10. annapānavidhiḥ

Adhikarana athA~annapAnavidhirnAma dashamo~adhyAyaH -------------------- upodghAtaH · Śloka

ಸುರಕ್ಷಿತಮಪ್ಯನ್ನಪಾನಮವಿಧಿನೋಪಯುಕ್ತಂ ರೋಗಾಯ ಮರಣಾಯ ವಾ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತತಸ್ತಸ್ಯೋಪಯೋಗೇ ವಿಧಿನಾ ವಿಶೇಷಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋಽನ್ನಪಾನವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವವತ್ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೧||

Adhikarana annapAnasya vidhyupayogaprayojanam (2) · Śloka 2

ವಿಧಿವಿಹಿತಮನ್ನಪಾನಮಿಷ್ಟೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಮಾಯತನಮಾಯುಷೋ ಬ್ರುವತೇ| ಯದಾಯತ್ತಾನಿ ಹ್ಯೋಜಸ್ತೇಜೋಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಬಲತುಷ್ಟಿಪುಷ್ಟಿಪ್ರತಿಭಾರೋಗ್ಯಾದೀನಿ| ತದಿನ್ಧನಾ ಚಾನ್ತರಾಗ್ನೇಃ ಸ್ಥಿತಿಃ| ಅಗ್ನಿಮೂಲಂ ಚ ದೇಹಧಾರಣಮಿತಿ||೨||

ವಿಧಿನಾ ವಿಹಿತಮನ್ನಪಾನಮಿಷ್ಟೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಮಭಿಮತರಸಗನ್ಧಾದಿ ಸದಾಯುಷ ಆಯತನಮಾಶ್ರಯಮಾಚಾರ್ಯಾ ಬ್ರುವತೇ| ತಥಾವಿಧಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಯತ್ತಾನ್ಯೋಜಃಪ್ರಭೃತೀನಿ| ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಾತ್| ತದಿನ್ಧನಾ ಆಹಾರ ಇನ್ಧನಂ ಯಸ್ಯಾ ಅನ್ತರಾಗ್ನಿಸ್ಥಿತೇಃ ಸಾ ತಥಾವಿಧಾ ದೇಹಸ್ಯ ಧಾರಣೇಽಗ್ನಿಃ ಪ್ರಥಮಂ ಕಾರಣಮ್||೨||

Adhikarana sapta AhAravidhivisheShAyatanAni (3) · Śloka 3

ಅಥಾತ್ಮವಾನ್ ಸ್ವಭಾವ-ಸಂಯೋಗ-ಸಂಸ್ಕಾರ- ಮಾತ್ರಾ-ದೇಶ- ಕಾಲೋಪಯೋಗ-ವ್ಯವಸ್ಥಾಃ ಸಪ್ತಾಹಾರಕಲ್ಪನಾವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಫಲಾನಾಂ ಹೇತುಭೂತಾಃ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಹಿತಮೇವಾನುರುಧ್ಯೇತ||೩||

ಅಥಾನನ್ತರಮನ್ನಪಾನಸ್ಯ ವಿಧ್ಯುಪಯೋಗಪ್ರಯೋಜನಮುಕ್ತ್ವಾ ವಿಧಿರುಚ್ಯತೇ| ಆತ್ಮವಾನ್ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಅನ್ನಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಸಂಯೋಗಾದೀನ್ ಸಪ್ತ ಸಮ್ಯಕ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಹಿತಮೇವೋಪಯುಕ್ತಂ ಯತೇತಾಹಿತಂ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ಸಪ್ತ? ಆಹ-ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಫಲಾನಾಮಾಹಾರಕಲ್ಪನಾವಿಶೇಷಾಣಾ- ಮೋದನಪೇಯಾಭಕ್ಷ್ಯವ್ಯಞ್ಜನಾದೀನಾಂ ಕಾರಣಭೂತಾನ್| ಮೂಲಪಾಠೇ ತು ದ್ವನ್ದ್ವೇ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗಸ್ಯ ಪರತ್ವಾತ್ತತ್ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇತಿ ಪ್ರಯೋಗಃ||೩||

Adhikarana svabhAvalakShaNam (4) · Śloka 4

ತತ್ರ ಸ್ವಭಾವತೋ ದಿವ್ಯೋದಕರಕ್ತಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಮುದ್ಗೈಣಲಾವಾದಯೋ ಲಘವಃ, ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುವ್ರೀಹಿಮಾಷಾನೂಪಾಮಿಷಾದಯೋ ಗುರವ ಇತಿ| ತೇ ಖಲ್ವಪಿ ಸಂಯೋಗಾದಿವಿಶೇಷೈರನ್ಯಥಾತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತೇ||೪||

ಅನ್ನೇ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷೇಣ ಹಿ ವಿಲಕ್ಷಣಕಾರ್ಯಕರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಏಷಾಂ ಚ ಸ್ವಭಾವಸಂಯೋಗಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಸ್ವಭಾವೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪಮ್| ಯಥಾ ದಿವ್ಯೋದಕಾದೀನಾಂ ಲಘುತ್ವಮ್ ಕ್ಷೀರಾದೀನಾಂ ಗುರುತ್ವಮಿತಿ| ತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಸಂಯೋಗಾದಿವಿಶೇಷಾತ್ಸ್ವಭಾವಾದನ್ಯಥಾತ್ವಂ ವೈಪರೀತ್ಯಂ ಭಜನ್ತೇ| ಏತಚ್ಚ ಮಾತ್ರಾದಿಪ್ರಕರಣೇ ಸವಿಸ್ತರಮುಕ್ತಮ್| ಕೇವಲಮತ್ರ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ||೪||

Adhikarana saMyogalakShaNam (5) · Śloka 5

ತತ್ರ ಸಂಯೋಗೋ ನಾಮ ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ವಾ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಂಹತೀಭಾವಃ| ಸ ವಿಶೇಷಮಾರಭತೇ ಯನ್ನೈಕೈಕಶೋ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ||೫||

ಸಂಯೋಗೋಽನೇಕಸ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯಮ್| ಸ ಚ ಸಂಯೋಗಃ ಸಂಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಕಾರ್ಯವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕಾರ್ಯಮಾರಭತೇ| ಯತ್ ಕಾರ್ಯಮೇಕೈಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಕರ್ತುಮಶಕ್ತಂ ಸತ್ಯಪಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವೇ||೫||

Adhikarana saMskAralakShaNam (6) · Śloka 6

ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ತು ತೋಯಾಗ್ನಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಶೌಚಮನ್ಥನದೇಶಕಾಲಭಾವನಾಭಾಜನಾದಿಭಿರುಪಜನ್ಯತೇ||೬||

ಸಂಸ್ಕಾರೋಽಸ್ಯೈವ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಜಲಾಗ್ನಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಾದಿಭಿರ್ವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತಿಃ

Adhikarana mAtrAlakShaNam (7) · Śloka 7

ಮಾತ್ರಾ ಪುನಃ ಪಿಣ್ಡಪರಿಮಾಣತಃ ಸಮುದಾಯೇನ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚಾಹಾರರಾಶಿಃ||೭||

ಮಾತ್ರಾ ದ್ವಿಧಾ| ಏಕಾ ಪಿಣ್ಡಪರಿಮಾಣೇನ| ಯಥಾನ್ನೇನಾವಿಚಾರಿತಗುರುಲಾಘವೇನ ಕುಕ್ಷೇರ್ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಪೂರಯಿತವ್ಯಾವಿತಿ| ನಾನಾವಿಧದ್ರವ್ಯಸಮುದಾಯೇನ ದ್ವಿತೀಯಾ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಯಥಾ ಗುರೂಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮರ್ದ್ಧತೃಪ್ತ್ಯಾ, ಲಘೂನಾಂ ಚ ನಾತಿತೃಪ್ತತಯಾ ಭವತಿ ಇತಿ| ದ್ವಿವಿಧೋಽಪ್ಯಾಹಾರರಾಶಿರ್ಮಾತ್ರಾಶಬ್ದವಾಚ್ಯಃ||೭||

Adhikarana deshalakShaNam (8) · Śloka 8

ದೇಶೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋಪಯೋಕ್ತುಶ್ಚೋತ್ಪತ್ತ್ಯವಸ್ಥಾನೇ| ತತ್ರ ಪುನರುಪಯೋಕ್ತಾ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರತ್ವತಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೇದತಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಃ||೮||

ದೇಶೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋಪಯುಜ್ಯಮಾನಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನಮುತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಚ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾನಮೇವಮುಪಯೋಕ್ತುಶ್ಚ ಪುರುಷಸ್ಯ| ತೇನ ಕಸ್ಮಿನ್ ಕಿಙ್ಗುಣಯುಕ್ತೇ ದೇಶೇ ಪುರುಷೋ ದ್ರವ್ಯಂ ವಾ ಜಾತಂ, ಕಸ್ಮಿನ್ ವಾ ಸ್ಥಿತಮಿತಿ ವಿಕಲ್ಪಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಚ ದೇಶೇ ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋಪಯೋಕ್ತಾ ಸ್ವಸ್ಥೋ ವಾ ಸ್ಯಾದಾತುರೋ ವಾ ಕಿಮ್ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚೇತಿ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಃ| ಏತಾವತಾ ಹಿ ನಾನಾವಿಧವಿಶೇಷಾವಗತಿರ್ಭವತಿ||೮||

