Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతోఽన్నపానవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
10. annapānavidhiḥ
Adhikarana annapAnasya vidhyupayogaprayojanam (2) · Śloka 2
విధివిహితమన్నపానమిష్టేంద్రియార్థమాయతనమాయుషో బ్రువతే| యదాయత్తాని హ్యోజస్తేజోధాత్వింద్రియబలతుష్టిపుష్టిప్రతిభారోగ్యాదీని| తదింధనా చాంతరాగ్నేః స్థితిః| అగ్నిమూలం చ దేహధారణమితి||2||
View original
विधिविहितमन्नपानमिष्टेन्द्रियार्थमायतनमायुषो ब्रुवते| यदायत्तानि ह्योजस्तेजोधात्विन्द्रियबलतुष्टिपुष्टिप्रतिभारोग्यादीनि| तदिन्धना चान्तराग्नेः स्थितिः| अग्निमूलं च देहधारणमिति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapta AhAravidhivisheShAyatanAni (3) · Śloka 3
అథాత్మవాన్ స్వభావ-సంయోగ-సంస్కార- మాత్రా-దేశ- కాలోపయోగ-వ్యవస్థాః సప్తాహారకల్పనావిశేషాణాం స్వాస్థ్యాస్వాస్థ్యఫలానాం హేతుభూతాః సమీక్ష్య హితమేవానురుధ్యేత||3||
View original
अथात्मवान् स्वभाव-संयोग-संस्कार- मात्रा-देश- कालोपयोग-व्यवस्थाः सप्ताहारकल्पनाविशेषाणां स्वास्थ्यास्वास्थ्यफलानां हेतुभूताः समीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svabhAvalakShaNam (4) · Śloka 4
తత్ర స్వభావతో దివ్యోదకరక్తశాలిషష్టికముద్గైణలావాదయో లఘవః, క్షీరేక్షువ్రీహిమాషానూపామిషాదయో గురవ ఇతి| తే ఖల్వపి సంయోగాదివిశేషైరన్యథాత్వం ప్రతిపద్యంతే||4||
View original
तत्र स्वभावतो दिव्योदकरक्तशालिषष्टिकमुद्गैणलावादयो लघवः, क्षीरेक्षुव्रीहिमाषानूपामिषादयो गुरव इति| ते खल्वपि संयोगादिविशेषैरन्यथात्वं प्रतिपद्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMyogalakShaNam (5) · Śloka 5
తత్ర సంయోగో నామ ద్వయోర్బహూనాం వా ద్రవ్యాణాం సంహతీభావః| స విశేషమారభతే యన్నైకైకశో ద్రవ్యాణి||5||
View original
तत्र संयोगो नाम द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः| स विशेषमारभते यन्नैकैकशो द्रव्याणि||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMskAralakShaNam (6) · Śloka 6
సంస్కారస్తు తోయాగ్నిసన్నికర్షశౌచమంథనదేశకాలభావనాభాజనాదిభిరుపజన్యతే||6||
View original
संस्कारस्तु तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालभावनाभाजनादिभिरुपजन्यते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAlakShaNam (7) · Śloka 7
మాత్రా పునః పిండపరిమాణతః సముదాయేన ప్రతిద్రవ్యాపేక్షయా చాహారరాశిః||7||
View original
मात्रा पुनः पिण्डपरिमाणतः समुदायेन प्रतिद्रव्यापेक्षया चाहारराशिः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana deshalakShaNam (8) · Śloka 8
దేశో ద్రవ్యస్యోపయోక్తుశ్చోత్పత్త్యవస్థానే| తత్ర పునరుపయోక్తా స్వస్థాతురత్వతః ప్రకృతిభేదతశ్చ పరీక్ష్యః||8||
View original
देशो द्रव्यस्योपयोक्तुश्चोत्पत्त्यवस्थाने| तत्र पुनरुपयोक्ता स्वस्थातुरत्वतः प्रकृतिभेदतश्च परीक्ष्यः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlalakShaNam (9) · Śloka 9
కాలస్తు ఋతువ్యాధ్యపేక్షో జీర్ణాజీర్ణలక్షణశ్చ||9||
View original
कालस्तु ऋतुव्याध्यपेक्षो जीर्णाजीर्णलक्षणश्च||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNe bhojanasya sarvadoShaprakopakatvam (10) · Śloka 10
