10. annapānavidhiḥ

Adhikarana athA~annapAnavidhirnAma dashamo~adhyAyaH -------------------- upodghAtaH · Śloka

സുരക്ഷിതമപ്യന്നപാനമവിധിനോപയുക്തം രോഗായ മരണായ വാ സമ്പദ്യതേ| തതസ്തസ്യോപയോഗേ വിധിനാ വിശേഷപ്രദര്ശനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോऽന്നപാനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

അഥാത ഇത്യാദി പൂര്വവത് വ്യാഖ്യേയമ്||൧||

Adhikarana annapAnasya vidhyupayogaprayojanam (2) · Śloka 2

വിധിവിഹിതമന്നപാനമിഷ്ടേന്ദ്രിയാര്ഥമായതനമായുഷോ ബ്രുവതേ| യദായത്താനി ഹ്യോജസ്തേജോധാത്വിന്ദ്രിയബലതുഷ്ടിപുഷ്ടിപ്രതിഭാരോഗ്യാദീനി| തദിന്ധനാ ചാന്തരാഗ്നേഃ സ്ഥിതിഃ| അഗ്നിമൂലം ച ദേഹധാരണമിതി||൨||

വിധിനാ വിഹിതമന്നപാനമിഷ്ടേന്ദ്രിയാര്ഥമഭിമതരസഗന്ധാദി സദായുഷ ആയതനമാശ്രയമാചാര്യാ ബ്രുവതേ| തഥാവിധസ്യാഹാരസ്യായത്താന്യോജഃപ്രഭൃതീനി| കാര്യകാരണഭാവാത്| തദിന്ധനാ ആഹാര ഇന്ധനം യസ്യാ അന്തരാഗ്നിസ്ഥിതേഃ സാ തഥാവിധാ ദേഹസ്യ ധാരണേऽഗ്നിഃ പ്രഥമം കാരണമ്||൨||

Adhikarana sapta AhAravidhivisheShAyatanAni (3) · Śloka 3

അഥാത്മവാന് സ്വഭാവ-സംയോഗ-സംസ്കാര- മാത്രാ-ദേശ- കാലോപയോഗ-വ്യവസ്ഥാഃ സപ്താഹാരകല്പനാവിശേഷാണാം സ്വാസ്ഥ്യാസ്വാസ്ഥ്യഫലാനാം ഹേതുഭൂതാഃ സമീക്ഷ്യ ഹിതമേവാനുരുധ്യേത||൩||

അഥാനന്തരമന്നപാനസ്യ വിധ്യുപയോഗപ്രയോജനമുക്ത്വാ വിധിരുച്യതേ| ആത്മവാന് ബുദ്ധിമാന് അന്നസ്യ സ്വഭാവസംയോഗാദീന് സപ്ത സമ്യക് സൂക്ഷ്മയാ ബുദ്ധ്യാ സമീക്ഷ്യ ഹിതമേവോപയുക്തം യതേതാഹിതം പരിത്യജേത്| കിമ്ഭൂതാന് സപ്ത? ആഹ-സ്വാസ്ഥ്യാസ്വാസ്ഥ്യഫലാനാമാഹാരകല്പനാവിശേഷാണാ- മോദനപേയാഭക്ഷ്യവ്യഞ്ജനാദീനാം കാരണഭൂതാന്| മൂലപാഠേ തു ദ്വന്ദ്വേ സ്ത്രീലിങ്ഗസ്യ പരത്വാത്തത്സമാനാധികരണ്യേന ഹേതുഭൂതേതി പ്രയോഗഃ||൩||

Adhikarana svabhAvalakShaNam (4) · Śloka 4

തത്ര സ്വഭാവതോ ദിവ്യോദകരക്തശാലിഷഷ്ടികമുദ്ഗൈണലാവാദയോ ലഘവഃ, ക്ഷീരേക്ഷുവ്രീഹിമാഷാനൂപാമിഷാദയോ ഗുരവ ഇതി| തേ ഖല്വപി സംയോഗാദിവിശേഷൈരന്യഥാത്വം പ്രതിപദ്യന്തേ||൪||

അന്നേ ച ദ്രവ്യാണി സംയോഗവിശേഷേണ ഹി വിലക്ഷണകാര്യകരാണി ഭവന്തി| ഏഷാം ച സ്വഭാവസംയോഗാദീനാം ലക്ഷണമുച്യതേ| തത്ര സ്വഭാവോ ദ്രവ്യസ്വരൂപമ്| യഥാ ദിവ്യോദകാദീനാം ലഘുത്വമ് ക്ഷീരാദീനാം ഗുരുത്വമിതി| താനി ദ്രവ്യാണി സംയോഗാദിവിശേഷാത്സ്വഭാവാദന്യഥാത്വം വൈപരീത്യം ഭജന്തേ| ഏതച്ച മാത്രാദിപ്രകരണേ സവിസ്തരമുക്തമ്| കേവലമത്ര ലക്ഷണമുച്യതേ||൪||

Adhikarana saMyogalakShaNam (5) · Śloka 5

തത്ര സംയോഗോ നാമ ദ്വയോര്ബഹൂനാം വാ ദ്രവ്യാണാം സംഹതീഭാവഃ| സ വിശേഷമാരഭതേ യന്നൈകൈകശോ ദ്രവ്യാണി||൫||

സംയോഗോऽനേകസ്യ സാഹിത്യമ്| സ ച സംയോഗഃ സംയോഗിദ്രവ്യകാര്യവിശിഷ്ടം കാര്യമാരഭതേ| യത് കാര്യമേകൈകം ദ്രവ്യം കര്തുമശക്തം സത്യപി സ്വകാര്യകര്തൃത്വേ||൫||

Adhikarana saMskAralakShaNam (6) · Śloka 6

സംസ്കാരസ്തു തോയാഗ്നിസന്നികര്ഷശൌചമന്ഥനദേശകാലഭാവനാഭാജനാദിഭിരുപജന്യതേ||൬||

സംസ്കാരോऽസ്യൈവ ദ്രവ്യസ്യ ജലാഗ്നിസന്നികര്ഷാദിഭിര്വിശേഷപ്രാപ്തിഃ

Adhikarana mAtrAlakShaNam (7) · Śloka 7

മാത്രാ പുനഃ പിണ്ഡപരിമാണതഃ സമുദായേന പ്രതിദ്രവ്യാപേക്ഷയാ ചാഹാരരാശിഃ||൭||

മാത്രാ ദ്വിധാ| ഏകാ പിണ്ഡപരിമാണേന| യഥാന്നേനാവിചാരിതഗുരുലാഘവേന കുക്ഷേര്ദ്വൌ ഭാഗൌ പൂരയിതവ്യാവിതി| നാനാവിധദ്രവ്യസമുദായേന ദ്വിതീയാ പ്രതിദ്രവ്യാപേക്ഷയാ| യഥാ ഗുരൂണാം ദ്രവ്യാണാമര്ദ്ധതൃപ്ത്യാ, ലഘൂനാം ച നാതിതൃപ്തതയാ ഭവതി ഇതി| ദ്വിവിധോऽപ്യാഹാരരാശിര്മാത്രാശബ്ദവാച്യഃ||൭||

Adhikarana deshalakShaNam (8) · Śloka 8

ദേശോ ദ്രവ്യസ്യോപയോക്തുശ്ചോത്പത്ത്യവസ്ഥാനേ| തത്ര പുനരുപയോക്താ സ്വസ്ഥാതുരത്വതഃ പ്രകൃതിഭേദതശ്ച പരീക്ഷ്യഃ||൮||

