Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോऽന്നപാനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
10. annapānavidhiḥ
Adhikarana annapAnasya vidhyupayogaprayojanam (2) · Śloka 2
വിധിവിഹിതമന്നപാനമിഷ്ടേന്ദ്രിയാര്ഥമായതനമായുഷോ ബ്രുവതേ| യദായത്താനി ഹ്യോജസ്തേജോധാത്വിന്ദ്രിയബലതുഷ്ടിപുഷ്ടിപ്രതിഭാരോഗ്യാദീനി| തദിന്ധനാ ചാന്തരാഗ്നേഃ സ്ഥിതിഃ| അഗ്നിമൂലം ച ദേഹധാരണമിതി||൨||
View original
विधिविहितमन्नपानमिष्टेन्द्रियार्थमायतनमायुषो ब्रुवते| यदायत्तानि ह्योजस्तेजोधात्विन्द्रियबलतुष्टिपुष्टिप्रतिभारोग्यादीनि| तदिन्धना चान्तराग्नेः स्थितिः| अग्निमूलं च देहधारणमिति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapta AhAravidhivisheShAyatanAni (3) · Śloka 3
അഥാത്മവാന് സ്വഭാവ-സംയോഗ-സംസ്കാര- മാത്രാ-ദേശ- കാലോപയോഗ-വ്യവസ്ഥാഃ സപ്താഹാരകല്പനാവിശേഷാണാം സ്വാസ്ഥ്യാസ്വാസ്ഥ്യഫലാനാം ഹേതുഭൂതാഃ സമീക്ഷ്യ ഹിതമേവാനുരുധ്യേത||൩||
View original
अथात्मवान् स्वभाव-संयोग-संस्कार- मात्रा-देश- कालोपयोग-व्यवस्थाः सप्ताहारकल्पनाविशेषाणां स्वास्थ्यास्वास्थ्यफलानां हेतुभूताः समीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svabhAvalakShaNam (4) · Śloka 4
തത്ര സ്വഭാവതോ ദിവ്യോദകരക്തശാലിഷഷ്ടികമുദ്ഗൈണലാവാദയോ ലഘവഃ, ക്ഷീരേക്ഷുവ്രീഹിമാഷാനൂപാമിഷാദയോ ഗുരവ ഇതി| തേ ഖല്വപി സംയോഗാദിവിശേഷൈരന്യഥാത്വം പ്രതിപദ്യന്തേ||൪||
View original
तत्र स्वभावतो दिव्योदकरक्तशालिषष्टिकमुद्गैणलावादयो लघवः, क्षीरेक्षुव्रीहिमाषानूपामिषादयो गुरव इति| ते खल्वपि संयोगादिविशेषैरन्यथात्वं प्रतिपद्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMyogalakShaNam (5) · Śloka 5
തത്ര സംയോഗോ നാമ ദ്വയോര്ബഹൂനാം വാ ദ്രവ്യാണാം സംഹതീഭാവഃ| സ വിശേഷമാരഭതേ യന്നൈകൈകശോ ദ്രവ്യാണി||൫||
View original
तत्र संयोगो नाम द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः| स विशेषमारभते यन्नैकैकशो द्रव्याणि||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMskAralakShaNam (6) · Śloka 6
സംസ്കാരസ്തു തോയാഗ്നിസന്നികര്ഷശൌചമന്ഥനദേശകാലഭാവനാഭാജനാദിഭിരുപജന്യതേ||൬||
View original
संस्कारस्तु तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालभावनाभाजनादिभिरुपजन्यते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAlakShaNam (7) · Śloka 7
മാത്രാ പുനഃ പിണ്ഡപരിമാണതഃ സമുദായേന പ്രതിദ്രവ്യാപേക്ഷയാ ചാഹാരരാശിഃ||൭||
View original
मात्रा पुनः पिण्डपरिमाणतः समुदायेन प्रतिद्रव्यापेक्षया चाहारराशिः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana deshalakShaNam (8) · Śloka 8
ദേശോ ദ്രവ്യസ്യോപയോക്തുശ്ചോത്പത്ത്യവസ്ഥാനേ| തത്ര പുനരുപയോക്താ സ്വസ്ഥാതുരത്വതഃ പ്രകൃതിഭേദതശ്ച പരീക്ഷ്യഃ||൮||
View original
देशो द्रव्यस्योपयोक्तुश्चोत्पत्त्यवस्थाने| तत्र पुनरुपयोक्ता स्वस्थातुरत्वतः प्रकृतिभेदतश्च परीक्ष्यः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlalakShaNam (9) · Śloka 9
കാലസ്തു ഋതുവ്യാധ്യപേക്ഷോ ജീര്ണാജീര്ണലക്ഷണശ്ച||൯||
View original
कालस्तु ऋतुव्याध्यपेक्षो जीर्णाजीर्णलक्षणश्च||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNe bhojanasya sarvadoShaprakopakatvam (10) · Śloka 10
അജീര്ണേऽപി പൂര്വസ്യാഹാരസ്യാപരിണതോ രസ ഉത്തരേണോപസംസൃജ്യമാനഃ സര്വാന് ദോഷാന് പ്രകോപയത്യാശു||൧൦||