అజీర్ణేఽపి పూర్వస్యాహారస్యాపరిణతో రస ఉత్తరేణోపసంసృజ్యమానః సర్వాన్ దోషాన్ ప్రకోపయత్యాశు||10||
View original
अजीर्णेऽपि पूर्वस्याहारस्यापरिणतो रस उत्तरेणोपसंसृज्यमानः सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNe bhojanasya guNAH bhojanasya kAlashca (11) · Śloka 11
జీర్ణే తు స్వస్థానస్థేషు దోషేషు వాతానులోమ్యాదుత్సృష్టేషు మూత్రపురీషవేగేషు విశుద్ధేషూద్గారహృదయస్రోతోముఖేషు విశదకరణే లఘుని శరీరేఽగ్నావుదీర్ణే జాతాయాం బుభుక్షాయామభ్యవహృతమన్నమప్రదూషయద్దోషానాయుర్బలవర్ణానభివర్ద్ధయతి| కేవలమయమేవ కాలో భోజనస్య||11||
View original
जीर्णे तु स्वस्थानस्थेषु दोषेषु वातानुलोम्यादुत्सृष्टेषु मूत्रपुरीषवेगेषु विशुद्धेषूद्गारहृदयस्रोतोमुखेषु विशदकरणे लघुनि शरीरेऽग्नावुदीर्णे जातायां बुभुक्षायामभ्यवहृतमन्नमप्रदूषयद्दोषानायुर्बलवर्णानभिवर्द्धयति| केवलमयमेव कालो भोजनस्य||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atItakAlabhojanasya doShAH (12) · Śloka 12
అతీతకాలం పునస్తద్వాతవిష్టబ్ధం కృచ్ఛ్రాద్విపచ్యతే కర్శయత్యన్నరుచిం చ పునరుపహంతి||12||
View original
अतीतकालं पुनस्तद्वातविष्टब्धं कृच्छ्राद्विपच्यते कर्शयत्यन्नरुचिं च पुनरुपहन्ति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhAropayoge niyamAH (13) · Śloka 13
ఉపయోగవ్యవస్థా తు నాస్నాతో, న దిగ్వాసా, నైకవస్త్రధృక్, న మలినవసనో, నాహుత్వా, నాజపిత్వా, నానిరూప్య దేవతాభ్యో న పితృభ్యో, నాదత్వాఽగ్రమన్నమగ్నయే, న గురుభ్యో నాతిథయే, నాభ్యాగతేభ్యో, న శ్వయవఃశ్వపచేభ్యః ప్రత్యవేక్ష్య చాశ్రితోపాశ్రితానపి తిరశ్చోఽపి, స్వపరిగృహీతాన్ ప్రశస్తదేశకాలోపకరణయుక్తః, స్రగ్వీ విభూషితః, సుగంధిరార్ద్రపాణిపాదః సువిశుద్ధవదనోఽభిమతసహాయః కేశమక్షికాద్యనుపజుష్టమనింద్యమనిందన్ననిందితమపునరూష్ణీకృతం, నాఽత్యుష్ణమనుపదగ్ధం, సుసిద్ధమలోలో, నాసాత్మ్యం నావిదితం, నావిదితాగమం, నాతిసాయం, నాతిప్రగే, నాకాశే, నాతపే, నాంధకారే, నాధో వృక్షస్య, న శయ్యాస్థో, నోన్నమ్య ప్రదేశినీం, న పాత్రే భిన్నే, నాసంవృతే, న మలినే భావదూషితే వా, న చాసనస్థితే, న హస్తస్థే, న హస్తే, ప్రాఙ్ముఖః, సుమనాః శుచిభక్తాక్షుధితానుకూలజనోపహితం హితమన్నమశ్నీయాత్||13||
View original
उपयोगव्यवस्था तु नास्नातो, न दिग्वासा, नैकवस्त्रधृक्, न मलिनवसनो, नाहुत्वा, नाजपित्वा, नानिरूप्य देवताभ्यो न पितृभ्यो, नादत्वाऽग्रमन्नमग्नये, न गुरुभ्यो नातिथये, नाभ्यागतेभ्यो, न श्वयवःश्वपचेभ्यः प्रत्यवेक्ष्य चाश्रितोपाश्रितानपि तिरश्चोऽपि, स्वपरिगृहीतान् प्रशस्तदेशकालोपकरणयुक्तः, स्रग्वी विभूषितः, सुगन्धिरार्द्रपाणिपादः सुविशुद्धवदनोऽभिमतसहायः केशमक्षिकाद्यनुपजुष्टमनिन्द्यमनिन्दन्ननिन्दितमपुनरूष्णीकृतं, नाऽत्युष्णमनुपदग्धं, सुसिद्धमलोलो, नासात्म्यं नाविदितं, नाविदितागमं, नातिसायं, नातिप्रगे, नाकाशे, नातपे, नान्धकारे, नाधो वृक्षस्य, न शय्यास्थो, नोन्नम्य प्रदेशिनीं, न पात्रे भिन्ने, नासंवृते, न मलिने भावदूषिते वा, न चासनस्थिते, न हस्तस्थे, न हस्ते, प्राङ्मुखः, सुमनाः शुचिभक्ताक्षुधितानुकूलजनोपहितं हितमन्नमश्नीयात्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paryuShitAnnaniShedhaH apavAdashca (14) · Śloka 14
న పర్యుషితమన్యత్ర మాంసోపదంశభక్ష్యేభ్యః||14||
View original
न पर्युषितमन्यत्र मांसोपदंशभक्ष्येभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nishsheShabhojananiShedhaH apavAdashca (15) · Śloka 15
