10. annapānavidhiḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽન્નપાનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana annapAnasya vidhyupayogaprayojanam (2) · Śloka 2

વિધિવિહિતમન્નપાનમિષ્ટેન્દ્રિયાર્થમાયતનમાયુષો બ્રુવતે| યદાયત્તાનિ હ્યોજસ્તેજોધાત્વિન્દ્રિયબલતુષ્ટિપુષ્ટિપ્રતિભારોગ્યાદીનિ| તદિન્ધના ચાન્તરાગ્નેઃ સ્થિતિઃ| અગ્નિમૂલં ચ દેહધારણમિતિ||૨||

Adhikarana sapta AhAravidhivisheShAyatanAni (3) · Śloka 3

અથાત્મવાન્ સ્વભાવ-સંયોગ-સંસ્કાર- માત્રા-દેશ- કાલોપયોગ-વ્યવસ્થાઃ સપ્તાહારકલ્પનાવિશેષાણાં સ્વાસ્થ્યાસ્વાસ્થ્યફલાનાં હેતુભૂતાઃ સમીક્ષ્ય હિતમેવાનુરુધ્યેત||૩||

Adhikarana svabhAvalakShaNam (4) · Śloka 4

તત્ર સ્વભાવતો દિવ્યોદકરક્તશાલિષષ્ટિકમુદ્ગૈણલાવાદયો લઘવઃ, ક્ષીરેક્ષુવ્રીહિમાષાનૂપામિષાદયો ગુરવ ઇતિ| તે ખલ્વપિ સંયોગાદિવિશેષૈરન્યથાત્વં પ્રતિપદ્યન્તે||૪||

Adhikarana saMyogalakShaNam (5) · Śloka 5

તત્ર સંયોગો નામ દ્વયોર્બહૂનાં વા દ્રવ્યાણાં સંહતીભાવઃ| સ વિશેષમારભતે યન્નૈકૈકશો દ્રવ્યાણિ||૫||

Adhikarana saMskAralakShaNam (6) · Śloka 6

સંસ્કારસ્તુ તોયાગ્નિસન્નિકર્ષશૌચમન્થનદેશકાલભાવનાભાજનાદિભિરુપજન્યતે||૬||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (7) · Śloka 7

માત્રા પુનઃ પિણ્ડપરિમાણતઃ સમુદાયેન પ્રતિદ્રવ્યાપેક્ષયા ચાહારરાશિઃ||૭||

Adhikarana deshalakShaNam (8) · Śloka 8

દેશો દ્રવ્યસ્યોપયોક્તુશ્ચોત્પત્ત્યવસ્થાને| તત્ર પુનરુપયોક્તા સ્વસ્થાતુરત્વતઃ પ્રકૃતિભેદતશ્ચ પરીક્ષ્યઃ||૮||

Adhikarana kAlalakShaNam (9) · Śloka 9

કાલસ્તુ ઋતુવ્યાધ્યપેક્ષો જીર્ણાજીર્ણલક્ષણશ્ચ||૯||

Adhikarana ajIrNe bhojanasya sarvadoShaprakopakatvam (10) · Śloka 10

અજીર્ણેઽપિ પૂર્વસ્યાહારસ્યાપરિણતો રસ ઉત્તરેણોપસંસૃજ્યમાનઃ સર્વાન્ દોષાન્ પ્રકોપયત્યાશુ||૧૦||

Adhikarana jIrNe bhojanasya guNAH bhojanasya kAlashca (11) · Śloka 11

જીર્ણે તુ સ્વસ્થાનસ્થેષુ દોષેષુ વાતાનુલોમ્યાદુત્સૃષ્ટેષુ મૂત્રપુરીષવેગેષુ વિશુદ્ધેષૂદ્ગારહૃદયસ્રોતોમુખેષુ વિશદકરણે લઘુનિ શરીરેઽગ્નાવુદીર્ણે જાતાયાં બુભુક્ષાયામભ્યવહૃતમન્નમપ્રદૂષયદ્દોષાનાયુર્બલવર્ણાનભિવર્દ્ધયતિ| કેવલમયમેવ કાલો ભોજનસ્ય||૧૧||

Adhikarana atItakAlabhojanasya doShAH (12) · Śloka 12

અતીતકાલં પુનસ્તદ્વાતવિષ્ટબ્ધં કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે કર્શયત્યન્નરુચિં ચ પુનરુપહન્તિ||૧૨||