ദേശോ ദ്രവ്യസ്യോപയുജ്യമാനസ്യോത്പത്തിസ്ഥാനമുത്പന്നസ്യ ച സ്ഥിതിസ്ഥാനമേവമുപയോക്തുശ്ച പുരുഷസ്യ| തേന കസ്മിന് കിങ്ഗുണയുക്തേ ദേശേ പുരുഷോ ദ്രവ്യം വാ ജാതം, കസ്മിന് വാ സ്ഥിതമിതി വികല്പയേദിത്യര്ഥഃ| തത്ര ച ദേശേ തസ്യ ദ്രവ്യസ്യോപയോക്താ സ്വസ്ഥോ വാ സ്യാദാതുരോ വാ കിമ്പ്രകൃതിശ്ചേതി പരീക്ഷ്യഃ| ഏതാവതാ ഹി നാനാവിധവിശേഷാവഗതിര്ഭവതി||൮||

Adhikarana kAlalakShaNam (9) · Śloka 9

കാലസ്തു ഋതുവ്യാധ്യപേക്ഷോ ജീര്ണാജീര്ണലക്ഷണശ്ച||൯||

കാലസ്തു ദ്വൈവിധ്യേനാന്നപാനോപയോഗയോഗ്യതാം യാതി| ഋതുവ്യാധ്യപേക്ഷത്വേന ജീര്ണാജീര്ണലക്ഷണത്വേന ച| തത്ര സ്വസ്ഥസ്യ ഋത്വപേക്ഷയാസ്മിന്നൃതാവേവമാഹാരപാനമാമ്നാതമിത്യാതുരസ്യ തു വ്യാധ്യപേക്ഷയാസ്മിന് വ്യാധാവസ്യാമവസ്ഥായാമിദം യോജ്യമിതി| യഥാ ജ്വരേ- `ക്ഷീരോചിതസ്യ' ഇത്യാദി| അഥവാऽऽതുരസ്യാപി ഋത്വപേക്ഷാ വിദ്യത ഏവ| തഥാഹി- ശരദി ശ്ലേഷ്മജേऽപി വ്യാധൌ തദ്വിപരീതാന്യപി അത്യര്ഥതീക്ഷ്ണോഷ്ണാനി ദാതും ന പാര്യന്തേ| ഉഭയസ്യ സ്വസ്ഥസ്യാതുരസ്യ ച ജീര്ണാജീര്ണലക്ഷണഃ||൯||

Adhikarana ajIrNe bhojanasya sarvadoShaprakopakatvam (10) · Śloka 10

അജീര്ണേऽപി പൂര്വസ്യാഹാരസ്യാപരിണതോ രസ ഉത്തരേണോപസംസൃജ്യമാനഃ സര്വാന് ദോഷാന് പ്രകോപയത്യാശു||൧൦||

ഏതദുച്യതേ-അജീര്ണസ്യ തു ദ്വൈവിധ്യമന്നത്വേനാഹാരസാരത്വേന ച| അന്നേ ത്വജീര്ണേ ഭോജനേച്ഛാऽപി ന ഭവതി| ആഹാരസാരേ ത്വജീര്ണ ഉത്തരേണാദ്യതനേന രസേന മിശ്രീഭൂതേ വാതാദീനാമുപലേപേന മാര്ഗരോധാദിനാ പ്രകോപഃ ശീഘ്രമേവ||൧൦||

Adhikarana jIrNe bhojanasya guNAH bhojanasya kAlashca (11) · Śloka 11

ജീര്ണേ തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥേഷു ദോഷേഷു വാതാനുലോമ്യാദുത്സൃഷ്ടേഷു മൂത്രപുരീഷവേഗേഷു വിശുദ്ധേഷൂദ്ഗാരഹൃദയസ്രോതോമുഖേഷു വിശദകരണേ ലഘുനി ശരീരേऽഗ്നാവുദീര്ണേ ജാതായാം ബുഭുക്ഷായാമഭ്യവഹൃതമന്നമപ്രദൂഷയദ്ദോഷാനായുര്ബലവര്ണാനഭിവര്ദ്ധയതി| കേവലമയമേവ കാലോ ഭോജനസ്യ||൧൧||

ജീര്ണേ തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥദോഷാദിലക്ഷണേ ഭുക്തമന്നം ദോഷാദികമകോപയദായുര്ബലാദീന് വര്ധയതി| സുബോധമ്||൧൧||

Adhikarana atItakAlabhojanasya doShAH (12) · Śloka 12

അതീതകാലം പുനസ്തദ്വാതവിഷ്ടബ്ധം കൃച്ഛ്രാദ്വിപച്യതേ കര്ശയത്യന്നരുചിം ച പുനരുപഹന്തി||൧൨||

അതീതകാലമസ്മിന് ജീര്ണാജീര്ണലക്ഷണകാലേऽതിക്രാന്തേ|

Adhikarana AhAropayoge niyamAH (13) · Śloka 13

ഉപയോഗവ്യവസ്ഥാ തു നാസ്നാതോ, ന ദിഗ്വാസാ, നൈകവസ്ത്രധൃക്, ന മലിനവസനോ, നാഹുത്വാ, നാജപിത്വാ, നാനിരൂപ്യ ദേവതാഭ്യോ ന പിതൃഭ്യോ, നാദത്വാऽഗ്രമന്നമഗ്നയേ, ന ഗുരുഭ്യോ നാതിഥയേ, നാഭ്യാഗതേഭ്യോ, ന ശ്വയവഃശ്വപചേഭ്യഃ പ്രത്യവേക്ഷ്യ ചാശ്രിതോപാശ്രിതാനപി തിരശ്ചോऽപി, സ്വപരിഗൃഹീതാന് പ്രശസ്തദേശകാലോപകരണയുക്തഃ, സ്രഗ്വീ വിഭൂഷിതഃ, സുഗന്ധിരാര്ദ്രപാണിപാദഃ സുവിശുദ്ധവദനോऽഭിമതസഹായഃ കേശമക്ഷികാദ്യനുപജുഷ്ടമനിന്ദ്യമനിന്ദന്നനിന്ദിതമപുനരൂഷ്ണീകൃതം, നാऽത്യുഷ്ണമനുപദഗ്ധം, സുസിദ്ധമലോലോ, നാസാത്മ്യം നാവിദിതം, നാവിദിതാഗമം, നാതിസായം, നാതിപ്രഗേ, നാകാശേ, നാതപേ, നാന്ധകാരേ, നാധോ വൃക്ഷസ്യ, ന ശയ്യാസ്ഥോ, നോന്നമ്യ പ്രദേശിനീം, ന പാത്രേ ഭിന്നേ, നാസംവൃതേ, ന മലിനേ ഭാവദൂഷിതേ വാ, ന ചാസനസ്ഥിതേ, ന ഹസ്തസ്ഥേ, ന ഹസ്തേ, പ്രാങ്മുഖഃ, സുമനാഃ ശുചിഭക്താക്ഷുധിതാനുകൂലജനോപഹിതം ഹിതമന്നമശ്നീയാത്||൧൩||