View original
अजीर्णेऽपि पूर्वस्याहारस्यापरिणतो रस उत्तरेणोपसंसृज्यमानः सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNe bhojanasya guNAH bhojanasya kAlashca (11) · Śloka 11
ജീര്ണേ തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥേഷു ദോഷേഷു വാതാനുലോമ്യാദുത്സൃഷ്ടേഷു മൂത്രപുരീഷവേഗേഷു വിശുദ്ധേഷൂദ്ഗാരഹൃദയസ്രോതോമുഖേഷു വിശദകരണേ ലഘുനി ശരീരേऽഗ്നാവുദീര്ണേ ജാതായാം ബുഭുക്ഷായാമഭ്യവഹൃതമന്നമപ്രദൂഷയദ്ദോഷാനായുര്ബലവര്ണാനഭിവര്ദ്ധയതി| കേവലമയമേവ കാലോ ഭോജനസ്യ||൧൧||
View original
जीर्णे तु स्वस्थानस्थेषु दोषेषु वातानुलोम्यादुत्सृष्टेषु मूत्रपुरीषवेगेषु विशुद्धेषूद्गारहृदयस्रोतोमुखेषु विशदकरणे लघुनि शरीरेऽग्नावुदीर्णे जातायां बुभुक्षायामभ्यवहृतमन्नमप्रदूषयद्दोषानायुर्बलवर्णानभिवर्द्धयति| केवलमयमेव कालो भोजनस्य||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atItakAlabhojanasya doShAH (12) · Śloka 12
അതീതകാലം പുനസ്തദ്വാതവിഷ്ടബ്ധം കൃച്ഛ്രാദ്വിപച്യതേ കര്ശയത്യന്നരുചിം ച പുനരുപഹന്തി||൧൨||
View original
अतीतकालं पुनस्तद्वातविष्टब्धं कृच्छ्राद्विपच्यते कर्शयत्यन्नरुचिं च पुनरुपहन्ति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhAropayoge niyamAH (13) · Śloka 13
ഉപയോഗവ്യവസ്ഥാ തു നാസ്നാതോ, ന ദിഗ്വാസാ, നൈകവസ്ത്രധൃക്, ന മലിനവസനോ, നാഹുത്വാ, നാജപിത്വാ, നാനിരൂപ്യ ദേവതാഭ്യോ ന പിതൃഭ്യോ, നാദത്വാऽഗ്രമന്നമഗ്നയേ, ന ഗുരുഭ്യോ നാതിഥയേ, നാഭ്യാഗതേഭ്യോ, ന ശ്വയവഃശ്വപചേഭ്യഃ പ്രത്യവേക്ഷ്യ ചാശ്രിതോപാശ്രിതാനപി തിരശ്ചോऽപി, സ്വപരിഗൃഹീതാന് പ്രശസ്തദേശകാലോപകരണയുക്തഃ, സ്രഗ്വീ വിഭൂഷിതഃ, സുഗന്ധിരാര്ദ്രപാണിപാദഃ സുവിശുദ്ധവദനോऽഭിമതസഹായഃ കേശമക്ഷികാദ്യനുപജുഷ്ടമനിന്ദ്യമനിന്ദന്നനിന്ദിതമപുനരൂഷ്ണീകൃതം, നാऽത്യുഷ്ണമനുപദഗ്ധം, സുസിദ്ധമലോലോ, നാസാത്മ്യം നാവിദിതം, നാവിദിതാഗമം, നാതിസായം, നാതിപ്രഗേ, നാകാശേ, നാതപേ, നാന്ധകാരേ, നാധോ വൃക്ഷസ്യ, ന ശയ്യാസ്ഥോ, നോന്നമ്യ പ്രദേശിനീം, ന പാത്രേ ഭിന്നേ, നാസംവൃതേ, ന മലിനേ ഭാവദൂഷിതേ വാ, ന ചാസനസ്ഥിതേ, ന ഹസ്തസ്ഥേ, ന ഹസ്തേ, പ്രാങ്മുഖഃ, സുമനാഃ ശുചിഭക്താക്ഷുധിതാനുകൂലജനോപഹിതം ഹിതമന്നമശ്നീയാത്||൧൩||
View original
उपयोगव्यवस्था तु नास्नातो, न दिग्वासा, नैकवस्त्रधृक्, न मलिनवसनो, नाहुत्वा, नाजपित्वा, नानिरूप्य देवताभ्यो न पितृभ्यो, नादत्वाऽग्रमन्नमग्नये, न गुरुभ्यो नातिथये, नाभ्यागतेभ्यो, न श्वयवःश्वपचेभ्यः प्रत्यवेक्ष्य चाश्रितोपाश्रितानपि तिरश्चोऽपि, स्वपरिगृहीतान् प्रशस्तदेशकालोपकरणयुक्तः, स्रग्वी विभूषितः, सुगन्धिरार्द्रपाणिपादः सुविशुद्धवदनोऽभिमतसहायः केशमक्षिकाद्यनुपजुष्टमनिन्द्यमनिन्दन्ननिन्दितमपुनरूष्णीकृतं, नाऽत्युष्णमनुपदग्धं, सुसिद्धमलोलो, नासात्म्यं नाविदितं, नाविदितागमं, नातिसायं, नातिप्रगे, नाकाशे, नातपे, नान्धकारे, नाधो वृक्षस्य, न शय्यास्थो, नोन्नम्य प्रदेशिनीं, न पात्रे भिन्ने, नासंवृते, न मलिने भावदूषिते वा, न चासनस्थिते, न हस्तस्थे, न हस्ते, प्राङ्मुखः, सुमनाः शुचिभक्ताक्षुधितानुकूलजनोपहितं हितमन्नमश्नीयात्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paryuShitAnnaniShedhaH apavAdashca (14) · Śloka 14
ന പര്യുഷിതമന്യത്ര മാംസോപദംശഭക്ഷ്യേഭ്യഃ||൧൪||
View original
न पर्युषितमन्यत्र मांसोपदंशभक्ष्येभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nishsheShabhojananiShedhaH apavAdashca (15) · Śloka 15