నాశేషమన్యత్ర దధి-మధు-సలిల-సక్తు-శుక్త-పాయసేభ్యః||15||
View original
नाशेषमन्यत्र दधि-मधु-सलिल-सक्तु-शुक्त-पायसेभ्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhatvAdiguNayuktAhArasyaiva BojananirdeshaH Bojanakramashca (16) · Śloka 16
అపి చ స్నిగ్ధం లఘూష్ణమవిలంబితమనతిద్రుతమజల్పన్నహసంస్తన్మనాః సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానం||16||
View original
अपि च स्निग्धं लघूष्णमविलम्बितमनतिद्रुतमजल्पन्नहसंस्तन्मनाः समीक्ष्य सम्यगात्मानम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhalaghUShNAhAraguNAH (17) · Śloka 17
స్నిగ్ధలఘూష్ణాని హి వహ్నిమౌదర్యముదీరయంతి కోష్ఠం పరిశోధయంతి ధాతూన్న వికుర్వతే క్షిప్రజ్జరయంత్యనిలమనులోమయంతి||17||
View original
स्निग्धलघूष्णानि हि वह्निमौदर्यमुदीरयन्ति कोष्ठं परिशोधयन्ति धातून्न विकुर्वते क्षिप्रज्जरयन्त्यनिलमनुलोमयन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhAhAraguNAH (18) · Śloka 18
తథా స్నిగ్ధం దృఢీకరోతీంద్రియాణ్యుపచినోతి శరీరమపచినోతి జరసం, బలమభివర్ద్ధయతి, వర్ణప్రసాదమభినిర్వర్త్తయతి||18||
View original
तथा स्निग्धं दृढीकरोतीन्द्रियाण्युपचिनोति शरीरमपचिनोति जरसं, बलमभिवर्द्धयति, वर्णप्रसादमभिनिर्वर्त्तयति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana laghvAhAraguNAH (19) · Śloka 19
లఘు చ పునః స్వభావాదిభిరన్నమప్రతిపీడయద్దోషానవ్యథమానం పరిణామమేతి| విపన్నమపి చాల్పదోషం భవతి||19||
View original
लघु च पुनः स्वभावादिभिरन्नमप्रतिपीडयद्दोषानव्यथमानं परिणाममेति| विपन्नमपि चाल्पदोषं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNAhAraguNAH (1) · Śloka 1
ఉష్ణం చ పునర్జనయతి రుచిముపశోషయతి శ్లేష్మాణం|1|
View original
उष्णं च पुनर्जनयति रुचिमुपशोषयति श्लेष्माणम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambitAhAragrahaNe doShAH (1) · Śloka 1
విలంబితం తు భుంజానో న తృప్తిమధిగచ్ఛతి బహు చ భుంక్తే శీతీభవతి చాన్నజాతం విషమపాకం చ భవతి||1||
View original
विलम्बितं तु भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति बहु च भुङ्क्ते शीतीभवति चान्नजातं विषमपाकं च भवति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidrutAhAragrahaNe doShAH (20) · Śloka 20
అతిద్రుతంతు భుంజానస్య జల్పతో హసతోఽన్యమనసో వా భవేదుత్స్నేహనమవసాదనం భోజనస్యాప్రతిష్ఠానం గుణదోషవిభావనంచ||20||
View original
अतिद्रुतन्तु भुञ्जानस्य जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भवेदुत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं गुणदोषविभावनञ्च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasamaye AtmasamIkShA (21) · Śloka 21
సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానమితి, మమేదం సాత్మ్యమిదమసాత్మ్యమితి నిత్యమప్రమత్తః ప్రత్యవేక్షేత్||21||
View original
समीक्ष्य सम्यगात्मानमिति, ममेदं सात्म्यमिदमसात्म्यमिति नित्यमप्रमत्तः प्रत्यवेक्षेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyAsAtmyalakShaNam (22) · Śloka 22
తత్ర సాత్మ్యం నామ సహాత్మనా భవత్యభ్యస్తం తదౌచిత్యాదుపశేత ఇత్యేకే| సాత్మ్యవిపరీతమపశయాదసాత్మ్యం||22||