നാസ്നാത ഇത്യാദിനാ ആഹാരസ്യോപയോഗേ നിയമ ഉച്യതേ| ദിഗ്വാസാ അഗൃഹീതവസനഃ| ന ചൈകപടഃ| നാഹുത്വാ തിലഘൃതാദിഭിര്മന്ത്രപൂര്വമഗ്നിമ്| ന ജപമകൃത്വാ| ന ദേവതാഭ്യോऽനിരൂപ്യാസങ്കല്പ്യ തദാഹാരം ന ചാഗ്രം പ്രഥമമനുച്ഛിഷ്ടസകലഭോജനേഭ്യഃ സ്തോകം സ്തോകമഗ്നയേ അദത്വാ| അതിഥിരാഗന്തുര്ഭോജനാര്ഥീ| അഭ്യാഗതാസ്തദ്വേശ്മ കേനചിത്പ്രസങ്ഗേനാഗതാ ബാന്ധവാദ്യാഃ| വയാംസി പക്ഷിണഃ പ്രത്യവേക്ഷ്യ ഭോജനാദിനാ| ആശ്രിതാന് തദുപാസകാന് ഭൃത്യബാന്ധവാദീനുപാശ്രിതാനാശ്രിതാശ്രിതാന്| തിരശ്ചോ ഗവാശ്വാദയഃ| പരിഗൃഹീതാഃ സ്വത്വമാപാദിതാഃ| തഥാ പ്രശസ്തൈരദുഷ്ടൈര്ദേശാദിഭിര്യുക്തഃ അനിന്ദ്യഃ| ഭോജനമഗര്ഹിതം സ്വഭാവേന| തഥാ ചാനിന്ദ്യമപി സ്വയമനിന്ദന്നാഹാരേ ഗര്ഹാമകുര്വന്നന്യൈശ്ചാനിന്ദിതമ്| ഉപദഗ്ധമിത്യഗ്നിസംയോഗാത് അസാത്മ്യം വക്ഷ്യമാണലക്ഷണമവിദിതം ഗുണാഗുണൈരവിജ്ഞാതസ്വരൂപമവിദിതാഗമമജ്ഞാതാഗമം നാതിസായം നാതിപ്രഗ ഇതി ചേത്യാചാര്യസ്യ ദിനാരമ്ഭേ ദിനക്ഷയേ ച ഭോജനപ്രതിഷേധോऽഭീഷ്ടഃ| പൂര്വാഹ്ണാഭിധായീ തു പ്രഗേശബ്ദഃ കഥം പ്രയുക്ത ഇതി ന ജാനേ| അഥവാതിക്രാന്തപ്രഗ ഇതി മധ്യാഹ്നേ ഭോജനപ്രതിഷേധഃ| ആകാശം നിരാവരണോ ദേശഃ| ഉന്നമയ്യ ഉത്ക്ഷിപ്യ പ്രദേശിനീം അങ്ഗുഷ്ഠതോ ദ്വിതീയാങ്ഗുലിഃ പ്രദേശിനീ| ഭാവദൂഷിതമദുഷ്ടമപി ദുഷ്ടതയാ ഭാവിതമ്| ഭോക്തുര്ന ഹസ്തസ്ഥേ പാത്രേ ഗൃഹീതമാഹാരമശ്നീയാത്| കേവലം ഹസ്തേ ഗൃഹീത്വാ ച നാശ്നീയാത്| ശുച്യാദിഗുണയുക്തേന പരിജനോപഹിതം ഢൌകിതമ്| ഹിതം വക്ഷ്യമാണലക്ഷണമശ്നീയാത്||൧൩||

Adhikarana paryuShitAnnaniShedhaH apavAdashca (14) · Śloka 14

ന പര്യുഷിതമന്യത്ര മാംസോപദംശഭക്ഷ്യേഭ്യഃ||൧൪||

മാംസാദീംശ്ച വര്ജയിത്വാऽന്യമാഹാരം പര്യുഷിതം ഗതാഹോരാത്രം നാശ്നീയാത്| ഉപദംശം യദനഗ്നിസിദ്ധിമപി ഫലാദി ദന്തോനോപദശ്യാന്നേന സഹ ഭുജ്യതേ||൧൪||

Adhikarana nishsheShabhojananiShedhaH apavAdashca (15) · Śloka 15

നാശേഷമന്യത്ര ദധി-മധു-സലില-സക്തു-ശുക്ത-പായസേഭ്യഃ||൧൫||

ദധ്യാദീനി ച നിഃശോഷാണ്യഭ്യവഹരേത് അന്യത് സശേഷമിതി|

Adhikarana snigdhatvAdiguNayuktAhArasyaiva BojananirdeshaH Bojanakramashca (16) · Śloka 16

അപി ച സ്നിഗ്ധം ലഘൂഷ്ണമവിലമ്ബിതമനതിദ്രുതമജല്പന്നഹസംസ്തന്മനാഃ സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമ്||൧൬||

തഥാ സ്നിഗ്ധത്വാദിഗുണയുക്തം ചാഹാരമഭ്യവഹരേത് തന്മനാഃ അഭ്യവഹ്നിയമാണേ ദത്തചിത്തഃ| ആത്മാനം ച സമ്യക് സമീക്ഷ്യ വികല്പ്യ|

Adhikarana snigdhalaghUShNAhAraguNAH (17) · Śloka 17

സ്നിഗ്ധലഘൂഷ്ണാനി ഹി വഹ്നിമൌദര്യമുദീരയന്തി കോഷ്ഠം പരിശോധയന്തി ധാതൂന്ന വികുര്വതേ ക്ഷിപ്രജ്ജരയന്ത്യനിലമനുലോമയന്തി||൧൭||

സ്നിഗ്ധാദീനി ത്രീണി ധാതൂന് രസാദീന് നിര്മലീകരണേനോപബൃംഹകത്വേന ച ന വികുര്വതേ||൧൭||

Adhikarana snigdhAhAraguNAH (18) · Śloka 18

തഥാ സ്നിഗ്ധം ദൃഢീകരോതീന്ദ്രിയാണ്യുപചിനോതി ശരീരമപചിനോതി ജരസം, ബലമഭിവര്ദ്ധയതി, വര്ണപ്രസാദമഭിനിര്വര്ത്തയതി||൧൮||

അന്യത് സുബോധമ്||൧൮||

Adhikarana laghvAhAraguNAH (19) · Śloka 19

ലഘു ച പുനഃ സ്വഭാവാദിഭിരന്നമപ്രതിപീഡയദ്ദോഷാനവ്യഥമാനം പരിണാമമേതി| വിപന്നമപി ചാല്പദോഷം ഭവതി||൧൯||

ആദിഗ്രഹണേന അസംയോഗസംസ്കാരാദിലഘുത്വഗ്രഹണമ്| വിപന്നമപി അപഥ്യതാം പ്രാപ്തമപി സ്വല്പദോഷം ഭവതി||൧൯||

Adhikarana uShNAhAraguNAH (1) · Śloka 1

ഉഷ്ണം ച പുനര്ജനയതി രുചിമുപശോഷയതി ശ്ലേഷ്മാണമ്|൧|

Adhikarana vilambitAhAragrahaNe doShAH (1) · Śloka 1

വിലമ്ബിതം തു ഭുഞ്ജാനോ ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛതി ബഹു ച ഭുങ്ക്തേ ശീതീഭവതി ചാന്നജാതം വിഷമപാകം ച ഭവതി||൧||

Adhikarana atidrutAhAragrahaNe doShAH (20) · Śloka 20

അതിദ്രുതന്തു ഭുഞ്ജാനസ്യ ജല്പതോ ഹസതോऽന്യമനസോ വാ ഭവേദുത്സ്നേഹനമവസാദനം ഭോജനസ്യാപ്രതിഷ്ഠാനം ഗുണദോഷവിഭാവനഞ്ച||൨൦||