നാശേഷമന്യത്ര ദധി-മധു-സലില-സക്തു-ശുക്ത-പായസേഭ്യഃ||൧൫||
View original
नाशेषमन्यत्र दधि-मधु-सलिल-सक्तु-शुक्त-पायसेभ्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhatvAdiguNayuktAhArasyaiva BojananirdeshaH Bojanakramashca (16) · Śloka 16
അപി ച സ്നിഗ്ധം ലഘൂഷ്ണമവിലമ്ബിതമനതിദ്രുതമജല്പന്നഹസംസ്തന്മനാഃ സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമ്||൧൬||
View original
अपि च स्निग्धं लघूष्णमविलम्बितमनतिद्रुतमजल्पन्नहसंस्तन्मनाः समीक्ष्य सम्यगात्मानम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhalaghUShNAhAraguNAH (17) · Śloka 17
സ്നിഗ്ധലഘൂഷ്ണാനി ഹി വഹ്നിമൌദര്യമുദീരയന്തി കോഷ്ഠം പരിശോധയന്തി ധാതൂന്ന വികുര്വതേ ക്ഷിപ്രജ്ജരയന്ത്യനിലമനുലോമയന്തി||൧൭||
View original
स्निग्धलघूष्णानि हि वह्निमौदर्यमुदीरयन्ति कोष्ठं परिशोधयन्ति धातून्न विकुर्वते क्षिप्रज्जरयन्त्यनिलमनुलोमयन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhAhAraguNAH (18) · Śloka 18
തഥാ സ്നിഗ്ധം ദൃഢീകരോതീന്ദ്രിയാണ്യുപചിനോതി ശരീരമപചിനോതി ജരസം, ബലമഭിവര്ദ്ധയതി, വര്ണപ്രസാദമഭിനിര്വര്ത്തയതി||൧൮||
View original
तथा स्निग्धं दृढीकरोतीन्द्रियाण्युपचिनोति शरीरमपचिनोति जरसं, बलमभिवर्द्धयति, वर्णप्रसादमभिनिर्वर्त्तयति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana laghvAhAraguNAH (19) · Śloka 19
ലഘു ച പുനഃ സ്വഭാവാദിഭിരന്നമപ്രതിപീഡയദ്ദോഷാനവ്യഥമാനം പരിണാമമേതി| വിപന്നമപി ചാല്പദോഷം ഭവതി||൧൯||
View original
लघु च पुनः स्वभावादिभिरन्नमप्रतिपीडयद्दोषानव्यथमानं परिणाममेति| विपन्नमपि चाल्पदोषं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNAhAraguNAH (1) · Śloka 1
ഉഷ്ണം ച പുനര്ജനയതി രുചിമുപശോഷയതി ശ്ലേഷ്മാണമ്|൧|
View original
उष्णं च पुनर्जनयति रुचिमुपशोषयति श्लेष्माणम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambitAhAragrahaNe doShAH (1) · Śloka 1
വിലമ്ബിതം തു ഭുഞ്ജാനോ ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛതി ബഹു ച ഭുങ്ക്തേ ശീതീഭവതി ചാന്നജാതം വിഷമപാകം ച ഭവതി||൧||
View original
विलम्बितं तु भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति बहु च भुङ्क्ते शीतीभवति चान्नजातं विषमपाकं च भवति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidrutAhAragrahaNe doShAH (20) · Śloka 20
അതിദ്രുതന്തു ഭുഞ്ജാനസ്യ ജല്പതോ ഹസതോऽന്യമനസോ വാ ഭവേദുത്സ്നേഹനമവസാദനം ഭോജനസ്യാപ്രതിഷ്ഠാനം ഗുണദോഷവിഭാവനഞ്ച||൨൦||
View original
अतिद्रुतन्तु भुञ्जानस्य जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भवेदुत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं गुणदोषविभावनञ्च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasamaye AtmasamIkShA (21) · Śloka 21
സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമിതി, മമേദം സാത്മ്യമിദമസാത്മ്യമിതി നിത്യമപ്രമത്തഃ പ്രത്യവേക്ഷേത്||൨൧||
View original
समीक्ष्य सम्यगात्मानमिति, ममेदं सात्म्यमिदमसात्म्यमिति नित्यमप्रमत्तः प्रत्यवेक्षेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyAsAtmyalakShaNam (22) · Śloka 22
തത്ര സാത്മ്യം നാമ സഹാത്മനാ ഭവത്യഭ്യസ്തം തദൌചിത്യാദുപശേത ഇത്യേകേ| സാത്മ്യവിപരീതമപശയാദസാത്മ്യമ്||൨൨||
View original
