10. annapānavidhiḥ

Adhikarana athA~annapAnavidhirnAma dashamo~adhyAyaH -------------------- upodghAtaH · Śloka

సురక్షితమప్యన్నపానమవిధినోపయుక్తం రోగాయ మరణాయ వా సంపద్యతే| తతస్తస్యోపయోగే విధినా విశేషప్రదర్శనార్థమధ్యాయారంభః|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతోఽన్నపానవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

అథాత ఇత్యాది పూర్వవత్ వ్యాఖ్యేయం||1||

Adhikarana annapAnasya vidhyupayogaprayojanam (2) · Śloka 2

విధివిహితమన్నపానమిష్టేంద్రియార్థమాయతనమాయుషో బ్రువతే| యదాయత్తాని హ్యోజస్తేజోధాత్వింద్రియబలతుష్టిపుష్టిప్రతిభారోగ్యాదీని| తదింధనా చాంతరాగ్నేః స్థితిః| అగ్నిమూలం చ దేహధారణమితి||2||

విధినా విహితమన్నపానమిష్టేంద్రియార్థమభిమతరసగంధాది సదాయుష ఆయతనమాశ్రయమాచార్యా బ్రువతే| తథావిధస్యాహారస్యాయత్తాన్యోజఃప్రభృతీని| కార్యకారణభావాత్| తదింధనా ఆహార ఇంధనం యస్యా అంతరాగ్నిస్థితేః సా తథావిధా దేహస్య ధారణేఽగ్నిః ప్రథమం కారణం||2||

Adhikarana sapta AhAravidhivisheShAyatanAni (3) · Śloka 3

అథాత్మవాన్ స్వభావ-సంయోగ-సంస్కార- మాత్రా-దేశ- కాలోపయోగ-వ్యవస్థాః సప్తాహారకల్పనావిశేషాణాం స్వాస్థ్యాస్వాస్థ్యఫలానాం హేతుభూతాః సమీక్ష్య హితమేవానురుధ్యేత||3||

అథానంతరమన్నపానస్య విధ్యుపయోగప్రయోజనముక్త్వా విధిరుచ్యతే| ఆత్మవాన్ బుద్ధిమాన్ అన్నస్య స్వభావసంయోగాదీన్ సప్త సమ్యక్ సూక్ష్మయా బుద్ధ్యా సమీక్ష్య హితమేవోపయుక్తం యతేతాహితం పరిత్యజేత్| కింభూతాన్ సప్త? ఆహ-స్వాస్థ్యాస్వాస్థ్యఫలానామాహారకల్పనావిశేషాణా- మోదనపేయాభక్ష్యవ్యంజనాదీనాం కారణభూతాన్| మూలపాఠే తు ద్వంద్వే స్త్రీలింగస్య పరత్వాత్తత్సమానాధికరణ్యేన హేతుభూతేతి ప్రయోగః||3||

Adhikarana svabhAvalakShaNam (4) · Śloka 4

తత్ర స్వభావతో దివ్యోదకరక్తశాలిషష్టికముద్గైణలావాదయో లఘవః, క్షీరేక్షువ్రీహిమాషానూపామిషాదయో గురవ ఇతి| తే ఖల్వపి సంయోగాదివిశేషైరన్యథాత్వం ప్రతిపద్యంతే||4||

అన్నే చ ద్రవ్యాణి సంయోగవిశేషేణ హి విలక్షణకార్యకరాణి భవంతి| ఏషాం చ స్వభావసంయోగాదీనాం లక్షణముచ్యతే| తత్ర స్వభావో ద్రవ్యస్వరూపం| యథా దివ్యోదకాదీనాం లఘుత్వం క్షీరాదీనాం గురుత్వమితి| తాని ద్రవ్యాణి సంయోగాదివిశేషాత్స్వభావాదన్యథాత్వం వైపరీత్యం భజంతే| ఏతచ్చ మాత్రాదిప్రకరణే సవిస్తరముక్తం| కేవలమత్ర లక్షణముచ్యతే||4||

Adhikarana saMyogalakShaNam (5) · Śloka 5

తత్ర సంయోగో నామ ద్వయోర్బహూనాం వా ద్రవ్యాణాం సంహతీభావః| స విశేషమారభతే యన్నైకైకశో ద్రవ్యాణి||5||

సంయోగోఽనేకస్య సాహిత్యం| స చ సంయోగః సంయోగిద్రవ్యకార్యవిశిష్టం కార్యమారభతే| యత్ కార్యమేకైకం ద్రవ్యం కర్తుమశక్తం సత్యపి స్వకార్యకర్తృత్వే||5||

Adhikarana saMskAralakShaNam (6) · Śloka 6

సంస్కారస్తు తోయాగ్నిసన్నికర్షశౌచమంథనదేశకాలభావనాభాజనాదిభిరుపజన్యతే||6||

సంస్కారోఽస్యైవ ద్రవ్యస్య జలాగ్నిసన్నికర్షాదిభిర్విశేషప్రాప్తిః

Adhikarana mAtrAlakShaNam (7) · Śloka 7

మాత్రా పునః పిండపరిమాణతః సముదాయేన ప్రతిద్రవ్యాపేక్షయా చాహారరాశిః||7||

మాత్రా ద్విధా| ఏకా పిండపరిమాణేన| యథాన్నేనావిచారితగురులాఘవేన కుక్షేర్ద్వౌ భాగౌ పూరయితవ్యావితి| నానావిధద్రవ్యసముదాయేన ద్వితీయా ప్రతిద్రవ్యాపేక్షయా| యథా గురూణాం ద్రవ్యాణామర్ద్ధతృప్త్యా, లఘూనాం చ నాతితృప్తతయా భవతి ఇతి| ద్వివిధోఽప్యాహారరాశిర్మాత్రాశబ్దవాచ్యః||7||

Adhikarana deshalakShaNam (8) · Śloka 8

దేశో ద్రవ్యస్యోపయోక్తుశ్చోత్పత్త్యవస్థానే| తత్ర పునరుపయోక్తా స్వస్థాతురత్వతః ప్రకృతిభేదతశ్చ పరీక్ష్యః||8||