Adhikarana AhAropayoge niyamAH (13) · Śloka 13

ઉપયોગવ્યવસ્થા તુ નાસ્નાતો, ન દિગ્વાસા, નૈકવસ્ત્રધૃક્, ન મલિનવસનો, નાહુત્વા, નાજપિત્વા, નાનિરૂપ્ય દેવતાભ્યો ન પિતૃભ્યો, નાદત્વાઽગ્રમન્નમગ્નયે, ન ગુરુભ્યો નાતિથયે, નાભ્યાગતેભ્યો, ન શ્વયવઃશ્વપચેભ્યઃ પ્રત્યવેક્ષ્ય ચાશ્રિતોપાશ્રિતાનપિ તિરશ્ચોઽપિ, સ્વપરિગૃહીતાન્ પ્રશસ્તદેશકાલોપકરણયુક્તઃ, સ્રગ્વી વિભૂષિતઃ, સુગન્ધિરાર્દ્રપાણિપાદઃ સુવિશુદ્ધવદનોઽભિમતસહાયઃ કેશમક્ષિકાદ્યનુપજુષ્ટમનિન્દ્યમનિન્દન્નનિન્દિતમપુનરૂષ્ણીકૃતં, નાઽત્યુષ્ણમનુપદગ્ધં, સુસિદ્ધમલોલો, નાસાત્મ્યં નાવિદિતં, નાવિદિતાગમં, નાતિસાયં, નાતિપ્રગે, નાકાશે, નાતપે, નાન્ધકારે, નાધો વૃક્ષસ્ય, ન શય્યાસ્થો, નોન્નમ્ય પ્રદેશિનીં, ન પાત્રે ભિન્ને, નાસંવૃતે, ન મલિને ભાવદૂષિતે વા, ન ચાસનસ્થિતે, ન હસ્તસ્થે, ન હસ્તે, પ્રાઙ્મુખઃ, સુમનાઃ શુચિભક્તાક્ષુધિતાનુકૂલજનોપહિતં હિતમન્નમશ્નીયાત્||૧૩||

Adhikarana paryuShitAnnaniShedhaH apavAdashca (14) · Śloka 14

ન પર્યુષિતમન્યત્ર માંસોપદંશભક્ષ્યેભ્યઃ||૧૪||

Adhikarana nishsheShabhojananiShedhaH apavAdashca (15) · Śloka 15

નાશેષમન્યત્ર દધિ-મધુ-સલિલ-સક્તુ-શુક્ત-પાયસેભ્યઃ||૧૫||

Adhikarana snigdhatvAdiguNayuktAhArasyaiva BojananirdeshaH Bojanakramashca (16) · Śloka 16

અપિ ચ સ્નિગ્ધં લઘૂષ્ણમવિલમ્બિતમનતિદ્રુતમજલ્પન્નહસંસ્તન્મનાઃ સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમ્||૧૬||

Adhikarana snigdhalaghUShNAhAraguNAH (17) · Śloka 17

સ્નિગ્ધલઘૂષ્ણાનિ હિ વહ્નિમૌદર્યમુદીરયન્તિ કોષ્ઠં પરિશોધયન્તિ ધાતૂન્ન વિકુર્વતે ક્ષિપ્રજ્જરયન્ત્યનિલમનુલોમયન્તિ||૧૭||

Adhikarana snigdhAhAraguNAH (18) · Śloka 18

તથા સ્નિગ્ધં દૃઢીકરોતીન્દ્રિયાણ્યુપચિનોતિ શરીરમપચિનોતિ જરસં, બલમભિવર્દ્ધયતિ, વર્ણપ્રસાદમભિનિર્વર્ત્તયતિ||૧૮||

Adhikarana laghvAhAraguNAH (19) · Śloka 19

લઘુ ચ પુનઃ સ્વભાવાદિભિરન્નમપ્રતિપીડયદ્દોષાનવ્યથમાનં પરિણામમેતિ| વિપન્નમપિ ચાલ્પદોષં ભવતિ||૧૯||

Adhikarana uShNAhAraguNAH (1) · Śloka 1

ઉષ્ણં ચ પુનર્જનયતિ રુચિમુપશોષયતિ શ્લેષ્માણમ્|૧|

Adhikarana vilambitAhAragrahaNe doShAH (1) · Śloka 1

વિલમ્બિતં તુ ભુઞ્જાનો ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ બહુ ચ ભુઙ્ક્તે શીતીભવતિ ચાન્નજાતં વિષમપાકં ચ ભવતિ||૧||