Adhikarana kAlalakShaNam (9) · Śloka 9

ಕಾಲಸ್ತು ಋತುವ್ಯಾಧ್ಯಪೇಕ್ಷೋ ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಶ್ಚ||೯||

ಕಾಲಸ್ತು ದ್ವೈವಿಧ್ಯೇನಾನ್ನಪಾನೋಪಯೋಗಯೋಗ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ| ಋತುವ್ಯಾಧ್ಯಪೇಕ್ಷತ್ವೇನ ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ಚ| ತತ್ರ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಋತ್ವಪೇಕ್ಷಯಾಸ್ಮಿನ್ನೃತಾವೇವಮಾಹಾರಪಾನಮಾಮ್ನಾತಮಿತ್ಯಾತುರಸ್ಯ ತು ವ್ಯಾಧ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧಾವಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮಿದಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ| ಯಥಾ ಜ್ವರೇ- `ಕ್ಷೀರೋಚಿತಸ್ಯ' ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಥವಾಽಽತುರಸ್ಯಾಪಿ ಋತ್ವಪೇಕ್ಷಾ ವಿದ್ಯತ ಏವ| ತಥಾಹಿ- ಶರದಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧೌ ತದ್ವಿಪರೀತಾನ್ಯಪಿ ಅತ್ಯರ್ಥತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾನಿ ದಾತುಂ ನ ಪಾರ್ಯನ್ತೇ| ಉಭಯಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ ಚ ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಃ||೯||

Adhikarana ajIrNe bhojanasya sarvadoShaprakopakatvam (10) · Śloka 10

ಅಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಪರಿಣತೋ ರಸ ಉತ್ತರೇಣೋಪಸಂಸೃಜ್ಯಮಾನಃ ಸರ್ವಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಪ್ರಕೋಪಯತ್ಯಾಶು||೧೦||

ಏತದುಚ್ಯತೇ-ಅಜೀರ್ಣಸ್ಯ ತು ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮನ್ನತ್ವೇನಾಹಾರಸಾರತ್ವೇನ ಚ| ಅನ್ನೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನೇಚ್ಛಾಽಪಿ ನ ಭವತಿ| ಆಹಾರಸಾರೇ ತ್ವಜೀರ್ಣ ಉತ್ತರೇಣಾದ್ಯತನೇನ ರಸೇನ ಮಿಶ್ರೀಭೂತೇ ವಾತಾದೀನಾಮುಪಲೇಪೇನ ಮಾರ್ಗರೋಧಾದಿನಾ ಪ್ರಕೋಪಃ ಶೀಘ್ರಮೇವ||೧೦||

Adhikarana jIrNe bhojanasya guNAH bhojanasya kAlashca (11) · Śloka 11

ಜೀರ್ಣೇ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥೇಷು ದೋಷೇಷು ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯಾದುತ್ಸೃಷ್ಟೇಷು ಮೂತ್ರಪುರೀಷವೇಗೇಷು ವಿಶುದ್ಧೇಷೂದ್ಗಾರಹೃದಯಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ವಿಶದಕರಣೇ ಲಘುನಿ ಶರೀರೇಽಗ್ನಾವುದೀರ್ಣೇ ಜಾತಾಯಾಂ ಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಮಭ್ಯವಹೃತಮನ್ನಮಪ್ರದೂಷಯದ್ದೋಷಾನಾಯುರ್ಬಲವರ್ಣಾನಭಿವರ್ದ್ಧಯತಿ| ಕೇವಲಮಯಮೇವ ಕಾಲೋ ಭೋಜನಸ್ಯ||೧೧||

ಜೀರ್ಣೇ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥದೋಷಾದಿಲಕ್ಷಣೇ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ದೋಷಾದಿಕಮಕೋಪಯದಾಯುರ್ಬಲಾದೀನ್ ವರ್ಧಯತಿ| ಸುಬೋಧಮ್||೧೧||

Adhikarana atItakAlabhojanasya doShAH (12) · Śloka 12

ಅತೀತಕಾಲಂ ಪುನಸ್ತದ್ವಾತವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿಪಚ್ಯತೇ ಕರ್ಶಯತ್ಯನ್ನರುಚಿಂ ಚ ಪುನರುಪಹನ್ತಿ||೧೨||

ಅತೀತಕಾಲಮಸ್ಮಿನ್ ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಕಾಲೇಽತಿಕ್ರಾನ್ತೇ|

Adhikarana AhAropayoge niyamAH (13) · Śloka 13

ಉಪಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಾ ತು ನಾಸ್ನಾತೋ, ನ ದಿಗ್ವಾಸಾ, ನೈಕವಸ್ತ್ರಧೃಕ್, ನ ಮಲಿನವಸನೋ, ನಾಹುತ್ವಾ, ನಾಜಪಿತ್ವಾ, ನಾನಿರೂಪ್ಯ ದೇವತಾಭ್ಯೋ ನ ಪಿತೃಭ್ಯೋ, ನಾದತ್ವಾಽಗ್ರಮನ್ನಮಗ್ನಯೇ, ನ ಗುರುಭ್ಯೋ ನಾತಿಥಯೇ, ನಾಭ್ಯಾಗತೇಭ್ಯೋ, ನ ಶ್ವಯವಃಶ್ವಪಚೇಭ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ಚಾಶ್ರಿತೋಪಾಶ್ರಿತಾನಪಿ ತಿರಶ್ಚೋಽಪಿ, ಸ್ವಪರಿಗೃಹೀತಾನ್ ಪ್ರಶಸ್ತದೇಶಕಾಲೋಪಕರಣಯುಕ್ತಃ, ಸ್ರಗ್ವೀ ವಿಭೂಷಿತಃ, ಸುಗನ್ಧಿರಾರ್ದ್ರಪಾಣಿಪಾದಃ ಸುವಿಶುದ್ಧವದನೋಽಭಿಮತಸಹಾಯಃ ಕೇಶಮಕ್ಷಿಕಾದ್ಯನುಪಜುಷ್ಟಮನಿನ್ದ್ಯಮನಿನ್ದನ್ನನಿನ್ದಿತಮಪುನರೂಷ್ಣೀಕೃತಂ, ನಾಽತ್ಯುಷ್ಣಮನುಪದಗ್ಧಂ, ಸುಸಿದ್ಧಮಲೋಲೋ, ನಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾವಿದಿತಂ, ನಾವಿದಿತಾಗಮಂ, ನಾತಿಸಾಯಂ, ನಾತಿಪ್ರಗೇ, ನಾಕಾಶೇ, ನಾತಪೇ, ನಾನ್ಧಕಾರೇ, ನಾಧೋ ವೃಕ್ಷಸ್ಯ, ನ ಶಯ್ಯಾಸ್ಥೋ, ನೋನ್ನಮ್ಯ ಪ್ರದೇಶಿನೀಂ, ನ ಪಾತ್ರೇ ಭಿನ್ನೇ, ನಾಸಂವೃತೇ, ನ ಮಲಿನೇ ಭಾವದೂಷಿತೇ ವಾ, ನ ಚಾಸನಸ್ಥಿತೇ, ನ ಹಸ್ತಸ್ಥೇ, ನ ಹಸ್ತೇ, ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಃ, ಸುಮನಾಃ ಶುಚಿಭಕ್ತಾಕ್ಷುಧಿತಾನುಕೂಲಜನೋಪಹಿತಂ ಹಿತಮನ್ನಮಶ್ನೀಯಾತ್||೧೩||