దేశో ద్రవ్యస్యోపయుజ్యమానస్యోత్పత్తిస్థానముత్పన్నస్య చ స్థితిస్థానమేవముపయోక్తుశ్చ పురుషస్య| తేన కస్మిన్ కింగుణయుక్తే దేశే పురుషో ద్రవ్యం వా జాతం, కస్మిన్ వా స్థితమితి వికల్పయేదిత్యర్థః| తత్ర చ దేశే తస్య ద్రవ్యస్యోపయోక్తా స్వస్థో వా స్యాదాతురో వా కింప్రకృతిశ్చేతి పరీక్ష్యః| ఏతావతా హి నానావిధవిశేషావగతిర్భవతి||8||

Adhikarana kAlalakShaNam (9) · Śloka 9

కాలస్తు ఋతువ్యాధ్యపేక్షో జీర్ణాజీర్ణలక్షణశ్చ||9||

కాలస్తు ద్వైవిధ్యేనాన్నపానోపయోగయోగ్యతాం యాతి| ఋతువ్యాధ్యపేక్షత్వేన జీర్ణాజీర్ణలక్షణత్వేన చ| తత్ర స్వస్థస్య ఋత్వపేక్షయాస్మిన్నృతావేవమాహారపానమామ్నాతమిత్యాతురస్య తు వ్యాధ్యపేక్షయాస్మిన్ వ్యాధావస్యామవస్థాయామిదం యోజ్యమితి| యథా జ్వరే- `క్షీరోచితస్యా ఇత్యాది| అథవాఽఽతురస్యాపి ఋత్వపేక్షా విద్యత ఏవ| తథాహి- శరది శ్లేష్మజేఽపి వ్యాధౌ తద్విపరీతాన్యపి అత్యర్థతీక్ష్ణోష్ణాని దాతుం న పార్యంతే| ఉభయస్య స్వస్థస్యాతురస్య చ జీర్ణాజీర్ణలక్షణః||9||

Adhikarana ajIrNe bhojanasya sarvadoShaprakopakatvam (10) · Śloka 10

అజీర్ణేఽపి పూర్వస్యాహారస్యాపరిణతో రస ఉత్తరేణోపసంసృజ్యమానః సర్వాన్ దోషాన్ ప్రకోపయత్యాశు||10||

ఏతదుచ్యతే-అజీర్ణస్య తు ద్వైవిధ్యమన్నత్వేనాహారసారత్వేన చ| అన్నే త్వజీర్ణే భోజనేచ్ఛాఽపి న భవతి| ఆహారసారే త్వజీర్ణ ఉత్తరేణాద్యతనేన రసేన మిశ్రీభూతే వాతాదీనాముపలేపేన మార్గరోధాదినా ప్రకోపః శీఘ్రమేవ||10||

Adhikarana jIrNe bhojanasya guNAH bhojanasya kAlashca (11) · Śloka 11

జీర్ణే తు స్వస్థానస్థేషు దోషేషు వాతానులోమ్యాదుత్సృష్టేషు మూత్రపురీషవేగేషు విశుద్ధేషూద్గారహృదయస్రోతోముఖేషు విశదకరణే లఘుని శరీరేఽగ్నావుదీర్ణే జాతాయాం బుభుక్షాయామభ్యవహృతమన్నమప్రదూషయద్దోషానాయుర్బలవర్ణానభివర్ద్ధయతి| కేవలమయమేవ కాలో భోజనస్య||11||

జీర్ణే తు స్వస్థానస్థదోషాదిలక్షణే భుక్తమన్నం దోషాదికమకోపయదాయుర్బలాదీన్ వర్ధయతి| సుబోధం||11||

Adhikarana atItakAlabhojanasya doShAH (12) · Śloka 12

అతీతకాలం పునస్తద్వాతవిష్టబ్ధం కృచ్ఛ్రాద్విపచ్యతే కర్శయత్యన్నరుచిం చ పునరుపహంతి||12||

అతీతకాలమస్మిన్ జీర్ణాజీర్ణలక్షణకాలేఽతిక్రాంతే|

Adhikarana AhAropayoge niyamAH (13) · Śloka 13

ఉపయోగవ్యవస్థా తు నాస్నాతో, న దిగ్వాసా, నైకవస్త్రధృక్, న మలినవసనో, నాహుత్వా, నాజపిత్వా, నానిరూప్య దేవతాభ్యో న పితృభ్యో, నాదత్వాఽగ్రమన్నమగ్నయే, న గురుభ్యో నాతిథయే, నాభ్యాగతేభ్యో, న శ్వయవఃశ్వపచేభ్యః ప్రత్యవేక్ష్య చాశ్రితోపాశ్రితానపి తిరశ్చోఽపి, స్వపరిగృహీతాన్ ప్రశస్తదేశకాలోపకరణయుక్తః, స్రగ్వీ విభూషితః, సుగంధిరార్ద్రపాణిపాదః సువిశుద్ధవదనోఽభిమతసహాయః కేశమక్షికాద్యనుపజుష్టమనింద్యమనిందన్ననిందితమపునరూష్ణీకృతం, నాఽత్యుష్ణమనుపదగ్ధం, సుసిద్ధమలోలో, నాసాత్మ్యం నావిదితం, నావిదితాగమం, నాతిసాయం, నాతిప్రగే, నాకాశే, నాతపే, నాంధకారే, నాధో వృక్షస్య, న శయ్యాస్థో, నోన్నమ్య ప్రదేశినీం, న పాత్రే భిన్నే, నాసంవృతే, న మలినే భావదూషితే వా, న చాసనస్థితే, న హస్తస్థే, న హస్తే, ప్రాఙ్ముఖః, సుమనాః శుచిభక్తాక్షుధితానుకూలజనోపహితం హితమన్నమశ్నీయాత్||13||