तत्र सात्म्यं नाम सहात्मना भवत्यभ्यस्तं तदौचित्यादुपशेत इत्येके| सात्म्यविपरीतमपशयादसात्म्यम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana matAntareNa sAtmyAsAtmyalakShaNam (23) · Śloka 23
അന്യേ പുനഃ പ്രകൃതിവയോദേശര്തുദോഷവ്യാധിവശേന സാത്മ്യം ബഹുവിധമിച്ഛന്തി| തേ ഹ്യപശയമാത്രമങ്ഗീകൃത്യ വിപരീതഗുണമപ്യുപചാരേണ സാത്മ്യമാചക്ഷതേ| തുല്യഗുണം ചാനുപശയാദസാത്മ്യമ്||൨൩||
View original
अन्ये पुनः प्रकृतिवयोदेशर्तुदोषव्याधिवशेन सात्म्यं बहुविधमिच्छन्ति| ते ह्यपशयमात्रमङ्गीकृत्य विपरीतगुणमप्युपचारेण सात्म्यमाचक्षते| तुल्यगुणं चानुपशयादसात्म्यम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyasya traividhyam (24) · Śloka 24
സാത്മ്യന്തു പ്രവരാവരമധ്യവിഭാഗേന ത്രിവിധമ്| തത്ര സര്വരസം പ്രവരമേകരസമവരം, മധ്യന്തു മധ്യമേവ||൨൪||
View original
सात्म्यन्तु प्रवरावरमध्यविभागेन त्रिविधम्| तत्र सर्वरसं प्रवरमेकरसमवरं, मध्यन्तु मध्यमेव||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyAnAmupayogavyavasthA (25) · Śloka 25
തേഷു പ്രവരം സമദോഷസ്യോപദിശന്തീതി| ഇതരേഷാമപി ക്രമേണ സാത്മ്യമപി ചാഹിതം പാദേന (പാദാംശേന) വാ വിവര്ജയേദിത്യുക്തം പ്രാക്||൨൫||
View original
तेषु प्रवरं समदोषस्योपदिशन्तीति| इतरेषामपि क्रमेण सात्म्यमपि चाहितं पादेन (पादांशेन) वा विवर्जयेदित्युक्तं प्राक्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hitahitAhAralakShaNantayoH shIlanaparihAropadeshashca (26) · Śloka 26
തത്ര യദാഹാരജാതം സമധാതൂനനുവര്തയതി വിഷമാംശ്ച സമീകരോതി തത്സമാസതോ ഹിതമ്| വിപരീതമഹിതമ്| തത് പുനര്മാത്രായോഗാദിവൈചിത്ര്യാദനിയതമപി യഥോപദേശം യഥാഭൂയിഷ്ഠം ച ശീലയേത് പരിഹരേച്ച||൨൬||
View original
तत्र यदाहारजातं समधातूननुवर्तयति विषमांश्च समीकरोति तत्समासतो हितम्| विपरीतमहितम्| तत् पुनर्मात्रायोगादिवैचित्र्यादनियतमपि यथोपदेशं यथाभूयिष्ठं च शीलयेत् परिहरेच्च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samashanAdiparihAravidhisteShAM lakShaNa~jca (27) · Śloka 27
തഥാ വിശേഷതഃ സമശനമധ്യശനമമാത്രാശനം വിഷമാശനം ച വര്ജയേത്| തത്ര പഥ്യാപഥ്യമേകത്ര ഭുക്തം സമശനമ്| ഭുക്തസ്യോപരിഭുക്തമധ്യശനമ്| അമാത്രാശനം പുനഃ പൃഥഗേവോപദേക്ഷ്യതേ| അപ്രാപ്താതീതകാലന്തു ഭുക്തം വിഷമാശനമിതി||൨൭||
View original
तथा विशेषतः समशनमध्यशनममात्राशनं विषमाशनं च वर्जयेत्| तत्र पथ्यापथ्यमेकत्र भुक्तं समशनम्| भुक्तस्योपरिभुक्तमध्यशनम्| अमात्राशनं पुनः पृथगेवोपदेक्ष्यते| अप्राप्तातीतकालन्तु भुक्तं विषमाशनमिति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasyopakalpanAprakAraH (28) · Śloka 28
ഭുഞ്ജാനസ്തു പേയായൂഷരസാന് വ്യഞ്ജനാനി രാജതേഷു പാത്രേഷു നിദധ്യാത്| പരിശുഷ്കപ്രദിഗ്ധാനത്യുഷ്ണഞ്ച പയഃ സൌവര്ണേഷു| ഖലഖട്വരകാമ്ബലികാന് കാംസ്യേഷു| രാഗഷാഡവസട്ടകാന് വജ്രവൈഡൂര്യവിചിത്രേഷു| ഘൃതമായസേ| പയഃ സുശീതം താമ്രമയേ| പാനീയം പാനികാനി ച മൃദ്ധേമസ്ഫടികകാചമയേഷു| ഓദനം ച വിസ്തീര്ണേ മനോരമേ സ്ഥാനേ| അന്യഥാ ഹി വര്ണഗന്ധരസാന്യത്വാദഹിതം സ്യാത്||൨൮||
View original
भुञ्जानस्तु पेयायूषरसान् व्यञ्जनानि राजतेषु पात्रेषु निदध्यात्| परिशुष्कप्रदिग्धानत्युष्णञ्च पयः सौवर्णेषु| खलखट्वरकाम्बलिकान् कांस्येषु| रागषाडवसट्टकान् वज्रवैडूर्यविचित्रेषु| घृतमायसे| पयः सुशीतं ताम्रमये| पानीयं पानिकानि च मृद्धेमस्फटिककाचमयेषु| ओदनं च विस्तीर्णे मनोरमे स्थाने| अन्यथा हि वर्णगन्धरसान्यत्वादहितं स्यात्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanapAtre bhakShyAdInAM sthAnam (1) · Śloka 1
അപി ച - ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ ഭക്ഷ്യം സ്ഥാപയേത്| സവ്യേ പേയം ലേഹ്യം മുഖോദ്ഘര്ഷണപിണ്ഡീം ച| മധ്യേ ഭോജ്യമിതി||൧||
View original
अपि च - दक्षिणपार्श्वे भक्ष्यं स्थापयेत्| सव्ये पेयं लेह्यं मुखोद्घर्षणपिण्डीं च| मध्ये भोज्यमिति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avasthAvashAdbhojane pUrvaM dravAdInAmupayogaH (29) · Śloka 29
യഥാഗ്നിസാത്മ്യം തു പ്രാക് ദ്രവമുപശുഷ്കം വാശ്നീയാത്| പ്രാഗേവ തു ഗുരുസ്വാദുസ്നിഗ്ധം ച||൨൯||
View original
यथाग्निसात्म्यं तु प्राक् द्रवमुपशुष्कं वाश्नीयात्| प्रागेव तु गुरुस्वादुस्निग्धं च||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasya madhyAntayorupayojyarasAdi (30) · Śloka 30
മധ്യേऽമ്ലലവണമന്തേ രൂക്ഷം ദ്രവമിതരരസയുക്തഞ്ച|൩൦|
View original
मध्येऽम्ललवणमन्ते रूक्षं द्रवमितररसयुक्तञ्च|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnestvAdau dravoShNAhAraH (30) · Śloka 30
തത്ര മന്ദാഗ്നേര്ദ്രവോഷ്ണേന സമുത്തേജിതോഷ്മണോऽന്യദുപയുക്തം സമ്യക് പാകമേതി||൩൦||
View original
तत्र मन्दाग्नेर्द्रवोष्णेन समुत्तेजितोष्मणोऽन्यदुपयुक्तं सम्यक् पाकमेति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAne salilasya shreShThatA (31) · Śloka 31
അനുപാനേ തു സലിലമേവ ശ്രേഷ്ഠം സര്വരസയോനിത്വാത്സര്വഭൂതസാത്മ്യത്വാജ്ജീവനാദിഗുണയോഗാച്ച||൩൧||
View original
अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठं सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्यत्वाज्जीवनादिगुणयोगाच्च||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyAdivisheSheNAnupAnavisheShavarNanam (32) · Śloka 32
തച്ഛീതം ദധിമധുയവഗോധൂമമദ്യവിശേഷേഷു സര്വേഷു ച വിദാഹിഷു ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോശ്ച| ഉഷ്ണം പിഷ്ടമയേഷ്വന്യേഷു ച ദുര്ജരേഷു ഹേമന്തേ ച| ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയം ചേക്ഷേത| ക്ഷീരം ശാലിഷഷ്ടികയോഃതഥൈവോപസാധ്വഭാഷ്യസ്ത്രീവ്യായാമക്ലാന്തബാലവൃദ്ധേഷു| മാംസരസഃ ശോഷാദിഷു| വാതേ ത്വമ്ലാനി ച| പിത്തേ ശര്കരോദകമ്| ത്രിഫലോദകന്തു സക്ഷൌദ്രം ശ്ലേഷ്മണി പ്രായശ്ചാക്ഷിഗലരോഗേഷു| മസ്ത്വേവ വാ ദധ്നി കൂചികാകീലാടയോശ്ച| ധാന്യാമ്ലം മസ്തു തക്രം വാ ശാകാവരാന്നേഷു| മദ്യം മാംസേഷു| ഫലാമ്ലമമ്ബു വാऽऽസവാംശ്ച വിവിധാന് വിഭജ്യ പ്രയോജയേത്| വിശേഷതസ്തു മധ്വാസവാന് ഗ്രാമ്യേഷു, തീക്ഷ്ണാന് ത്രിഫലാസവാന് വന്യേഷു| ന്യഗ്രോധാദിഫലാസവാന് വിഷ്കിരേഷു| അര്കശേലുശിരീഷകപിത്ഥാസവാന് ബിലേശയേഷു, ദിഗ്ധഹതേഷു ച| അമ്ലഫലാസവാന് പ്രസഹേഷു| കാശേക്ഷുപദ്മബീജശൃങ്ഗാടകകശേരുകമൃദ്വീകാഖദിരാസവാന് ക്ഷൌദ്രയുക്തം വാ ശീതമുദകമുദശ്വിദ്വാ മഹാമൃഗേഷ്വൌദകേഷു ച| സുരാം പ്രതുദേഷു തഥാ ശ്രമാര്തേഷു കൃശേഷു ച| മധൂദകം സ്ഥൂലേഷു| മദ്യം മദ്യമാംസസാത്മ്യേഷ്വല്പാഗ്നിഷു||൩൨||
View original