ನಾಸ್ನಾತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಆಹಾರಸ್ಯೋಪಯೋಗೇ ನಿಯಮ ಉಚ್ಯತೇ| ದಿಗ್ವಾಸಾ ಅಗೃಹೀತವಸನಃ| ನ ಚೈಕಪಟಃ| ನಾಹುತ್ವಾ ತಿಲಘೃತಾದಿಭಿರ್ಮನ್ತ್ರಪೂರ್ವಮಗ್ನಿಮ್| ನ ಜಪಮಕೃತ್ವಾ| ನ ದೇವತಾಭ್ಯೋಽನಿರೂಪ್ಯಾಸಙ್ಕಲ್ಪ್ಯ ತದಾಹಾರಂ ನ ಚಾಗ್ರಂ ಪ್ರಥಮಮನುಚ್ಛಿಷ್ಟಸಕಲಭೋಜನೇಭ್ಯಃ ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಮಗ್ನಯೇ ಅದತ್ವಾ| ಅತಿಥಿರಾಗನ್ತುರ್ಭೋಜನಾರ್ಥೀ| ಅಭ್ಯಾಗತಾಸ್ತದ್ವೇಶ್ಮ ಕೇನಚಿತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಗತಾ ಬಾನ್ಧವಾದ್ಯಾಃ| ವಯಾಂಸಿ ಪಕ್ಷಿಣಃ ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ಭೋಜನಾದಿನಾ| ಆಶ್ರಿತಾನ್ ತದುಪಾಸಕಾನ್ ಭೃತ್ಯಬಾನ್ಧವಾದೀನುಪಾಶ್ರಿತಾನಾಶ್ರಿತಾಶ್ರಿತಾನ್| ತಿರಶ್ಚೋ ಗವಾಶ್ವಾದಯಃ| ಪರಿಗೃಹೀತಾಃ ಸ್ವತ್ವಮಾಪಾದಿತಾಃ| ತಥಾ ಪ್ರಶಸ್ತೈರದುಷ್ಟೈರ್ದೇಶಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಃ ಅನಿನ್ದ್ಯಃ| ಭೋಜನಮಗರ್ಹಿತಂ ಸ್ವಭಾವೇನ| ತಥಾ ಚಾನಿನ್ದ್ಯಮಪಿ ಸ್ವಯಮನಿನ್ದನ್ನಾಹಾರೇ ಗರ್ಹಾಮಕುರ್ವನ್ನನ್ಯೈಶ್ಚಾನಿನ್ದಿತಮ್| ಉಪದಗ್ಧಮಿತ್ಯಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾತ್ ಅಸಾತ್ಮ್ಯಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಮವಿದಿತಂ ಗುಣಾಗುಣೈರವಿಜ್ಞಾತಸ್ವರೂಪಮವಿದಿತಾಗಮಮಜ್ಞಾತಾಗಮಂ ನಾತಿಸಾಯಂ ನಾತಿಪ್ರಗ ಇತಿ ಚೇತ್ಯಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ದಿನಾರಮ್ಭೇ ದಿನಕ್ಷಯೇ ಚ ಭೋಜನಪ್ರತಿಷೇಧೋಽಭೀಷ್ಟಃ| ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾಭಿಧಾಯೀ ತು ಪ್ರಗೇಶಬ್ದಃ ಕಥಂ ಪ್ರಯುಕ್ತ ಇತಿ ನ ಜಾನೇ| ಅಥವಾತಿಕ್ರಾನ್ತಪ್ರಗ ಇತಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಭೋಜನಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಆಕಾಶಂ ನಿರಾವರಣೋ ದೇಶಃ| ಉನ್ನಮಯ್ಯ ಉತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪ್ರದೇಶಿನೀಂ ಅಙ್ಗುಷ್ಠತೋ ದ್ವಿತೀಯಾಙ್ಗುಲಿಃ ಪ್ರದೇಶಿನೀ| ಭಾವದೂಷಿತಮದುಷ್ಟಮಪಿ ದುಷ್ಟತಯಾ ಭಾವಿತಮ್| ಭೋಕ್ತುರ್ನ ಹಸ್ತಸ್ಥೇ ಪಾತ್ರೇ ಗೃಹೀತಮಾಹಾರಮಶ್ನೀಯಾತ್| ಕೇವಲಂ ಹಸ್ತೇ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಚ ನಾಶ್ನೀಯಾತ್| ಶುಚ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೇನ ಪರಿಜನೋಪಹಿತಂ ಢೌಕಿತಮ್| ಹಿತಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಮಶ್ನೀಯಾತ್||೧೩||

Adhikarana paryuShitAnnaniShedhaH apavAdashca (14) · Śloka 14

ನ ಪರ್ಯುಷಿತಮನ್ಯತ್ರ ಮಾಂಸೋಪದಂಶಭಕ್ಷ್ಯೇಭ್ಯಃ||೧೪||

ಮಾಂಸಾದೀಂಶ್ಚ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽನ್ಯಮಾಹಾರಂ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಗತಾಹೋರಾತ್ರಂ ನಾಶ್ನೀಯಾತ್| ಉಪದಂಶಂ ಯದನಗ್ನಿಸಿದ್ಧಿಮಪಿ ಫಲಾದಿ ದನ್ತೋನೋಪದಶ್ಯಾನ್ನೇನ ಸಹ ಭುಜ್ಯತೇ||೧೪||

Adhikarana nishsheShabhojananiShedhaH apavAdashca (15) · Śloka 15

ನಾಶೇಷಮನ್ಯತ್ರ ದಧಿ-ಮಧು-ಸಲಿಲ-ಸಕ್ತು-ಶುಕ್ತ-ಪಾಯಸೇಭ್ಯಃ||೧೫||

ದಧ್ಯಾದೀನಿ ಚ ನಿಃಶೋಷಾಣ್ಯಭ್ಯವಹರೇತ್ ಅನ್ಯತ್ ಸಶೇಷಮಿತಿ|

Adhikarana snigdhatvAdiguNayuktAhArasyaiva BojananirdeshaH Bojanakramashca (16) · Śloka 16

ಅಪಿ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಲಘೂಷ್ಣಮವಿಲಮ್ಬಿತಮನತಿದ್ರುತಮಜಲ್ಪನ್ನಹಸಂಸ್ತನ್ಮನಾಃ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಗಾತ್ಮಾನಮ್||೧೬||

ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಚಾಹಾರಮಭ್ಯವಹರೇತ್ ತನ್ಮನಾಃ ಅಭ್ಯವಹ್ನಿಯಮಾಣೇ ದತ್ತಚಿತ್ತಃ| ಆತ್ಮಾನಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ|

Adhikarana snigdhalaghUShNAhAraguNAH (17) · Śloka 17

ಸ್ನಿಗ್ಧಲಘೂಷ್ಣಾನಿ ಹಿ ವಹ್ನಿಮೌದರ್ಯಮುದೀರಯನ್ತಿ ಕೋಷ್ಠಂ ಪರಿಶೋಧಯನ್ತಿ ಧಾತೂನ್ನ ವಿಕುರ್ವತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಜ್ಜರಯನ್ತ್ಯನಿಲಮನುಲೋಮಯನ್ತಿ||೧೭||

ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಿ ತ್ರೀಣಿ ಧಾತೂನ್ ರಸಾದೀನ್ ನಿರ್ಮಲೀಕರಣೇನೋಪಬೃಂಹಕತ್ವೇನ ಚ ನ ವಿಕುರ್ವತೇ||೧೭||

Adhikarana snigdhAhAraguNAH (18) · Śloka 18

ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ದೃಢೀಕರೋತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯುಪಚಿನೋತಿ ಶರೀರಮಪಚಿನೋತಿ ಜರಸಂ, ಬಲಮಭಿವರ್ದ್ಧಯತಿ, ವರ್ಣಪ್ರಸಾದಮಭಿನಿರ್ವರ್ತ್ತಯತಿ||೧೮||

ಅನ್ಯತ್ ಸುಬೋಧಮ್||೧೮||

Adhikarana laghvAhAraguNAH (19) · Śloka 19

ಲಘು ಚ ಪುನಃ ಸ್ವಭಾವಾದಿಭಿರನ್ನಮಪ್ರತಿಪೀಡಯದ್ದೋಷಾನವ್ಯಥಮಾನಂ ಪರಿಣಾಮಮೇತಿ| ವಿಪನ್ನಮಪಿ ಚಾಲ್ಪದೋಷಂ ಭವತಿ||೧೯||

ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಅಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಿಲಘುತ್ವಗ್ರಹಣಮ್| ವಿಪನ್ನಮಪಿ ಅಪಥ್ಯತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಪಿ ಸ್ವಲ್ಪದೋಷಂ ಭವತಿ||೧೯||

Adhikarana uShNAhAraguNAH (1) · Śloka 1

ಉಷ್ಣಂ ಚ ಪುನರ್ಜನಯತಿ ರುಚಿಮುಪಶೋಷಯತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮ್|೧|

Adhikarana vilambitAhAragrahaNe doShAH (1) · Śloka 1

ವಿಲಮ್ಬಿತಂ ತು ಭುಞ್ಜಾನೋ ನ ತೃಪ್ತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ಬಹು ಚ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಶೀತೀಭವತಿ ಚಾನ್ನಜಾತಂ ವಿಷಮಪಾಕಂ ಚ ಭವತಿ||೧||

Adhikarana atidrutAhAragrahaNe doShAH (20) · Śloka 20

ಅತಿದ್ರುತನ್ತು ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ಜಲ್ಪತೋ ಹಸತೋಽನ್ಯಮನಸೋ ವಾ ಭವೇದುತ್ಸ್ನೇಹನಮವಸಾದನಂ ಭೋಜನಸ್ಯಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಂ ಗುಣದೋಷವಿಭಾವನಞ್ಚ||೨೦||

ಉತ್ಸ್ನೇಹನಮನ್ನಸ್ಯಾನ್ಯನಾಡೀಗಮನಮ್| ಭೋಜನಸ್ಯ ಕೋಷ್ಠಪ್ರಾಪ್ತಿಪಾಕಯೋರವಸಾದಃ| ಅನ್ಯಮನಸ್ಕತ್ವಾಚ್ಚ ಭೋಜನಗುಣದೋಷಾನ್ ವಿಚಾರಯಿತುಂ ನ ಶ್ಕ್ಯತೇ||೨೦||

Adhikarana bhojanasamaye AtmasamIkShA (21) · Śloka 21

ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಗಾತ್ಮಾನಮಿತಿ, ಮಮೇದಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿದಮಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ನಿತ್ಯಮಪ್ರಮತ್ತಃ ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷೇತ್||೨೧||

ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಗಾತ್ಮಾನಮಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ| ಆತ್ಮಾನಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಇದಂ ವಾ ತದಾತ್ವೇ ಪ್ರಸ್ತುತಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿದಮಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ||೨೧||

Adhikarana sAtmyAsAtmyalakShaNam (22) · Śloka 22

ತತ್ರ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮ ಸಹಾತ್ಮನಾ ಭವತ್ಯಭ್ಯಸ್ತಂ ತದೌಚಿತ್ಯಾದುಪಶೇತ ಇತ್ಯೇಕೇ| ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಪರೀತಮಪಶಯಾದಸಾತ್ಮ್ಯಮ್||೨೨||

ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಜ್ಜನ್ಮನಃ ಪ್ರಭೃತಿ ಸಹಾತ್ಮನಾಽಭ್ಯಸ್ತಂ ತಚ್ಚ ಶರೀರೇ ಔಚಿತ್ಯಾದಭ್ಯಸ್ತತ್ವಾದುಪಶೇತೇ ಸುಖಾವಹಂ ಭವತಿ ಏತದೇವ ಚ ಲೋಕೇ ಸಾತ್ಮ್ಯಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಯಜ್ಜನ್ಮನಃ ಪ್ರಭೃತ್ಯಭ್ಯಸ್ತಂ ಸುಖಾವಹಂ ಚ| ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲಾಭ್ಯಸ್ತಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮೇವ| ಏತದ್ವಿಪರೀತಮಸಾತ್ಮ್ಯಮ್||೨೨||

Adhikarana matAntareNa sAtmyAsAtmyalakShaNam (23) · Śloka 23

ಅನ್ಯೇ ಪುನಃ ಪ್ರಕೃತಿವಯೋದೇಶರ್ತುದೋಷವ್ಯಾಧಿವಶೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಬಹುವಿಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ತೇ ಹ್ಯಪಶಯಮಾತ್ರಮಙ್ಗೀಕೃತ್ಯ ವಿಪರೀತಗುಣಮಪ್ಯುಪಚಾರೇಣ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ| ತುಲ್ಯಗುಣಂ ಚಾನುಪಶಯಾದಸಾತ್ಮ್ಯಮ್||೨೩||

ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಚಾರ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಭೇದೇನ ಸುಖಕರ್ತೃತ್ವಮಾತ್ರಹೇತುಂ ಬಹುವಿಧಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ತೇ ಚ ಜನ್ಮನಃ ಪ್ರಭೃತ್ಯಭ್ಯಸ್ತಮನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿದೇಶಾದಿವಿಶೇಷಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಶರೀರಸಂವರ್ದ್ಧಕದ್ರವ್ಯಗುಣೇಭ್ಯೋ ವಿಪರೀತಗುಣಮಪಿ ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸುಖಹೇತುತ್ವಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ| ತೇಷಾಞ್ಚ ಸದೃಶಗುಣಮಪಿ ಶರೀರೇಣಾಹಾರಜಾತಂ ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಸುಖಾವಹತ್ವಾದಸಾತ್ಮ್ಯಮ್||೨೩||

Adhikarana sAtmyasya traividhyam (24) · Śloka 24

ಸಾತ್ಮ್ಯನ್ತು ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯವಿಭಾಗೇನ ತ್ರಿವಿಧಮ್| ತತ್ರ ಸರ್ವರಸಂ ಪ್ರವರಮೇಕರಸಮವರಂ, ಮಧ್ಯನ್ತು ಮಧ್ಯಮೇವ||೨೪||

ಸರ್ವಂ ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ ತ ಇಚ್ಛನ್ತಿ| ಸುಬೋಧಮ್|| ೨೪||

Adhikarana sAtmyAnAmupayogavyavasthA (25) · Śloka 25

ತೇಷು ಪ್ರವರಂ ಸಮದೋಷಸ್ಯೋಪದಿಶನ್ತೀತಿ| ಇತರೇಷಾಮಪಿ ಕ್ರಮೇಣ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಪಿ ಚಾಹಿತಂ ಪಾದೇನ (ಪಾದಾಂಶೇನ) ವಾ ವಿವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್||೨೫||

ತೇಷು ಚ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರವರಂ ಸರ್ವರಸಂ ಸಮದೋಷಪ್ರಕೃತೇಃ ಸುಖಾವಹತ್ವೇನೋಪದಿಶನ್ತಿ| ಇತರೇಷಾಂ ಚ ವಿಷಮದೋಷಪ್ರಕೃತೀನಾಮಪಿ ಕ್ರಮಾದಭ್ಯಾಸೇನ ಸರ್ವರಸಸ್ಯ ಶರೀರಗುಣೈಃ ಸಾದೃಶ್ಯಾತ್| ತೇನ ಬಲಾದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ಮಧ್ಯಮವರಂ ಚ ವಿಷಮದೋಷ- ಪ್ರಕೃತೀನಾಮವರಮೇವೇತಿ| ತಚ್ಚ ಯಥಾಯಥಮುಪಶಯಾತ್||೨೫||

Adhikarana hitahitAhAralakShaNantayoH shIlanaparihAropadeshashca (26) · Śloka 26

ತತ್ರ ಯದಾಹಾರಜಾತಂ ಸಮಧಾತೂನನುವರ್ತಯತಿ ವಿಷಮಾಂಶ್ಚ ಸಮೀಕರೋತಿ ತತ್ಸಮಾಸತೋ ಹಿತಮ್| ವಿಪರೀತಮಹಿತಮ್| ತತ್ ಪುನರ್ಮಾತ್ರಾಯೋಗಾದಿವೈಚಿತ್ರ್ಯಾದನಿಯತಮಪಿ ಯಥೋಪದೇಶಂ ಯಥಾಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಚ ಶೀಲಯೇತ್ ಪರಿಹರೇಚ್ಚ||೨೬||

ಪೂರ್ವ (ಅ೦ಸಂ೦ಸೂ೦-೯) ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಹಿತಂ ಕ್ರಮೇಣ ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯುಕ್ತಮತಸ್ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಹಿತಾಹಿತಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ಹಿತಾಹಿತಂ ಮಾತ್ರಾಸಂಯೋಗಾದೀನಾಂ ವೈಚಿತ್ರ್ಯಾದನಿಯತಸ್ವರೂಪಮಪಿ ಯಥೋಪದೇಶಂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶತನ್ತ್ರತಯಾ ಯಥಾಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಬಹುತ್ವಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಯದ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಸಮ್ಭವತಿ ತದ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ಶೀಲಯೇತ್ ಪರಿಹರೇಚ್ಚ| ಹಿತಂ ಶೀಲಯೇದಭ್ಯಸೇದಹಿತಂ ಚ ಪರಿಹರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೬||

Adhikarana samashanAdiparihAravidhisteShAM lakShaNa~jca (27) · Śloka 27

ತಥಾ ವಿಶೇಷತಃ ಸಮಶನಮಧ್ಯಶನಮಮಾತ್ರಾಶನಂ ವಿಷಮಾಶನಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್| ತತ್ರ ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯಮೇಕತ್ರ ಭುಕ್ತಂ ಸಮಶನಮ್| ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿಭುಕ್ತಮಧ್ಯಶನಮ್| ಅಮಾತ್ರಾಶನಂ ಪುನಃ ಪೃಥಗೇವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅಪ್ರಾಪ್ತಾತೀತಕಾಲನ್ತು ಭುಕ್ತಂ ವಿಷಮಾಶನಮಿತಿ||೨೭||

ಸಮಶನಾದೀಂಸ್ತು ವಿಶೇಷತಃ ಪರಿಹರೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಥ್ಯಮಪಥ್ಯಂ ಚ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಂ ಸಮಶನಮ್| ಯಥೋಚಿತಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ಯತ್ ಪುನರ್ಭುಜ್ಯತೇ ತದಧ್ಯಶನಮ್| ಅಮಾತ್ರಾಶನಮಗ್ರತೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಯಥೋಚಿತಭೋಜನಕಾಲೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇಽತಿಕ್ರಾನ್ತೇ ವಾ ಭುಜ್ಯತೇ ತದ್ವಿಷಮಾಶನಮ್||೨೭||

Adhikarana bhojanasyopakalpanAprakAraH (28) · Śloka 28

ಭುಞ್ಜಾನಸ್ತು ಪೇಯಾಯೂಷರಸಾನ್ ವ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ರಾಜತೇಷು ಪಾತ್ರೇಷು ನಿದಧ್ಯಾತ್| ಪರಿಶುಷ್ಕಪ್ರದಿಗ್ಧಾನತ್ಯುಷ್ಣಞ್ಚ ಪಯಃ ಸೌವರ್ಣೇಷು| ಖಲಖಟ್ವರಕಾಮ್ಬಲಿಕಾನ್ ಕಾಂಸ್ಯೇಷು| ರಾಗಷಾಡವಸಟ್ಟಕಾನ್ ವಜ್ರವೈಡೂರ್ಯವಿಚಿತ್ರೇಷು| ಘೃತಮಾಯಸೇ| ಪಯಃ ಸುಶೀತಂ ತಾಮ್ರಮಯೇ| ಪಾನೀಯಂ ಪಾನಿಕಾನಿ ಚ ಮೃದ್ಧೇಮಸ್ಫಟಿಕಕಾಚಮಯೇಷು| ಓದನಂ ಚ ವಿಸ್ತೀರ್ಣೇ ಮನೋರಮೇ ಸ್ಥಾನೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಹಿ ವರ್ಣಗನ್ಧರಸಾನ್ಯತ್ವಾದಹಿತಂ ಸ್ಯಾತ್||೨೮||