View original
तत्र सात्म्यं नाम सहात्मना भवत्यभ्यस्तं तदौचित्यादुपशेत इत्येके| सात्म्यविपरीतमपशयादसात्म्यम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana matAntareNa sAtmyAsAtmyalakShaNam (23) · Śloka 23
అన్యే పునః ప్రకృతివయోదేశర్తుదోషవ్యాధివశేన సాత్మ్యం బహువిధమిచ్ఛంతి| తే హ్యపశయమాత్రమంగీకృత్య విపరీతగుణమప్యుపచారేణ సాత్మ్యమాచక్షతే| తుల్యగుణం చానుపశయాదసాత్మ్యం||23||
View original
अन्ये पुनः प्रकृतिवयोदेशर्तुदोषव्याधिवशेन सात्म्यं बहुविधमिच्छन्ति| ते ह्यपशयमात्रमङ्गीकृत्य विपरीतगुणमप्युपचारेण सात्म्यमाचक्षते| तुल्यगुणं चानुपशयादसात्म्यम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyasya traividhyam (24) · Śloka 24
సాత్మ్యంతు ప్రవరావరమధ్యవిభాగేన త్రివిధం| తత్ర సర్వరసం ప్రవరమేకరసమవరం, మధ్యంతు మధ్యమేవ||24||
View original
सात्म्यन्तु प्रवरावरमध्यविभागेन त्रिविधम्| तत्र सर्वरसं प्रवरमेकरसमवरं, मध्यन्तु मध्यमेव||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyAnAmupayogavyavasthA (25) · Śloka 25
తేషు ప్రవరం సమదోషస్యోపదిశంతీతి| ఇతరేషామపి క్రమేణ సాత్మ్యమపి చాహితం పాదేన (పాదాంశేన) వా వివర్జయేదిత్యుక్తం ప్రాక్||25||
View original
तेषु प्रवरं समदोषस्योपदिशन्तीति| इतरेषामपि क्रमेण सात्म्यमपि चाहितं पादेन (पादांशेन) वा विवर्जयेदित्युक्तं प्राक्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hitahitAhAralakShaNantayoH shIlanaparihAropadeshashca (26) · Śloka 26
తత్ర యదాహారజాతం సమధాతూననువర్తయతి విషమాంశ్చ సమీకరోతి తత్సమాసతో హితం| విపరీతమహితం| తత్ పునర్మాత్రాయోగాదివైచిత్ర్యాదనియతమపి యథోపదేశం యథాభూయిష్ఠం చ శీలయేత్ పరిహరేచ్చ||26||
View original
तत्र यदाहारजातं समधातूननुवर्तयति विषमांश्च समीकरोति तत्समासतो हितम्| विपरीतमहितम्| तत् पुनर्मात्रायोगादिवैचित्र्यादनियतमपि यथोपदेशं यथाभूयिष्ठं च शीलयेत् परिहरेच्च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samashanAdiparihAravidhisteShAM lakShaNa~jca (27) · Śloka 27
తథా విశేషతః సమశనమధ్యశనమమాత్రాశనం విషమాశనం చ వర్జయేత్| తత్ర పథ్యాపథ్యమేకత్ర భుక్తం సమశనం| భుక్తస్యోపరిభుక్తమధ్యశనం| అమాత్రాశనం పునః పృథగేవోపదేక్ష్యతే| అప్రాప్తాతీతకాలంతు భుక్తం విషమాశనమితి||27||
View original
तथा विशेषतः समशनमध्यशनममात्राशनं विषमाशनं च वर्जयेत्| तत्र पथ्यापथ्यमेकत्र भुक्तं समशनम्| भुक्तस्योपरिभुक्तमध्यशनम्| अमात्राशनं पुनः पृथगेवोपदेक्ष्यते| अप्राप्तातीतकालन्तु भुक्तं विषमाशनमिति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasyopakalpanAprakAraH (28) · Śloka 28
భుంజానస్తు పేయాయూషరసాన్ వ్యంజనాని రాజతేషు పాత్రేషు నిదధ్యాత్| పరిశుష్కప్రదిగ్ధానత్యుష్ణంచ పయః సౌవర్ణేషు| ఖలఖట్వరకాంబలికాన్ కాంస్యేషు| రాగషాడవసట్టకాన్ వజ్రవైడూర్యవిచిత్రేషు| ఘృతమాయసే| పయః సుశీతం తామ్రమయే| పానీయం పానికాని చ మృద్ధేమస్ఫటికకాచమయేషు| ఓదనం చ విస్తీర్ణే మనోరమే స్థానే| అన్యథా హి వర్ణగంధరసాన్యత్వాదహితం స్యాత్||28||
View original
भुञ्जानस्तु पेयायूषरसान् व्यञ्जनानि राजतेषु पात्रेषु निदध्यात्| परिशुष्कप्रदिग्धानत्युष्णञ्च पयः सौवर्णेषु| खलखट्वरकाम्बलिकान् कांस्येषु| रागषाडवसट्टकान् वज्रवैडूर्यविचित्रेषु| घृतमायसे| पयः सुशीतं ताम्रमये| पानीयं पानिकानि च मृद्धेमस्फटिककाचमयेषु| ओदनं च विस्तीर्णे मनोरमे स्थाने| अन्यथा हि वर्णगन्धरसान्यत्वादहितं स्यात्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanapAtre bhakShyAdInAM sthAnam (1) · Śloka 1
అపి చ - దక్షిణపార్శ్వే భక్ష్యం స్థాపయేత్| సవ్యే పేయం లేహ్యం ముఖోద్ఘర్షణపిండీం చ| మధ్యే భోజ్యమితి||1||
View original
अपि च - दक्षिणपार्श्वे भक्ष्यं स्थापयेत्| सव्ये पेयं लेह्यं मुखोद्घर्षणपिण्डीं च| मध्ये भोज्यमिति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avasthAvashAdbhojane pUrvaM dravAdInAmupayogaH (29) · Śloka 29
యథాగ్నిసాత్మ్యం తు ప్రాక్ ద్రవముపశుష్కం వాశ్నీయాత్| ప్రాగేవ తు గురుస్వాదుస్నిగ్ధం చ||29||
View original
यथाग्निसात्म्यं तु प्राक् द्रवमुपशुष्कं वाश्नीयात्| प्रागेव तु गुरुस्वादुस्निग्धं च||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasya madhyAntayorupayojyarasAdi (30) · Śloka 30
మధ్యేఽమ్లలవణమంతే రూక్షం ద్రవమితరరసయుక్తంచ|30|
View original
मध्येऽम्ललवणमन्ते रूक्षं द्रवमितररसयुक्तञ्च|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnestvAdau dravoShNAhAraH (30) · Śloka 30
తత్ర మందాగ్నేర్ద్రవోష్ణేన సముత్తేజితోష్మణోఽన్యదుపయుక్తం సమ్యక్ పాకమేతి||30||
View original
तत्र मन्दाग्नेर्द्रवोष्णेन समुत्तेजितोष्मणोऽन्यदुपयुक्तं सम्यक् पाकमेति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAne salilasya shreShThatA (31) · Śloka 31
అనుపానే తు సలిలమేవ శ్రేష్ఠం సర్వరసయోనిత్వాత్సర్వభూతసాత్మ్యత్వాజ్జీవనాదిగుణయోగాచ్చ||31||
View original
अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठं सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्यत्वाज्जीवनादिगुणयोगाच्च||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyAdivisheSheNAnupAnavisheShavarNanam (32) · Śloka 32
తచ్ఛీతం దధిమధుయవగోధూమమద్యవిశేషేషు సర్వేషు చ విదాహిషు శరద్గ్రీష్మయోశ్చ| ఉష్ణం పిష్టమయేష్వన్యేషు చ దుర్జరేషు హేమంతే చ| ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయం చేక్షేత| క్షీరం శాలిషష్టికయోఃతథైవోపసాధ్వభాష్యస్త్రీవ్యాయామక్లాంతబాలవృద్ధేషు| మాంసరసః శోషాదిషు| వాతే త్వమ్లాని చ| పిత్తే శర్కరోదకం| త్రిఫలోదకంతు సక్షౌద్రం శ్లేష్మణి ప్రాయశ్చాక్షిగలరోగేషు| మస్త్వేవ వా దధ్ని కూచికాకీలాటయోశ్చ| ధాన్యామ్లం మస్తు తక్రం వా శాకావరాన్నేషు| మద్యం మాంసేషు| ఫలామ్లమంబు వాఽఽసవాంశ్చ వివిధాన్ విభజ్య ప్రయోజయేత్| విశేషతస్తు మధ్వాసవాన్ గ్రామ్యేషు, తీక్ష్ణాన్ త్రిఫలాసవాన్ వన్యేషు| న్యగ్రోధాదిఫలాసవాన్ విష్కిరేషు| అర్కశేలుశిరీషకపిత్థాసవాన్ బిలేశయేషు, దిగ్ధహతేషు చ| అమ్లఫలాసవాన్ ప్రసహేషు| కాశేక్షుపద్మబీజశృంగాటకకశేరుకమృద్వీకాఖదిరాసవాన్ క్షౌద్రయుక్తం వా శీతముదకముదశ్విద్వా మహామృగేష్వౌదకేషు చ| సురాం ప్రతుదేషు తథా శ్రమార్తేషు కృశేషు చ| మధూదకం స్థూలేషు| మద్యం మద్యమాంససాత్మ్యేష్వల్పాగ్నిషు||32||
View original
तच्छीतं दधिमधुयवगोधूममद्यविशेषेषु सर्वेषु च विदाहिषु शरद्ग्रीष्मयोश्च| उष्णं पिष्टमयेष्वन्येषु च दुर्जरेषु हेमन्ते च| द्रवद्रव्यविज्ञानीयं चेक्षेत| क्षीरं शालिषष्टिकयोःतथैवोपसाध्वभाष्यस्त्रीव्यायामक्लान्तबालवृद्धेषु| मांसरसः शोषादिषु| वाते त्वम्लानि च| पित्ते शर्करोदकम्| त्रिफलोदकन्तु सक्षौद्रं श्लेष्मणि प्रायश्चाक्षिगलरोगेषु| मस्त्वेव वा दध्नि कूचिकाकीलाटयोश्च| धान्याम्लं मस्तु तक्रं वा शाकावरान्नेषु| मद्यं मांसेषु| फलाम्लमम्बु वाऽऽसवांश्च विविधान् विभज्य प्रयोजयेत्| विशेषतस्तु मध्वासवान् ग्राम्येषु, तीक्ष्णान् त्रिफलासवान् वन्येषु| न्यग्रोधादिफलासवान् विष्किरेषु| अर्कशेलुशिरीषकपित्थासवान् बिलेशयेषु, दिग्धहतेषु च| अम्लफलासवान् प्रसहेषु| काशेक्षुपद्मबीजशृङ्गाटककशेरुकमृद्वीकाखदिरासवान् क्षौद्रयुक्तं वा शीतमुदकमुदश्विद्वा महामृगेष्वौदकेषु च| सुरां प्रतुदेषु तथा श्रमार्तेषु कृशेषु च| मधूदकं स्थूलेषु| मद्यं मद्यमांससात्म्येष्वल्पाग्निषु||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnalakShaNam (33) · Śloka 33
అపి చ - సమాసేనాన్నవిపరీతమవిరోధి చ||33||
View original
अपि च - समासेनान्नविपरीतमविरोधि च||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnaguNAH (34) · Śloka 34
అనుపానం ఖలు తర్పయతి ప్రీణయత్యూర్జయతి బృంహయతి దేహస్య పర్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి భుక్తమవసాదయత్యన్నసంఘాతం భినత్తి మార్దవమాపాదయతి క్లేదయతి సుఖపరిణామితామాశువ్యవాయితాం చాహారస్యోపజనయతి||34||
View original
अनुपानं खलु तर्पयति प्रीणयत्यूर्जयति बृंहयति देहस्य पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति भुक्तमवसादयत्यन्नसङ्घातं भिनत्ति मार्दवमापादयति क्लेदयति सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnavarjyAH (35) · Śloka 35
వర్జ్యం తూర్ధ్వజత్రుగదశ్వాసకాసప్రసేకహిధ్మాస్వరభేదోరఃక్షతిభిర్గీతభాష్యప్రసక్తైశ్చ| తేషాం హి ప్రదూష్యామాశయమురఃకంఠస్థితమాహారజం స్నేహమాసాద్య తదభిష్యందాగ్నిసాదచ్ఛర్ద్యాదీనామయాన్ విదధ్యాత్||35||
View original
वर्ज्यं तूर्ध्वजत्रुगदश्वासकासप्रसेकहिध्मास्वरभेदोरःक्षतिभिर्गीतभाष्यप्रसक्तैश्च| तेषां हि प्रदूष्यामाशयमुरःकण्ठस्थितमाहारजं स्नेहमासाद्य तदभिष्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयान् विदध्यात्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAnantaraM niShiddhAni varjanIyAni ca (36) · Śloka 36
పీత్వా చ భాష్యగేయాధ్వస్వప్నాన్న శీలయేత్| పానం చ ప్రక్లిన్న దేహమేహకంఠాక్షిరోగవ్రణిన ఇతి||36||
View original
पीत्वा च भाष्यगेयाध्वस्वप्नान्न शीलयेत्| पानं च प्रक्लिन्न देहमेहकण्ठाक्षिरोगव्रणिन इति||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanAnantaravidhiH dravottarabhojanasya visheShashca (37) · Śloka 37
తతః పాణిగతమన్నమన్యేనాపనీయ దంతాంతరస్థంచ శనైః శనైః శోధనేన విశోధ్య లేపగంధస్నేహాపనోదమాచాంతోఽంగుల్యగ్రగలితాంబుపరిషిక్తనేత్రస్తాంబూలా-దికృతవదనవైశద్యో ధూమపానాదిహృతోర్ధ్వకఫవేగః పదశతమాత్రం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్| ద్రవోత్తరభోజనస్తు శయ్యాం నాతిసేవేత||37||
View original
ततः पाणिगतमन्नमन्येनापनीय दन्तान्तरस्थञ्च शनैः शनैः शोधनेन विशोध्य लेपगन्धस्नेहापनोदमाचान्तोऽङ्गुल्यग्रगलिताम्बुपरिषिक्तनेत्रस्ताम्बूला-दिकृतवदनवैशद्यो धूमपानादिहृतोर्ध्वकफवेगः पदशतमात्रं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्| द्रवोत्तरभोजनस्तु शय्यां नातिसेवेत||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhuktavataH niShiddhAni (38) · Śloka 38
యానప్లవనవాహనాగ్న్యాతపాంశ్చ భుక్తవాన్ వర్జయేత్| ఆహారపరిణామకరా భావాః తేషాం కార్యాణి చ ఆహారపరిణామకరాః పునరిమే భావాః| తద్యథా ఊష్మా, వాయుః, స్నేహః, క్లేదః, కాలః సమయోగశ్చ తత్రోష్మా పచతి, వాయురపకర్షతి, స్నేహో మార్దవం జనయతి, క్లేదశైథిల్యమాపాదయతి, కాలః సర్వవపుర్వ్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి| సమయోగస్త్వేషామన్నపరిణామధాతుసామ్యకరః సంపద్యతే||38||
View original
यानप्लवनवाहनाग्न्यातपांश्च भुक्तवान् वर्जयेत्| आहारपरिणामकरा भावाः तेषां कार्याणि च आहारपरिणामकराः पुनरिमे भावाः| तद्यथा ऊष्मा, वायुः, स्नेहः, क्लेदः, कालः समयोगश्च तत्रोष्मा पचति, वायुरपकर्षति, स्नेहो मार्दवं जनयति, क्लेदशैथिल्यमापादयति, कालः सर्ववपुर्व्याप्तिमभिनिर्वर्तयति| समयोगस्त्वेषामन्नपरिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samayogasya kAraNAni (39) · Śloka 39
సమయోగస్య తు పునః కారాణాన్యుచితో హితశ్చ దేహసంస్కారోఽభ్యవహారచేష్టా శయనం సౌమనస్యంచ||39||
View original
समयोगस्य तु पुनः काराणान्युचितो हितश्च देहसंस्कारोऽभ्यवहारचेष्टा शयनं सौमनस्यञ्च||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pariNamata AhAraguNAH (40) · Śloka 40
పరిణమతస్త్వాహారస్య గుణాః శరీరగుణభావమాపద్యంతే యథాస్వమవిరుద్ధాః||40||
View original
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhAhAradoShaH (41) · Śloka 41
విరుద్ధాస్తు విహతాశ్చ విరోధిభిర్విహన్యుః శరీరమితి||41||
View original
विरुद्धास्तु विहताश्च विरोधिभिर्विहन्युः शरीरमिति||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhuktavatA abhyojyAnyatyarthAkAMkShAyAM mAtrayA bhojyAni ca (42) · Śloka 42
భవంతి చాత్ర- ఔకులాభ్యోషపృథుకాన్ సుపిష్టకృతతండులాన్| న జాతు భుక్తవానద్యాన్మాత్రయాద్యాత్సుకాంక్షితః||42||
View original
भवन्ति चात्र- औकुलाभ्योषपृथुकान् सुपिष्टकृततण्डुलान्| न जातु भुक्तवानद्यान्मात्रयाद्यात्सुकांक्षितः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tyAjyaM bhojanam (43) · Śloka 43
శాకావరాన్నకట్వమ్లకషాయలవణోత్కటం| త్యజేదేకరసాసాత్మ్యం గురు శుష్కం చ భోజనం||43||
View original
शाकावरान्नकट्वम्लकषायलवणोत्कटम्| त्यजेदेकरसासात्म्यं गुरु शुष्कं च भोजनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtatyenAshIlanIyAni (44) · Śloka 44
వక్ష్యతే యన్నిదానాదౌ సర్వదోషప్రకోపణం| అత్యభిష్యంది విష్టంభి విదాహి గురు రూక్షణం| కిలాటదధికూచీకామత్స్యశుష్కామమూలకం| క్షారపిష్టవిరూఢాద్యం తత్సమస్తం న శీలయేత్||44||
View original
वक्ष्यते यन्निदानादौ सर्वदोषप्रकोपणम्| अत्यभिष्यन्दि विष्टम्भि विदाहि गुरु रूक्षणम्| किलाटदधिकूचीकामत्स्यशुष्काममूलकम्| क्षारपिष्टविरूढाद्यं तत्समस्तं न शीलयेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityaM shIlanIyAni (45) · Śloka 45
శీలయేచ్ఛాలిగోధూమయవషష్టికజాంగలం| సునిషణ్ణకజీవంతీబాలమూలకవాస్తుకం| పథ్యామలకమృద్వీకాపతోలీముద్గశర్కరాః| ఘృతదివ్యోదకక్షీరక్షౌద్రదాడిమసైంధవం| త్రిఫలాం మధుసర్పిభ్యాం నిశి నేత్రబలాయ చ| స్వాస్థ్యానువృత్తికృద్యచ్చ రోగోచ్ఛేదకరంచ యత్||45||
View original
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्| पथ्यामलकमृद्वीकापतोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्| त्रिफलां मधुसर्पिभ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरञ्च यत्||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svabhAvAdiviparItAni varjyAni (46) · Śloka 46
స్వభావమాత్రాయోగాదిపరస్పరవిపర్యయైః| భోజనాని విరుద్ధ్యంతే తాని విద్వాన్ వివర్జయేత్||46||
View original
स्वभावमात्रायोगादिपरस्परविपर्ययैः| भोजनानि विरुद्ध्यन्ते तानि विद्वान् विवर्जयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusAmyAnuvRuttau dhAtuvaiShamyAnuvRuttau ca hetuH (47) · Śloka 47
త్యగాద్విషమహేతూనాం సమానాం చోపసేవనాత్| విషమా నానుబధ్నంతి జాయంతే ధాతవః సమాః||47||
View original
त्यगाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukShAvannapAnapUraNakramaH apavAdashca (48) · Śloka 48
అన్నేన కుక్షేర్ద్వావంశౌ పానేనైకం ప్రపూరయేత్| ఆశ్రయం పవనాదీనాం చతుర్థమవశేషయేత్| మందానలబలారోగ్యనృపేశ్వరసుఖాత్మసు| యోజ్యః క్రమోఽయం సతతం నావశ్యమితరేషు చ||48||
View original
अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| मन्दानलबलारोग्यनृपेश्वरसुखात्मसु| योज्यः क्रमोऽयं सततं नावश्यमितरेषु च||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUkShasnigdhAhAraguNAH (49) · Śloka 49
కరోతి రూక్షం బలవర్ణనాశం త్వగ్రూక్షతాం వాతశకృన్నిరోధం| స్నిగ్ధంత్వతిశ్లేష్మచయప్రసేకహృద్గౌరవాలస్యరుచిప్రణాశాన్||49||
View original
करोति रूक्षं बलवर्णनाशं त्वग्रूक्षतां वातशकृन्निरोधम्| स्निग्धन्त्वतिश्लेष्मचयप्रसेकहृद्गौरवालस्यरुचिप्रणाशान्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyuShNAtishItAhAraguNAH (50) · Śloka 50
అత్యుష్ణమన్నమ్మదదాహతృష్ణాబలప్రణాశభ్రమరక్తపిత్తం| శీతంతు సాదారుచివహ్నిసాదహృల్లాసవిష్టంభనరోమహర్షాన్||50||
View original
अत्युष्णमन्नम्मददाहतृष्णाबलप्रणाशभ्रमरक्तपित्तम्| शीतन्तु सादारुचिवह्निसादहृल्लासविष्टम्भनरोमहर्षान्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atikaThinAtidravAhAraguNAH (51) · Śloka 51
అతిస్థిరం మూత్రశకృద్విబంధమతృప్తిమవ్యాప్తిమశీఘ్రపక్తిం| అతిద్రవం పీనసమేహకాసస్యందాన్ కరోత్యగ్నిబలంచ హంతి||51||
View original
अतिस्थिरं मूत्रशकृद्विबन्धमतृप्तिमव्याप्तिमशीघ्रपक्तिम्| अतिद्रवं पीनसमेहकासस्यन्दान् करोत्यग्निबलञ्च हन्ति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimadhurAsAtmyAtilavaNatIkShNAtyamlAhAraguNAH (52) · Śloka 52
అతిమధురమనలశమనం భుక్తమసాత్మ్యం న పుష్టయే వపుషః| అతిలవణమచక్షుష్యం తీక్ష్ణాత్యమ్లం జరా సాక్షాత్||52||
View original
अतिमधुरमनलशमनं भुक्तमसात्म्यं न पुष्टये वपुषः| अतिलवणमचक्षुष्यं तीक्ष्णात्यम्लं जरा साक्षात्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAnavidhyadhyAyopasaMhAraH (10) · Śloka 10
ఇతి వివిధమవలంబ్య యోఽన్నపానం బలమివ విగ్రహవత్సదోపయుంక్తే| తనుమపి తనుజాం రుజాం త్వనాప్య వ్రజతి నరః స సమాశతస్య పారం||53|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానేఽన్నపానవిధిర్నామ దశమోఽధ్యాయః||10||
View original
इति विविधमवलम्ब्य योऽन्नपानं बलमिव विग्रहवत्सदोपयुङ्क्ते| तनुमपि तनुजां रुजां त्वनाप्य व्रजति नरः स समाशतस्य पारम्||५३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon