન્નપાનક્રમો મન્દાનલાદીનાં પુરુષાણાં યોજ્યઃ| ઇતરેષામુક્તેભ્યોઽન્યેષામવશ્યં ન યોજ્યઃ| દરિદ્રાત્યગ્ન્યાતુરદુઃખાત્મનાં હિ યથાયથમગ્નિબલોપકરણાદિસમ્ભવાપેક્ષયા બુદ્ધ્યા ઊહ્યમ્||૪૮||

Adhikarana rUkShasnigdhAhAraguNAH (49) · Śloka 49

કરોતિ રૂક્ષં બલવર્ણનાશં ત્વગ્રૂક્ષતાં વાતશકૃન્નિરોધમ્| સ્નિગ્ધન્ત્વતિશ્લેષ્મચયપ્રસેકહૃદ્ગૌરવાલસ્યરુચિપ્રણાશાન્||૪૯||

રૂક્ષ આહારો બલનાશાદિકં કરોતિ| અતિસ્નિગ્ધઃ શ્લેષ્મસઞ્ચયાદીન્ કરોતિ| પ્રસેકો મુખાચ્છ્લેષ્મસ્રુતિઃ||૪૯||

Adhikarana atyuShNAtishItAhAraguNAH (50) · Śloka 50

અત્યુષ્ણમન્નમ્મદદાહતૃષ્ણાબલપ્રણાશભ્રમરક્તપિત્તમ્| શીતન્તુ સાદારુચિવહ્નિસાદહૃલ્લાસવિષ્ટમ્ભનરોમહર્ષાન્||૫૦||

અત્યુષ્ણો મદાદીન્ કરોતિ| અતિશીતમગ્નિસાદાદીન્ કરોતિ| હૃદયસ્યોત્ક્લેશેન યુક્તઃ પ્રસેક એવ હૃલ્લાસશબ્દવાચ્યઃ||૫૦||

Adhikarana atikaThinAtidravAhAraguNAH (51) · Śloka 51

અતિસ્થિરં મૂત્રશકૃદ્વિબન્ધમતૃપ્તિમવ્યાપ્તિમશીઘ્રપક્તિમ્| અતિદ્રવં પીનસમેહકાસસ્યન્દાન્ કરોત્યગ્નિબલઞ્ચ હન્તિ||૫૧||

અતિસ્થિરોઽતિકઠિનો મૂત્રશકૃદ્વિબન્ધાદીન્ કરોતિ| અવ્યાપ્તિરેકસ્મિન્ભાગે જઠરસ્ય સ્થિતિઃ| અતિદ્રવઃ પીનસાદીન્ કરોતિ| સ્યન્દો નામાક્ષિરોગઃ(અ૦સં૦સૂ૦-૧૮)||૫૧||

Adhikarana atimadhurAsAtmyAtilavaNatIkShNAtyamlAhAraguNAH (52) · Śloka 52

અતિમધુરમનલશમનં ભુક્તમસાત્મ્યં ન પુષ્ટયે વપુષઃ| અતિલવણમચક્ષુષ્યં તીક્ષ્ણાત્યમ્લં જરા સાક્ષાત્||૫૨||

અતિમધુરશ્ચાહારોઽગ્નિનાશનઃ| અસાત્મ્યં ચ ભુક્તં દેહપુષ્ટિં ન કરોતિ| અતિલવણં ચક્ષુષોઽપથ્યમ્| અતિતીક્ષ્ણમત્યમ્લં ચ જરા સાક્ષાદતિશયેન જરાકારણત્વાત્|| ૫૨||

Adhikarana annapAnavidhyadhyAyopasaMhAraH (10) · Śloka 10

ઇતિ વિવિધમવલમ્બ્ય યોઽન્નપાનં બલમિવ વિગ્રહવત્સદોપયુઙ્ક્તે| તનુમપિ તનુજાં રુજાં ત્વનાપ્ય વ્રજતિ નરઃ સ સમાશતસ્ય પારમ્||૫૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નપાનવિધિર્નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||

ઇત્યનેન પ્રકારેણ વિધિં ક્રમં માત્રાભ્યાસાદિકમવલમ્બ્ય ગૃહીત્વા યો નરોઽન્નપાનં ભુઙ્ક્તે| કિમ્ભૂતમ્? વિગ્રહવત્સશરીરમિવ બલં, તદ્ધેતુકત્વાત્| સ નરસ્તનુમપિ સ્વલ્પામપિ તનુજાં દેહજાં રુજાં પીડામનાપ્યાલબ્ધ્વા સમાશતસ્ય સંવત્સરશતસ્ય પારમન્તં વ્રજતિ| અનાપ્યેત્યત્રાઙ્પ્રયુક્તસ્તેન સાધ્વિતિ|| ૫૩|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||