ಅನ್ಯತ್ಸುಬೋಧಮ್| ಕಟ್ವರೋ ನಾಮ ಕಟ್ವಮ್ಲೋಪದೇಹವ್ಯಞ್ಜನವಿಶೇಷಃ| ಸಟ್ಟಕನಾಮಾ ರಾಗಷಾಡವಸದೃಶೋ ದೇಶಾನ್ತರೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ|| ೨೮||

Adhikarana bhojanapAtre bhakShyAdInAM sthAnam (1) · Śloka 1

ಅಪಿ ಚ - ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವೇ ಭಕ್ಷ್ಯಂ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ಸವ್ಯೇ ಪೇಯಂ ಲೇಹ್ಯಂ ಮುಖೋದ್ಘರ್ಷಣಪಿಣ್ಡೀಂ ಚ| ಮಧ್ಯೇ ಭೋಜ್ಯಮಿತಿ||೧||

Adhikarana avasthAvashAdbhojane pUrvaM dravAdInAmupayogaH (29) · Śloka 29

ಯಥಾಗ್ನಿಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತು ಪ್ರಾಕ್ ದ್ರವಮುಪಶುಷ್ಕಂ ವಾಶ್ನೀಯಾತ್| ಪ್ರಾಗೇವ ತು ಗುರುಸ್ವಾದುಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ||೨೯||

ಅಗ್ನಿಬಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ದ್ರವಂ ಶುಷ್ಕಂ ವಾ ಪ್ರಥಮಮದ್ಯಾತ್| ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮಾಹಾರಂ ಪೂರ್ವಮೇವಾದ್ಯಾತ್|| ೨೯||

Adhikarana bhojanasya madhyAntayorupayojyarasAdi (30) · Śloka 30

ಮಧ್ಯೇಽಮ್ಲಲವಣಮನ್ತೇ ರೂಕ್ಷಂ ದ್ರವಮಿತರರಸಯುಕ್ತಞ್ಚ|೩೦|

Adhikarana mandAgnestvAdau dravoShNAhAraH (30) · Śloka 30

ತತ್ರ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರ್ದ್ರವೋಷ್ಣೇನ ಸಮುತ್ತೇಜಿತೋಷ್ಮಣೋಽನ್ಯದುಪಯುಕ್ತಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಾಕಮೇತಿ||೩೦||

ಮನ್ದಾಗ್ನಿಸ್ತು ದ್ರವೋಷ್ಣಮೇವಾದೌ ಭುಞ್ಜೀತ|| ೩೦||

Adhikarana anupAne salilasya shreShThatA (31) · Śloka 31

ಅನುಪಾನೇ ತು ಸಲಿಲಮೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಸರ್ವರಸಯೋನಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವಭೂತಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾಜ್ಜೀವನಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ||೩೧||

ಅನುಪಾನೇ ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಪಾನೇ ಜಲಮೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಸರ್ವರಸಜನಕಶಕ್ತೇಃ ಸರ್ವಗುಣತ್ವಾದ್ಭೋಜನರಸಾವಿರೋಧಾಚ್ಛರೀರವೃದ್ಧಿಕರಮ್|| ೩೧||

Adhikarana dravyAdivisheSheNAnupAnavisheShavarNanam (32) · Śloka 32

ತಚ್ಛೀತಂ ದಧಿಮಧುಯವಗೋಧೂಮಮದ್ಯವಿಶೇಷೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಚ ವಿದಾಹಿಷು ಶರದ್ಗ್ರೀಷ್ಮಯೋಶ್ಚ| ಉಷ್ಣಂ ಪಿಷ್ಟಮಯೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ಚ ದುರ್ಜರೇಷು ಹೇಮನ್ತೇ ಚ| ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ಚೇಕ್ಷೇತ| ಕ್ಷೀರಂ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯೋಃತಥೈವೋಪಸಾಧ್ವಭಾಷ್ಯಸ್ತ್ರೀವ್ಯಾಯಾಮಕ್ಲಾನ್ತಬಾಲವೃದ್ಧೇಷು| ಮಾಂಸರಸಃ ಶೋಷಾದಿಷು| ವಾತೇ ತ್ವಮ್ಲಾನಿ ಚ| ಪಿತ್ತೇ ಶರ್ಕರೋದಕಮ್| ತ್ರಿಫಲೋದಕನ್ತು ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಾಕ್ಷಿಗಲರೋಗೇಷು| ಮಸ್ತ್ವೇವ ವಾ ದಧ್ನಿ ಕೂಚಿಕಾಕೀಲಾಟಯೋಶ್ಚ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಮಸ್ತು ತಕ್ರಂ ವಾ ಶಾಕಾವರಾನ್ನೇಷು| ಮದ್ಯಂ ಮಾಂಸೇಷು| ಫಲಾಮ್ಲಮಮ್ಬು ವಾಽಽಸವಾಂಶ್ಚ ವಿವಿಧಾನ್ ವಿಭಜ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಮಧ್ವಾಸವಾನ್ ಗ್ರಾಮ್ಯೇಷು, ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ ತ್ರಿಫಲಾಸವಾನ್ ವನ್ಯೇಷು| ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಫಲಾಸವಾನ್ ವಿಷ್ಕಿರೇಷು| ಅರ್ಕಶೇಲುಶಿರೀಷಕಪಿತ್ಥಾಸವಾನ್ ಬಿಲೇಶಯೇಷು, ದಿಗ್ಧಹತೇಷು ಚ| ಅಮ್ಲಫಲಾಸವಾನ್ ಪ್ರಸಹೇಷು| ಕಾಶೇಕ್ಷುಪದ್ಮಬೀಜಶೃಙ್ಗಾಟಕಕಶೇರುಕಮೃದ್ವೀಕಾಖದಿರಾಸವಾನ್ ಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಂ ವಾ ಶೀತಮುದಕಮುದಶ್ವಿದ್ವಾ ಮಹಾಮೃಗೇಷ್ವೌದಕೇಷು ಚ| ಸುರಾಂ ಪ್ರತುದೇಷು ತಥಾ ಶ್ರಮಾರ್ತೇಷು ಕೃಶೇಷು ಚ| ಮಧೂದಕಂ ಸ್ಥೂಲೇಷು| ಮದ್ಯಂ ಮದ್ಯಮಾಂಸಸಾತ್ಮ್ಯೇಷ್ವಲ್ಪಾಗ್ನಿಷು||೩೨||

ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ಚೇಕ್ಷೇತ ಇತ್ಯೇತಾವತೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಶೀತಸ್ಯೋಷ್ಣಸ್ಯ ಚ ಪಾನೀಯಸ್ಯ ತತ್ರೋಕ್ತೇಃ ಸ್ವವಿಷಯೇಽನುಪಾನಪ್ರಯೋಗಃ| ಕ್ಷೀರಂ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯೋರುಪವಾಸಕ್ಲಾನ್ತಾದಿಷು ಚ| ಮಾಂಸರಸಃ ಶೋಷಾದಿಷು ಅತಿಲಙ್ಘನೋಕ್ತೇಷು ರೋಗೇಷು| ವಾತೇ ತು ವೃದ್ಧೇ ಅನುಪಾನಮಮ್ಲಾನಿ ಕಾಞ್ಜಿಕಾದೀನಿ ಚಕಾರಾನ್ಮಾಂಸರಸೋಽಪಿ| ಪಿತ್ತೇ ಶರ್ಕರೋದಕಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಮಾಕ್ಷಿಕಸಂಯುಕ್ತಂ ತ್ರಿಫಲಾಕ್ವಥಿತಂ ಜಲಮ್| ಅಕ್ಷಿರೋಗೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಗಲರೋಗೇಷು ಚ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸರ್ವೇಷು ಸಮಾಕ್ಷಿಕಂ ತ್ರಿಫಲೋದಕಮ್| ದಧ್ನಿ ಶೀತೋದಕಮನುಪಾನಂ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಚ್ಯತೇ- ಮಸ್ತ್ವೇವ ವೇತಿ| ದಧ್ನ ಉಭಯಾನುಪಾನಸಮುಚ್ಚಯಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮೇವಕಾರಕರಣಮ್| ತೇನ ಶೀತೋದಕಂ ವಾ ಮಸ್ತು ವಾ ದಧ್ಯನುಪಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ಕೂಚಿಕಾಕೀಲಾಟಯೋಶ್ಚ ಮಸ್ತ್ವೇವ| ಅವರಾನ್ನಂ ವಿದಲಸಸ್ಯಾನ್ನಮ್| ಅರ್ಕಾದ್ಯಾಸವಾನ್ ಬಿಲೇಶಯೇಷು| ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾನ್ಯೇಷು ಚ ವಿಷದಿಗ್ಧಶಸ್ತ್ರಹತೇಷು ಚ ಮಧೂದಕಂ ಸ್ಥೂಲೇಷ್ವೇವ|| ೩೨||

Adhikarana anupAnalakShaNam (33) · Śloka 33

ಅಪಿ ಚ - ಸಮಾಸೇನಾನ್ನವಿಪರೀತಮವಿರೋಧಿ ಚ||೩೩||

ಸಮಾಸತಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತ ಉಚ್ಯತೇ| ಭುಕ್ತಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಗುಣೈರ್ವಿಪರೀತಂ ಯದ್ ದ್ರವಂ ತದನುಪಾನಾಯ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಚ್ಚ ಯದಿ ವಿರುದ್ಧಾನ್ನವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ನ ವಿರುದ್ಧ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಪರಸ್ಪರಂ ಸದೃಶಾನಾಮಸದೃಶಾನಾಂ ವಾ ಗುಣಾನಾಮುಭಯತ್ರಾಪಿ ಬಲವತಾಂ ಸತಾಂ ವಿರೋಧ ಉಕ್ತಃ|| ೩೩||

Adhikarana anupAnaguNAH (34) · Śloka 34

ಅನುಪಾನಂ ಖಲು ತರ್ಪಯತಿ ಪ್ರೀಣಯತ್ಯೂರ್ಜಯತಿ ಬೃಂಹಯತಿ ದೇಹಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಪ್ತಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ ಭುಕ್ತಮವಸಾದಯತ್ಯನ್ನಸಙ್ಘಾತಂ ಭಿನತ್ತಿ ಮಾರ್ದವಮಾಪಾದಯತಿ ಕ್ಲೇದಯತಿ ಸುಖಪರಿಣಾಮಿತಾಮಾಶುವ್ಯವಾಯಿತಾಂ ಚಾಹಾರಸ್ಯೋಪಜನಯತಿ||೩೪||

ತರ್ಪಣತ್ವಾದಯೋಽನುಪಾನಗುಣಾಃ|| ೩೪||

Adhikarana anupAnavarjyAH (35) · Śloka 35

ವರ್ಜ್ಯಂ ತೂರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಶ್ವಾಸಕಾಸಪ್ರಸೇಕಹಿಧ್ಮಾಸ್ವರಭೇದೋರಃಕ್ಷತಿಭಿರ್ಗೀತಭಾಷ್ಯಪ್ರಸಕ್ತೈಶ್ಚ| ತೇಷಾಂ ಹಿ ಪ್ರದೂಷ್ಯಾಮಾಶಯಮುರಃಕಣ್ಠಸ್ಥಿತಮಾಹಾರಜಂ ಸ್ನೇಹಮಾಸಾದ್ಯ ತದಭಿಷ್ಯನ್ದಾಗ್ನಿಸಾದಚ್ಛರ್ದ್ಯಾದೀನಾಮಯಾನ್ ವಿದಧ್ಯಾತ್||೩೫||

ಜತ್ರುಣ ಊರ್ಧ್ವಮಕ್ಷಕಸನ್ಧೇರುಪರಿ ಯಸ್ಯ ರೋಗಸ್ತೇನ ಶ್ವಾಸಾದಿಮದ್ಭಿಶ್ಚ ಸರ್ವಮನುಪಾನಂ ನ ಸೇವ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಯದೇತದನುಪಾನಂ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಂ ತಜ್ಜಲಮೇವ| ಕಾಸಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀರಾದ್ಯನುಪಾನವಿಧಾನಾತ್| ವಯಂ ತು ಮನ್ಯಾಮಹೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾತ್ರ ಸರ್ವಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಕಾಸಾದೀನಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ಕ್ಷೀರಾದೀನಾಮಪವಾದತ್ವಂ ಭವತಿ| ತೇಷಾಂ ಹ್ಯೂರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಾದೀನಾಂ ತದನುಪಾನಂ ಯಥೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣಾಭಿಷ್ಯನ್ದಾದೀನ್ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಏವಂ ಹೇತುಕಾನಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana pAnAnantaraM niShiddhAni varjanIyAni ca (36) · Śloka 36

ಪೀತ್ವಾ ಚ ಭಾಷ್ಯಗೇಯಾಧ್ವಸ್ವಪ್ನಾನ್ನ ಶೀಲಯೇತ್| ಪಾನಂ ಚ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನ ದೇಹಮೇಹಕಣ್ಠಾಕ್ಷಿರೋಗವ್ರಣಿನ ಇತಿ||೩೬||

ಬಹು ಚ ಪಾನಂ ಪೀತ್ವಾ ಭಾಷ್ಯಾದೀನ್ನ ಶೀಲಯೇತ್| ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾದಿನಾ ಸತಾ ಪಾನಂ ನೈವ ಸೇವ್ಯಮ್|| ೩೬||

Adhikarana bhojanAnantaravidhiH dravottarabhojanasya visheShashca (37) · Śloka 37

ತತಃ ಪಾಣಿಗತಮನ್ನಮನ್ಯೇನಾಪನೀಯ ದನ್ತಾನ್ತರಸ್ಥಞ್ಚ ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಶೋಧನೇನ ವಿಶೋಧ್ಯ ಲೇಪಗನ್ಧಸ್ನೇಹಾಪನೋದಮಾಚಾನ್ತೋಽಙ್ಗುಲ್ಯಗ್ರಗಲಿತಾಮ್ಬುಪರಿಷಿಕ್ತನೇತ್ರಸ್ತಾಮ್ಬೂಲಾ-ದಿಕೃತವದನವೈಶದ್ಯೋ ಧೂಮಪಾನಾದಿಹೃತೋರ್ಧ್ವಕಫವೇಗಃ ಪದಶತಮಾತ್ರಂ ಗತ್ವಾ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಸಂವಿಶೇತ್| ದ್ರವೋತ್ತರಭೋಜನಸ್ತು ಶಯ್ಯಾಂ ನಾತಿಸೇವೇತ||೩೭||

ಪಾಣಿಗತಂ ಹಸ್ತಲಗ್ನಮನ್ನಂ ಪರಿಶುಷ್ಕೇಣಾನ್ಯೇನಾಪನೀಯ ದನ್ತಾನ್ತರಸ್ಥಂ ಚ ಶಸ್ತ್ರವಿಧೌ (ಅ೦ಸಂ೦ಸೂ೦-೩೪) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣದನ್ತಶೋಧನೇನಾಪನೀಯಾಚಾಮೇತ್| ಊರ್ಧ್ವಕಫವೇಗೋಽನ್ನಪೀಡಯಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶಿರಃಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ಬಹುದ್ರವ ಆಹಾರೋ ಯೇನ ಭುಕ್ತಸ್ತೇನ ತತ್ಕಾಲಂ ಶಯ್ಯಾ ನಾಶ್ರಯಣೀಯಾ| ಅಥವಾ ದ್ರವಮುತ್ತರಭೋಜನಮನ್ತಭೋಜನಂ ಯಸ್ಯೇತಿ ವಿಗ್ರಹಃ|| ೩೭||

Adhikarana bhuktavataH niShiddhAni (38) · Śloka 38

ಯಾನಪ್ಲವನವಾಹನಾಗ್ನ್ಯಾತಪಾಂಶ್ಚ ಭುಕ್ತವಾನ್ ವರ್ಜಯೇತ್| ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಕರಾ ಭಾವಾಃ ತೇಷಾಂ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಚ ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಕರಾಃ ಪುನರಿಮೇ ಭಾವಾಃ| ತದ್ಯಥಾ ಊಷ್ಮಾ, ವಾಯುಃ, ಸ್ನೇಹಃ, ಕ್ಲೇದಃ, ಕಾಲಃ ಸಮಯೋಗಶ್ಚ ತತ್ರೋಷ್ಮಾ ಪಚತಿ, ವಾಯುರಪಕರ್ಷತಿ, ಸ್ನೇಹೋ ಮಾರ್ದವಂ ಜನಯತಿ, ಕ್ಲೇದಶೈಥಿಲ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ, ಕಾಲಃ ಸರ್ವವಪುರ್ವ್ಯಾಪ್ತಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ| ಸಮಯೋಗಸ್ತ್ವೇಷಾಮನ್ನಪರಿಣಾಮಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ||೩೮||

ಊಷ್ಮಾದಯ ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಕರಾಃ- ಊಷ್ಮಾಗ್ನಿಃ ಪಚತಿ| ವಾಯುಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ಥಾನಮನ್ನಸ್ಯ ಪಾಕಾಯಾಪಕರ್ಷತಿ| ಕ್ಲೇದೋಽನ್ನಸಙ್ಘಾತಂ ಶ್ಲಥಯತಿ| ಸ್ನೇಹೋಽನ್ನಸ್ಯ ಕಾಠಿನ್ಯಂ ನಾಶಯತಿ| ಕಾಲಃ ಪರಿಣಾಮಮನ್ನಸ್ಯ ವಪುರ್ವ್ಯಾಪ್ತಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ| ತೇಷಾಞ್ಚ ಕ್ಲೇದಾದೀನಾಂ ಸಮಯೋಗಃ ಅಹೀನಾತಿಮಾತ್ರತ್ವಮನ್ನಪರಿಣಾಮೋದ್ಭವಾನಾಂ ದೋಷಧಾತುಮಲಾನಾಂ ಸಮತ್ವಕರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ|| ೩೮||

Adhikarana samayogasya kAraNAni (39) · Śloka 39

ಸಮಯೋಗಸ್ಯ ತು ಪುನಃ ಕಾರಾಣಾನ್ಯುಚಿತೋ ಹಿತಶ್ಚ ದೇಹಸಂಸ್ಕಾರೋಽಭ್ಯವಹಾರಚೇಷ್ಟಾ ಶಯನಂ ಸೌಮನಸ್ಯಞ್ಚ||೩೯||

ಕಥಮೇತೇಷಾಂ ಕ್ಲೇದಾದೀನಾಂ ಸಮಯೋಗೋ ಭವತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ- ಉಚಿತೋಽಭ್ಯಸ್ತಃ ಹಿತಶ್ಚ ಪಥ್ಯಶ್ಚಾಹಾರಾದಿಕೃತೋ ದೇಹಸಂಸ್ಕಾರಃ ಏವಮಭ್ಯವಹಾರಾದಯೋಽಪಿ ಸುಮನಸ್ತ್ವಞ್ಚ|| ೩೯||

Adhikarana pariNamata AhAraguNAH (40) · Śloka 40

ಪರಿಣಮತಸ್ತ್ವಾಹಾರಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಶರೀರಗುಣಭಾವಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಮವಿರುದ್ಧಾಃ||೪೦||

ಏಷಾಂ ಕ್ಲೇದಾದೀನಾಂ ಸಮಯೋಗೇನಾನ್ನಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮಾತ್ ಕಿಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಪರಿಣಮತಃ ಪರಿಣತಿಂ ಕ್ರಮೇಣ ಗಚ್ಛತೋ ಗುಣಾ ಗುರುತ್ವದ್ರವತ್ವಾದಯಃ ಶರೀರಸ್ಥೈಃ ಗುರುತ್ವದ್ರವತ್ವಾದಿಭಿರೇಕತ್ವಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ| ಅಥವಾ ಗುಣಶಬ್ದೋ ಭಾಗಪರ್ಯಾಯ ಏವ ಗೃಹ್ಯತೇ ತ್ರಿಗುಣಾ ರಜ್ಜುರಿತ್ಯತ್ರ ಯಥಾ| ಜಗತಃ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಛರೀರಸ್ಯಾಪಿ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಇತ್ಯನೇನ (ಅ೦ಸಂ೦ಸೂ೦-೧) ನ್ಯಾಯೇನ ಪರಿಣತಾಹಾರಗುಣೈಃ ಸದೃಶೇಷು ಶರೀರಗುಣೇಷು ವೃದ್ಧಿರಿತಿ ಯಥಾಸ್ವಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ|| ೪೦||

Adhikarana viruddhAhAradoShaH (41) · Śloka 41

ವಿರುದ್ಧಾಸ್ತು ವಿಹತಾಶ್ಚ ವಿರೋಧಿಭಿರ್ವಿಹನ್ಯುಃ ಶರೀರಮಿತಿ||೪೧||

ಶರೀರಗುಣೈರವಿರುದ್ಧಾಸ್ತ್ವಾಹಾರಗುಣಾಃ ಸ್ವಭಾವಪ್ರಕೃತ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಗುಣೈಶ್ಚ ವಿಹಿತಾಹಾರಗುಣಾಃ ಶರೀರಂ ವಿಹನ್ಯುರಿತಿ||೪೧||

Adhikarana bhuktavatA abhyojyAnyatyarthAkAMkShAyAM mAtrayA bhojyAni ca (42) · Śloka 42

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಔಕುಲಾಭ್ಯೋಷಪೃಥುಕಾನ್ ಸುಪಿಷ್ಟಕೃತತಣ್ಡುಲಾನ್| ನ ಜಾತು ಭುಕ್ತವಾನದ್ಯಾನ್ಮಾತ್ರಯಾದ್ಯಾತ್ಸುಕಾಂಕ್ಷಿತಃ||೪೨||

ಔಕುಲಂ ಕಾಣ್ಡಸ್ಥಾನ್ಯಪಕ್ವಾನಿ ಭೃಷ್ಟಾನಿ ಸಸ್ಯಾನಿ, ಅಭ್ಯೋಷಸ್ತದ್ವಿಧಾ ಏವ ಯವಾಃ| ಪೃಥುಕಾಃ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗೋಕ್ತಾಃ (ಅ೦ಸಂ೦ಸೂ೦-೭), ಏತಾನ್ ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಕೃತಾಂಶ್ಚ ತಣ್ಡುಲಾಂಶ್ಚ ಭುಕ್ತವಾನ್ನಾದ್ಯಾತ್| ಅತ್ಯರ್ಥಾಕಾಂಕ್ಷಾಯಾಂ ತು ಮಾತ್ರಯಾದ್ಯಾತ್ ಅತಿಸ್ತೋಕ- ಮದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೨||

Adhikarana tyAjyaM bhojanam (43) · Śloka 43

ಶಾಕಾವರಾನ್ನಕಟ್ವಮ್ಲಕಷಾಯಲವಣೋತ್ಕಟಮ್| ತ್ಯಜೇದೇಕರಸಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಗುರು ಶುಷ್ಕಂ ಚ ಭೋಜನಮ್||೪೩||

ಶಾಕಭೂಯಿಷ್ಠಮೇಕರಸಾದಿಕಂ ಚ ಭೋಜನಂ ತ್ಯಜೇತ್||೪೩||

Adhikarana sAtatyenAshIlanIyAni (44) · Śloka 44

ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಯನ್ನಿದಾನಾದೌ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಮ್| ಅತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ವಿದಾಹಿ ಗುರು ರೂಕ್ಷಣಮ್| ಕಿಲಾಟದಧಿಕೂಚೀಕಾಮತ್ಸ್ಯಶುಷ್ಕಾಮಮೂಲಕಮ್| ಕ್ಷಾರಪಿಷ್ಟವಿರೂಢಾದ್ಯಂ ತತ್ಸಮಸ್ತಂ ನ ಶೀಲಯೇತ್||೪೪||

ತಥಾ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಾದೌ ರೋಗಹೇತುವಕ್ತವ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗೇ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಯತ್ಕಾರಣತ್ವೇನೋಕ್ತಂ ತತ್ರ ಶೀಲಯೇತ್| ಯತ್ಕ್ವಚಿತ್ಕಾರಣತ್ವೇನೋಕ್ತಂ ತತ್ಸಾತತ್ಯೇನ ನಾಭ್ಯಸೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಞ್ಚ ನ ಶೀಲಯೇತ್||೪೪||

Adhikarana nityaM shIlanIyAni (45) · Śloka 45

ಶೀಲಯೇಚ್ಛಾಲಿಗೋಧೂಮಯವಷಷ್ಟಿಕಜಾಙ್ಗಲಮ್| ಸುನಿಷಣ್ಣಕಜೀವನ್ತೀಬಾಲಮೂಲಕವಾಸ್ತುಕಮ್| ಪಥ್ಯಾಮಲಕಮೃದ್ವೀಕಾಪತೋಲೀಮುದ್ಗಶರ್ಕರಾಃ| ಘೃತದಿವ್ಯೋದಕಕ್ಷೀರಕ್ಷೌದ್ರದಾಡಿಮಸೈನ್ಧವಮ್| ತ್ರಿಫಲಾಂ ಮಧುಸರ್ಪಿಭ್ಯಾಂ ನಿಶಿ ನೇತ್ರಬಲಾಯ ಚ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಕೃದ್ಯಚ್ಚ ರೋಗೋಚ್ಛೇದಕರಞ್ಚ ಯತ್||೪೫||

ಶಾಲಿಗೋಧೂಮಾದೀಂಸ್ತು ಶೀಲಯೇದಭ್ಯಸೇತ್| ನೇತ್ರಬಲೇಚ್ಛುಶ್ಚ ಮಾಕ್ಷಿಕಘೃತಾಭ್ಯಾಂ ಮಿಶ್ರಾಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಶೀಲಯೇತ್|ತಥೇದಮಪಿ ಶೀಲಯೇತ್ ಯದಾಹಾರವಿಹಾರಂ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮನುವರ್ತ್ತಯತ್ಯಾತುರಸ್ಯ ಚ ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಶಮಂ ಕರೋತೀತಿ||೪೫||

Adhikarana svabhAvAdiviparItAni varjyAni (46) · Śloka 46

ಸ್ವಭಾವಮಾತ್ರಾಯೋಗಾದಿಪರಸ್ಪರವಿಪರ್ಯಯೈಃ| ಭೋಜನಾನಿ ವಿರುದ್ಧ್ಯನ್ತೇ ತಾನಿ ವಿದ್ವಾನ್ ವಿವರ್ಜಯೇತ್||೪೬||

ಪ್ರಸಙ್ಗೇನೋಚ್ಯತೇ-ಸ್ವಭಾವಮಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಬೋಧಮ್||೪೬||

Adhikarana dhAtusAmyAnuvRuttau dhAtuvaiShamyAnuvRuttau ca hetuH (47) · Śloka 47

ತ್ಯಗಾದ್ವಿಷಮಹೇತೂನಾಂ ಸಮಾನಾಂ ಚೋಪಸೇವನಾತ್| ವಿಷಮಾ ನಾನುಬಧ್ನನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಧಾತವಃ ಸಮಾಃ||೪೭||

ವಿಷಮಾಣಾಂ ದೋಷಧಾತುವೈಷಮ್ಯಹೇತೂನಾಂ ಅಸಮಯೋಗಸ್ಥಿತಾನಾಮಾಹಾರದೇಶಾದೀನಾಂ ತ್ಯಾಗಾದ್ವಿಷಮಾ ಧಾತವಃ ಶರೀರಂ ನಾನುಬಧ್ನನ್ತಿ| ಸಮಾನಾಞ್ಚ ಯಥೋಚಿತಹಿತಾನಾಂ ಸಂಸೇವನಾದ್ಧಾತವಃ ಸಮಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಸ್ವಕಾರಣಸಾಮಗ್ರೀ- ವಿರಹಾತ್ ಸ್ವಯಂ ನಾಶಃ, ತಥಾ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ರೀಸನ್ನಿಧಾನೇಽವಶ್ಯಂ ಜನ್ಮೇತಿ||೪೭||

Adhikarana kukShAvannapAnapUraNakramaH apavAdashca (48) · Śloka 48

ಅನ್ನೇನ ಕುಕ್ಷೇರ್ದ್ವಾವಂಶೌ ಪಾನೇನೈಕಂ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್| ಆಶ್ರಯಂ ಪವನಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಥಮವಶೇಷಯೇತ್| ಮನ್ದಾನಲಬಲಾರೋಗ್ಯನೃಪೇಶ್ವರಸುಖಾತ್ಮಸು| ಯೋಜ್ಯಃ ಕ್ರಮೋಽಯಂ ಸತತಂ ನಾವಶ್ಯಮಿತರೇಷು ಚ||೪೮||

ಅನ್ನೇನ ಕುಕ್ಷೇರ್ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಪೂರಯೇತ್| ತೃತೀಯಂ ಭಾಗಂ ಪಾನೇನ ಪೂರಯೇತ್| ದೋಷಾಣಾಮಾಶ್ರಯಂ ಸಞ್ಚರಣಸ್ಥಾನಂ ಚತುರ್ಥಂ ಭಾಗಮವಶೇಷಯೇತ್| ಅನ್ಯಥಾ ಅನ್ನಪಾನಪೂರಿತೇ ಸರ್ವಕುಕ್ಷೌ ದೋಷಾ ನಿರಾಶ್ರಯಾಸ್ತಮೇವಾನ್ನಪಾನಮುತ್ಪೀಡ್ಯ ವಿಷೂಚಿಕಾದೀನ್ ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ಯುಃ| ಏಷಾಞ್ಚ ಕಲ್ಪನಾ ಅರ್ಧಭಾಗತ್ರಯತೃಪ್ತ್ಯಾದಿನಾನುಮೀಯತೇ (ಅ೦ಸಂ೦ಸೂ೦-೧೧) ನ ಚ ಕುಕ್ಷೇರ್ಭಾಗೋ ವಿಜ್ಞಾಯತೇ| ಅಯಞ್ಚಾನನ್ತರೋಕ್ತಾನ್ನಪಾನಕ್ರಮೋ ಮನ್ದಾನಲಾದೀನಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಯೋಜ್ಯಃ| ಇತರೇಷಾಮುಕ್ತೇಭ್ಯೋಽನ್ಯೇಷಾಮವಶ್ಯಂ ನ ಯೋಜ್ಯಃ| ದರಿದ್ರಾತ್ಯಗ್ನ್ಯಾತುರದುಃಖಾತ್ಮನಾಂ ಹಿ ಯಥಾಯಥಮಗ್ನಿಬಲೋಪಕರಣಾದಿಸಮ್ಭವಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಊಹ್ಯಮ್||೪೮||

Adhikarana rUkShasnigdhAhAraguNAH (49) · Śloka 49

ಕರೋತಿ ರೂಕ್ಷಂ ಬಲವರ್ಣನಾಶಂ ತ್ವಗ್ರೂಕ್ಷತಾಂ ವಾತಶಕೃನ್ನಿರೋಧಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧನ್ತ್ವತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಚಯಪ್ರಸೇಕಹೃದ್ಗೌರವಾಲಸ್ಯರುಚಿಪ್ರಣಾಶಾನ್||೪೯||

ರೂಕ್ಷ ಆಹಾರೋ ಬಲನಾಶಾದಿಕಂ ಕರೋತಿ| ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಞ್ಚಯಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಸ್ರುತಿಃ||೪೯||

Adhikarana atyuShNAtishItAhAraguNAH (50) · Śloka 50

ಅತ್ಯುಷ್ಣಮನ್ನಮ್ಮದದಾಹತೃಷ್ಣಾಬಲಪ್ರಣಾಶಭ್ರಮರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್| ಶೀತನ್ತು ಸಾದಾರುಚಿವಹ್ನಿಸಾದಹೃಲ್ಲಾಸವಿಷ್ಟಮ್ಭನರೋಮಹರ್ಷಾನ್||೫೦||

ಅತ್ಯುಷ್ಣೋ ಮದಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಅತಿಶೀತಮಗ್ನಿಸಾದಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಹೃದಯಸ್ಯೋತ್ಕ್ಲೇಶೇನ ಯುಕ್ತಃ ಪ್ರಸೇಕ ಏವ ಹೃಲ್ಲಾಸಶಬ್ದವಾಚ್ಯಃ||೫೦||

Adhikarana atikaThinAtidravAhAraguNAH (51) · Śloka 51

ಅತಿಸ್ಥಿರಂ ಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವಿಬನ್ಧಮತೃಪ್ತಿಮವ್ಯಾಪ್ತಿಮಶೀಘ್ರಪಕ್ತಿಮ್| ಅತಿದ್ರವಂ ಪೀನಸಮೇಹಕಾಸಸ್ಯನ್ದಾನ್ ಕರೋತ್ಯಗ್ನಿಬಲಞ್ಚ ಹನ್ತಿ||೫೧||

ಅತಿಸ್ಥಿರೋಽತಿಕಠಿನೋ ಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವಿಬನ್ಧಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಅವ್ಯಾಪ್ತಿರೇಕಸ್ಮಿನ್ಭಾಗೇ ಜಠರಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಃ| ಅತಿದ್ರವಃ ಪೀನಸಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಸ್ಯನ್ದೋ ನಾಮಾಕ್ಷಿರೋಗಃ(ಅ೦ಸಂ೦ಸೂ೦-೧೮)||೫೧||

Adhikarana atimadhurAsAtmyAtilavaNatIkShNAtyamlAhAraguNAH (52) · Śloka 52

ಅತಿಮಧುರಮನಲಶಮನಂ ಭುಕ್ತಮಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನ ಪುಷ್ಟಯೇ ವಪುಷಃ| ಅತಿಲವಣಮಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾತ್ಯಮ್ಲಂ ಜರಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್||೫೨||

ಅತಿಮಧುರಶ್ಚಾಹಾರೋಽಗ್ನಿನಾಶನಃ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ ಭುಕ್ತಂ ದೇಹಪುಷ್ಟಿಂ ನ ಕರೋತಿ| ಅತಿಲವಣಂ ಚಕ್ಷುಷೋಽಪಥ್ಯಮ್| ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮತ್ಯಮ್ಲಂ ಚ ಜರಾ ಸಾಕ್ಷಾದತಿಶಯೇನ ಜರಾಕಾರಣತ್ವಾತ್|| ೫೨||

Adhikarana annapAnavidhyadhyAyopasaMhAraH (10) · Śloka 10

ಇತಿ ವಿವಿಧಮವಲಮ್ಬ್ಯ ಯೋಽನ್ನಪಾನಂ ಬಲಮಿವ ವಿಗ್ರಹವತ್ಸದೋಪಯುಙ್ಕ್ತೇ| ತನುಮಪಿ ತನುಜಾಂ ರುಜಾಂ ತ್ವನಾಪ್ಯ ವ್ರಜತಿ ನರಃ ಸ ಸಮಾಶತಸ್ಯ ಪಾರಮ್||೫೩|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽನ್ನಪಾನವಿಧಿರ್ನಾಮ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೦||

ಇತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ವಿಧಿಂ ಕ್ರಮಂ ಮಾತ್ರಾಭ್ಯಾಸಾದಿಕಮವಲಮ್ಬ್ಯ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಯೋ ನರೋಽನ್ನಪಾನಂ ಭುಙ್ಕ್ತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್? ವಿಗ್ರಹವತ್ಸಶರೀರಮಿವ ಬಲಂ, ತದ್ಧೇತುಕತ್ವಾತ್| ಸ ನರಸ್ತನುಮಪಿ ಸ್ವಲ್ಪಾಮಪಿ ತನುಜಾಂ ದೇಹಜಾಂ ರುಜಾಂ ಪೀಡಾಮನಾಪ್ಯಾಲಬ್ಧ್ವಾ ಸಮಾಶತಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಶತಸ್ಯ ಪಾರಮನ್ತಂ ವ್ರಜತಿ| ಅನಾಪ್ಯೇತ್ಯತ್ರಾಙ್ಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ತೇನ ಸಾಧ್ವಿತಿ|| ೫೩|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೦||