నాస్నాత ఇత్యాదినా ఆహారస్యోపయోగే నియమ ఉచ్యతే| దిగ్వాసా అగృహీతవసనః| న చైకపటః| నాహుత్వా తిలఘృతాదిభిర్మంత్రపూర్వమగ్నిం| న జపమకృత్వా| న దేవతాభ్యోఽనిరూప్యాసంకల్ప్య తదాహారం న చాగ్రం ప్రథమమనుచ్ఛిష్టసకలభోజనేభ్యః స్తోకం స్తోకమగ్నయే అదత్వా| అతిథిరాగంతుర్భోజనార్థీ| అభ్యాగతాస్తద్వేశ్మ కేనచిత్ప్రసంగేనాగతా బాంధవాద్యాః| వయాంసి పక్షిణః ప్రత్యవేక్ష్య భోజనాదినా| ఆశ్రితాన్ తదుపాసకాన్ భృత్యబాంధవాదీనుపాశ్రితానాశ్రితాశ్రితాన్| తిరశ్చో గవాశ్వాదయః| పరిగృహీతాః స్వత్వమాపాదితాః| తథా ప్రశస్తైరదుష్టైర్దేశాదిభిర్యుక్తః అనింద్యః| భోజనమగర్హితం స్వభావేన| తథా చానింద్యమపి స్వయమనిందన్నాహారే గర్హామకుర్వన్నన్యైశ్చానిందితం| ఉపదగ్ధమిత్యగ్నిసంయోగాత్ అసాత్మ్యం వక్ష్యమాణలక్షణమవిదితం గుణాగుణైరవిజ్ఞాతస్వరూపమవిదితాగమమజ్ఞాతాగమం నాతిసాయం నాతిప్రగ ఇతి చేత్యాచార్యస్య దినారంభే దినక్షయే చ భోజనప్రతిషేధోఽభీష్టః| పూర్వాహ్ణాభిధాయీ తు ప్రగేశబ్దః కథం ప్రయుక్త ఇతి న జానే| అథవాతిక్రాంతప్రగ ఇతి మధ్యాహ్నే భోజనప్రతిషేధః| ఆకాశం నిరావరణో దేశః| ఉన్నమయ్య ఉత్క్షిప్య ప్రదేశినీం అంగుష్ఠతో ద్వితీయాంగులిః ప్రదేశినీ| భావదూషితమదుష్టమపి దుష్టతయా భావితం| భోక్తుర్న హస్తస్థే పాత్రే గృహీతమాహారమశ్నీయాత్| కేవలం హస్తే గృహీత్వా చ నాశ్నీయాత్| శుచ్యాదిగుణయుక్తేన పరిజనోపహితం ఢౌకితం| హితం వక్ష్యమాణలక్షణమశ్నీయాత్||13||

Adhikarana paryuShitAnnaniShedhaH apavAdashca (14) · Śloka 14

న పర్యుషితమన్యత్ర మాంసోపదంశభక్ష్యేభ్యః||14||

మాంసాదీంశ్చ వర్జయిత్వాఽన్యమాహారం పర్యుషితం గతాహోరాత్రం నాశ్నీయాత్| ఉపదంశం యదనగ్నిసిద్ధిమపి ఫలాది దంతోనోపదశ్యాన్నేన సహ భుజ్యతే||14||

Adhikarana nishsheShabhojananiShedhaH apavAdashca (15) · Śloka 15

నాశేషమన్యత్ర దధి-మధు-సలిల-సక్తు-శుక్త-పాయసేభ్యః||15||

దధ్యాదీని చ నిఃశోషాణ్యభ్యవహరేత్ అన్యత్ సశేషమితి|

Adhikarana snigdhatvAdiguNayuktAhArasyaiva BojananirdeshaH Bojanakramashca (16) · Śloka 16

అపి చ స్నిగ్ధం లఘూష్ణమవిలంబితమనతిద్రుతమజల్పన్నహసంస్తన్మనాః సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానం||16||

తథా స్నిగ్ధత్వాదిగుణయుక్తం చాహారమభ్యవహరేత్ తన్మనాః అభ్యవహ్నియమాణే దత్తచిత్తః| ఆత్మానం చ సమ్యక్ సమీక్ష్య వికల్ప్య|

Adhikarana snigdhalaghUShNAhAraguNAH (17) · Śloka 17

స్నిగ్ధలఘూష్ణాని హి వహ్నిమౌదర్యముదీరయంతి కోష్ఠం పరిశోధయంతి ధాతూన్న వికుర్వతే క్షిప్రజ్జరయంత్యనిలమనులోమయంతి||17||

స్నిగ్ధాదీని త్రీణి ధాతూన్ రసాదీన్ నిర్మలీకరణేనోపబృంహకత్వేన చ న వికుర్వతే||17||

Adhikarana snigdhAhAraguNAH (18) · Śloka 18

తథా స్నిగ్ధం దృఢీకరోతీంద్రియాణ్యుపచినోతి శరీరమపచినోతి జరసం, బలమభివర్ద్ధయతి, వర్ణప్రసాదమభినిర్వర్త్తయతి||18||

అన్యత్ సుబోధం||18||

Adhikarana laghvAhAraguNAH (19) · Śloka 19

లఘు చ పునః స్వభావాదిభిరన్నమప్రతిపీడయద్దోషానవ్యథమానం పరిణామమేతి| విపన్నమపి చాల్పదోషం భవతి||19||

ఆదిగ్రహణేన అసంయోగసంస్కారాదిలఘుత్వగ్రహణం| విపన్నమపి అపథ్యతాం ప్రాప్తమపి స్వల్పదోషం భవతి||19||

Adhikarana uShNAhAraguNAH (1) · Śloka 1

ఉష్ణం చ పునర్జనయతి రుచిముపశోషయతి శ్లేష్మాణం|1|

Adhikarana vilambitAhAragrahaNe doShAH (1) · Śloka 1

విలంబితం తు భుంజానో న తృప్తిమధిగచ్ఛతి బహు చ భుంక్తే శీతీభవతి చాన్నజాతం విషమపాకం చ భవతి||1||

Adhikarana atidrutAhAragrahaNe doShAH (20) · Śloka 20

అతిద్రుతంతు భుంజానస్య జల్పతో హసతోఽన్యమనసో వా భవేదుత్స్నేహనమవసాదనం భోజనస్యాప్రతిష్ఠానం గుణదోషవిభావనంచ||20||

ఉత్స్నేహనమన్నస్యాన్యనాడీగమనం| భోజనస్య కోష్ఠప్రాప్తిపాకయోరవసాదః| అన్యమనస్కత్వాచ్చ భోజనగుణదోషాన్ విచారయితుం న శ్క్యతే||20||