ഉത്സ്നേഹനമന്നസ്യാന്യനാഡീഗമനമ്| ഭോജനസ്യ കോഷ്ഠപ്രാപ്തിപാകയോരവസാദഃ| അന്യമനസ്കത്വാച്ച ഭോജനഗുണദോഷാന് വിചാരയിതും ന ശ്ക്യതേ||൨൦||

Adhikarana bhojanasamaye AtmasamIkShA (21) · Śloka 21

സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമിതി, മമേദം സാത്മ്യമിദമസാത്മ്യമിതി നിത്യമപ്രമത്തഃ പ്രത്യവേക്ഷേത്||൨൧||

സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമിതി പൂര്വോക്തം വ്യാകരോതി| ആത്മാനം പരീക്ഷ്യ ഇദം വാ തദാത്വേ പ്രസ്തുതം സാത്മ്യമിദമസാത്മ്യമിതി||൨൧||

Adhikarana sAtmyAsAtmyalakShaNam (22) · Śloka 22

തത്ര സാത്മ്യം നാമ സഹാത്മനാ ഭവത്യഭ്യസ്തം തദൌചിത്യാദുപശേത ഇത്യേകേ| സാത്മ്യവിപരീതമപശയാദസാത്മ്യമ്||൨൨||

സാത്മ്യം യജ്ജന്മനഃ പ്രഭൃതി സഹാത്മനാऽഭ്യസ്തം തച്ച ശരീരേ ഔചിത്യാദഭ്യസ്തത്വാദുപശേതേ സുഖാവഹം ഭവതി ഏതദേവ ച ലോകേ സാത്മ്യശബ്ദേനോച്യതേ| യജ്ജന്മനഃ പ്രഭൃത്യഭ്യസ്തം സുഖാവഹം ച| സ്വല്പകാലാഭ്യസ്തം സാത്മ്യമേവ| ഏതദ്വിപരീതമസാത്മ്യമ്||൨൨||

Adhikarana matAntareNa sAtmyAsAtmyalakShaNam (23) · Śloka 23

അന്യേ പുനഃ പ്രകൃതിവയോദേശര്തുദോഷവ്യാധിവശേന സാത്മ്യം ബഹുവിധമിച്ഛന്തി| തേ ഹ്യപശയമാത്രമങ്ഗീകൃത്യ വിപരീതഗുണമപ്യുപചാരേണ സാത്മ്യമാചക്ഷതേ| തുല്യഗുണം ചാനുപശയാദസാത്മ്യമ്||൨൩||

അന്യേ ത്വാചാര്യാഃ പ്രകൃത്യാദിഭേദേന സുഖകര്തൃത്വമാത്രഹേതും ബഹുവിധം സാത്മ്യമിച്ഛന്തി| തേ ച ജന്മനഃ പ്രഭൃത്യഭ്യസ്തമനപേക്ഷ്യ പ്രകൃതിദേശാദിവിശേഷമാശ്രിത്യ ശരീരസംവര്ദ്ധകദ്രവ്യഗുണേഭ്യോ വിപരീതഗുണമപി സമ്പ്രതി സുഖഹേതുത്വാത് സാത്മ്യമാചക്ഷതേ| തേഷാഞ്ച സദൃശഗുണമപി ശരീരേണാഹാരജാതം സമ്പ്രത്യസുഖാവഹത്വാദസാത്മ്യമ്||൨൩||

Adhikarana sAtmyasya traividhyam (24) · Śloka 24

സാത്മ്യന്തു പ്രവരാവരമധ്യവിഭാഗേന ത്രിവിധമ്| തത്ര സര്വരസം പ്രവരമേകരസമവരം, മധ്യന്തു മധ്യമേവ||൨൪||

സര്വം ച സാത്മ്യം ത്രിപ്രകാരം ത ഇച്ഛന്തി| സുബോധമ്|| ൨൪||

Adhikarana sAtmyAnAmupayogavyavasthA (25) · Śloka 25

തേഷു പ്രവരം സമദോഷസ്യോപദിശന്തീതി| ഇതരേഷാമപി ക്രമേണ സാത്മ്യമപി ചാഹിതം പാദേന (പാദാംശേന) വാ വിവര്ജയേദിത്യുക്തം പ്രാക്||൨൫||

തേഷു ച മധ്യേ പ്രവരം സര്വരസം സമദോഷപ്രകൃതേഃ സുഖാവഹത്വേനോപദിശന്തി| ഇതരേഷാം ച വിഷമദോഷപ്രകൃതീനാമപി ക്രമാദഭ്യാസേന സര്വരസസ്യ ശരീരഗുണൈഃ സാദൃശ്യാത്| തേന ബലാദുക്തം ഭവതി മധ്യമവരം ച വിഷമദോഷ- പ്രകൃതീനാമവരമേവേതി| തച്ച യഥായഥമുപശയാത്||൨൫||

Adhikarana hitahitAhAralakShaNantayoH shIlanaparihAropadeshashca (26) · Śloka 26

തത്ര യദാഹാരജാതം സമധാതൂനനുവര്തയതി വിഷമാംശ്ച സമീകരോതി തത്സമാസതോ ഹിതമ്| വിപരീതമഹിതമ്| തത് പുനര്മാത്രായോഗാദിവൈചിത്ര്യാദനിയതമപി യഥോപദേശം യഥാഭൂയിഷ്ഠം ച ശീലയേത് പരിഹരേച്ച||൨൬||

പൂര്വ (അ൦സം൦സൂ൦-൯) ച സാത്മ്യമഹിതം ക്രമേണ ത്യജേദിത്യുക്തമതസ്തത്രേത്യാദിനാ ഹിതാഹിതലക്ഷണമുച്യതേ| തച്ച ഹിതാഹിതം മാത്രാസംയോഗാദീനാം വൈചിത്ര്യാദനിയതസ്വരൂപമപി യഥോപദേശം ശാസ്ത്രോപദേശതന്ത്രതയാ യഥാഭൂയിഷ്ഠം ബഹുത്വാനതിക്രമേണ യദ്ബാഹുല്യേന സമ്ഭവതി തദ്യഥാസങ്ഖ്യേന ശീലയേത് പരിഹരേച്ച| ഹിതം ശീലയേദഭ്യസേദഹിതം ച പരിഹരേദിത്യര്ഥഃ||൨൬||

Adhikarana samashanAdiparihAravidhisteShAM lakShaNa~jca (27) · Śloka 27

തഥാ വിശേഷതഃ സമശനമധ്യശനമമാത്രാശനം വിഷമാശനം ച വര്ജയേത്| തത്ര പഥ്യാപഥ്യമേകത്ര ഭുക്തം സമശനമ്| ഭുക്തസ്യോപരിഭുക്തമധ്യശനമ്| അമാത്രാശനം പുനഃ പൃഥഗേവോപദേക്ഷ്യതേ| അപ്രാപ്താതീതകാലന്തു ഭുക്തം വിഷമാശനമിതി||൨൭||

സമശനാദീംസ്തു വിശേഷതഃ പരിഹരേദിതി സമ്ബന്ധഃ| പഥ്യമപഥ്യം ച മിശ്രീഭൂതം സമശനമ്| യഥോചിതം ഭുക്ത്വാ കിഞ്ചിത്കാലമതിക്രമ്യ യത് പുനര്ഭുജ്യതേ തദധ്യശനമ്| അമാത്രാശനമഗ്രതോ വക്ഷ്യതേ| യഥോചിതഭോജനകാലേऽപ്രാപ്തേऽതിക്രാന്തേ വാ ഭുജ്യതേ തദ്വിഷമാശനമ്||൨൭||