Adhikarana atidrutAhAragrahaNe doShAH (20) · Śloka 20

અતિદ્રુતન્તુ ભુઞ્જાનસ્ય જલ્પતો હસતોઽન્યમનસો વા ભવેદુત્સ્નેહનમવસાદનં ભોજનસ્યાપ્રતિષ્ઠાનં ગુણદોષવિભાવનઞ્ચ||૨૦||

Adhikarana bhojanasamaye AtmasamIkShA (21) · Śloka 21

સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમિતિ, મમેદં સાત્મ્યમિદમસાત્મ્યમિતિ નિત્યમપ્રમત્તઃ પ્રત્યવેક્ષેત્||૨૧||

Adhikarana sAtmyAsAtmyalakShaNam (22) · Śloka 22

તત્ર સાત્મ્યં નામ સહાત્મના ભવત્યભ્યસ્તં તદૌચિત્યાદુપશેત ઇત્યેકે| સાત્મ્યવિપરીતમપશયાદસાત્મ્યમ્||૨૨||

Adhikarana matAntareNa sAtmyAsAtmyalakShaNam (23) · Śloka 23

અન્યે પુનઃ પ્રકૃતિવયોદેશર્તુદોષવ્યાધિવશેન સાત્મ્યં બહુવિધમિચ્છન્તિ| તે હ્યપશયમાત્રમઙ્ગીકૃત્ય વિપરીતગુણમપ્યુપચારેણ સાત્મ્યમાચક્ષતે| તુલ્યગુણં ચાનુપશયાદસાત્મ્યમ્||૨૩||

Adhikarana sAtmyasya traividhyam (24) · Śloka 24

સાત્મ્યન્તુ પ્રવરાવરમધ્યવિભાગેન ત્રિવિધમ્| તત્ર સર્વરસં પ્રવરમેકરસમવરં, મધ્યન્તુ મધ્યમેવ||૨૪||

Adhikarana sAtmyAnAmupayogavyavasthA (25) · Śloka 25

તેષુ પ્રવરં સમદોષસ્યોપદિશન્તીતિ| ઇતરેષામપિ ક્રમેણ સાત્મ્યમપિ ચાહિતં પાદેન (પાદાંશેન) વા વિવર્જયેદિત્યુક્તં પ્રાક્||૨૫||

Adhikarana hitahitAhAralakShaNantayoH shIlanaparihAropadeshashca (26) · Śloka 26

તત્ર યદાહારજાતં સમધાતૂનનુવર્તયતિ વિષમાંશ્ચ સમીકરોતિ તત્સમાસતો હિતમ્| વિપરીતમહિતમ્| તત્ પુનર્માત્રાયોગાદિવૈચિત્ર્યાદનિયતમપિ યથોપદેશં યથાભૂયિષ્ઠં ચ શીલયેત્ પરિહરેચ્ચ||૨૬||

Adhikarana samashanAdiparihAravidhisteShAM lakShaNa~jca (27) · Śloka 27

તથા વિશેષતઃ સમશનમધ્યશનમમાત્રાશનં વિષમાશનં ચ વર્જયેત્| તત્ર પથ્યાપથ્યમેકત્ર ભુક્તં સમશનમ્| ભુક્તસ્યોપરિભુક્તમધ્યશનમ્| અમાત્રાશનં પુનઃ પૃથગેવોપદેક્ષ્યતે| અપ્રાપ્તાતીતકાલન્તુ ભુક્તં વિષમાશનમિતિ||૨૭||

Adhikarana bhojanasyopakalpanAprakAraH (28) · Śloka 28

ભુઞ્જાનસ્તુ પેયાયૂષરસાન્ વ્યઞ્જનાનિ રાજતેષુ પાત્રેષુ નિદધ્યાત્| પરિશુષ્કપ્રદિગ્ધાનત્યુષ્ણઞ્ચ પયઃ સૌવર્ણેષુ| ખલખટ્વરકામ્બલિકાન્ કાંસ્યેષુ| રાગષાડવસટ્ટકાન્ વજ્રવૈડૂર્યવિચિત્રેષુ| ઘૃતમાયસે| પયઃ સુશીતં તામ્રમયે| પાનીયં પાનિકાનિ ચ મૃદ્ધેમસ્ફટિકકાચમયેષુ| ઓદનં ચ વિસ્તીર્ણે મનોરમે સ્થાને| અન્યથા હિ વર્ણગન્ધરસાન્યત્વાદહિતં સ્યાત્||૨૮||