Adhikarana bhojanasamaye AtmasamIkShA (21) · Śloka 21

సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానమితి, మమేదం సాత్మ్యమిదమసాత్మ్యమితి నిత్యమప్రమత్తః ప్రత్యవేక్షేత్||21||

సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానమితి పూర్వోక్తం వ్యాకరోతి| ఆత్మానం పరీక్ష్య ఇదం వా తదాత్వే ప్రస్తుతం సాత్మ్యమిదమసాత్మ్యమితి||21||

Adhikarana sAtmyAsAtmyalakShaNam (22) · Śloka 22

తత్ర సాత్మ్యం నామ సహాత్మనా భవత్యభ్యస్తం తదౌచిత్యాదుపశేత ఇత్యేకే| సాత్మ్యవిపరీతమపశయాదసాత్మ్యం||22||

సాత్మ్యం యజ్జన్మనః ప్రభృతి సహాత్మనాఽభ్యస్తం తచ్చ శరీరే ఔచిత్యాదభ్యస్తత్వాదుపశేతే సుఖావహం భవతి ఏతదేవ చ లోకే సాత్మ్యశబ్దేనోచ్యతే| యజ్జన్మనః ప్రభృత్యభ్యస్తం సుఖావహం చ| స్వల్పకాలాభ్యస్తం సాత్మ్యమేవ| ఏతద్విపరీతమసాత్మ్యం||22||

Adhikarana matAntareNa sAtmyAsAtmyalakShaNam (23) · Śloka 23

అన్యే పునః ప్రకృతివయోదేశర్తుదోషవ్యాధివశేన సాత్మ్యం బహువిధమిచ్ఛంతి| తే హ్యపశయమాత్రమంగీకృత్య విపరీతగుణమప్యుపచారేణ సాత్మ్యమాచక్షతే| తుల్యగుణం చానుపశయాదసాత్మ్యం||23||

అన్యే త్వాచార్యాః ప్రకృత్యాదిభేదేన సుఖకర్తృత్వమాత్రహేతుం బహువిధం సాత్మ్యమిచ్ఛంతి| తే చ జన్మనః ప్రభృత్యభ్యస్తమనపేక్ష్య ప్రకృతిదేశాదివిశేషమాశ్రిత్య శరీరసంవర్ద్ధకద్రవ్యగుణేభ్యో విపరీతగుణమపి సంప్రతి సుఖహేతుత్వాత్ సాత్మ్యమాచక్షతే| తేషాంచ సదృశగుణమపి శరీరేణాహారజాతం సంప్రత్యసుఖావహత్వాదసాత్మ్యం||23||

Adhikarana sAtmyasya traividhyam (24) · Śloka 24

సాత్మ్యంతు ప్రవరావరమధ్యవిభాగేన త్రివిధం| తత్ర సర్వరసం ప్రవరమేకరసమవరం, మధ్యంతు మధ్యమేవ||24||

సర్వం చ సాత్మ్యం త్రిప్రకారం త ఇచ్ఛంతి| సుబోధం|| 24||

Adhikarana sAtmyAnAmupayogavyavasthA (25) · Śloka 25

తేషు ప్రవరం సమదోషస్యోపదిశంతీతి| ఇతరేషామపి క్రమేణ సాత్మ్యమపి చాహితం పాదేన (పాదాంశేన) వా వివర్జయేదిత్యుక్తం ప్రాక్||25||

తేషు చ మధ్యే ప్రవరం సర్వరసం సమదోషప్రకృతేః సుఖావహత్వేనోపదిశంతి| ఇతరేషాం చ విషమదోషప్రకృతీనామపి క్రమాదభ్యాసేన సర్వరసస్య శరీరగుణైః సాదృశ్యాత్| తేన బలాదుక్తం భవతి మధ్యమవరం చ విషమదోష- ప్రకృతీనామవరమేవేతి| తచ్చ యథాయథముపశయాత్||25||

Adhikarana hitahitAhAralakShaNantayoH shIlanaparihAropadeshashca (26) · Śloka 26

తత్ర యదాహారజాతం సమధాతూననువర్తయతి విషమాంశ్చ సమీకరోతి తత్సమాసతో హితం| విపరీతమహితం| తత్ పునర్మాత్రాయోగాదివైచిత్ర్యాదనియతమపి యథోపదేశం యథాభూయిష్ఠం చ శీలయేత్ పరిహరేచ్చ||26||

పూర్వ (అ0సం0సూ0-9) చ సాత్మ్యమహితం క్రమేణ త్యజేదిత్యుక్తమతస్తత్రేత్యాదినా హితాహితలక్షణముచ్యతే| తచ్చ హితాహితం మాత్రాసంయోగాదీనాం వైచిత్ర్యాదనియతస్వరూపమపి యథోపదేశం శాస్త్రోపదేశతంత్రతయా యథాభూయిష్ఠం బహుత్వానతిక్రమేణ యద్బాహుల్యేన సంభవతి తద్యథాసంఖ్యేన శీలయేత్ పరిహరేచ్చ| హితం శీలయేదభ్యసేదహితం చ పరిహరేదిత్యర్థః||26||

Adhikarana samashanAdiparihAravidhisteShAM lakShaNa~jca (27) · Śloka 27

తథా విశేషతః సమశనమధ్యశనమమాత్రాశనం విషమాశనం చ వర్జయేత్| తత్ర పథ్యాపథ్యమేకత్ర భుక్తం సమశనం| భుక్తస్యోపరిభుక్తమధ్యశనం| అమాత్రాశనం పునః పృథగేవోపదేక్ష్యతే| అప్రాప్తాతీతకాలంతు భుక్తం విషమాశనమితి||27||

సమశనాదీంస్తు విశేషతః పరిహరేదితి సంబంధః| పథ్యమపథ్యం చ మిశ్రీభూతం సమశనం| యథోచితం భుక్త్వా కించిత్కాలమతిక్రమ్య యత్ పునర్భుజ్యతే తదధ్యశనం| అమాత్రాశనమగ్రతో వక్ష్యతే| యథోచితభోజనకాలేఽప్రాప్తేఽతిక్రాంతే వా భుజ్యతే తద్విషమాశనం||27||