Adhikarana bhojanasyopakalpanAprakAraH (28) · Śloka 28

ഭുഞ്ജാനസ്തു പേയായൂഷരസാന് വ്യഞ്ജനാനി രാജതേഷു പാത്രേഷു നിദധ്യാത്| പരിശുഷ്കപ്രദിഗ്ധാനത്യുഷ്ണഞ്ച പയഃ സൌവര്ണേഷു| ഖലഖട്വരകാമ്ബലികാന് കാംസ്യേഷു| രാഗഷാഡവസട്ടകാന് വജ്രവൈഡൂര്യവിചിത്രേഷു| ഘൃതമായസേ| പയഃ സുശീതം താമ്രമയേ| പാനീയം പാനികാനി ച മൃദ്ധേമസ്ഫടികകാചമയേഷു| ഓദനം ച വിസ്തീര്ണേ മനോരമേ സ്ഥാനേ| അന്യഥാ ഹി വര്ണഗന്ധരസാന്യത്വാദഹിതം സ്യാത്||൨൮||

അന്യത്സുബോധമ്| കട്വരോ നാമ കട്വമ്ലോപദേഹവ്യഞ്ജനവിശേഷഃ| സട്ടകനാമാ രാഗഷാഡവസദൃശോ ദേശാന്തരേ പ്രസിദ്ധഃ|| ൨൮||

Adhikarana bhojanapAtre bhakShyAdInAM sthAnam (1) · Śloka 1

അപി ച - ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ ഭക്ഷ്യം സ്ഥാപയേത്| സവ്യേ പേയം ലേഹ്യം മുഖോദ്ഘര്ഷണപിണ്ഡീം ച| മധ്യേ ഭോജ്യമിതി||൧||

Adhikarana avasthAvashAdbhojane pUrvaM dravAdInAmupayogaH (29) · Śloka 29

യഥാഗ്നിസാത്മ്യം തു പ്രാക് ദ്രവമുപശുഷ്കം വാശ്നീയാത്| പ്രാഗേവ തു ഗുരുസ്വാദുസ്നിഗ്ധം ച||൨൯||

അഗ്നിബലാപേക്ഷയാ സാത്മ്യാപേക്ഷയാ ച ദ്രവം ശുഷ്കം വാ പ്രഥമമദ്യാത്| ഗുര്വാദിഗുണയുക്തമാഹാരം പൂര്വമേവാദ്യാത്|| ൨൯||

Adhikarana bhojanasya madhyAntayorupayojyarasAdi (30) · Śloka 30

മധ്യേऽമ്ലലവണമന്തേ രൂക്ഷം ദ്രവമിതരരസയുക്തഞ്ച|൩൦|

Adhikarana mandAgnestvAdau dravoShNAhAraH (30) · Śloka 30

തത്ര മന്ദാഗ്നേര്ദ്രവോഷ്ണേന സമുത്തേജിതോഷ്മണോऽന്യദുപയുക്തം സമ്യക് പാകമേതി||൩൦||

മന്ദാഗ്നിസ്തു ദ്രവോഷ്ണമേവാദൌ ഭുഞ്ജീത|| ൩൦||

Adhikarana anupAne salilasya shreShThatA (31) · Śloka 31

അനുപാനേ തു സലിലമേവ ശ്രേഷ്ഠം സര്വരസയോനിത്വാത്സര്വഭൂതസാത്മ്യത്വാജ്ജീവനാദിഗുണയോഗാച്ച||൩൧||

അനുപാനേ ഭുക്തസ്യോപരി പാനേ ജലമേവ ശ്രേഷ്ഠം സര്വരസജനകശക്തേഃ സര്വഗുണത്വാദ്ഭോജനരസാവിരോധാച്ഛരീരവൃദ്ധികരമ്|| ൩൧||

Adhikarana dravyAdivisheSheNAnupAnavisheShavarNanam (32) · Śloka 32

തച്ഛീതം ദധിമധുയവഗോധൂമമദ്യവിശേഷേഷു സര്വേഷു ച വിദാഹിഷു ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോശ്ച| ഉഷ്ണം പിഷ്ടമയേഷ്വന്യേഷു ച ദുര്ജരേഷു ഹേമന്തേ ച| ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയം ചേക്ഷേത| ക്ഷീരം ശാലിഷഷ്ടികയോഃതഥൈവോപസാധ്വഭാഷ്യസ്ത്രീവ്യായാമക്ലാന്തബാലവൃദ്ധേഷു| മാംസരസഃ ശോഷാദിഷു| വാതേ ത്വമ്ലാനി ച| പിത്തേ ശര്കരോദകമ്| ത്രിഫലോദകന്തു സക്ഷൌദ്രം ശ്ലേഷ്മണി പ്രായശ്ചാക്ഷിഗലരോഗേഷു| മസ്ത്വേവ വാ ദധ്നി കൂചികാകീലാടയോശ്ച| ധാന്യാമ്ലം മസ്തു തക്രം വാ ശാകാവരാന്നേഷു| മദ്യം മാംസേഷു| ഫലാമ്ലമമ്ബു വാऽऽസവാംശ്ച വിവിധാന് വിഭജ്യ പ്രയോജയേത്| വിശേഷതസ്തു മധ്വാസവാന് ഗ്രാമ്യേഷു, തീക്ഷ്ണാന് ത്രിഫലാസവാന് വന്യേഷു| ന്യഗ്രോധാദിഫലാസവാന് വിഷ്കിരേഷു| അര്കശേലുശിരീഷകപിത്ഥാസവാന് ബിലേശയേഷു, ദിഗ്ധഹതേഷു ച| അമ്ലഫലാസവാന് പ്രസഹേഷു| കാശേക്ഷുപദ്മബീജശൃങ്ഗാടകകശേരുകമൃദ്വീകാഖദിരാസവാന് ക്ഷൌദ്രയുക്തം വാ ശീതമുദകമുദശ്വിദ്വാ മഹാമൃഗേഷ്വൌദകേഷു ച| സുരാം പ്രതുദേഷു തഥാ ശ്രമാര്തേഷു കൃശേഷു ച| മധൂദകം സ്ഥൂലേഷു| മദ്യം മദ്യമാംസസാത്മ്യേഷ്വല്പാഗ്നിഷു||൩൨||

ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയം ചേക്ഷേത ഇത്യേതാവതൈതദുക്തം ഭവതി| ശീതസ്യോഷ്ണസ്യ ച പാനീയസ്യ തത്രോക്തേഃ സ്വവിഷയേऽനുപാനപ്രയോഗഃ| ക്ഷീരം ശാലിഷഷ്ടികയോരുപവാസക്ലാന്താദിഷു ച| മാംസരസഃ ശോഷാദിഷു അതിലങ്ഘനോക്തേഷു രോഗേഷു| വാതേ തു വൃദ്ധേ അനുപാനമമ്ലാനി കാഞ്ജികാദീനി ചകാരാന്മാംസരസോऽപി| പിത്തേ ശര്കരോദകമ്| ശ്ലേഷ്മണി മാക്ഷികസംയുക്തം ത്രിഫലാക്വഥിതം ജലമ്| അക്ഷിരോഗേഷു സര്വേഷു ഗലരോഗേഷു ച പ്രായശഃ സര്വേഷു സമാക്ഷികം ത്രിഫലോദകമ്| ദധ്നി ശീതോദകമനുപാനം പൂര്വമുക്തമ്| സമ്പ്രത്യുച്യതേ- മസ്ത്വേവ വേതി| ദധ്ന ഉഭയാനുപാനസമുച്ചയപ്രതിഷേധാര്ഥമേവകാരകരണമ്| തേന ശീതോദകം വാ മസ്തു വാ ദധ്യനുപാനമിത്യര്ഥഃ കൂചികാകീലാടയോശ്ച മസ്ത്വേവ| അവരാന്നം വിദലസസ്യാന്നമ്| അര്കാദ്യാസവാന് ബിലേശയേഷു| സാമാന്യേനാന്യേഷു ച വിഷദിഗ്ധശസ്ത്രഹതേഷു ച മധൂദകം സ്ഥൂലേഷ്വേവ|| ൩൨||