तच्छीतं दधिमधुयवगोधूममद्यविशेषेषु सर्वेषु च विदाहिषु शरद्ग्रीष्मयोश्च| उष्णं पिष्टमयेष्वन्येषु च दुर्जरेषु हेमन्ते च| द्रवद्रव्यविज्ञानीयं चेक्षेत| क्षीरं शालिषष्टिकयोःतथैवोपसाध्वभाष्यस्त्रीव्यायामक्लान्तबालवृद्धेषु| मांसरसः शोषादिषु| वाते त्वम्लानि च| पित्ते शर्करोदकम्| त्रिफलोदकन्तु सक्षौद्रं श्लेष्मणि प्रायश्चाक्षिगलरोगेषु| मस्त्वेव वा दध्नि कूचिकाकीलाटयोश्च| धान्याम्लं मस्तु तक्रं वा शाकावरान्नेषु| मद्यं मांसेषु| फलाम्लमम्बु वाऽऽसवांश्च विविधान् विभज्य प्रयोजयेत्| विशेषतस्तु मध्वासवान् ग्राम्येषु, तीक्ष्णान् त्रिफलासवान् वन्येषु| न्यग्रोधादिफलासवान् विष्किरेषु| अर्कशेलुशिरीषकपित्थासवान् बिलेशयेषु, दिग्धहतेषु च| अम्लफलासवान् प्रसहेषु| काशेक्षुपद्मबीजशृङ्गाटककशेरुकमृद्वीकाखदिरासवान् क्षौद्रयुक्तं वा शीतमुदकमुदश्विद्वा महामृगेष्वौदकेषु च| सुरां प्रतुदेषु तथा श्रमार्तेषु कृशेषु च| मधूदकं स्थूलेषु| मद्यं मद्यमांससात्म्येष्वल्पाग्निषु||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnalakShaNam (33) · Śloka 33
അപി ച - സമാസേനാന്നവിപരീതമവിരോധി ച||൩൩||
View original
अपि च - समासेनान्नविपरीतमविरोधि च||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnaguNAH (34) · Śloka 34
അനുപാനം ഖലു തര്പയതി പ്രീണയത്യൂര്ജയതി ബൃംഹയതി ദേഹസ്യ പര്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി ഭുക്തമവസാദയത്യന്നസങ്ഘാതം ഭിനത്തി മാര്ദവമാപാദയതി ക്ലേദയതി സുഖപരിണാമിതാമാശുവ്യവായിതാം ചാഹാരസ്യോപജനയതി||൩൪||
View original
अनुपानं खलु तर्पयति प्रीणयत्यूर्जयति बृंहयति देहस्य पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति भुक्तमवसादयत्यन्नसङ्घातं भिनत्ति मार्दवमापादयति क्लेदयति सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnavarjyAH (35) · Śloka 35
വര്ജ്യം തൂര്ധ്വജത്രുഗദശ്വാസകാസപ്രസേകഹിധ്മാസ്വരഭേദോരഃക്ഷതിഭിര്ഗീതഭാഷ്യപ്രസക്തൈശ്ച| തേഷാം ഹി പ്രദൂഷ്യാമാശയമുരഃകണ്ഠസ്ഥിതമാഹാരജം സ്നേഹമാസാദ്യ തദഭിഷ്യന്ദാഗ്നിസാദച്ഛര്ദ്യാദീനാമയാന് വിദധ്യാത്||൩൫||
View original
वर्ज्यं तूर्ध्वजत्रुगदश्वासकासप्रसेकहिध्मास्वरभेदोरःक्षतिभिर्गीतभाष्यप्रसक्तैश्च| तेषां हि प्रदूष्यामाशयमुरःकण्ठस्थितमाहारजं स्नेहमासाद्य तदभिष्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयान् विदध्यात्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAnantaraM niShiddhAni varjanIyAni ca (36) · Śloka 36
പീത്വാ ച ഭാഷ്യഗേയാധ്വസ്വപ്നാന്ന ശീലയേത്| പാനം ച പ്രക്ലിന്ന ദേഹമേഹകണ്ഠാക്ഷിരോഗവ്രണിന ഇതി||൩൬||
View original
पीत्वा च भाष्यगेयाध्वस्वप्नान्न शीलयेत्| पानं च प्रक्लिन्न देहमेहकण्ठाक्षिरोगव्रणिन इति||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanAnantaravidhiH dravottarabhojanasya visheShashca (37) · Śloka 37
തതഃ പാണിഗതമന്നമന്യേനാപനീയ ദന്താന്തരസ്ഥഞ്ച ശനൈഃ ശനൈഃ ശോധനേന വിശോധ്യ ലേപഗന്ധസ്നേഹാപനോദമാചാന്തോऽങ്ഗുല്യഗ്രഗലിതാമ്ബുപരിഷിക്തനേത്രസ്താമ്ബൂലാ-ദികൃതവദനവൈശദ്യോ ധൂമപാനാദിഹൃതോര്ധ്വകഫവേഗഃ പദശതമാത്രം ഗത്വാ വാമപാര്ശ്വേന സംവിശേത്| ദ്രവോത്തരഭോജനസ്തു ശയ്യാം നാതിസേവേത||൩൭||
View original
ततः पाणिगतमन्नमन्येनापनीय दन्तान्तरस्थञ्च शनैः शनैः शोधनेन विशोध्य लेपगन्धस्नेहापनोदमाचान्तोऽङ्गुल्यग्रगलिताम्बुपरिषिक्तनेत्रस्ताम्बूला-दिकृतवदनवैशद्यो धूमपानादिहृतोर्ध्वकफवेगः पदशतमात्रं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्| द्रवोत्तरभोजनस्तु शय्यां नातिसेवेत||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhuktavataH niShiddhAni (38) · Śloka 38
യാനപ്ലവനവാഹനാഗ്ന്യാതപാംശ്ച ഭുക്തവാന് വര്ജയേത്| ആഹാരപരിണാമകരാ ഭാവാഃ തേഷാം കാര്യാണി ച ആഹാരപരിണാമകരാഃ പുനരിമേ ഭാവാഃ| തദ്യഥാ ഊഷ്മാ, വായുഃ, സ്നേഹഃ, ക്ലേദഃ, കാലഃ സമയോഗശ്ച തത്രോഷ്മാ പചതി, വായുരപകര്ഷതി, സ്നേഹോ മാര്ദവം ജനയതി, ക്ലേദശൈഥില്യമാപാദയതി, കാലഃ സര്വവപുര്വ്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി| സമയോഗസ്ത്വേഷാമന്നപരിണാമധാതുസാമ്യകരഃ സമ്പദ്യതേ||൩൮||
View original
यानप्लवनवाहनाग्न्यातपांश्च भुक्तवान् वर्जयेत्| आहारपरिणामकरा भावाः तेषां कार्याणि च आहारपरिणामकराः पुनरिमे भावाः| तद्यथा ऊष्मा, वायुः, स्नेहः, क्लेदः, कालः समयोगश्च तत्रोष्मा पचति, वायुरपकर्षति, स्नेहो मार्दवं जनयति, क्लेदशैथिल्यमापादयति, कालः सर्ववपुर्व्याप्तिमभिनिर्वर्तयति| समयोगस्त्वेषामन्नपरिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samayogasya kAraNAni (39) · Śloka 39
സമയോഗസ്യ തു പുനഃ കാരാണാന്യുചിതോ ഹിതശ്ച ദേഹസംസ്കാരോऽഭ്യവഹാരചേഷ്ടാ ശയനം സൌമനസ്യഞ്ച||൩൯||
View original
समयोगस्य तु पुनः काराणान्युचितो हितश्च देहसंस्कारोऽभ्यवहारचेष्टा शयनं सौमनस्यञ्च||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pariNamata AhAraguNAH (40) · Śloka 40
പരിണമതസ്ത്വാഹാരസ്യ ഗുണാഃ ശരീരഗുണഭാവമാപദ്യന്തേ യഥാസ്വമവിരുദ്ധാഃ||൪൦||
View original
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhAhAradoShaH (41) · Śloka 41
വിരുദ്ധാസ്തു വിഹതാശ്ച വിരോധിഭിര്വിഹന്യുഃ ശരീരമിതി||൪൧||
View original
विरुद्धास्तु विहताश्च विरोधिभिर्विहन्युः शरीरमिति||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhuktavatA abhyojyAnyatyarthAkAMkShAyAM mAtrayA bhojyAni ca (42) · Śloka 42
ഭവന്തി ചാത്ര- ഔകുലാഭ്യോഷപൃഥുകാന് സുപിഷ്ടകൃതതണ്ഡുലാന്| ന ജാതു ഭുക്തവാനദ്യാന്മാത്രയാദ്യാത്സുകാംക്ഷിതഃ||൪൨||
View original
भवन्ति चात्र- औकुलाभ्योषपृथुकान् सुपिष्टकृततण्डुलान्| न जातु भुक्तवानद्यान्मात्रयाद्यात्सुकांक्षितः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tyAjyaM bhojanam (43) · Śloka 43
ശാകാവരാന്നകട്വമ്ലകഷായലവണോത്കടമ്| ത്യജേദേകരസാസാത്മ്യം ഗുരു ശുഷ്കം ച ഭോജനമ്||൪൩||
View original
शाकावरान्नकट्वम्लकषायलवणोत्कटम्| त्यजेदेकरसासात्म्यं गुरु शुष्कं च भोजनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtatyenAshIlanIyAni (44) · Śloka 44
വക്ഷ്യതേ യന്നിദാനാദൌ സര്വദോഷപ്രകോപണമ്| അത്യഭിഷ്യന്ദി വിഷ്ടമ്ഭി വിദാഹി ഗുരു രൂക്ഷണമ്| കിലാടദധികൂചീകാമത്സ്യശുഷ്കാമമൂലകമ്| ക്ഷാരപിഷ്ടവിരൂഢാദ്യം തത്സമസ്തം ന ശീലയേത്||൪൪||
View original
वक्ष्यते यन्निदानादौ सर्वदोषप्रकोपणम्| अत्यभिष्यन्दि विष्टम्भि विदाहि गुरु रूक्षणम्| किलाटदधिकूचीकामत्स्यशुष्काममूलकम्| क्षारपिष्टविरूढाद्यं तत्समस्तं न शीलयेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityaM shIlanIyAni (45) · Śloka 45
ശീലയേച്ഛാലിഗോധൂമയവഷഷ്ടികജാങ്ഗലമ്| സുനിഷണ്ണകജീവന്തീബാലമൂലകവാസ്തുകമ്| പഥ്യാമലകമൃദ്വീകാപതോലീമുദ്ഗശര്കരാഃ| ഘൃതദിവ്യോദകക്ഷീരക്ഷൌദ്രദാഡിമസൈന്ധവമ്| ത്രിഫലാം മധുസര്പിഭ്യാം നിശി നേത്രബലായ ച| സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തികൃദ്യച്ച രോഗോച്ഛേദകരഞ്ച യത്||൪൫||
View original