Adhikarana bhojanasyopakalpanAprakAraH (28) · Śloka 28

భుంజానస్తు పేయాయూషరసాన్ వ్యంజనాని రాజతేషు పాత్రేషు నిదధ్యాత్| పరిశుష్కప్రదిగ్ధానత్యుష్ణంచ పయః సౌవర్ణేషు| ఖలఖట్వరకాంబలికాన్ కాంస్యేషు| రాగషాడవసట్టకాన్ వజ్రవైడూర్యవిచిత్రేషు| ఘృతమాయసే| పయః సుశీతం తామ్రమయే| పానీయం పానికాని చ మృద్ధేమస్ఫటికకాచమయేషు| ఓదనం చ విస్తీర్ణే మనోరమే స్థానే| అన్యథా హి వర్ణగంధరసాన్యత్వాదహితం స్యాత్||28||

అన్యత్సుబోధం| కట్వరో నామ కట్వమ్లోపదేహవ్యంజనవిశేషః| సట్టకనామా రాగషాడవసదృశో దేశాంతరే ప్రసిద్ధః|| 28||

Adhikarana bhojanapAtre bhakShyAdInAM sthAnam (1) · Śloka 1

అపి చ - దక్షిణపార్శ్వే భక్ష్యం స్థాపయేత్| సవ్యే పేయం లేహ్యం ముఖోద్ఘర్షణపిండీం చ| మధ్యే భోజ్యమితి||1||

Adhikarana avasthAvashAdbhojane pUrvaM dravAdInAmupayogaH (29) · Śloka 29

యథాగ్నిసాత్మ్యం తు ప్రాక్ ద్రవముపశుష్కం వాశ్నీయాత్| ప్రాగేవ తు గురుస్వాదుస్నిగ్ధం చ||29||

అగ్నిబలాపేక్షయా సాత్మ్యాపేక్షయా చ ద్రవం శుష్కం వా ప్రథమమద్యాత్| గుర్వాదిగుణయుక్తమాహారం పూర్వమేవాద్యాత్|| 29||

Adhikarana bhojanasya madhyAntayorupayojyarasAdi (30) · Śloka 30

మధ్యేఽమ్లలవణమంతే రూక్షం ద్రవమితరరసయుక్తంచ|30|

Adhikarana mandAgnestvAdau dravoShNAhAraH (30) · Śloka 30

తత్ర మందాగ్నేర్ద్రవోష్ణేన సముత్తేజితోష్మణోఽన్యదుపయుక్తం సమ్యక్ పాకమేతి||30||

మందాగ్నిస్తు ద్రవోష్ణమేవాదౌ భుంజీత|| 30||

Adhikarana anupAne salilasya shreShThatA (31) · Śloka 31

అనుపానే తు సలిలమేవ శ్రేష్ఠం సర్వరసయోనిత్వాత్సర్వభూతసాత్మ్యత్వాజ్జీవనాదిగుణయోగాచ్చ||31||

అనుపానే భుక్తస్యోపరి పానే జలమేవ శ్రేష్ఠం సర్వరసజనకశక్తేః సర్వగుణత్వాద్భోజనరసావిరోధాచ్ఛరీరవృద్ధికరం|| 31||

Adhikarana dravyAdivisheSheNAnupAnavisheShavarNanam (32) · Śloka 32

తచ్ఛీతం దధిమధుయవగోధూమమద్యవిశేషేషు సర్వేషు చ విదాహిషు శరద్గ్రీష్మయోశ్చ| ఉష్ణం పిష్టమయేష్వన్యేషు చ దుర్జరేషు హేమంతే చ| ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయం చేక్షేత| క్షీరం శాలిషష్టికయోఃతథైవోపసాధ్వభాష్యస్త్రీవ్యాయామక్లాంతబాలవృద్ధేషు| మాంసరసః శోషాదిషు| వాతే త్వమ్లాని చ| పిత్తే శర్కరోదకం| త్రిఫలోదకంతు సక్షౌద్రం శ్లేష్మణి ప్రాయశ్చాక్షిగలరోగేషు| మస్త్వేవ వా దధ్ని కూచికాకీలాటయోశ్చ| ధాన్యామ్లం మస్తు తక్రం వా శాకావరాన్నేషు| మద్యం మాంసేషు| ఫలామ్లమంబు వాఽఽసవాంశ్చ వివిధాన్ విభజ్య ప్రయోజయేత్| విశేషతస్తు మధ్వాసవాన్ గ్రామ్యేషు, తీక్ష్ణాన్ త్రిఫలాసవాన్ వన్యేషు| న్యగ్రోధాదిఫలాసవాన్ విష్కిరేషు| అర్కశేలుశిరీషకపిత్థాసవాన్ బిలేశయేషు, దిగ్ధహతేషు చ| అమ్లఫలాసవాన్ ప్రసహేషు| కాశేక్షుపద్మబీజశృంగాటకకశేరుకమృద్వీకాఖదిరాసవాన్ క్షౌద్రయుక్తం వా శీతముదకముదశ్విద్వా మహామృగేష్వౌదకేషు చ| సురాం ప్రతుదేషు తథా శ్రమార్తేషు కృశేషు చ| మధూదకం స్థూలేషు| మద్యం మద్యమాంససాత్మ్యేష్వల్పాగ్నిషు||32||

ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయం చేక్షేత ఇత్యేతావతైతదుక్తం భవతి| శీతస్యోష్ణస్య చ పానీయస్య తత్రోక్తేః స్వవిషయేఽనుపానప్రయోగః| క్షీరం శాలిషష్టికయోరుపవాసక్లాంతాదిషు చ| మాంసరసః శోషాదిషు అతిలంఘనోక్తేషు రోగేషు| వాతే తు వృద్ధే అనుపానమమ్లాని కాంజికాదీని చకారాన్మాంసరసోఽపి| పిత్తే శర్కరోదకం| శ్లేష్మణి మాక్షికసంయుక్తం త్రిఫలాక్వథితం జలం| అక్షిరోగేషు సర్వేషు గలరోగేషు చ ప్రాయశః సర్వేషు సమాక్షికం త్రిఫలోదకం| దధ్ని శీతోదకమనుపానం పూర్వముక్తం| సంప్రత్యుచ్యతే- మస్త్వేవ వేతి| దధ్న ఉభయానుపానసముచ్చయప్రతిషేధార్థమేవకారకరణం| తేన శీతోదకం వా మస్తు వా దధ్యనుపానమిత్యర్థః కూచికాకీలాటయోశ్చ మస్త్వేవ| అవరాన్నం విదలసస్యాన్నం| అర్కాద్యాసవాన్ బిలేశయేషు| సామాన్యేనాన్యేషు చ విషదిగ్ధశస్త్రహతేషు చ మధూదకం స్థూలేష్వేవ|| 32||