Adhikarana anupAnalakShaNam (33) · Śloka 33

അപി ച - സമാസേനാന്നവിപരീതമവിരോധി ച||൩൩||

സമാസതഃ സങ്ക്ഷേപത ഉച്യതേ| ഭുക്തസ്യാന്നസ്യ ഗുണൈര്വിപരീതം യദ് ദ്രവം തദനുപാനായ യോജ്യമ്| തച്ച യദി വിരുദ്ധാന്നവിജ്ഞാനീയോക്തേന പ്രകാരേണ ന വിരുദ്ധ്യതേ| തത്ര പരസ്പരം സദൃശാനാമസദൃശാനാം വാ ഗുണാനാമുഭയത്രാപി ബലവതാം സതാം വിരോധ ഉക്തഃ|| ൩൩||

Adhikarana anupAnaguNAH (34) · Śloka 34

അനുപാനം ഖലു തര്പയതി പ്രീണയത്യൂര്ജയതി ബൃംഹയതി ദേഹസ്യ പര്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി ഭുക്തമവസാദയത്യന്നസങ്ഘാതം ഭിനത്തി മാര്ദവമാപാദയതി ക്ലേദയതി സുഖപരിണാമിതാമാശുവ്യവായിതാം ചാഹാരസ്യോപജനയതി||൩൪||

തര്പണത്വാദയോऽനുപാനഗുണാഃ|| ൩൪||

Adhikarana anupAnavarjyAH (35) · Śloka 35

വര്ജ്യം തൂര്ധ്വജത്രുഗദശ്വാസകാസപ്രസേകഹിധ്മാസ്വരഭേദോരഃക്ഷതിഭിര്ഗീതഭാഷ്യപ്രസക്തൈശ്ച| തേഷാം ഹി പ്രദൂഷ്യാമാശയമുരഃകണ്ഠസ്ഥിതമാഹാരജം സ്നേഹമാസാദ്യ തദഭിഷ്യന്ദാഗ്നിസാദച്ഛര്ദ്യാദീനാമയാന് വിദധ്യാത്||൩൫||

ജത്രുണ ഊര്ധ്വമക്ഷകസന്ധേരുപരി യസ്യ രോഗസ്തേന ശ്വാസാദിമദ്ഭിശ്ച സര്വമനുപാനം ന സേവ്യമ്| അന്യേ മന്യന്തേ യദേതദനുപാനം പ്രതിഷിദ്ധം തജ്ജലമേവ| കാസാദീനാം ക്ഷീരാദ്യനുപാനവിധാനാത്| വയം തു മന്യാമഹേ സാമാന്യേനാത്ര സര്വപ്രതിഷേധഃ| കാസാദീനാം വിശിഷ്ടാനാം ക്ഷീരാദീനാമപവാദത്വം ഭവതി| തേഷാം ഹ്യൂര്ധ്വജത്രുഗദാദീനാം തദനുപാനം യഥോക്തേന പ്രകാരേണാഭിഷ്യന്ദാദീന് വിദധ്യാത്| ആദിഗ്രഹണേന ഏവം ഹേതുകാനാമന്യേഷാം ഗ്രഹണമ്|

Adhikarana pAnAnantaraM niShiddhAni varjanIyAni ca (36) · Śloka 36

പീത്വാ ച ഭാഷ്യഗേയാധ്വസ്വപ്നാന്ന ശീലയേത്| പാനം ച പ്രക്ലിന്ന ദേഹമേഹകണ്ഠാക്ഷിരോഗവ്രണിന ഇതി||൩൬||

ബഹു ച പാനം പീത്വാ ഭാഷ്യാദീന്ന ശീലയേത്| പ്രക്ലിന്നദേഹാദിനാ സതാ പാനം നൈവ സേവ്യമ്|| ൩൬||

Adhikarana bhojanAnantaravidhiH dravottarabhojanasya visheShashca (37) · Śloka 37

തതഃ പാണിഗതമന്നമന്യേനാപനീയ ദന്താന്തരസ്ഥഞ്ച ശനൈഃ ശനൈഃ ശോധനേന വിശോധ്യ ലേപഗന്ധസ്നേഹാപനോദമാചാന്തോऽങ്ഗുല്യഗ്രഗലിതാമ്ബുപരിഷിക്തനേത്രസ്താമ്ബൂലാ-ദികൃതവദനവൈശദ്യോ ധൂമപാനാദിഹൃതോര്ധ്വകഫവേഗഃ പദശതമാത്രം ഗത്വാ വാമപാര്ശ്വേന സംവിശേത്| ദ്രവോത്തരഭോജനസ്തു ശയ്യാം നാതിസേവേത||൩൭||

പാണിഗതം ഹസ്തലഗ്നമന്നം പരിശുഷ്കേണാന്യേനാപനീയ ദന്താന്തരസ്ഥം ച ശസ്ത്രവിധൌ (അ൦സം൦സൂ൦-൩൪) വക്ഷ്യമാണദന്തശോധനേനാപനീയാചാമേത്| ഊര്ധ്വകഫവേഗോऽന്നപീഡയാ ശ്ലേഷ്മണഃ ശിരഃപ്രാപ്തിഃ| ബഹുദ്രവ ആഹാരോ യേന ഭുക്തസ്തേന തത്കാലം ശയ്യാ നാശ്രയണീയാ| അഥവാ ദ്രവമുത്തരഭോജനമന്തഭോജനം യസ്യേതി വിഗ്രഹഃ|| ൩൭||

Adhikarana bhuktavataH niShiddhAni (38) · Śloka 38

യാനപ്ലവനവാഹനാഗ്ന്യാതപാംശ്ച ഭുക്തവാന് വര്ജയേത്| ആഹാരപരിണാമകരാ ഭാവാഃ തേഷാം കാര്യാണി ച ആഹാരപരിണാമകരാഃ പുനരിമേ ഭാവാഃ| തദ്യഥാ ഊഷ്മാ, വായുഃ, സ്നേഹഃ, ക്ലേദഃ, കാലഃ സമയോഗശ്ച തത്രോഷ്മാ പചതി, വായുരപകര്ഷതി, സ്നേഹോ മാര്ദവം ജനയതി, ക്ലേദശൈഥില്യമാപാദയതി, കാലഃ സര്വവപുര്വ്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി| സമയോഗസ്ത്വേഷാമന്നപരിണാമധാതുസാമ്യകരഃ സമ്പദ്യതേ||൩൮||