Adhikarana bhojanapAtre bhakShyAdInAM sthAnam (1) · Śloka 1

અપિ ચ - દક્ષિણપાર્શ્વે ભક્ષ્યં સ્થાપયેત્| સવ્યે પેયં લેહ્યં મુખોદ્ઘર્ષણપિણ્ડીં ચ| મધ્યે ભોજ્યમિતિ||૧||

Adhikarana avasthAvashAdbhojane pUrvaM dravAdInAmupayogaH (29) · Śloka 29

યથાગ્નિસાત્મ્યં તુ પ્રાક્ દ્રવમુપશુષ્કં વાશ્નીયાત્| પ્રાગેવ તુ ગુરુસ્વાદુસ્નિગ્ધં ચ||૨૯||

Adhikarana bhojanasya madhyAntayorupayojyarasAdi (30) · Śloka 30

મધ્યેઽમ્લલવણમન્તે રૂક્ષં દ્રવમિતરરસયુક્તઞ્ચ|૩૦|

Adhikarana mandAgnestvAdau dravoShNAhAraH (30) · Śloka 30

તત્ર મન્દાગ્નેર્દ્રવોષ્ણેન સમુત્તેજિતોષ્મણોઽન્યદુપયુક્તં સમ્યક્ પાકમેતિ||૩૦||

Adhikarana anupAne salilasya shreShThatA (31) · Śloka 31

અનુપાને તુ સલિલમેવ શ્રેષ્ઠં સર્વરસયોનિત્વાત્સર્વભૂતસાત્મ્યત્વાજ્જીવનાદિગુણયોગાચ્ચ||૩૧||

Adhikarana dravyAdivisheSheNAnupAnavisheShavarNanam (32) · Śloka 32

તચ્છીતં દધિમધુયવગોધૂમમદ્યવિશેષેષુ સર્વેષુ ચ વિદાહિષુ શરદ્ગ્રીષ્મયોશ્ચ| ઉષ્ણં પિષ્ટમયેષ્વન્યેષુ ચ દુર્જરેષુ હેમન્તે ચ| દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયં ચેક્ષેત| ક્ષીરં શાલિષષ્ટિકયોઃતથૈવોપસાધ્વભાષ્યસ્ત્રીવ્યાયામક્લાન્તબાલવૃદ્ધેષુ| માંસરસઃ શોષાદિષુ| વાતે ત્વમ્લાનિ ચ| પિત્તે શર્કરોદકમ્| ત્રિફલોદકન્તુ સક્ષૌદ્રં શ્લેષ્મણિ પ્રાયશ્ચાક્ષિગલરોગેષુ| મસ્ત્વેવ વા દધ્નિ કૂચિકાકીલાટયોશ્ચ| ધાન્યામ્લં મસ્તુ તક્રં વા શાકાવરાન્નેષુ| મદ્યં માંસેષુ| ફલામ્લમમ્બુ વાઽઽસવાંશ્ચ વિવિધાન્ વિભજ્ય પ્રયોજયેત્| વિશેષતસ્તુ મધ્વાસવાન્ ગ્રામ્યેષુ, તીક્ષ્ણાન્ ત્રિફલાસવાન્ વન્યેષુ| ન્યગ્રોધાદિફલાસવાન્ વિષ્કિરેષુ| અર્કશેલુશિરીષકપિત્થાસવાન્ બિલેશયેષુ, દિગ્ધહતેષુ ચ| અમ્લફલાસવાન્ પ્રસહેષુ| કાશેક્ષુપદ્મબીજશૃઙ્ગાટકકશેરુકમૃદ્વીકાખદિરાસવાન્ ક્ષૌદ્રયુક્તં વા શીતમુદકમુદશ્વિદ્વા મહામૃગેષ્વૌદકેષુ ચ| સુરાં પ્રતુદેષુ તથા શ્રમાર્તેષુ કૃશેષુ ચ| મધૂદકં સ્થૂલેષુ| મદ્યં મદ્યમાંસસાત્મ્યેષ્વલ્પાગ્નિષુ||૩૨||

Adhikarana anupAnalakShaNam (33) · Śloka 33

અપિ ચ - સમાસેનાન્નવિપરીતમવિરોધિ ચ||૩૩||

Adhikarana anupAnaguNAH (34) · Śloka 34

અનુપાનં ખલુ તર્પયતિ પ્રીણયત્યૂર્જયતિ બૃંહયતિ દેહસ્ય પર્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ ભુક્તમવસાદયત્યન્નસઙ્ઘાતં ભિનત્તિ માર્દવમાપાદયતિ ક્લેદયતિ સુખપરિણામિતામાશુવ્યવાયિતાં ચાહારસ્યોપજનયતિ||૩૪||

Adhikarana anupAnavarjyAH (35) · Śloka 35

વર્જ્યં તૂર્ધ્વજત્રુગદશ્વાસકાસપ્રસેકહિધ્માસ્વરભેદોરઃક્ષતિભિર્ગીતભાષ્યપ્રસક્તૈશ્ચ| તેષાં હિ પ્રદૂષ્યામાશયમુરઃકણ્ઠસ્થિતમાહારજં સ્નેહમાસાદ્ય તદભિષ્યન્દાગ્નિસાદચ્છર્દ્યાદીનામયાન્ વિદધ્યાત્||૩૫||

Adhikarana pAnAnantaraM niShiddhAni varjanIyAni ca (36) · Śloka 36

પીત્વા ચ ભાષ્યગેયાધ્વસ્વપ્નાન્ન શીલયેત્| પાનં ચ પ્રક્લિન્ન દેહમેહકણ્ઠાક્ષિરોગવ્રણિન ઇતિ||૩૬||

Adhikarana bhojanAnantaravidhiH dravottarabhojanasya visheShashca (37) · Śloka 37

તતઃ પાણિગતમન્નમન્યેનાપનીય દન્તાન્તરસ્થઞ્ચ શનૈઃ શનૈઃ શોધનેન વિશોધ્ય લેપગન્ધસ્નેહાપનોદમાચાન્તોઽઙ્ગુલ્યગ્રગલિતામ્બુપરિષિક્તનેત્રસ્તામ્બૂલા-દિકૃતવદનવૈશદ્યો ધૂમપાનાદિહૃતોર્ધ્વકફવેગઃ પદશતમાત્રં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્| દ્રવોત્તરભોજનસ્તુ શય્યાં નાતિસેવેત||૩૭||

Adhikarana bhuktavataH niShiddhAni (38) · Śloka 38

યાનપ્લવનવાહનાગ્ન્યાતપાંશ્ચ ભુક્તવાન્ વર્જયેત્| આહારપરિણામકરા ભાવાઃ તેષાં કાર્યાણિ ચ આહારપરિણામકરાઃ પુનરિમે ભાવાઃ| તદ્યથા ઊષ્મા, વાયુઃ, સ્નેહઃ, ક્લેદઃ, કાલઃ સમયોગશ્ચ તત્રોષ્મા પચતિ, વાયુરપકર્ષતિ, સ્નેહો માર્દવં જનયતિ, ક્લેદશૈથિલ્યમાપાદયતિ, કાલઃ સર્વવપુર્વ્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ| સમયોગસ્ત્વેષામન્નપરિણામધાતુસામ્યકરઃ સમ્પદ્યતે||૩૮||

Adhikarana samayogasya kAraNAni (39) · Śloka 39

સમયોગસ્ય તુ પુનઃ કારાણાન્યુચિતો હિતશ્ચ દેહસંસ્કારોઽભ્યવહારચેષ્ટા શયનં સૌમનસ્યઞ્ચ||૩૯||

Adhikarana pariNamata AhAraguNAH (40) · Śloka 40

પરિણમતસ્ત્વાહારસ્ય ગુણાઃ શરીરગુણભાવમાપદ્યન્તે યથાસ્વમવિરુદ્ધાઃ||૪૦||

Adhikarana viruddhAhAradoShaH (41) · Śloka 41

વિરુદ્ધાસ્તુ વિહતાશ્ચ વિરોધિભિર્વિહન્યુઃ શરીરમિતિ||૪૧||

Adhikarana bhuktavatA abhyojyAnyatyarthAkAMkShAyAM mAtrayA bhojyAni ca (42) · Śloka 42

ભવન્તિ ચાત્ર- ઔકુલાભ્યોષપૃથુકાન્ સુપિષ્ટકૃતતણ્ડુલાન્| ન જાતુ ભુક્તવાનદ્યાન્માત્રયાદ્યાત્સુકાંક્ષિતઃ||૪૨||

Adhikarana tyAjyaM bhojanam (43) · Śloka 43

શાકાવરાન્નકટ્વમ્લકષાયલવણોત્કટમ્| ત્યજેદેકરસાસાત્મ્યં ગુરુ શુષ્કં ચ ભોજનમ્||૪૩||

Adhikarana sAtatyenAshIlanIyAni (44) · Śloka 44

વક્ષ્યતે યન્નિદાનાદૌ સર્વદોષપ્રકોપણમ્| અત્યભિષ્યન્દિ વિષ્ટમ્ભિ વિદાહિ ગુરુ રૂક્ષણમ્| કિલાટદધિકૂચીકામત્સ્યશુષ્કામમૂલકમ્| ક્ષારપિષ્ટવિરૂઢાદ્યં તત્સમસ્તં ન શીલયેત્||૪૪||

Adhikarana nityaM shIlanIyAni (45) · Śloka 45

શીલયેચ્છાલિગોધૂમયવષષ્ટિકજાઙ્ગલમ્| સુનિષણ્ણકજીવન્તીબાલમૂલકવાસ્તુકમ્| પથ્યામલકમૃદ્વીકાપતોલીમુદ્ગશર્કરાઃ| ઘૃતદિવ્યોદકક્ષીરક્ષૌદ્રદાડિમસૈન્ધવમ્| ત્રિફલાં મધુસર્પિભ્યાં નિશિ નેત્રબલાય ચ| સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિકૃદ્યચ્ચ રોગોચ્છેદકરઞ્ચ યત્||૪૫||

Adhikarana svabhAvAdiviparItAni varjyAni (46) · Śloka 46

સ્વભાવમાત્રાયોગાદિપરસ્પરવિપર્યયૈઃ| ભોજનાનિ વિરુદ્ધ્યન્તે તાનિ વિદ્વાન્ વિવર્જયેત્||૪૬||

Adhikarana dhAtusAmyAnuvRuttau dhAtuvaiShamyAnuvRuttau ca hetuH (47) · Śloka 47

ત્યગાદ્વિષમહેતૂનાં સમાનાં ચોપસેવનાત્| વિષમા નાનુબધ્નન્તિ જાયન્તે ધાતવઃ સમાઃ||૪૭||

Adhikarana kukShAvannapAnapUraNakramaH apavAdashca (48) · Śloka 48

અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશૌ પાનેનૈકં પ્રપૂરયેત્| આશ્રયં પવનાદીનાં ચતુર્થમવશેષયેત્| મન્દાનલબલારોગ્યનૃપેશ્વરસુખાત્મસુ| યોજ્યઃ ક્રમોઽયં સતતં નાવશ્યમિતરેષુ ચ||૪૮||

Adhikarana rUkShasnigdhAhAraguNAH (49) · Śloka 49

કરોતિ રૂક્ષં બલવર્ણનાશં ત્વગ્રૂક્ષતાં વાતશકૃન્નિરોધમ્| સ્નિગ્ધન્ત્વતિશ્લેષ્મચયપ્રસેકહૃદ્ગૌરવાલસ્યરુચિપ્રણાશાન્||૪૯||

Adhikarana atyuShNAtishItAhAraguNAH (50) · Śloka 50

અત્યુષ્ણમન્નમ્મદદાહતૃષ્ણાબલપ્રણાશભ્રમરક્તપિત્તમ્| શીતન્તુ સાદારુચિવહ્નિસાદહૃલ્લાસવિષ્ટમ્ભનરોમહર્ષાન્||૫૦||

Adhikarana atikaThinAtidravAhAraguNAH (51) · Śloka 51

અતિસ્થિરં મૂત્રશકૃદ્વિબન્ધમતૃપ્તિમવ્યાપ્તિમશીઘ્રપક્તિમ્| અતિદ્રવં પીનસમેહકાસસ્યન્દાન્ કરોત્યગ્નિબલઞ્ચ હન્તિ||૫૧||

Adhikarana atimadhurAsAtmyAtilavaNatIkShNAtyamlAhAraguNAH (52) · Śloka 52

અતિમધુરમનલશમનં ભુક્તમસાત્મ્યં ન પુષ્ટયે વપુષઃ| અતિલવણમચક્ષુષ્યં તીક્ષ્ણાત્યમ્લં જરા સાક્ષાત્||૫૨||

Adhikarana annapAnavidhyadhyAyopasaMhAraH (10) · Śloka 10

ઇતિ વિવિધમવલમ્બ્ય યોઽન્નપાનં બલમિવ વિગ્રહવત્સદોપયુઙ્ક્તે| તનુમપિ તનુજાં રુજાં ત્વનાપ્ય વ્રજતિ નરઃ સ સમાશતસ્ય પારમ્||૫૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નપાનવિધિર્નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||