Adhikarana anupAnalakShaNam (33) · Śloka 33

అపి చ - సమాసేనాన్నవిపరీతమవిరోధి చ||33||

సమాసతః సంక్షేపత ఉచ్యతే| భుక్తస్యాన్నస్య గుణైర్విపరీతం యద్ ద్రవం తదనుపానాయ యోజ్యం| తచ్చ యది విరుద్ధాన్నవిజ్ఞానీయోక్తేన ప్రకారేణ న విరుద్ధ్యతే| తత్ర పరస్పరం సదృశానామసదృశానాం వా గుణానాముభయత్రాపి బలవతాం సతాం విరోధ ఉక్తః|| 33||

Adhikarana anupAnaguNAH (34) · Śloka 34

అనుపానం ఖలు తర్పయతి ప్రీణయత్యూర్జయతి బృంహయతి దేహస్య పర్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి భుక్తమవసాదయత్యన్నసంఘాతం భినత్తి మార్దవమాపాదయతి క్లేదయతి సుఖపరిణామితామాశువ్యవాయితాం చాహారస్యోపజనయతి||34||

తర్పణత్వాదయోఽనుపానగుణాః|| 34||

Adhikarana anupAnavarjyAH (35) · Śloka 35

వర్జ్యం తూర్ధ్వజత్రుగదశ్వాసకాసప్రసేకహిధ్మాస్వరభేదోరఃక్షతిభిర్గీతభాష్యప్రసక్తైశ్చ| తేషాం హి ప్రదూష్యామాశయమురఃకంఠస్థితమాహారజం స్నేహమాసాద్య తదభిష్యందాగ్నిసాదచ్ఛర్ద్యాదీనామయాన్ విదధ్యాత్||35||

జత్రుణ ఊర్ధ్వమక్షకసంధేరుపరి యస్య రోగస్తేన శ్వాసాదిమద్భిశ్చ సర్వమనుపానం న సేవ్యం| అన్యే మన్యంతే యదేతదనుపానం ప్రతిషిద్ధం తజ్జలమేవ| కాసాదీనాం క్షీరాద్యనుపానవిధానాత్| వయం తు మన్యామహే సామాన్యేనాత్ర సర్వప్రతిషేధః| కాసాదీనాం విశిష్టానాం క్షీరాదీనామపవాదత్వం భవతి| తేషాం హ్యూర్ధ్వజత్రుగదాదీనాం తదనుపానం యథోక్తేన ప్రకారేణాభిష్యందాదీన్ విదధ్యాత్| ఆదిగ్రహణేన ఏవం హేతుకానామన్యేషాం గ్రహణం|

Adhikarana pAnAnantaraM niShiddhAni varjanIyAni ca (36) · Śloka 36

పీత్వా చ భాష్యగేయాధ్వస్వప్నాన్న శీలయేత్| పానం చ ప్రక్లిన్న దేహమేహకంఠాక్షిరోగవ్రణిన ఇతి||36||

బహు చ పానం పీత్వా భాష్యాదీన్న శీలయేత్| ప్రక్లిన్నదేహాదినా సతా పానం నైవ సేవ్యం|| 36||

Adhikarana bhojanAnantaravidhiH dravottarabhojanasya visheShashca (37) · Śloka 37

తతః పాణిగతమన్నమన్యేనాపనీయ దంతాంతరస్థంచ శనైః శనైః శోధనేన విశోధ్య లేపగంధస్నేహాపనోదమాచాంతోఽంగుల్యగ్రగలితాంబుపరిషిక్తనేత్రస్తాంబూలా-దికృతవదనవైశద్యో ధూమపానాదిహృతోర్ధ్వకఫవేగః పదశతమాత్రం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్| ద్రవోత్తరభోజనస్తు శయ్యాం నాతిసేవేత||37||

పాణిగతం హస్తలగ్నమన్నం పరిశుష్కేణాన్యేనాపనీయ దంతాంతరస్థం చ శస్త్రవిధౌ (అ0సం0సూ0-34) వక్ష్యమాణదంతశోధనేనాపనీయాచామేత్| ఊర్ధ్వకఫవేగోఽన్నపీడయా శ్లేష్మణః శిరఃప్రాప్తిః| బహుద్రవ ఆహారో యేన భుక్తస్తేన తత్కాలం శయ్యా నాశ్రయణీయా| అథవా ద్రవముత్తరభోజనమంతభోజనం యస్యేతి విగ్రహః|| 37||

Adhikarana bhuktavataH niShiddhAni (38) · Śloka 38

యానప్లవనవాహనాగ్న్యాతపాంశ్చ భుక్తవాన్ వర్జయేత్| ఆహారపరిణామకరా భావాః తేషాం కార్యాణి చ ఆహారపరిణామకరాః పునరిమే భావాః| తద్యథా ఊష్మా, వాయుః, స్నేహః, క్లేదః, కాలః సమయోగశ్చ తత్రోష్మా పచతి, వాయురపకర్షతి, స్నేహో మార్దవం జనయతి, క్లేదశైథిల్యమాపాదయతి, కాలః సర్వవపుర్వ్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి| సమయోగస్త్వేషామన్నపరిణామధాతుసామ్యకరః సంపద్యతే||38||

ఊష్మాదయ ఆహారపరిణామకరాః- ఊష్మాగ్నిః పచతి| వాయుః స్థానాత్ స్థానమన్నస్య పాకాయాపకర్షతి| క్లేదోఽన్నసంఘాతం శ్లథయతి| స్నేహోఽన్నస్య కాఠిన్యం నాశయతి| కాలః పరిణామమన్నస్య వపుర్వ్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి| తేషాంచ క్లేదాదీనాం సమయోగః అహీనాతిమాత్రత్వమన్నపరిణామోద్భవానాం దోషధాతుమలానాం సమత్వకరః సంపద్యతే|| 38||

Adhikarana samayogasya kAraNAni (39) · Śloka 39

సమయోగస్య తు పునః కారాణాన్యుచితో హితశ్చ దేహసంస్కారోఽభ్యవహారచేష్టా శయనం సౌమనస్యంచ||39||

కథమేతేషాం క్లేదాదీనాం సమయోగో భవతీత్యుచ్యతే- ఉచితోఽభ్యస్తః హితశ్చ పథ్యశ్చాహారాదికృతో దేహసంస్కారః ఏవమభ్యవహారాదయోఽపి సుమనస్త్వంచ|| 39||

Adhikarana pariNamata AhAraguNAH (40) · Śloka 40

పరిణమతస్త్వాహారస్య గుణాః శరీరగుణభావమాపద్యంతే యథాస్వమవిరుద్ధాః||40||

ఏషాం క్లేదాదీనాం సమయోగేనాన్నస్య పరిణామాత్ కిం భవతీత్యాహ- పరిణమతః పరిణతిం క్రమేణ గచ్ఛతో గుణా గురుత్వద్రవత్వాదయః శరీరస్థైః గురుత్వద్రవత్వాదిభిరేకత్వమాపద్యంతే| అథవా గుణశబ్దో భాగపర్యాయ ఏవ గృహ్యతే త్రిగుణా రజ్జురిత్యత్ర యథా| జగతః పంచభూతాత్మకత్వాచ్ఛరీరస్యాపి పంచభూతాత్మకత్వాత్ వృద్ధిః సమానైః సర్వేషాం ఇత్యనేన (అ0సం0సూ0-1) న్యాయేన పరిణతాహారగుణైః సదృశేషు శరీరగుణేషు వృద్ధిరితి యథాస్వశబ్దస్యార్థః|| 40||

Adhikarana viruddhAhAradoShaH (41) · Śloka 41

విరుద్ధాస్తు విహతాశ్చ విరోధిభిర్విహన్యుః శరీరమితి||41||

శరీరగుణైరవిరుద్ధాస్త్వాహారగుణాః స్వభావప్రకృత్యాద్యపేక్షయా విరుద్ధాహారగుణైశ్చ విహితాహారగుణాః శరీరం విహన్యురితి||41||

Adhikarana bhuktavatA abhyojyAnyatyarthAkAMkShAyAM mAtrayA bhojyAni ca (42) · Śloka 42

భవంతి చాత్ర- ఔకులాభ్యోషపృథుకాన్ సుపిష్టకృతతండులాన్| న జాతు భుక్తవానద్యాన్మాత్రయాద్యాత్సుకాంక్షితః||42||

ఔకులం కాండస్థాన్యపక్వాని భృష్టాని సస్యాని, అభ్యోషస్తద్విధా ఏవ యవాః| పృథుకాః కృతాన్నవర్గోక్తాః (అ0సం0సూ0-7), ఏతాన్ శాలిపిష్టకృతాంశ్చ తండులాంశ్చ భుక్తవాన్నాద్యాత్| అత్యర్థాకాంక్షాయాం తు మాత్రయాద్యాత్ అతిస్తోక- మద్యాదిత్యర్థః||42||

Adhikarana tyAjyaM bhojanam (43) · Śloka 43

శాకావరాన్నకట్వమ్లకషాయలవణోత్కటం| త్యజేదేకరసాసాత్మ్యం గురు శుష్కం చ భోజనం||43||

శాకభూయిష్ఠమేకరసాదికం చ భోజనం త్యజేత్||43||

Adhikarana sAtatyenAshIlanIyAni (44) · Śloka 44

వక్ష్యతే యన్నిదానాదౌ సర్వదోషప్రకోపణం| అత్యభిష్యంది విష్టంభి విదాహి గురు రూక్షణం| కిలాటదధికూచీకామత్స్యశుష్కామమూలకం| క్షారపిష్టవిరూఢాద్యం తత్సమస్తం న శీలయేత్||44||

తథా నిదానస్థానాదౌ రోగహేతువక్తవ్యప్రసంగే సర్వేషాం రోగాణాం యత్కారణత్వేనోక్తం తత్ర శీలయేత్| యత్క్వచిత్కారణత్వేనోక్తం తత్సాతత్యేన నాభ్యసేదిత్యర్థః| అత్యభిష్యందిత్వాదిగుణయుక్తంచ న శీలయేత్||44||

Adhikarana nityaM shIlanIyAni (45) · Śloka 45

శీలయేచ్ఛాలిగోధూమయవషష్టికజాంగలం| సునిషణ్ణకజీవంతీబాలమూలకవాస్తుకం| పథ్యామలకమృద్వీకాపతోలీముద్గశర్కరాః| ఘృతదివ్యోదకక్షీరక్షౌద్రదాడిమసైంధవం| త్రిఫలాం మధుసర్పిభ్యాం నిశి నేత్రబలాయ చ| స్వాస్థ్యానువృత్తికృద్యచ్చ రోగోచ్ఛేదకరంచ యత్||45||

శాలిగోధూమాదీంస్తు శీలయేదభ్యసేత్| నేత్రబలేచ్ఛుశ్చ మాక్షికఘృతాభ్యాం మిశ్రాం త్రిఫలాం శీలయేత్|తథేదమపి శీలయేత్ యదాహారవిహారం స్వస్థస్య స్వాస్థ్యమనువర్త్తయత్యాతురస్య చ వ్యాధ్యుపశమం కరోతీతి||45||

Adhikarana svabhAvAdiviparItAni varjyAni (46) · Śloka 46

స్వభావమాత్రాయోగాదిపరస్పరవిపర్యయైః| భోజనాని విరుద్ధ్యంతే తాని విద్వాన్ వివర్జయేత్||46||

ప్రసంగేనోచ్యతే-స్వభావమాత్రేత్యాది| సుబోధం||46||

Adhikarana dhAtusAmyAnuvRuttau dhAtuvaiShamyAnuvRuttau ca hetuH (47) · Śloka 47

త్యగాద్విషమహేతూనాం సమానాం చోపసేవనాత్| విషమా నానుబధ్నంతి జాయంతే ధాతవః సమాః||47||

విషమాణాం దోషధాతువైషమ్యహేతూనాం అసమయోగస్థితానామాహారదేశాదీనాం త్యాగాద్విషమా ధాతవః శరీరం నానుబధ్నంతి| సమానాంచ యథోచితహితానాం సంసేవనాద్ధాతవః సమా జాయంతే| తేనైతదుక్తం భవతి- స్వకారణసామగ్రీ- విరహాత్ స్వయం నాశః, తథా కారణసామగ్రీసన్నిధానేఽవశ్యం జన్మేతి||47||

Adhikarana kukShAvannapAnapUraNakramaH apavAdashca (48) · Śloka 48

అన్నేన కుక్షేర్ద్వావంశౌ పానేనైకం ప్రపూరయేత్| ఆశ్రయం పవనాదీనాం చతుర్థమవశేషయేత్| మందానలబలారోగ్యనృపేశ్వరసుఖాత్మసు| యోజ్యః క్రమోఽయం సతతం నావశ్యమితరేషు చ||48||

అన్నేన కుక్షేర్ద్వౌ భాగౌ పూరయేత్| తృతీయం భాగం పానేన పూరయేత్| దోషాణామాశ్రయం సంచరణస్థానం చతుర్థం భాగమవశేషయేత్| అన్యథా అన్నపానపూరితే సర్వకుక్షౌ దోషా నిరాశ్రయాస్తమేవాన్నపానముత్పీడ్య విషూచికాదీన్ రోగాన్ కుర్యుః| ఏషాంచ కల్పనా అర్ధభాగత్రయతృప్త్యాదినానుమీయతే (అ0సం0సూ0-11) న చ కుక్షేర్భాగో విజ్ఞాయతే| అయంచానంతరోక్తాన్నపానక్రమో మందానలాదీనాం పురుషాణాం యోజ్యః| ఇతరేషాముక్తేభ్యోఽన్యేషామవశ్యం న యోజ్యః| దరిద్రాత్యగ్న్యాతురదుఃఖాత్మనాం హి యథాయథమగ్నిబలోపకరణాదిసంభవాపేక్షయా బుద్ధ్యా ఊహ్యం||48||

Adhikarana rUkShasnigdhAhAraguNAH (49) · Śloka 49

కరోతి రూక్షం బలవర్ణనాశం త్వగ్రూక్షతాం వాతశకృన్నిరోధం| స్నిగ్ధంత్వతిశ్లేష్మచయప్రసేకహృద్గౌరవాలస్యరుచిప్రణాశాన్||49||

రూక్ష ఆహారో బలనాశాదికం కరోతి| అతిస్నిగ్ధః శ్లేష్మసంచయాదీన్ కరోతి| ప్రసేకో ముఖాచ్ఛ్లేష్మస్రుతిః||49||

Adhikarana atyuShNAtishItAhAraguNAH (50) · Śloka 50

అత్యుష్ణమన్నమ్మదదాహతృష్ణాబలప్రణాశభ్రమరక్తపిత్తం| శీతంతు సాదారుచివహ్నిసాదహృల్లాసవిష్టంభనరోమహర్షాన్||50||

అత్యుష్ణో మదాదీన్ కరోతి| అతిశీతమగ్నిసాదాదీన్ కరోతి| హృదయస్యోత్క్లేశేన యుక్తః ప్రసేక ఏవ హృల్లాసశబ్దవాచ్యః||50||

Adhikarana atikaThinAtidravAhAraguNAH (51) · Śloka 51

అతిస్థిరం మూత్రశకృద్విబంధమతృప్తిమవ్యాప్తిమశీఘ్రపక్తిం| అతిద్రవం పీనసమేహకాసస్యందాన్ కరోత్యగ్నిబలంచ హంతి||51||

అతిస్థిరోఽతికఠినో మూత్రశకృద్విబంధాదీన్ కరోతి| అవ్యాప్తిరేకస్మింభాగే జఠరస్య స్థితిః| అతిద్రవః పీనసాదీన్ కరోతి| స్యందో నామాక్షిరోగః(అ0సం0సూ0-18)||51||

Adhikarana atimadhurAsAtmyAtilavaNatIkShNAtyamlAhAraguNAH (52) · Śloka 52

అతిమధురమనలశమనం భుక్తమసాత్మ్యం న పుష్టయే వపుషః| అతిలవణమచక్షుష్యం తీక్ష్ణాత్యమ్లం జరా సాక్షాత్||52||

అతిమధురశ్చాహారోఽగ్నినాశనః| అసాత్మ్యం చ భుక్తం దేహపుష్టిం న కరోతి| అతిలవణం చక్షుషోఽపథ్యం| అతితీక్ష్ణమత్యమ్లం చ జరా సాక్షాదతిశయేన జరాకారణత్వాత్|| 52||

Adhikarana annapAnavidhyadhyAyopasaMhAraH (10) · Śloka 10

ఇతి వివిధమవలంబ్య యోఽన్నపానం బలమివ విగ్రహవత్సదోపయుంక్తే| తనుమపి తనుజాం రుజాం త్వనాప్య వ్రజతి నరః స సమాశతస్య పారం||53|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానేఽన్నపానవిధిర్నామ దశమోఽధ్యాయః||10||

ఇత్యనేన ప్రకారేణ విధిం క్రమం మాత్రాభ్యాసాదికమవలంబ్య గృహీత్వా యో నరోఽన్నపానం భుంక్తే| కింభూతం? విగ్రహవత్సశరీరమివ బలం, తద్ధేతుకత్వాత్| స నరస్తనుమపి స్వల్పామపి తనుజాం దేహజాం రుజాం పీడామనాప్యాలబ్ధ్వా సమాశతస్య సంవత్సరశతస్య పారమంతం వ్రజతి| అనాప్యేత్యత్రాంప్రయుక్తస్తేన సాధ్వితి|| 53|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే దశమోఽధ్యాయః||10||