ഊഷ്മാദയ ആഹാരപരിണാമകരാഃ- ഊഷ്മാഗ്നിഃ പചതി| വായുഃ സ്ഥാനാത് സ്ഥാനമന്നസ്യ പാകായാപകര്ഷതി| ക്ലേദോऽന്നസങ്ഘാതം ശ്ലഥയതി| സ്നേഹോऽന്നസ്യ കാഠിന്യം നാശയതി| കാലഃ പരിണാമമന്നസ്യ വപുര്വ്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി| തേഷാഞ്ച ക്ലേദാദീനാം സമയോഗഃ അഹീനാതിമാത്രത്വമന്നപരിണാമോദ്ഭവാനാം ദോഷധാതുമലാനാം സമത്വകരഃ സമ്പദ്യതേ|| ൩൮||

Adhikarana samayogasya kAraNAni (39) · Śloka 39

സമയോഗസ്യ തു പുനഃ കാരാണാന്യുചിതോ ഹിതശ്ച ദേഹസംസ്കാരോऽഭ്യവഹാരചേഷ്ടാ ശയനം സൌമനസ്യഞ്ച||൩൯||

കഥമേതേഷാം ക്ലേദാദീനാം സമയോഗോ ഭവതീത്യുച്യതേ- ഉചിതോऽഭ്യസ്തഃ ഹിതശ്ച പഥ്യശ്ചാഹാരാദികൃതോ ദേഹസംസ്കാരഃ ഏവമഭ്യവഹാരാദയോऽപി സുമനസ്ത്വഞ്ച|| ൩൯||

Adhikarana pariNamata AhAraguNAH (40) · Śloka 40

പരിണമതസ്ത്വാഹാരസ്യ ഗുണാഃ ശരീരഗുണഭാവമാപദ്യന്തേ യഥാസ്വമവിരുദ്ധാഃ||൪൦||

ഏഷാം ക്ലേദാദീനാം സമയോഗേനാന്നസ്യ പരിണാമാത് കിം ഭവതീത്യാഹ- പരിണമതഃ പരിണതിം ക്രമേണ ഗച്ഛതോ ഗുണാ ഗുരുത്വദ്രവത്വാദയഃ ശരീരസ്ഥൈഃ ഗുരുത്വദ്രവത്വാദിഭിരേകത്വമാപദ്യന്തേ| അഥവാ ഗുണശബ്ദോ ഭാഗപര്യായ ഏവ ഗൃഹ്യതേ ത്രിഗുണാ രജ്ജുരിത്യത്ര യഥാ| ജഗതഃ പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വാച്ഛരീരസ്യാപി പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വാത് വൃദ്ധിഃ സമാനൈഃ സര്വേഷാം ഇത്യനേന (അ൦സം൦സൂ൦-൧) ന്യായേന പരിണതാഹാരഗുണൈഃ സദൃശേഷു ശരീരഗുണേഷു വൃദ്ധിരിതി യഥാസ്വശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|| ൪൦||

Adhikarana viruddhAhAradoShaH (41) · Śloka 41

വിരുദ്ധാസ്തു വിഹതാശ്ച വിരോധിഭിര്വിഹന്യുഃ ശരീരമിതി||൪൧||

ശരീരഗുണൈരവിരുദ്ധാസ്ത്വാഹാരഗുണാഃ സ്വഭാവപ്രകൃത്യാദ്യപേക്ഷയാ വിരുദ്ധാഹാരഗുണൈശ്ച വിഹിതാഹാരഗുണാഃ ശരീരം വിഹന്യുരിതി||൪൧||

Adhikarana bhuktavatA abhyojyAnyatyarthAkAMkShAyAM mAtrayA bhojyAni ca (42) · Śloka 42

ഭവന്തി ചാത്ര- ഔകുലാഭ്യോഷപൃഥുകാന് സുപിഷ്ടകൃതതണ്ഡുലാന്| ന ജാതു ഭുക്തവാനദ്യാന്മാത്രയാദ്യാത്സുകാംക്ഷിതഃ||൪൨||

ഔകുലം കാണ്ഡസ്ഥാന്യപക്വാനി ഭൃഷ്ടാനി സസ്യാനി, അഭ്യോഷസ്തദ്വിധാ ഏവ യവാഃ| പൃഥുകാഃ കൃതാന്നവര്ഗോക്താഃ (അ൦സം൦സൂ൦-൭), ഏതാന് ശാലിപിഷ്ടകൃതാംശ്ച തണ്ഡുലാംശ്ച ഭുക്തവാന്നാദ്യാത്| അത്യര്ഥാകാംക്ഷായാം തു മാത്രയാദ്യാത് അതിസ്തോക- മദ്യാദിത്യര്ഥഃ||൪൨||

Adhikarana tyAjyaM bhojanam (43) · Śloka 43

ശാകാവരാന്നകട്വമ്ലകഷായലവണോത്കടമ്| ത്യജേദേകരസാസാത്മ്യം ഗുരു ശുഷ്കം ച ഭോജനമ്||൪൩||

ശാകഭൂയിഷ്ഠമേകരസാദികം ച ഭോജനം ത്യജേത്||൪൩||

Adhikarana sAtatyenAshIlanIyAni (44) · Śloka 44

വക്ഷ്യതേ യന്നിദാനാദൌ സര്വദോഷപ്രകോപണമ്| അത്യഭിഷ്യന്ദി വിഷ്ടമ്ഭി വിദാഹി ഗുരു രൂക്ഷണമ്| കിലാടദധികൂചീകാമത്സ്യശുഷ്കാമമൂലകമ്| ക്ഷാരപിഷ്ടവിരൂഢാദ്യം തത്സമസ്തം ന ശീലയേത്||൪൪||

തഥാ നിദാനസ്ഥാനാദൌ രോഗഹേതുവക്തവ്യപ്രസങ്ഗേ സര്വേഷാം രോഗാണാം യത്കാരണത്വേനോക്തം തത്ര ശീലയേത്| യത്ക്വചിത്കാരണത്വേനോക്തം തത്സാതത്യേന നാഭ്യസേദിത്യര്ഥഃ| അത്യഭിഷ്യന്ദിത്വാദിഗുണയുക്തഞ്ച ന ശീലയേത്||൪൪||

Adhikarana nityaM shIlanIyAni (45) · Śloka 45

ശീലയേച്ഛാലിഗോധൂമയവഷഷ്ടികജാങ്ഗലമ്| സുനിഷണ്ണകജീവന്തീബാലമൂലകവാസ്തുകമ്| പഥ്യാമലകമൃദ്വീകാപതോലീമുദ്ഗശര്കരാഃ| ഘൃതദിവ്യോദകക്ഷീരക്ഷൌദ്രദാഡിമസൈന്ധവമ്| ത്രിഫലാം മധുസര്പിഭ്യാം നിശി നേത്രബലായ ച| സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തികൃദ്യച്ച രോഗോച്ഛേദകരഞ്ച യത്||൪൫||

ശാലിഗോധൂമാദീംസ്തു ശീലയേദഭ്യസേത്| നേത്രബലേച്ഛുശ്ച മാക്ഷികഘൃതാഭ്യാം മിശ്രാം ത്രിഫലാം ശീലയേത്|തഥേദമപി ശീലയേത് യദാഹാരവിഹാരം സ്വസ്ഥസ്യ സ്വാസ്ഥ്യമനുവര്ത്തയത്യാതുരസ്യ ച വ്യാധ്യുപശമം കരോതീതി||൪൫||

Adhikarana svabhAvAdiviparItAni varjyAni (46) · Śloka 46

സ്വഭാവമാത്രായോഗാദിപരസ്പരവിപര്യയൈഃ| ഭോജനാനി വിരുദ്ധ്യന്തേ താനി വിദ്വാന് വിവര്ജയേത്||൪൬||

പ്രസങ്ഗേനോച്യതേ-സ്വഭാവമാത്രേത്യാദി| സുബോധമ്||൪൬||

Adhikarana dhAtusAmyAnuvRuttau dhAtuvaiShamyAnuvRuttau ca hetuH (47) · Śloka 47

ത്യഗാദ്വിഷമഹേതൂനാം സമാനാം ചോപസേവനാത്| വിഷമാ നാനുബധ്നന്തി ജായന്തേ ധാതവഃ സമാഃ||൪൭||

വിഷമാണാം ദോഷധാതുവൈഷമ്യഹേതൂനാം അസമയോഗസ്ഥിതാനാമാഹാരദേശാദീനാം ത്യാഗാദ്വിഷമാ ധാതവഃ ശരീരം നാനുബധ്നന്തി| സമാനാഞ്ച യഥോചിതഹിതാനാം സംസേവനാദ്ധാതവഃ സമാ ജായന്തേ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- സ്വകാരണസാമഗ്രീ- വിരഹാത് സ്വയം നാശഃ, തഥാ കാരണസാമഗ്രീസന്നിധാനേऽവശ്യം ജന്മേതി||൪൭||

Adhikarana kukShAvannapAnapUraNakramaH apavAdashca (48) · Śloka 48

അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശൌ പാനേനൈകം പ്രപൂരയേത്| ആശ്രയം പവനാദീനാം ചതുര്ഥമവശേഷയേത്| മന്ദാനലബലാരോഗ്യനൃപേശ്വരസുഖാത്മസു| യോജ്യഃ ക്രമോऽയം സതതം നാവശ്യമിതരേഷു ച||൪൮||

അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വൌ ഭാഗൌ പൂരയേത്| തൃതീയം ഭാഗം പാനേന പൂരയേത്| ദോഷാണാമാശ്രയം സഞ്ചരണസ്ഥാനം ചതുര്ഥം ഭാഗമവശേഷയേത്| അന്യഥാ അന്നപാനപൂരിതേ സര്വകുക്ഷൌ ദോഷാ നിരാശ്രയാസ്തമേവാന്നപാനമുത്പീഡ്യ വിഷൂചികാദീന് രോഗാന് കുര്യുഃ| ഏഷാഞ്ച കല്പനാ അര്ധഭാഗത്രയതൃപ്ത്യാദിനാനുമീയതേ (അ൦സം൦സൂ൦-൧൧) ന ച കുക്ഷേര്ഭാഗോ വിജ്ഞായതേ| അയഞ്ചാനന്തരോക്താന്നപാനക്രമോ മന്ദാനലാദീനാം പുരുഷാണാം യോജ്യഃ| ഇതരേഷാമുക്തേഭ്യോऽന്യേഷാമവശ്യം ന യോജ്യഃ| ദരിദ്രാത്യഗ്ന്യാതുരദുഃഖാത്മനാം ഹി യഥായഥമഗ്നിബലോപകരണാദിസമ്ഭവാപേക്ഷയാ ബുദ്ധ്യാ ഊഹ്യമ്||൪൮||

Adhikarana rUkShasnigdhAhAraguNAH (49) · Śloka 49

കരോതി രൂക്ഷം ബലവര്ണനാശം ത്വഗ്രൂക്ഷതാം വാതശകൃന്നിരോധമ്| സ്നിഗ്ധന്ത്വതിശ്ലേഷ്മചയപ്രസേകഹൃദ്ഗൌരവാലസ്യരുചിപ്രണാശാന്||൪൯||

രൂക്ഷ ആഹാരോ ബലനാശാദികം കരോതി| അതിസ്നിഗ്ധഃ ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയാദീന് കരോതി| പ്രസേകോ മുഖാച്ഛ്ലേഷ്മസ്രുതിഃ||൪൯||

Adhikarana atyuShNAtishItAhAraguNAH (50) · Śloka 50

അത്യുഷ്ണമന്നമ്മദദാഹതൃഷ്ണാബലപ്രണാശഭ്രമരക്തപിത്തമ്| ശീതന്തു സാദാരുചിവഹ്നിസാദഹൃല്ലാസവിഷ്ടമ്ഭനരോമഹര്ഷാന്||൫൦||

അത്യുഷ്ണോ മദാദീന് കരോതി| അതിശീതമഗ്നിസാദാദീന് കരോതി| ഹൃദയസ്യോത്ക്ലേശേന യുക്തഃ പ്രസേക ഏവ ഹൃല്ലാസശബ്ദവാച്യഃ||൫൦||

Adhikarana atikaThinAtidravAhAraguNAH (51) · Śloka 51

അതിസ്ഥിരം മൂത്രശകൃദ്വിബന്ധമതൃപ്തിമവ്യാപ്തിമശീഘ്രപക്തിമ്| അതിദ്രവം പീനസമേഹകാസസ്യന്ദാന് കരോത്യഗ്നിബലഞ്ച ഹന്തി||൫൧||

അതിസ്ഥിരോऽതികഠിനോ മൂത്രശകൃദ്വിബന്ധാദീന് കരോതി| അവ്യാപ്തിരേകസ്മിന്ഭാഗേ ജഠരസ്യ സ്ഥിതിഃ| അതിദ്രവഃ പീനസാദീന് കരോതി| സ്യന്ദോ നാമാക്ഷിരോഗഃ(അ൦സം൦സൂ൦-൧൮)||൫൧||

Adhikarana atimadhurAsAtmyAtilavaNatIkShNAtyamlAhAraguNAH (52) · Śloka 52

അതിമധുരമനലശമനം ഭുക്തമസാത്മ്യം ന പുഷ്ടയേ വപുഷഃ| അതിലവണമചക്ഷുഷ്യം തീക്ഷ്ണാത്യമ്ലം ജരാ സാക്ഷാത്||൫൨||

അതിമധുരശ്ചാഹാരോऽഗ്നിനാശനഃ| അസാത്മ്യം ച ഭുക്തം ദേഹപുഷ്ടിം ന കരോതി| അതിലവണം ചക്ഷുഷോऽപഥ്യമ്| അതിതീക്ഷ്ണമത്യമ്ലം ച ജരാ സാക്ഷാദതിശയേന ജരാകാരണത്വാത്|| ൫൨||

Adhikarana annapAnavidhyadhyAyopasaMhAraH (10) · Śloka 10

ഇതി വിവിധമവലമ്ബ്യ യോऽന്നപാനം ബലമിവ വിഗ്രഹവത്സദോപയുങ്ക്തേ| തനുമപി തനുജാം രുജാം ത്വനാപ്യ വ്രജതി നരഃ സ സമാശതസ്യ പാരമ്||൫൩|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നപാനവിധിര്നാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||

ഇത്യനേന പ്രകാരേണ വിധിം ക്രമം മാത്രാഭ്യാസാദികമവലമ്ബ്യ ഗൃഹീത്വാ യോ നരോऽന്നപാനം ഭുങ്ക്തേ| കിമ്ഭൂതമ്? വിഗ്രഹവത്സശരീരമിവ ബലം, തദ്ധേതുകത്വാത്| സ നരസ്തനുമപി സ്വല്പാമപി തനുജാം ദേഹജാം രുജാം പീഡാമനാപ്യാലബ്ധ്വാ സമാശതസ്യ സംവത്സരശതസ്യ പാരമന്തം വ്രജതി| അനാപ്യേത്യത്രാങ്പ്രയുക്തസ്തേന സാധ്വിതി|| ൫൩|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||