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्| पथ्यामलकमृद्वीकापतोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्| त्रिफलां मधुसर्पिभ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरञ्च यत्||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svabhAvAdiviparItAni varjyAni (46) · Śloka 46
സ്വഭാവമാത്രായോഗാദിപരസ്പരവിപര്യയൈഃ| ഭോജനാനി വിരുദ്ധ്യന്തേ താനി വിദ്വാന് വിവര്ജയേത്||൪൬||
View original
स्वभावमात्रायोगादिपरस्परविपर्ययैः| भोजनानि विरुद्ध्यन्ते तानि विद्वान् विवर्जयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusAmyAnuvRuttau dhAtuvaiShamyAnuvRuttau ca hetuH (47) · Śloka 47
ത്യഗാദ്വിഷമഹേതൂനാം സമാനാം ചോപസേവനാത്| വിഷമാ നാനുബധ്നന്തി ജായന്തേ ധാതവഃ സമാഃ||൪൭||
View original
त्यगाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukShAvannapAnapUraNakramaH apavAdashca (48) · Śloka 48
അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശൌ പാനേനൈകം പ്രപൂരയേത്| ആശ്രയം പവനാദീനാം ചതുര്ഥമവശേഷയേത്| മന്ദാനലബലാരോഗ്യനൃപേശ്വരസുഖാത്മസു| യോജ്യഃ ക്രമോऽയം സതതം നാവശ്യമിതരേഷു ച||൪൮||
View original
अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| मन्दानलबलारोग्यनृपेश्वरसुखात्मसु| योज्यः क्रमोऽयं सततं नावश्यमितरेषु च||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUkShasnigdhAhAraguNAH (49) · Śloka 49
കരോതി രൂക്ഷം ബലവര്ണനാശം ത്വഗ്രൂക്ഷതാം വാതശകൃന്നിരോധമ്| സ്നിഗ്ധന്ത്വതിശ്ലേഷ്മചയപ്രസേകഹൃദ്ഗൌരവാലസ്യരുചിപ്രണാശാന്||൪൯||
View original
करोति रूक्षं बलवर्णनाशं त्वग्रूक्षतां वातशकृन्निरोधम्| स्निग्धन्त्वतिश्लेष्मचयप्रसेकहृद्गौरवालस्यरुचिप्रणाशान्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyuShNAtishItAhAraguNAH (50) · Śloka 50
അത്യുഷ്ണമന്നമ്മദദാഹതൃഷ്ണാബലപ്രണാശഭ്രമരക്തപിത്തമ്| ശീതന്തു സാദാരുചിവഹ്നിസാദഹൃല്ലാസവിഷ്ടമ്ഭനരോമഹര്ഷാന്||൫൦||
View original
अत्युष्णमन्नम्मददाहतृष्णाबलप्रणाशभ्रमरक्तपित्तम्| शीतन्तु सादारुचिवह्निसादहृल्लासविष्टम्भनरोमहर्षान्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atikaThinAtidravAhAraguNAH (51) · Śloka 51
അതിസ്ഥിരം മൂത്രശകൃദ്വിബന്ധമതൃപ്തിമവ്യാപ്തിമശീഘ്രപക്തിമ്| അതിദ്രവം പീനസമേഹകാസസ്യന്ദാന് കരോത്യഗ്നിബലഞ്ച ഹന്തി||൫൧||
View original
अतिस्थिरं मूत्रशकृद्विबन्धमतृप्तिमव्याप्तिमशीघ्रपक्तिम्| अतिद्रवं पीनसमेहकासस्यन्दान् करोत्यग्निबलञ्च हन्ति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimadhurAsAtmyAtilavaNatIkShNAtyamlAhAraguNAH (52) · Śloka 52
അതിമധുരമനലശമനം ഭുക്തമസാത്മ്യം ന പുഷ്ടയേ വപുഷഃ| അതിലവണമചക്ഷുഷ്യം തീക്ഷ്ണാത്യമ്ലം ജരാ സാക്ഷാത്||൫൨||
View original
अतिमधुरमनलशमनं भुक्तमसात्म्यं न पुष्टये वपुषः| अतिलवणमचक्षुष्यं तीक्ष्णात्यम्लं जरा साक्षात्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAnavidhyadhyAyopasaMhAraH (10) · Śloka 10
ഇതി വിവിധമവലമ്ബ്യ യോऽന്നപാനം ബലമിവ വിഗ്രഹവത്സദോപയുങ്ക്തേ| തനുമപി തനുജാം രുജാം ത്വനാപ്യ വ്രജതി നരഃ സ സമാശതസ്യ പാരമ്||൫൩|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നപാനവിധിര്നാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||
View original
इति विविधमवलम्ब्य योऽन्नपानं बलमिव विग्रहवत्सदोपयुङ्क्ते| तनुमपि तनुजां रुजां त्वनाप्य व्रजति नरः स समाशतस्य पारम्||५३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon