8. annarakṣāvidhiḥ

Adhikarana athAnnarakShAvidhirnAmAShTamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽન્નરક્ષાવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અન્નસ્ય ચ પાનસ્ય ચ સ્વરૂપમુક્તમ્| એવં વિજ્ઞાતસ્વરૂપં પથ્યમપ્યન્નજાતં પાનં ચ વિષાદ્યુપહતં રોગાય મરણાય વા સમ્પદ્યતે| અતસ્તદ્રક્ષણાયાધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana annapAnadUShaNahetavaH (2) · Śloka 2

ઈશ્વરાણાં વસુમતાં વિશેષેણ તુ ભૂભુજાં પ્રાયેણ મિત્રેભ્યોઽપ્યમિત્રા ભૂયાંસો ભવન્તિ| તતસ્તત્પ્રયુક્તાઃ સમાસન્નવર્તિનોઽન્નપાનાદિષુ વિષં પ્રયચ્છન્તિ| સ્ત્રિયશ્ચ તત્પ્રણિધિપ્રયુક્તાઃ સૌભાગ્યલોભેન||૨||

તેન ચાન્નપાનરક્ષણેનાન્યસ્ય ન તથા પ્રયોજનં, યથા ભૂભૃતઃ| બહ્વપાયત્વાત્, બહૂપજીવ્યત્વાચ્ચ| તસ્માદ્રાજા કુલીનત્વાદિયુક્તં પ્રાણાચાર્યં ભિષજં પરિગૃહ્ણીત સ્વીકુર્યાત્| કુત આહ-ઈશ્વરાણામિત્યાદિ| સર્વેષામેવેશ્વરાણાં પ્રભવિષ્ણૂનાં વસુમતાં ધનિનાં ચ વિશેષેણ ભૂભૃતાં રાજ્ઞાં ન તાવન્તિ મિત્રાણિ ભવન્તિ યાવન્તોઽમિત્રાઃ| તત ઇતિ| યતોઽમિત્રા ભૂયાંસો ભવન્ત્યતસ્તત્પ્રયોગાદમિત્રપ્રયોગાત્સમાસન્નવર્તિનઃ પરિચારકા અન્નપાનશયનાદિષુ વિષં પ્રયચ્છન્તિ| સ્ત્રિયશ્ચાન્નપાનાદિષુ વિષં પ્રયચ્છન્તિ રાજ્ઞઃ| કિમ્ભૂતાઃ? તત્પ્રણિધિપ્રયુક્તા અમિત્રચારચોદિતાઃ| કથં દદતિ? સૌભાગ્યલોભેન| પ્રાયેણ ભૂભૃદ્યોષિદ્ભ્યસ્તચ્છત્રુચારાઃ પાષણ્ડાદિચ્છદ્મનૈવં બ્રુવન્તિ, યથાઽનેનૌષધેન ભર્ત્રેઽન્નપાનાદિષુ દત્તેન સૌભાગ્યં ભવતીતિ|

Adhikarana prANAcAryalakShaNAni (3) · Śloka 3

તસ્માદ્રાજા કુલીનં સ્નિગ્ધમાપ્તમાસ્તિકમાર્યમાર્યપરિગ્રહં દક્ષં દક્ષિણં નિભૃતં શુચિમનુદ્ધતમનલસમવ્યસનિનમનહંકૃતમકોપનમસાહસિકં વાક્યાર્થાવબોધકુશલં નિષ્ણાતમષ્ટાઙ્ગે યથામ્નાયમાયુર્વેદે સુવિહિતયોગક્ષેમં સન્નિહિતાગદાદિયોગં સાત્મ્યજ્ઞં ચ પ્રાણાચાર્યં પરિગૃહ્ણીયાત્||૩||

કિમ્ભૂતં પ્રાણાચાર્યમાહ- કુલીનં ઉત્કૃષ્ટે કુલે જાતમ્| સ્નિગ્ધં રાજ્ઞઃ| આપ્તમવિસંવાદિવચનમ્| આસ્તિકમદૃષ્ટમસ્તીતિ માનિનમ્| દક્ષં ચતુરમ્| દક્ષિણં રાજ્ઞોઽન્યેષાં ચ મૈત્રીપરમ્| નિભૃતં રાજકર્યેષુ નિશ્ચલમ્| અનુદ્ધતં નમ્રમ્| અનલસમુત્થાનશીલમ્| અવ્યસનિનં અદુઃખાભિભૂતમ્| અનહઙ્કૃતમનુત્સિક્તમ્| અકોપનસાહસિકૌ પ્રસિદ્ધૌ| વાક્યાર્થાવબોધે વાક્યતાત્પર્યાધિગમે ચ કુશલમ્| તથા નિષ્ણાતં કુશલં વાક્યપાઠાવબોધધારણાપ્રયોગૈરષ્ટાઙ્ગાયુર્વેદે| યથામ્નાયમાગમાનતિક્રમેણ| સુષ્ઠુ વિહિતૌ નિષ્પાદિતૌ યોગક્ષેમૌ યેન તથા| સન્નિહિતા નિત્યનિકટસ્થા અગદા વિષૂચિકાદિપ્રશમનાદયો યોગા યસ્ય| સાત્મ્યજ્ઞં સર્વસ્ય દેશાદિના સાત્મ્યં જાનાતીતિ|| ૩||

Adhikarana rAjA vaidyAyatto bhavet (4) · Śloka 4

તમર્થમાનાભ્યાં યથાકાલં ગુરુમિવ શિષ્યઃ, પિતરમિવ પુત્રઃ પૂજયેત્| પ્રતિકૂલમપિ તદ્વચઃ સામ્પ્રતં મતમિતિ પ્રતિમન્યેત| ન હિ ભદ્રોઽપિ ગજપતિર્નિરઙ્કુશઃ શ્લાઘનીયો જનસ્ય તસ્માત્તદાયત્તમાહારવિહારં પ્રતિ ચાત્માનં કુર્યાત્||૪||

તં ચ પ્રાણાચાર્યં રાજા અર્થેન, માનેન સત્કારેણ ચ પૂજયેત્ યથાકાલમ્| યથા ગુરું શિષ્યઃ પૂજયતિ, પિતરં ચ યથા પુત્ર ઇતિ| પ્રતિકૂલં દ્વિષ્ટમપિ તસ્ય પ્રાણાચાર્યસ્ય વચનં સામ્પ્રતં યુક્તમિતિ મન્યેત| યસ્માન્ન હિ સુશીલોઽપિ ગજપતિર્નિરઙ્કુશઃ અઙ્કુશરહિતો જનસ્ય શ્લાઘનીયો ભવતિ| તસ્માદ્રાજા પ્રાણાચાર્યાયત્તમાહારવિહારાભ્યામાત્માનં કુર્યાત્| તત્પ્રતિષિદ્ધ આહારો વિહારશ્ચ ન વિધેયઃ, તદઙ્ગીકૃતશ્ચ વિધેય ઇત્યર્થઃ| ભદ્ર ઇતિ જાત્યુત્કૃષ્ટો હસ્તી તચ્છાસ્ત્રેષુ પ્રસિદ્ધલક્ષણઃ|| ૪||

Adhikarana tatra hetuH (5) · Śloka 5

ઉપાત્તમપિ ખલુ જીવિતમુપાયબલેન સ્વયમધિતિષ્ઠતિ||૫||

એતેન કિં પ્રયોજનમિત્યાહ-ઉપાત્તમદૃષ્ટાદાગતમપિ જીવિતં સાપાયમુપાયબલેન સ્વયમનાયાસેનૈવ શરીરમધિતિષ્ઠતિ| એષ ચ મહાનુપાયો યદ્વૈદ્યપરાયત્તતા|| ૫||

Adhikarana rAjA rAjagRuhAsanne prANAcAryaM niveshayet (6) · Śloka 6

અપિ ચ બહુપરિગ્રહા નરપતયઃ| સન્તિ ચાશુકારિણઃ શૂલસંન્યાસાદયઃ| પ્રતિક્ષણં પ્રત્યવેક્ષણીયાવસ્થાશ્ચ રોગિણો વિશેષેણ રાજાનઃ| તે હિ પ્રમાદપરિગતા દુઃખાસહિષ્ણવશ્ચ સ્વયમપ્યપથ્યરુચયઃ સન્નિહિતાહિતપ્રિયવચનપ્રાયપરિચારકાશ્ચ તસ્માદ્ભિષજો રાજા રાજગૃહાસન્ને નિવેશનં કારયેત્| તથાહિ સર્વોપકરણેષુ નૃપતિ શરીરોપયોગિષ્વપરોક્ષવૃત્તિર્ભવતિ||૬||

અપિ ચ ન કેવલમન્તરોક્તેન પ્રકારેણ પ્રાણાચાર્યં પરિગૃહ્ણીત રાજા યાવદ્રાજગૃહનિકટે ભિષજઃ પ્રાણાચાર્યસ્ય નિવેશનં વેશ્મ કારયેત્| યતો નરપતયો બહુપરિગ્રહાઃ પ્રભૂતપરિવારાઃ| શૂલાદયશ્ચ વ્યાધય આશુકારિણઃ સ્વમર્થં મરણમાશુ શીઘ્રં કુર્વન્તીત્યાશુકારિણઃ| સર્વે ચ રોગિણઃ પ્રતિક્ષણં પ્રત્યવેક્ષણીયાવસ્થાઃ, વિશેષેણ રાજાનઃ| કિં તે વિશેષેણેત્યાહ-તે હિ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રમાદં કુર્વન્તિ| રોગૌષધાદિદુઃખં સોઢું ન શક્નુવન્તિ| તથા સ્વયં સ્વભાવેનૈવાપથ્યાભિલાષિણઃ| તેભ્યશ્ચ પ્રાયેણ નિકટવર્તિનો હિતં પ્રિયં ચ વદન્તીતિ| તસ્માદ્રાજગૃહનિકટવર્ત્તી ભિષક્ સર્વેષુ રાજશરીરોપકરણેષુ પ્રત્યક્ષવૃત્તિર્ભવતિ| યેવં ચાન્નપાનાદિકમુપકરણં રક્ષિતું શક્નોતીતિ|| ૬||

Adhikarana rAjAnaM bhiShak svayamannaM bhojayet (7) · Śloka 7

સ સમ્યક્સમ્પન્નમન્નં સુપરીક્ષિતં વિશુદ્ધમગ્ન્યાદિષુ પ્રાગુપનીતં શિખિના દૃષ્ટમભિપ્રોક્ષિતં પ્રોક્ષણૈઃ પુરઃસ્થિતો રાજાનં હસ્તબદ્ધૌષધિરત્નં ભોજયેત્||૭||

તત્રાન્નં પ્રાધાન્યાત્ પ્રથમમુચ્યતે| સ ચ ભિષક્ રાજ્ઞઃ પુરતઃ સ્થિતો રાજાનમન્નં ભોજયેત્| કિમ્ભૂતમન્નં? સમ્યક્સાધ્વીભિઃ સ્રવણબાષ્પોદ્ગમનાદિક્રિયાભિઃ સમ્પન્નમ્, સુપરીક્ષિતં વક્ષ્યમાણેન વિધિના, પ્રથમં ચાગ્નિમક્ષિકાદિભ્યો દત્તં, તથા સવિષં નિર્વિષમિતિ પરિજ્ઞાનં ભવતિ, શિખિના મયૂરેણ દૃષ્ટં, પ્રોક્ષણૈઃ સુપર્ણમન્ત્રોદકાદિભિઃ પ્રોક્ષિતં સિક્તમ્| તથા હિ સવિષમપિ નિર્વિષીભવતિ| કિમ્ભૂતં રાજાનં હસ્તે બદ્ધાન્યૌષધાનિ રત્નાનિ ચ યેન તમ્|| ૭||

Adhikarana rAjabhojane~agadapraliptadundubhivAdanam (8) · Śloka 8

ભુઞ્જાનસ્ય ચાસ્ય દુન્દુભીનગદપ્રલિપ્તાન્ વાદયેત્||૮||

અસ્ય ચ રાજ્ઞો ભુઞ્જાનસ્ય ચાગદપ્રલિપ્તાન્ દુન્દુભીન્ ભેરીર્વાદયેત્|| ૮||

Adhikarana saviShAnnalakShaNam (9) · Śloka 9

તત્ર સવિષમન્નમ્ સ્રાવ્યમાણમવિસ્રાવ્યં ભવતિ, ચિરેણ પચ્યતે, પક્વં ચ સદ્યઃ પર્યુષિતમિવ નિરૂષ્મ સ્તબ્ધં ચ જાયતે,યથાસ્વં વર્ણગન્ધરસૈર્વ્યાપદ્યતે, પ્રક્લિદ્યતે, ચન્દ્રકાચિતં ચ ભવતિ||૯||

સુપરીક્ષિતમિત્યુક્તં સા ચ પરીક્ષ્યોચ્યતે-સવિષમન્નમિત્યાદિ| સવિષમન્નં સ્રાવ્યમાણં સ્રાવયિતુમશક્યં ભવતિ| ચિરેણ ચ પાકં યાતિ| પક્વમાત્રમેવ પર્યુષિતમિવ ગતાહોરાત્રમિવોષ્મરહિતં સ્તબ્ધં કઠિનં ચ સમ્પદ્યતે| યથાસ્વં યથાત્મીયૈર્વર્ણાદિભિર્નશ્યતિ| ક્લેદં ચ યાતિ| ચન્દ્રકૈશ્ચ નાનાવિધૈર્મણ્ડલૈઃ સમન્તાચ્ચિતં ભવતિ||૯||

Adhikarana saviShaduShTavya~jjanalakShaNam (10) · Śloka 10

વ્યઞ્જનાનામાશુ શુષ્કત્વં ભવતિ ક્વાથઃ| ધ્યામતા શ્યામતા હીનાતિરિક્તવિકૃતાનાં ચાત્રચ્છાયાનાં દર્શનમદર્શનમેવ વા, ફેનપટલસીમન્તોર્ધ્વવિવિધરાજિતન્તુબુદ્બુધપ્રાદુર્ભાવો, વિશેષેણ લવણોલ્બણેષ ફેનમાલા||૧૦||

વ્યઞ્જનાનાં રસાદીનાં સવિષાણાં ક્વાથઃ પચ્યમાનસ્યોર્ધ્વં પ્રવૃત્તઃ ફેનો મલિનો ભવતિ| અત્ર ચ વ્યઞ્જનેષુ ચ્છાયાનાં મુખાદિપ્રતિબિમ્બાનાં સ્વપ્રમાણવર્ણાદિના હીનાનામતિરિક્તાનાં વિકૃતાનાં વિલક્ષણાનામેવ વા દર્શનમથવા ચ્છાયાનામદર્શનમેવ| અન્યે તુ છાયાશબ્દેન કાન્તિં વદન્તિ| તેષુ ચ વ્યઞ્જનેષ્વધિકાનાં બાષ્પાદીનાં સમ્ભવઃ| ફેનપટલં ફેનસમૂહઃ| સીમન્તો વિચ્છેદઃ| ઊર્ધ્વમુપરિ વિવિધા રાજયો રેખાઃ| તન્તુબુદ્બુધે પ્રસિદ્ધે| તત્ર લવણોલ્બણેષુ ઉત્કટલવણદ્રવ્યેષુ વ્યઞ્જનેષુ સવિષેષુ ફેનમાલા|| ૧૦||

Adhikarana saviShamAMsarasAdilakShaNam (11) · Śloka 11

રસસ્ય મધ્યે નીલા રાજિઃ, પયસસ્તામ્રા, મદ્યતોયયોઃ કાલી, દધ્નઃ શ્યાવા, તક્રસ્ય નીલપીતા, મસ્તુનઃ કપોતાભા, ધાન્યામ્લસ્ય કૃષ્ણા, દ્રવૌષધસ્ય કપિલા, ઘૃતસ્ય કપિલાભા, ક્ષૌદ્રસ્ય હરિતા, તૈલસ્યારુણા, વસાગન્ધશ્ચ||૧૧||

માંસરસે નીલા રાજિઃ| સુબોધમેતત્| શેષસ્ય દ્રવૌષધસ્ય ક્વાથાદેઃ કપિલા|| ૧૧||

Adhikarana viShadUShitaphalalakShaNam (12) · Śloka 12

ફલાનામામાનાં પાકઃ, પક્વાનાં પ્રકોથઃ||૧૨||

Adhikarana viShadUShitadravyalakShaNam (13) · Śloka 13

દ્રવ્યાણામાર્દ્રાણાં સહસા મ્લાનત્વમુત્પક્વભાવઃ, શુષ્કાણાં શ્યાવતા વૈવર્ણ્યં વા, કઠિનાનાં મૃદુતા, મૃદૂનાં કઠિનત્વમ્||૧૩||

આર્દ્રાણાં દ્રવ્યાણાં મૂલકબિસાદીનાં સવિષાણાં મ્લાનત્વમુત્પક્વત્વં ચ| ઉત્પક્વમિવ પક્વાનામિવ માર્દવાદિ| શુષ્કાણાં શુણ્ઠીહરિદ્રાદીનાં શ્યાવત્વં વૈવર્ણ્યં વા| શ્યાવો નીલલોહિતઃ|

Adhikarana viShadUShitamAlyalakShaNam (14) · Śloka 14

માલ્યસ્ય મ્લાનતા ગન્ધનાશઃ સ્ફુટિતાગ્રત્વમ્||૧૪||

Adhikarana saviShAstaraprAvaraNalakShaNam (15) · Śloka 15

આસ્તરણપ્રાવરણાનાં ધ્યામમણ્ડલતા તન્તુરોમપક્ષ્મશાતનં ચ||૧૫||

આસ્તરણપ્રાવરણાનાં શ્યામાનિ મલિનાનિ મણ્ડલાનિ તન્ત્વાદિશાતનં ચ|| ૧૫||

Adhikarana viShaduShTAnAM lohamaNimayAnAM bhAjanAdInAM lakShaNam (16) · Śloka 16

લોહમણિમયાનાં પઙ્કમલોપદેહઃ, સ્નેહરાગગૌરવપ્રભાવર્ણસ્પર્શનાશશ્ચ||૧૬||

લોહાનાં મણિમયાનાં પઙ્કેન મલેન ચોપદેહઃ, સ્નેહાદિનાશશ્ચ|

Adhikarana viShadAturlakShaNam (17) · Śloka 17

વિષદસ્તુ સ્વદોષશઙ્કયા ત્રસ્તો, ભીતઃ, સ્વેદવેપથુમાન્, શુષ્કશ્યાવવક્ત્રઃ, સમન્તાત્સોદ્વેગં વિલક્ષોઽભિવીક્ષતે, યત્ર ચાનેન વિષં પ્રયુક્તં તદ્વિશેષેણ| તથા સ્રસ્તોત્તરીયઃ સ્તમ્ભકુડ્યાદિભિરાત્માનમન્તર્ધત્તે| સ્ખલિતગતિર્દીનો લજ્જાવાનસ્થાનહાસી પૃષ્ટોઽપ્યસમ્બન્ધમુત્તરં દદાતિ, નૈવ વા| વિવક્ષુર્મુહ્યતિ, અઙ્ગુલીઃ સ્ફોટયતિ, ગ્રીવામાલભતે, શિરઃ કણ્ડૂયતિ, ઓષ્ઠૌ પરિલેઢ્કિ, જૃમ્ભતે, ભુવં વિલિખતિ, ક્રિયાસુ ત્વરતે, વિપરીતમાચરતિ, સ્વભૂમૌ ચ નાવતિષ્ઠતે||૧૭||

વિષં દદાતીતિ વિષદઃ| સ સ્વમાત્મીયં દોષમાશઙ્ક્ય ત્રાસાદિભિર્યુક્તો ભવતિ| એતાન્યેવ વિષદાતૃલક્ષણાનિ| તીવ્રઃ શીઘ્રોત્પત્તિવિનાશો ભયવેગત્રાસઃ, ભીતઃ સભયઃ| વેપથુઃ કમ્પઃ| શુષ્કશ્યાવવક્ત્રઃ શુષ્કાસ્યઃ, શ્યાવમુખઃ| સમન્તાત્સર્વદિક્ષુ સોદ્વેગં કૃત્વા વિલક્ષોઽસ્પષ્ટદૃષ્ટિર્વીક્ષતે| યત્ર યસ્મિન્ દ્રવ્યે તેન વિષં પ્રયુક્તં તદ્વિશેષેણ વીક્ષત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તથા તસ્યોત્તરીયપટઃ સ્કન્ધાદિતઃ સ્રંસતે પતતિ તથા સ્તમ્ભાદિભિરાત્મનોઽન્તર્ધાનં કરોતિ| કુડ્યં ભિત્તિઃ| અસ્થાનેઽપ્રસઙ્ગે હસતિ| પૃષ્ટઃ સત્રસમ્બન્ધમનન્વિતપદાર્થમુત્તરં દદાતિ| નૈવ વોત્તરં દદાતીતિ સમ્બન્ધઃ| વિવક્ષુર્મુહ્યતિ? યત્કિઞ્ચિદ્વક્તુમિચ્છતિ ન તત્ સ્મરતીત્યર્થઃ, ગ્રીવામાલભતે શિરોધરાં સ્પૃશતીતિ| સર્વં ચ કર્તવ્યં વિપરીતમાચરતિ| સ્વભૂમાવુચિતે સ્થાને નાવતિષ્ઠતે|| ૧૭||

Adhikarana saviShAnnasya vanhyAdiShvapi parIkShAyAM hetuH (18) · Śloka 18

નૃપાજ્ઞાત્વરયાપિ કેચિદપરાધાન્તરાદ્વાઽનવસ્થિતસત્વાઃ સમાચરન્ત્યેવમ્| તસ્માદગ્ન્યાદિષ્વપિ પરીક્ષેત||૧૮||

એવં ચ સવિષમન્નમગ્ન્યાદિષ્વપિ પરીક્ષેત| યતો નૈતાવતા વિષદલક્ષણેનૈવ નિશ્ચયેન સવિષમન્નં પરિજ્ઞાયતે| યસ્માદનવસ્થિતસત્વા અધીરપ્રકૃતયો નૃપપરિચારકા નૃપાજ્ઞાત્વરિતા અપરાધાન્તરાદ્વાપ્યેવંલક્ષણયુક્તા ભવન્તિ| વિષદાનાપરાધાદન્યોઽપરાધોઽપરાધાન્તરમ્|| ૧૮||

Adhikarana saviShAnnaprakShepe vahneH sthitiH (19) · Śloka 19

વહ્નિસ્તુ સવિષમન્નં પ્રાપ્યૈકાવર્તો રૂક્ષમન્દાર્ચિરિન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણજ્વાલો ભૃશં ચટચટાયતે||૧૯||

વહ્નિસ્તુ સવિષમન્નં પ્રાપ્યૈકાવર્તો ભવતિ-મુસલાકૃતિર્જ્વલતિ| રૂક્ષં નિઃસ્નેહં મન્દં મૃદુવેગમર્ચિર્જ્વાલા ભવતિ|| ૧૯||

Adhikarana saviShAnnaprakShepe dhUmasya varNanam (20) · Śloka 20

કુણપગન્ધી ધૂમશ્ચાસ્ય મૂર્ચ્છાપ્રસેકરોમહર્ષશિરોવેદનાપીનસદૃષ્ટ્યાકુલતાં જનયતિ||૨૦||

તત્ર ધૂમશ્ચાસ્ય સવિષાન્નસ્ય પ્રસેકરોમહર્ષાદીઞ્જનયતિ|| ૨૦||

Adhikarana saviShAnnadhUmajeShu vikAreShu cikitsA (21) · Śloka 21

તત્ર નલદકુષ્ઠલામજ્જકૈઃ ક્ષૌદ્રદ્રુતૈર્નસ્યમઞ્જનં ચ કુર્યાત્| ધૂમમેવ વાપામાર્ગવિડઙ્ગબલાદ્વયચિત્રકમેષશૃઙ્ગિપુષ્પસુમનઃક્ષારકદ્રાક્ષાઘૃતગુડકૃતં પિબેત્||૨૧||

તત્ર વિષાન્નધૂમજેષુ પ્રસેકાદિષુ નલદાદિભિઃ સમભાગૈર્માક્ષિકદ્રુતૈર્નસ્યં ચાઞ્જનં ચ કુર્યાત્| નલદં માંસી| ધૂમં વા અપામાર્ગાદિકૃતં પિબેત્| સુમનઃક્ષારકં સુમનસાં મુકુલકમ્| અપામાર્ગાદિદ્રાક્ષાન્તં સમભાગમ્| ઘ્રૂતગુડૌ પિણ્ડીકરણાય| હેતુસાદૃસ્યાદેવકારપ્રયોગઃ|| ૨૧||

Adhikarana pakShyAdibhiH saviShAnnaparIkShaNam (22) · Śloka 22

સ્નેહલવણયોગાદપિ ચાગ્નિરિત્થં સ્યાત્| અતો વયોભિઃ પરીક્ષેત| તત્ર વિષજુષ્ટાહારાભ્યવહારાત્કાકાઃ ક્ષામસ્વરા ભવન્તિ| મક્ષિકાઃ સવિષાન્ને નનિલીયન્તે| નિલીનાશ્ચ વ્યાપદ્યન્તે| દૃષ્ટ એવ ચાસ્મિંસ્તુ ચકોરસ્યાક્ષિણી વિરજ્યેતે| કોકિલસ્ય સ્વરો વિકૃતિમેતિ| હંસસ્યગતિઃ સ્ખલતિ| કૂજતિ ભૃઙ્ગરાજઃ| માદ્યતિ ક્રૌઞ્ચઃ| વિરૌતિ કૃકવાકુઃ| વિક્રોશતિ શુકઃ શારિકા ચ| છર્દયતિ ચામીકરઃ| અન્યતો યાતિ કારણ્ડવઃ| મ્undefined્રિયતે જીવજ્જીવકો ગ્લાયતિ વા હૃષ્ટરોમા ભવતિ નકુલઃ| શકૃદ્વિસર્જતિ વાનરઃ| રોદિતિ પૃષતઃ| હૃષ્યતિ મયૂરઃ| દર્શનાદેવ ચાસ્ય વિષં મન્દતામુપૈતિ||૨૨||

વયોભિઃ પક્ષિભિરપિ પરીક્ષેત| યતઃ કદાચિન્નિર્વિષમપ્યન્નં સ્નેહલવણાદિકં પ્રાપ્યાગ્નિરિત્થમેવ ભવતિ| અન્યત્સુબોધમ્| મક્ષિકાઃ સવિષેઽન્ને ન નિલીયન્તે નાવતરન્તિ| નિલીના આપતિતા આપન્નાશ્ચ વ્યાપદ્યન્તે મ્રિયન્તે| કૃકવાકુઃ કુક્કુટો વિરૌત્યધિકં શબ્દં કરોતિ ઇત્યર્થઃ| શુકશારિકે વિક્રોશતઃ| ઉચ્ચૈર્દીર્ઘશબ્દો વિક્રોશનમ્| દૃષ્ટ એવ સવિષેઽન્ને જીવઞ્જીવકો મરણં ગ્લાનિં વા પ્રાપ્નોતિ| નકુલસ્ય ચ રોમહર્ષઃ| વાનરસ્ય પુરીષોત્સર્ગઃ| પૃષતસ્ય રોદનમ્| મયૂરસ્ય હર્ષઃ| અસ્ય ચ મયૂરસ્ય દર્શનાત્તત્કાલમેવ વિષં મન્દશક્તિતાં પ્રાપ્નોતિ|| ૨૨||

Adhikarana saviShAnnoShmalakShaNam (23) · Śloka 23

વિષદૂષિતસ્ય પુનરાહારસ્યોષ્મા મયૂરકણ્ઠાભોઽભ્યુદેતિ| તદ્બાષ્પેણાપિ ધૂમવન્મૂર્ચ્છાદયઃ| તેષાં તદ્વદેવ સાધનમ્||૨૩||

અતિપીતધૂમવત્સવિષાન્નબાષ્પાદ્ વ્યાધયો ભવન્તિ| ધૂમવિધૌ ચોક્તં મૂર્ચ્છારક્તપિત્તાર્દિતાનીતિ| તદ્વચ્ચ સાધનં ચિકિત્સિતં ઘૃતપાનનસ્યાદિકં ધૂમવિધાવેવ વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્|| ૨૩||

Adhikarana saviShAnnasparshe vikArAstaccikitsA ca (24) · Śloka 24

હસ્તેન સ્પૃષ્ટમન્નં વિષવદ્દાહશોફસ્વાપનખશાતાન્ કરોતિ| તસ્ય શ્યામેન્દ્રગોપસોમોત્પલૈર્લેપઃ||૨૪||

વિષાન્નં સ્પૃષ્ટં વિષમિવ સ્પૃષ્ટં દાહાદીન્ કરોતિ| સ્વાપઃ અચેતનત્વમ્| તત્ર વિષસ્પર્શજેષુ દાહાદિષુ શ્યામાદિભિઃ સમભાગૈર્જલપિષ્ટૈઃ સ્પૃષ્ટાઙ્ગલેપઃ| શ્યામા ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ| ઇન્દ્રગોપો ભાસ્વરઃ ક્રિમિવિશેષઃ| સોમો બ્રાહ્મી|| ૨૪||

Adhikarana saviShAnnAbhyavahAre lakShaNAni tatra cikitsAtideshaH (25) · Śloka 25

અભ્યવહ્રિયમાણં ત્વોષ્ઠચિમિચિમાન્તર્વક્ત્રદાહજિહ્વામૂલગૌરવહનુસ્તમ્ભદન્તહર્ષલાલાઃ કરોતિ રસાપરિજ્ઞાનં ચ| તત્ર ધૂમોક્તં દન્તકાષ્ઠોક્તં ચ કર્મ||૨૫||

સવિષમન્નમભ્યવહ્રિયમાણસ્ય સ્થિતમોષ્ઠચિમિચિમાયનાદીન્ કરોતિ| લવણરસાપરિજ્ઞાનં લવણરસો જિહ્વાં ન ચેતયત ઇત્યર્થઃ| તત્ર ધૂમોક્તં કર્મ| વિષાન્ને ધૂમોક્તં નલદકુષ્ઠાદિભિર્નસ્યાદિકં દન્તકાષ્ઠોક્તં સવિષે દન્તકાષ્ઠે વક્ષ્યમાણમ્|| ૨૫||

Adhikarana AmAshayagataviShalakShaNam (26) · Śloka 26

આમાશયગતં સ્વેદમદમૂર્ચ્છાચ્છર્દિવૈવર્ણ્યાધ્માનરોમહર્ષદાહારુચિદૃષ્ટિહૃદયોપરોધાન્ બિન્દુભિશ્ચાચયમઙ્ગાનાં કરોતિ||૨૬||

તચ્ચ વિષાન્નમામાશયપ્રાપ્તં સ્વેદાદીન્ કરોતિ| દૃષ્ટેર્હૃદયસ્ય ચ રોધઃ સ્તમ્ભઃ| બિન્દુભિર્નાનાવર્ણૈરઙ્ગાનામાચયઃ સમન્તાચ્ચયનમ્|| ૨૬||

Adhikarana AmAshayagataviShacikitsA (27) · Śloka 27

તત્ર મદનફલાલાબુબિમ્બીકોશાતકીફલૈર્દધિમધુયુક્તમાશુ વમનં દદ્યાત્, નિષ્પાવામ્બુભિર્વા| તતઃ સ્નિગ્ધશરીરં વિરેચયેત્||૨૭||

તત્ર મદનફલાદિભિર્દધિસંયુક્તૈર્વમનં દદ્યાત્| અલાબુ કટુકાલાબુફલમ્| બિમ્બ્યાસ્તુણ્ડિકેર્યાઃ ફલમ્| કોશાતક્યા જાલિન્યાઃ ફલમ્| નિષ્પાવામ્બુભિર્વા કેવલૈર્વમનમ્| નિષ્પાવઃ શિમ્બિધાન્યવિશેષઃ| તતઃ કૃતે વમને પશ્ચાત્ સ્નિગ્ધશરીરં વિરેચયેત્| તદાસુત્ય સંસ્રુતં જલમ્|| ૨૭||

Adhikarana viriktasya jIvano nAmAgadasya pAnam (28) · Śloka 28

ત્રિફલાત્રિકટુનાગપુષ્પમધુકબર્હિણપર્ણીબૃહતીદ્વયચૂર્ણં સિંહવ્યાઘ્રવૃકતરક્ષુદ્વીપિમાર્જારસૃગાલમૃગગોધાનામન્યતમપિત્તરસસંયુક્તં સક્ષૌદ્રં પાનમેવ જીવનો નામાગદઃ પરં સર્વવિષૌષધમ્| તસ્મિન્ જીર્ણે શ્યામાવ્યોષાતિવિષાસિદ્ધેન પયસા ઘૃતેન વોપસ્તમ્ભિતાં યવાગૂં પાયયેત્| પરિણતાયાં ચ તસ્યાં ત્રિકટુકસિદ્ધેન મુદ્ગયૂષેણ કિઞ્ચિલ્લવણેન સસર્પિષ્કેણ મૃદ્વોદનં ભોજયેત્| મધુકશિરીષચન્દનૈશ્ચૈનમાલિમ્પેત્||૨૮||

તતઃ કૃતે વમને પશ્ચાત્ સ્નિગ્ધશરીરં વિરેચયેત્| વિરેચનાર્થં ચ ત્રિફલાદિચૂર્ણં સમાક્ષિકં યથાપ્રકૃતિ ચ સિંહાદિનામાન્યતમસ્યાન્તર્જઠરસમ્ભવેન પિત્તેન મૃગોર્વારોર્ગવાક્ષ્યા રસેન વા પાનોપયોગેન સંયુક્તં પાયયેત્| અયં ચ યોગો જીવનો નામાગદઃ પરં સર્વવિષાણામૌષધમ્| તસ્મિંશ્ચ જીર્ણે શ્યામાતિવિષાસિદ્ધેન ક્ષીરેણ ઘૃતેન વોપસ્તમ્ભિતાં સ્વલ્પેન યુક્તાં યવાગૂં પાયયેત્| શ્યામા ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ| અન્યત્સુબોધમ્|| ૨૮||

Adhikarana pakvAshayagataviShalakShaNam (29) · Śloka 29

પક્વાશયગતં તૃડ્દાહમૂર્ચ્છાતીસારાટોપતન્દ્રેન્દ્રિયવિકૃતિબલભ્રંશકાર્શ્યપાણ્ડુત્વોદરાણિ જનયતિ||૨૯||

પક્વાશયગતં તૃડાદીન્ કરોતિ|| ૨૯||

Adhikarana pakvAshayagataviShacikitsA (30) · Śloka 30

તત્ર નીલિનીફલયુક્તેન સર્પિષા વિરેચનં, સમાક્ષિકં ચ દૂષીવિષારિં દધ્ના પાયયેત્||૩૦||

તત્ર નીલિનીફલસંયુક્તં સર્પિર્વિરેચનમ્| દૂષીવિષચિકિત્સાયાં વક્ષ્યમાણં (ઉ૦અ૦-૪૦) દૂષીવિષારિનામાનમગદં સમાક્ષિકં દધ્ના પાયયેત્|| ૩૦||

Adhikarana dantakAShThaprayuktaviShalakShaNam (31) · Śloka 31

દન્તકાષ્ઠપ્રયુક્તે તુ વિષે કૂર્ચકવિશરણમૌષધગન્ધો રૂક્ષતા તાલુદન્તજિહ્વૌષ્ઠમાંસશો ફશ્ચ||૩૧||

દન્તપ્રયુક્તે વિષે કૂર્ચ્ચકસ્ય સદનં દન્તવિષૌષધિગન્ધશ્ચ દન્તકાષ્ઠે રૂક્ષતા ચ જિહ્વાદીનાં શોફઃ|| ૩૧||

Adhikarana dantakAShThaprayuktaviShacikitsA (32) · Śloka 32

તત્ર પ્રચ્છાય ધાતકીપુષ્પજામ્બવાસ્થિહરીતકીચૂર્ણૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ સપ્તચ્છદકલ્કેન વા પ્રતિસારણં કુર્યાત્ દાડિમકરમર્દભવ્યામ્રાતકકોલબદરરસક્ષૌદ્રયુક્તં ગણ્ડૂષમ્||૩૨||

તત્ર શસ્ત્રેણ પ્રચ્છાનં દન્તમાંસાદિષુ કૃત્વા ધાતકીપુષ્પાદીનાં ચૂર્ણેન સમાક્ષિકેણ પ્રતિસારણં સશ્લેષ્મત્યાગં મુખે ઔષધસ્ય ધારણં કુર્યાત્| કેવલેન વા સપ્તચ્છદકલ્કેન પ્રતિસારણં કુર્યાત્| કલ્કો દ્રવમિશ્રચૂર્ણઃ| તથા દાડિમાદીનાં રસેન માક્ષિક-યુક્તેન ગણ્ડૂષઃ| કરમર્દં કરામ્લમ્| આમ્રાતકં પીતનકમ્|| ૩૨||

Adhikarana jihvAnirlekhanAdiprayuktavisheSho dantakaviShalakShaNacikitsAtideshaH (33) · Śloka 33

અનેન જિહ્વાનિર્લેખનકવલગણ્ડૂષા વ્યાખ્યાતાઃ||૩૩||

અનેનૈવ પ્રકારેણ જિહ્વાનિર્લેખનાદયો વ્યાખ્યાતાઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-જિહ્વાનિર્લેખનાદિષુ પ્રયુક્તે વિષે દન્તકાષ્ઠવલ્લક્ષણં તદ્વદેવ ચિકિત્સા| વક્ત્રસંયોગાત્સામ્યમેતેષુ વિષસ્ય| કેવલં તામ્બૂલાદિ મુખે કાર્યમ્|| ૩૩||

Adhikarana a~jjanaprayuktaviShalakShaNam (34) · Śloka 34

અઞ્જનપ્રયુક્તેઽશ્રૂપદેહરાગ વેદનાદૃષ્ટિવિભ્રમા ભવન્ત્યાન્ધ્યઞ્ચ||૩૪||

અઞ્જનપ્રયુક્તે વિષે અશ્રૂપદેહાદયો ભવન્તિ| ઉપદેહો દૂષિકા| દૃષ્ટિવિભ્રમો દર્શનભ્રાન્તિરસત્યદર્શનમ્|| ૩૪||

Adhikarana a~jjanaprayuktaviShacikitsA (35) · Śloka 35

તત્ર સર્પિષ્પાનં યોજ્યં શ્રૃતેન પયસા સપ્તકૃત્વઃ પિપ્પલીર્ભાવયેત્| તતસ્તત્કલ્કેન સર્પિર્વિપક્વં નેત્રતર્પણમ્| કપિત્થમેષશ્રૃઙ્ગીભલ્લાતકાનાં પુષ્પૈર્વરણનિર્યાસેન વાઞ્જનં બૃહતીશિરીષબીજપ્રપૌણ્ડરીકનાગબલાચૂર્ણં સપ્તકૃત્વો મધુના ભાવયેત્| તચ્ચ સ્રોતોઽઞ્જન સુવર્ણચૂર્ણયુક્તમઞ્જનં દેયમ્||૩૫||

તત્ર ઘૃતપાનં ચિકિત્સા| પિપ્પલીશ્ચ પયસા ક્ષીરેણ શ્રૃતેન સપ્તવારાન્ પરિશોષ્ય પરિશોષ્ય ભાવયેત્| તતસ્તાસાં કલ્કેન પક્વં સર્પિર્નેત્રે તર્પણં કાર્યમ્| કપિત્થાદીનાં પુષ્પૈઃ પિષ્ટૈર્વરણાચ્ચ રસેન પીડિતેનાઞ્જનં કાર્યમ્| મેષશ્રૃઙ્ગી અજશ્રૃઙ્ગી| બૃહત્યાદેશ્ચૂર્ણં સપ્તકૃત્વો માક્ષિકેણ ભાવયેત્| તેન ચૂર્ણેન સ્તોકેન સૌવીરેણાઞ્જનેન સુવર્ણચૂર્ણેન ચ યુક્તમઞ્જનં દેયમ્|| ૩૫||

Adhikarana nasyadhUmaprayuktaviShalakShaNam| (36) · Śloka 36

નસ્યધૂમપ્રયુક્તે શિરોરુક્કફાસ્રાવઃ ખેભ્યો રુધિરાગમનમિન્દ્રિયવૈકૃતં ચ||૩૬||

નસ્યધૂમયોઃ પ્રયુક્તે વિષે શિરોરુગાદિ|| ૩૬||

Adhikarana nasyadhUmaprayuktaviShacikitsA (37) · Śloka 37

તત્રાઽતિવિષાશ્વેતાકાકમાચીમદયન્તિકાકલ્કે ક્ષીરસિદ્ધં સર્પિર્ન્નસ્યે પાને ચ વિદધ્યાત્||૩૭||

તત્રાઽતિવિષાકલ્કેન ક્ષીરેણ ચ સિદ્ધં ઘૃતમુભયત્રાપિ નસ્યે પાને ચ દેયમ્| શ્વેતા ગિરિકર્ણિકા|| ૩૭||

Adhikarana abhya~ggaprayuktaviShalakShaNam (38) · Śloka 38

અભ્યઙ્ગપ્રયુક્તે ત્વગ્દાહસ્વેદપાકસ્ફોટાવદારણાનિ||૩૮||

અભ્યઙ્ગપ્રયુક્તે ત્વગ્દાહાદયઃ| દરણમઙ્ગસ્ય ખણ્ડશો ગમનમ્|

Adhikarana abhya~ggaprayuktaviShacikitsA (39) · Śloka 39

તત્ર શીતામ્બુપરિષિક્તસ્ય ચન્દનતગરોશીરકુષ્ઠવેણુપત્રિકામૃતાસોમવલ્લીશ્વેતાપદ્મકાલેયકૈરનુલેપનમ્| એતાન્યેવ ચ સકપિત્થરસગોમૂત્રાણિ પાનમ્| ગિરિકર્ણિકાશ્વેતમૂલપ્રિયઙ્ગુસારિવામધુકસર્પસુગન્ધામૃગોર્વારુકતકમૂલાનિશેલુક્વાથપિષ્ટાનિ પ્રલેપઃ||૩૯||

તત્ર શીતોદકપરિષિક્તસ્ય સતશ્ચન્દનાદિભિરનુલેપનમ્| વેણુપત્રિકા હિઙ્ગુપત્રિકા| અમૃતા ગુડુચી| સોમવલ્લી બ્રાહ્મી| શ્વેતા કટભી| કાલેયકં ચન્દનમ્| એતાન્યેવ ચ ચન્દનાદીનિ કપિત્થરસેન ગોમૂત્રેણ ચ સંયુક્તાનિ પેયાનિ| ગિરિકર્ણિકાદીનિ મૃગોર્વારુમૂલાન્તાનિ શેલુક્વાથે પિષ્ટાનિ પ્રલેપાર્થે યોજ્યાનિ| શ્વેતમૂલં પુનર્નવા| સર્પસુગન્ધા નાગદમની| મૃગોર્વારુર્ગવાક્ષી| શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ|| ૩૯||

Adhikarana udvartanAdiprayuktaviSheShvabhya~ggaviShalakShaNacikitsAtideshaH (40) · Śloka 40

અનેનોદ્વર્તનઘર્ષણપરિષેકાનુલેપનભૂષણયાનશય્યાઽઽસ્તરણવસ્ત્રકવચપાદુકોપાનત્પાદપીઠા વ્યાખ્યાતાઃ||૪૦||

અનેનાભ્યઙ્ગવિષપ્રયોગેણોદ્વર્તનાદિવિષપ્રયોગા વ્યાખ્યાતાઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- ઇહાભ્યઙ્ગેન સ્પર્શપ્રયોગો વિષસ્યૈવમુદ્વર્તનાદિભ્યોઽપિ| અતસ્તદેવ લક્ષણં, સૈવ ચિકિત્સા| પાદુકે કાષ્ઠકૃતે| ઉપાનહૌ ચર્મકૃતે| યાનં રથાદિ| એતદેવ નિર્ધારયતિ||૪૦||

Adhikarana ABaraNaprayuktaviShasya visheShacikitsA (41) · Śloka 41

વિશેષતસ્ત્વાભરણકૃતે વિકારેઽશ્વગન્ધાપામાર્ગકિણિહીખદિરશિરીષકલ્કૈર્ગોપિત્તયુક્તૈઃ પ્રદેહઃ||૪૧||

આભરણપ્રયુક્તે વિષવિકારે વિશેષેણાશ્વગન્ધાદિકલ્કૈર્મિશ્રિતૈર્ગોપિત્તસંયુક્તૈર્લેપઃ| કિણિહી ગિરિકર્ણિકા|| ૪૧||

Adhikarana pAdapIThaprayuktaviShasya visheShacikitsA (42) · Śloka 42

પાદપીઠકૃતે શ્લેષ્માતકસર્પસુગન્ધામ્રકલ્કો મધુયુક્તઃ||૪૨||

પાદપીઠકૃતે વિકારે શ્લેષ્માતકાદિકલ્કો માક્ષિકયુક્તઃ પ્રલેપઃ| સર્પસુગન્ધા નાગદમની|| ૪૨||

Adhikarana CatraprayuktaviShalakShaNam (43) · Śloka 43

છત્રપ્રયુક્તે વેદનાસ્ફોટાનાં ક્ષિપ્રપાકાનાં પક્વજામ્બવપ્રકાશાનાં પ્રાદુર્ભાવઃ||૪૩||

છત્રપ્રયુક્તે સ્ફોટોદ્ભવઃ|| ૪૩||

Adhikarana Catraprayukte viShacikitsA (44) · Śloka 44

તત્ર મધુકપાટલાકશેરુકલોધ્રાઞ્જનકુષ્ઠસર્પસુગન્ધાખદિરશિરીષકલ્કૈઃ સર્વગાત્રપ્રદેહઃ||૪૪||

તત્ર મધુકાદિભિર્મિશ્રિતૈર્ગોપિત્તસંયુક્તૈઃ પ્રલેપઃ સર્વગાત્રેષુ|

Adhikarana cAmaravyajanaprayuktaviSheShu CatraviShalakShaNacikitsAtideshaH (45) · Śloka 45

અનેન ચામરવ્યજને વ્યાખ્યાતે||૪૫||

અનેન છત્રવિશેષેણ ચામરબાલવ્યજનવિષે અપિ વ્યાખ્યાતે| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-ઉપયોગસામાન્યાદેતયોશ્છત્રેણ સદૃશલક્ષણત્વમ્| સૈવ ચિકિત્સા| વ્યજનં તાલવૃન્તમ્|| ૪૫||

Adhikarana shiro~abhya~ggaprayuktaviShalakShaNam (46) · Śloka 46

શિરોઽભ્યઙ્ગપ્રયુક્તે શિરોવેદના ગ્રન્થિજન્મ કેશચ્યવનં ચ||૪૬||

શિરોઽભ્યઙ્ગપ્રયુક્તે શિરસિ વેદનાદિજન્મ|| ૪૬||

Adhikarana shiro~abhya~ggaprayuktaviShacikitsA (47) · Śloka 47

તત્ર શ્યામાપાલિન્દીતણ્ડુલીયકચૂર્ણઘૃતર્ક્ષપિત્તૈઃ સુભાવિતયા કૃષ્ણમૃદા પ્રલેપઃ| ગોમયમાલતી મૂષિકકર્ણ્યન્યતમરસો વાઽઽગારધૂમો વા શ્લેષ્માતકત્વક્પાટલાશિરીષમધુકહરિદ્રાદ્વયૈરજાક્ષીરાલોડિતૈઃ પરિષેકઃ||૪૭||

તત્ર શ્યામાદીનાં ચૂર્ણેન ઘૃતર્ક્ષપિત્તાભ્યાં મિશ્રિતેન સુભાવિતયા કૃષ્ણમૃદા પ્રલેપઃ| શ્યામા પ્રિયઙ્ગુઃ| પાલિન્દી ત્રિવૃતા| ગોમયાદીનામન્યતમસ્યૈકસ્ય પીડિતો રસઃ પ્રલેપઃ| શ્લેષ્માતકત્વગાદીનિ મિશ્રિતાન્યજાક્ષીરેણાલોડિતાનિ પરિષેકઃ શિરસિ|| ૪૭||

Adhikarana shiraHsnAnodakAdiprayuktaviShe shiro~abhya~ggavilakShaNacikitsAtideshaH (48) · Śloka 48

અનેન શિરઃસ્નાનોદકકઙ્કતસ્રગુષ્ણીષા વ્યાખ્યાતાઃ||૪૮||

અનેન શિરોઽભ્યઙ્ગવિષેણ શિરઃસ્નાનોદકાદિવિષાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ઉપયોગસાદૃશ્યાલ્લક્ષણચિકિત્સિતયોરપિ સાદૃશ્યમ્| કઙ્કતં કાષ્ઠાદિમયં બહુદન્તં કેશસંયમનમ્| ઉષ્ણીષઃ કેશબન્ધપટ્ટકઃ|

Adhikarana karNapUraNaprayuktaviShalakShaNam (49) · Śloka 49

કર્ણપૂરણપ્રયુક્તે શોફશૂલપાકાઃ શ્રોત્રવૈગુણ્યં ચ||૪૯||

કર્ણપૂરણદ્રવ્યપ્રયુક્તેન શોફાદ્યુત્પત્તિઃ| શ્રોત્રયોર્વિગુણતા અશ્રવણમિતિ|| ૪૯||

Adhikarana karNapUraNaprayuktaviShacikitsA (50) · Śloka 50

તત્ર બહુપત્રાસ્વરસો ઘૃતક્ષૌદ્રસંયુક્તઃ પ્રતિપૂરણં સોમવલ્કરસો વા સુશીતઃ||૫૦||

તત્ર બહુપત્રાયાઃ સ્વરસો ઘૃતમાક્ષિકાભ્યાં સંયુક્તઃ કર્ણપૂરણે યોજ્યઃ| બહુપત્રા બૃહતી| કેવલ એવ વા સુશીતઃ સોમવલ્કસ્ય રસઃ કર્ણપૂરણમ્| સોમવલ્કઃ કટ્ફલઃ|| ૫૦||

Adhikarana mukhAlepaprayuktaviShalakShaNam (51) · Śloka 51

મુખાલેપપ્રયુક્તે મુખશ્યાવતા પદ્મકણ્ટકા ભવન્ત્યભ્યઙ્ગજાશ્ચ વિકારાઃ||૫૧||

મુખાલેપદ્રવ્યપ્રયુક્તે મુખશ્યાવત્વાદ્યુદ્ભવઃ| પદ્મકણ્ટકાઃ ક્ષુદ્રરોગેષુ (ઉ૦ અ૦-૩૬) વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ| અભ્યઙ્ગજા યે અભ્યઙ્ગપ્રયુક્તવિષવિકારાસ્ત્વગ્દાહસ્વેદાદયઃ|| ૫૧||

Adhikarana mukhAlepaprayuktaviShacikitsA (52) · Śloka 52

તત્ર મધુકપયસ્યાબન્ધુજીવભઞ્જીપુનર્નવચન્દનૈઃ સઘૃતૈર્લેપો મધુસર્પિષી પાનમ્||૫૨||

તત્ર મધુકાદિભિર્મિશ્રિતૈઃ સઘૃતૈર્લેપઃ| બન્ધુજીવઃ પુત્રતમઃ| ભઞ્જી ભાર્ઙ્ગી| તથા ઘૃતમાક્ષિકં મિશ્રિતં પાનાર્થે પ્રયોજ્યમ્|| ૫૨||

Adhikarana saviShapuShpAghrANaprayuktaviShalakShaNam (53) · Śloka 53

સવિષપુષ્પાઘ્રાણાચ્છિરોવ્યથાસાશ્રુનેત્રત્વં ગન્ધાજ્ઞાનં ચ||૫૩||

વિષપુષ્પાઘ્રાણાચ્છિરોવ્યથાદ્યુદ્ભવઃ|| ૫૩||

Adhikarana saviShapuShpAghrANaprayuktaviShe mukhAlepaviShacikitsitaviShAnnabAShpacikitsitayoratideshaH (54) · Śloka 54

તત્રાનન્તરોક્તો વિધિર્બાષ્પોદિતશ્ચેતિ||૫૪||

તત્રાનન્તરોક્તમુખાલેપવિષવિકારવિધિઃ વિષાન્નબાષ્પવચ્ચિકિત્સા ચ|| ૫૪||

Adhikarana saviShopakaraNadravyAdInAM shuddhiH (55) · Śloka 55

ભવતિ ચાત્ર- ફલમૂલચ્છદાદીનાં દદ્યાત્પ્રક્ષાલનોદકમ્| ભાજનવ્યઞ્જનાનાં ચ તથા કુર્યાદતન્દ્રિતઃ| ઘ્રેયાણિ ઘ્રાપયિત્વા તુ સ્પૃશ્યાન્ સંસ્પૃશ્ય તાનપિ| પ્રતીવાપં તતો દત્ત્વા પ્રતીક્ષ્યૈવૈકનાડિકામ્| તતો વિજ્ઞાય શુદ્ધિં ચ ભાજનસ્યોદકસ્ય ચ| આહારમુપયુઞ્જીત યથાવદ્વસુધાધિપઃ||૫૫||

ભવતિ ચાત્રેત્યાદિસુબોધમ્|| ૫૫||

Adhikarana rAj~jaH haste tIkShNaviShasandhAraNaphalam ; bheShajAgAralakShaNam (56) · Śloka 56

મન્દં તીક્ષ્ણવિષાભ્યાસાદ્વિષમુત્ક્ષીયતે ભૃશમ્| તસ્માત્તીક્ષ્ણવિષં હસ્તે બધ્નીયાત્કુશલો ભિષક્| વિષસન્ધારણં ધન્યં રક્ષોઘ્નં પ્રીતિવર્ધનમ્| અપિ ચ- સાપિધાનઘટીમૂટફલકસ્થાપિતૌષધમ્| પ્રાગુદીચ્યોર્દિશોર્ગુપ્તં ભેષજાગારમિષ્યતે||૫૬||

અપિ ચેત્યનેન સવિષોપકરણદ્રવ્યલક્ષણચિકિત્સિતમુક્ત્વા તદુપયોગ્યૌષધસમ્ભારલક્ષણાર્થં સમુચ્ચિનોતિ| એવંવિધં ભેષજાગારમૌષધગૃહમિષ્યતે| કિમ્ભૂતમ્? સાપિધાને સંસ્થગને ઘટિકાદૌ સ્થાપિતમૌષધં યત્ર| મૂટં પ્રસવેકં પોટ્ટકમિત્યેકોઽર્થઃ| ફલકં કાષ્ઠમયં બહુકોષ્ઠમ્| રાજધાન્યાં પ્રાચ્યામુદીચ્યાં વા દિશિ ગુપ્તં ભેષજગૃહમિષ્યતે|| ૫૬||

Adhikarana mahAnasalakShaNam (57) · Śloka 57

ઉચ્ચૈઃ પ્રશસ્તદિગ્દેશં બહુવાતાયનં મહત્| મહાનસં સુસમ્મૃષ્ટં વિશ્વાસ્યજનસેવિતમ્| સદ્દ્વાસ્થાધિષ્ઠિતદ્વારં કક્ષ્યાવસ્તુવિતાનકમ્| સુધૌતદૃઢકુમ્ભાદિ પરિશુદ્ધજલેન્ધનમ્||૫૭||

તત્રેવ મહાનસં ગૃહમિષ્યતે| કિમ્ભૂતમિત્યાહ- ઉચ્ચૈરિત્યાદિ| ઉચ્ચૈરુન્નતં મહાનસં ઇન્ધનાગારં પ્રશસ્તદિગ્દેશત્વાદિયુક્તં પ્રશસ્તાયાં દિશિ દેશે ચ કૃતમિત્યર્થઃ| વાતાયનં ગવાક્ષમ્| સદ્વાસ્થં શોભનદ્વારપાલમ્| કક્ષ્યાવત્ સુવિભક્તયથોદિતસ્થાનમ્| વિતાનકં દણ્ડધૃતવિસ્તીર્ણોપરિપટ્ટમ્| સુધૌતં દૃઢં ચ કુમ્ભાદિકં યત્ર જલમિન્ધનં ચ જાત્યન્વયપરસ્પરાન્વેષણાદિના પરિશુદ્ધં યત્ર|| ૫૭||

Adhikarana sUdAnAM lakShaNam (58) · Śloka 58

સ્વકર્મકુશલા દક્ષાઃ સૂદાસ્તત્રાપ્રમાદિનઃ| ક્લૃપ્તકેશનખાઃ પિત્ર્યા રાજ્ઞઃ કૃત્યૈરસઙ્ગતાઃ||૫૮||

તત્ર ચ સૂદાઃ અત્ર સંસ્કારકાઃ સ્વકર્મકુશલત્વાદિયુક્તાઃ શસ્તાઃ| પિત્ર્યા રાજ્ઞઃ ઉભયથા પિતુરાગતાઃ રાજ્ઞશ્ચ કૃત્યૈરસઙ્ગતાઃ| કૃત્યાઃ ક્રુદ્ધલુબ્ધભીતાદયઃ કૌટિલ્યે પ્રસિદ્ધાઃ| તૈઃ સઙ્ગતાસ્તુ કદાચિદ્રાગદ્વેષાદિકેનાન્યથા વર્તન્તે|| ૫૮||

Adhikarana sUdAdhipalakShaNam (59) · Śloka 59

તેષામધિપતિર્વિપ્રઃ કુલજઃ સુપરીક્ષિતઃ| સંવિભક્તશ્ચ ભક્તશ્ચ શુચિર્વૈદ્યવશાનુગઃ||૫૯||

તેષાં ચ સૂદાનામધિપતિરધ્યક્ષોઽપિ વિપ્રત્વાદિગુણયુક્તઃ|

Adhikarana sAmAnyato rAjaparicArakANAM janAnAM lakShaNam (60) · Śloka 60

સર્વેઽપિ ભૂભૃદાસન્નાઃ શસ્તાઃ સતતમીદૃશાઃ| મિથો વિગ્રહસઙ્ઘાતરહિતા ભૂભૃતે હિતાઃ||૬૦||

સર્વેઽપિ રાજપરિચારકા ઈદૃશા એવેષ્યન્તે| તથા મિથઃ પરસ્પરં, સઙ્ઘાતેન વિગ્રહેણ વિરોધેન ચ રહિતાઃ| ભૂભૃતે રાજ્ઞે ચ હિતાઃ| પરસ્પરં વિરોધસઙ્ઘાતાભ્યાં હિતમવસાદયન્તિ|| ૬૦||

Adhikarana rAjaparicArakAdiShu vaidyasya kartavyam (61) · Śloka 61

તાન્ વૈદ્યો ગુણવાનેકો મનસા પ્રતિજાગૃયાત્| ભૂભૃદ્દેહોપકરણસંરક્ષણસમુદ્યતઃ||૬૧||

તત્ર ચ પરિચારકાન્ બહૂનેકો ગુણવાન્વૈદ્યગુણયુક્તઃ પ્રતિજાગૃયાત્| કિમ્ભૂતઃ? ભૂભૃતો રાજ્ઞો દેહોપકરણાનાં દોષરક્ષણે સમુદ્યતઃ સન્|| ૬૧||

Adhikarana vijayayAtrAyAM vaidyasya kartavyavidhiH (62) · Śloka 62

અથાભ્યમિત્રં વ્રજતો જિગીષોર્વૈદ્યઃ સુસજ્જૌષધશસ્ત્રયન્ત્રઃ| તુઙ્ગધ્વજાખ્યાતનિવાસભૂમિર્યુદ્ધાગતં યોધજનં ચિકિત્સેત્||૬૨||

અથ તસ્ય ભૂભૃતો વિજિગીષોરમિત્રાણામાભિમુખ્યેન વ્રજતો વૈદ્યો યુદ્ધાર્થમાગતં યોધજનં સૈનિકં ચિકિત્સેત્| કિમ્ભૂતો વૈદ્યઃ? સુષ્ઠુ સજ્જાનિ નિકટસ્થિતાનિ ઔષધાદીનિ યસ્ય| તથા તુઙ્ગેનોન્નતેન ધ્વજેનાખ્યાતા નિવાસભૂમિર્યસ્યેતિ|| ૬૨||

Adhikarana shatrudUShitAnAM mArgAdInAM shodhanAdi (63) · Śloka 63

પન્થાનમુદકં છાયાં ભક્તં યવસમિન્ધનમ્| દૂષયન્ત્યરયો યસ્માત્તાન્ વિદ્યાચ્છોધયેત ચ| પ્રસ્થાનં વા નિવેશં વા નાવિજ્ઞાય પ્રયોજયેત્| ભૂવારિતૃણકાષ્ઠાશ્મમાર્ગોન્માર્ગવનસ્પતીન્||૬૩||

તસ્ય ચાભ્યમિત્રં ગચ્છતો રાજ્ઞોઽરયો માર્ગાદીન્વિષેણ દૂષયન્તિ| અતસ્તાન્યત્નાજ્જાનીયાત્ વિદ્યાત્| દુષ્ટાંશ્ચ જ્ઞાત્વા યત્નાદેવ શોધયેત્| મહતિ પ્રતાનવતિ ઘને વૃક્ષાદૌ વિષે દત્તે તચ્છાયા દૂષિતા ભવતિ| યવસો વાહભોજનં દૂર્વાર્યાદિ| અવિજ્ઞાય રાજ્ઞઃ પ્રસ્થાનં પ્રયાણં નિર્ગમનં નાગત્ય નાપ્રાપ્ય કટકસ્યાવાસં ન પ્રયોજયેત્| તેષાં ચ દૂર્વાર્યાદીનાં દુષ્ટપરિજ્ઞાનલક્ષણમુચ્યતે| માર્ગઃ શત્રુનગરં પ્રતિ સ્પષ્ટઃ ઉન્માર્ગઃ છદ્મપથઃ|| ૬૩||

Adhikarana viShopahatabhUmilakShaNam (64) · Śloka 64

વિષેણોપહતા ભૂમિઃ ક્વચિદ્દગ્ધેવ લક્ષ્યતે| પ્રમ્લાનતૃણગુલ્માદિમૃતકીટસરીસૃપાઃ||૬૪||

વિષોપહતા ભૂમિરવયવે દગ્ધેવ લક્ષ્યતે|| ૬૪||

Adhikarana viShopahatabhUmidoShavikArAH (65) · Śloka 65

વિશીર્યન્તે ખુરનખા દાહકણ્ડૂરુજાન્વિતાઃ| છર્દિર્મૂર્ચ્છા જ્વરો મોહઃ શિરોદુઃખં ચ જાયતે||૬૫||

તત્સ્પર્શાચ્ચ પાદનખા વિશીર્યન્તે દાહાદિયુક્તાઃ| છર્દ્યાદીનાં ચ સમ્ભવઃ|| ૬૫||

Adhikarana viShopahatabhUmidoShavikAre cikitsA (66) · Śloka 66

તત્ર સૌભાઞ્જનાન્મૂલં સોમવલ્લીમુશીરકમ્| માતુલુઙ્ગરસં હિઙ્ગું પાયયેદ્દધિમાત્રયા| મૂત્રાણ્યજાવિહસ્તિભ્યો માંસાનિ રુધિરાણિ ચ| સર્વગન્ધૈઃ સમં યોજ્યં પચેત્પક્વે ચ નિક્ષિપેત્| સોમરાજીં સુનન્દાખ્યાં સરલાં ગન્ધનાકુલીમ્| ચારટીં ત્રાયમાણાં ચ પ્રોક્ષયેત્તેન તાં ભુવમ્||૬૬||

તત્ર સૌભાઞ્જનાદિકં ભૂમિદોષોદિતં દધિમાત્રયા સ્તોકેન દધ્ના પાયયેત્| તથાજાદીનાં ત્રયાણામપિ મૂત્રાણિ રુધિરાણિ ચ ગૃહીત્વા તાનિ ચ સર્વગન્ધદ્રવ્યૈઃ સંયોજ્ય ચ પચેદામાંસપાકાત્| પક્વે ચ સોમરાજ્યાદિકં ચૂર્ણિતં ક્ષિપેત્| તેનૈવ નિષ્પન્નેન તાં વિષોપહતાં ભુવં પ્રોક્ષયેત્ બિન્દુભિઃ સિઞ્ચેત્| સુનન્દા રાસ્ના| સરલા ત્રિવૃત્| ગન્ધનાકુલી સર્પાક્ષી| ચારટી પદ્મચારિણી|| ૬૬||

Adhikarana saviShajalalakShaNam (67) · Śloka 67

સવિષં વિરસં તોયં કવોષ્ણં રાજિભિશ્ચિતમ્| ફેનિલં ગુરુ વિચ્છિન્નં ખગૈરનભિનન્દિતમ્||૬૭||

પથિ ચ સવિષમુદકમ્ ઈષદુષ્ણત્વાદિગુણયુક્તં ભવતિ|

Adhikarana saviShajalasAdhitaudanalakShaNam (68) · Śloka 68

મૃતાકુલિતમત્સ્યઞ્ચ સ્પર્શાદ્રુક્શોફકણ્ડુમત્| ઓદનઃ સાધિતસ્તેન ભુક્તમાત્રોઽપિ દહ્યતે| વિદગ્ધઃ પચ્યતે કૃચ્છ્રાત્પક્વો મૂર્ચ્છાજ્વરપ્રદઃ| દર્શયેત્સર્વતો નીલપીતકર્બુરલોહિતમ્||૬૮||

તેન ચોદકેન સાધિતશ્ચોદનો ભુક્તમાત્ર એવ વિદાહં યાતિ| કૃચ્છ્રાચ્ચ જઠરે પચ્યતે| પક્વશ્ચ મૂર્ચ્છાજ્વરકરઃ| અન્યવર્ણાનપિ ભાવાન્ પુરુષસ્ય દર્શયતિ| જઠરે પક્વઃ સન્ કર્બુરં કપોતવર્ણમ્|| ૬૮||

Adhikarana saviShaudanabhojanavikAre cikitsA (69) · Śloka 69

તત્ર શિગ્વ્રાદિમગદં ભૂમિદોષોદિતં પિબેત્| અજશૃઙ્ગી વિશાલાખ્યાં વિષઘ્નીમુત્તમારણીમ્| ફણિજ્જકં પ્રતિવિષાં દગ્ધ્વા તદ્ભસ્મ ગાલયેત્| બહુશો ગાલિતં તચ્ચ પાચયેત્તત્ર ચ ક્ષિપેત્| કલ્કયિત્વા પ્રતીવાપં સરલં રજનીદ્વયમ્| એલામુદીચ્યં મઞ્જિષ્ઠાં સુનન્દાં બાકુચીમપિ| પાત્યન્તે બિન્દવસ્તસ્માદ્યત્ર તન્નિર્વિષી ભવેત્| પાટલાપારિભદ્રાશ્વકર્ણશમ્યાકસિધ્રકાન્| કલશાન્તર્ગતાન્દગ્ધ્વા પ્રક્ષિપેત્સવિષેઽમ્ભસિ||૬૯||

તત્ર શિગ્વ્રાદિકં ભૂમિદોષોદિતં (સૂ૦-૬૯) દધિમાત્રયેતિ| શિગ્રુઃ સૌભાઞ્જનપર્યાયઃ| તથાજશૃઙ્ગાદીન્ દગ્ધ્વા ભસ્મોદકેન સમ્મિશ્ર્ય ગાલયેત્ પટે સ્રાવયેત્| બહુશશ્ચ ગાલિતં પચેદાઘનીભાવાત્| તત્ર ચ સરલાદિકં કલ્કિતમુદકપિષ્ટં પ્રતીવાપં ક્ષિપેત્| વિશાલા ગવાક્ષી| વિષઘ્ની ગુડૂચી પદ્મચારિણી વા| `કરમ્ભઃ કર્કશો યુગ્મફલો દેવોત્તમારણી'| ફણિજ્જકં મરુબકમ્| પ્રતીવાપમર્ધપક્વે દેયમ્| તસ્માચ્ચ બિન્દવો યત્ર ભૂપ્રદેશે પાત્યન્તે તન્નિર્વિષં ભવતિ| પાટલ્યાદિકં ચ પિહિતકલશાન્તર્ગતં દગ્ધ્વા સવિષેઽમ્ભસિ વિષનાશનાય તદ્ભસ્મ પ્રક્ષિપેત્| પારિભદ્રકો નિમ્બઃ| સિધ્રકઃ સિન્દુવારઃ|| ૬૯||

Adhikarana viShasaMyuktavAyulakShaNa~jcikitsA ca (70) · Śloka 70

શીતે ઘર્મો હિમશ્ચોષ્ણે મારુતો વિષસંયુતઃ| ભ્રમમૂર્ચ્છાદિકારી ચ શિગ્વ્રાદિસ્તત્ર વેષ્યતે| દેવદારુનતાનન્તામધુકાર્જુનગૈરિકમ્| વજ્રકન્દં લતાં લોધ્રં વિકિરેચ્છ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| વૃક્ષાગ્રેષુ પતાકાસુ દૂષ્યેષુ સુમહત્સુ ચ| સર્વતશ્ચૂર્ણસમ્પર્કાન્નિર્વિષો જાયતેઽનિલઃ||૭૦||

માર્ગવૃક્ષશિલાદિવિષદાનાદ્વિષસંયુક્તો વાયુઃ શીતકાલેઽત્યુષ્ણો ભવતિ, ઉષ્ણે ચ શીતઃ| ભ્રમાદીંશ્ચ કરોતિ| તત્ર ચેદમિષ્યતે-દેવદાર્વાદિચૂર્ણં વૃક્ષાગ્રાદિષુ વિકિરેત્| નતં તગરમ્| અનન્તા દૂર્વા| વજ્રકન્દં સુધા| લતા પ્રિયઙ્ગુઃ| પતાકા દેવગૃહાદિધ્વજપટઃ| દૂષ્યાઃ પટમયાનિ' ગૃહાણિ| યે હિ મધ્યદેશાદૌ વૃક્ષાઃ પ્રસિદ્ધા, ઇતિ સર્વતઃ સર્વદિગ્દેશં ચૂર્ણસમ્પર્કેણાનિલસ્ય વાયોર્નિર્વિષતા ભવતિ|| ૭૦||

Adhikarana viShadUShitapAdapalakShaNa~jcikitsA ca (71) · Śloka 71

વિકૃતા ભવતિ છાયા પાદપે વિષદૂષિતે| નિર્ગન્ધમતિગન્ધં વા તત્પુષ્પં હૃચ્છિરોરુજમ્| કુર્યાત્ ફલપલાશાદિ કણ્ડૂપાકાતિસારકૃત્| ભૂમિમુદ્દિશ્ય યત્પ્રોક્તં તત્સર્વં તત્ર ચેષ્યતે||૭૧||

પાદપે વૃક્ષે વિષદૂષિતે છાયા તત્પત્રાદીનાં કાન્તિર્વિકૃતા સ્વરૂપાચ્ચલિતા ભવતિ| તસ્ય વિષદૂષિતસ્ય વૃક્ષસ્ય પુષ્પં નિર્ગન્ધમતિગન્ધં વા ભવતિ| આઘ્રાતં હૃદિ શિરસિ ચ રુજં કરોતિ, તસ્ય ચ ફલપલાશાદિકં કણ્ડ્વાદિકૃત્| પલાશં પત્રમ્| તત્ર ચ સર્વં ભૂમિદોષોક્તં (સૂ૦-૬૯) વિધાનં કાર્યમ્|

Adhikarana aviditakanyAsparshe niShedhaH (72) · Śloka 72

ન ચ કન્યામવિદિતાં સંસ્પૃશેદપરીક્ષિતામ્| વિવિધાન્કુર્વતે યોગાન્કુશલાઃ ખલુ માનવાઃ||૭૨||

તત્ર ચાભ્યમિત્રવ્રજેન કન્યામપરીક્ષિતામજ્ઞાતાં ચ રાજા ન સ્પૃશેત્| કિમર્થમત ઉચ્યતે-કુશલા અધ્યવસાયચ્છદ્મવન્તો માનવાઃ મારણાન્ વિવિધાન્ પ્રયોગાન્ કુર્વતે|| ૭૨||

Adhikarana viShakanyAsRuShTiH viShakanyAlakShaNa~jca (73) · Śloka 73

આજન્મવિષસંયોગાત્ કન્યા વિષમયી કૃતા| સ્પર્શોચ્છ્વાસાદિભિર્હન્તિ તસ્યાસ્ત્વેતત્પરીક્ષણમ્| તદ્ધસ્તકેશસંસ્પર્શાન્ મ્લાયતે પુષ્પપલ્લવૈઃ| શય્યાયાં મત્કુણૈર્વસ્ત્રે યૂકાભિઃ સ્નાનવારિણિ| જન્તુભિર્મ્રિયતે જ્ઞાત્વા તામેવં દૂરતસ્ત્યજેત્||૭૩||

એવં સ્થિતેઽસ્મિન્ પ્રસઙ્ગે કિમુચ્યત ઇત્યુચ્યતે- આજન્મ જન્મપ્રભૃતિ સ્વલ્પતરાભ્યાસેન વિષસંયોગાદ્વિષમયી કન્યા કૃતા સ્પર્શોચ્છ્વાસાદિભિઃ પુરુષં હન્તિ મારયતિ| તસ્યાસ્ત્વેતત્પરીક્ષણમ્| કિમિત્યાહ-તદ્ધસ્તેત્યાદિ| તયા હસ્તસ્પૃષ્ટૈઃ કેશસ્પૃષ્ટૈશ્ચ પુષ્પૈઃ પલ્લવૈશ્ચ મ્લાયતે| સા ચ યસ્યાં શય્યાયાં સ્વપિતિ તત્ર ચ મત્કુણૈર્મ્રિયતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વસ્ત્રે યૂકાદિભિર્મ્રિયતે તત્સ્નાનોદકે જન્તુભિર્મક્ષિકાદિભિર્મ્રિયતે| એવં તાં કન્યકાં જ્ઞાત્વા દૂરતસ્ત્યજેત્|| ૭૩||

Adhikarana rAj~jo nAdeyaM bhojanam (74) · Śloka 74

નાપ્રોક્ષિતં નાવિદિતં ભિષજા નાનવેક્ષિતમ્| નાપ્રાશિતં ચ સૂદાદ્યૈઃ કિઞ્ચિદપ્યાહરેન્નૃપઃ||૭૪||

તથા નૃપો રાજા મન્ત્રાગદવાર્યાદિભિરપ્રોક્ષિતં તથાવિજ્ઞાતસ્વરૂપં ભિષજા ચાદૃષ્ટં સૂદાદ્યૈશ્ચ પરિચારકૈરપ્રાશિતં ન કિઞ્ચિદપ્યાહારમાહરેત્| સૂદાદીનાં પ્રાશનનિયમો મિત્રબાન્ધવાદિવ્યાપત્તિભયાત્ કદાચિન્ન દદાતિ વિષમિતિ|| ૭૪||

Adhikarana sarvArthasiddhAkhyama~jjanam (75) · Śloka 75

ધન્યં સર્વાર્થસિદ્ધાખ્યં પાપરક્ષોવિષાપહમ્| પરં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં શત્રુઘ્નં વક્ષ્યતેઽઞ્જનમ્| અથ શુક્લપક્ષે પુણ્યેઽહનિ પુષ્યપુનર્વસુહસ્તચિત્રામૃગશિરઃશ્રવણરેવતીશતભિષક્પ્રાજાપત્યોત્તરાણામન્યતમેન નક્ષત્રેણ યોગમુપગતે ભગવત્યૌષધિપતૌ પ્રશસ્તે મુહૂર્તે સિન્ધુસ્રોતઃસમુત્થં સ્નિગ્ધં સપ્રભં ગન્ધવર્ણચ્છદૈર્નીલોત્પલાભમઞ્જનમાહરેત્||૭૫||

અતઃપરં સર્વાર્થસિદ્ધનામાનમગદં વક્ષ્યતે-અથેતિ મંગલે| શુક્લપક્ષે દ્વાદશીનવમ્યાદાવહનિ પુષ્પાદીનામન્યતમેન યોગં ગતે ચન્દ્રે પ્રશસ્તે મુહૂર્તે લગ્ને સિન્ધુસ્સ્રોતઃસમુત્થાનાદિયુક્તં સૌવીરાઞ્જનં ગૃહ્ણીયાત્|| ૭૫||

Adhikarana a~jjanaprajvAlanam (76) · Śloka 76

તસ્યાષ્ટૌ ભાગાઃ કનકરજતોદુમ્બરાણામેકૈકો ભાગઃ| તત્સર્વં મૂષાયાં પ્રક્ષિપ્ય બલિમંગલપૂર્વકમગ્નિમુપસમાધાય ખદિરકદરધવસ્યન્દનાનામન્યતમદારુભિર્ગોમયૈર્વા પ્રજ્વાલયેત્||૭૬||

તસ્યાષ્ટૌ ભાગાસ્તસ્ય ચાષ્ટમેન ભાગેન સમાનિ પ્રત્યેકં કનકાદીનીતિ સર્વં પિષ્ટ્વા સમ્મિશ્ર્ય મૂષાયાં મય્યાં નાડ્યાં પ્રક્ષિપ્ય બલ્યાદિનાગ્નિં પૂજયિત્વા ખદિરાદ્યન્તમદારુણા શુષ્કગોમયપિણ્ડૈર્વા પ્રજ્વાલયેત્સહ મૂષયા| તૈજસાનાં કનકાદીનામાવર્તનભાણ્ડં મૂષેત્યુચ્યતે|| ૭૬||

Adhikarana a~jjananiShecanam (77) · Śloka 77

તતશ્ચાર્યાવલોકિતેશ્વરમાર્યતારાં બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રાદિત્યસોમવરુણવૈશ્વાનરવાયુવિષ્ણુજનકભરદ્વાજધન્વન્તરિસુશ્રુતભવ્ય-સુકન્યાસ્કન્દશ્ચ્યવનવૈનતેયાનન્યાંશ્ચ યથાવિધ્યુક્તદેવતાઃ સુમનોઽક્ષતલાજસ્વસ્તિકસંયાવનિસ્તુષયવસંસ્કૃતગુડઘૃતમિશ્રપાયસૈરર્ચયિત્વા વૃદ્ધવૈદ્યબ્રાહ્મણાંશ્ચ શુક્લવાસસો મહતીભિર્દક્ષિણાભિઃ પૂજયિત્વા તસ્મિન્નગ્નૌ તદઞ્જનં ધ્માતમાવૃત્ય પૃથક્ પૃથક્ નિષેચયેત્||૭૭||

તતશ્ચાર્યાવલોકિતેશ્વરાદીન્ સુમનોક્ષતાભિરર્ચયિત્વા તથા વૃદ્ધવૈદ્યાન્ બ્રાહ્મણાંશ્ચ શુક્લવાસસસ્તતો મહતીભિર્દક્ષિણાભિર્હિરણ્યવરવારણાદિભિઃ પૂજયિત્વા તસ્મિન્ ખદિરાદ્યગ્નૌ ધ્માતમાવૃત્ય શસ્ત્રશલાકયોર્ધ્વમધશ્ચ સમ્મિશ્ર્ય તતોઽવતારિતં ગોમયસ્વરસાદિભિર્યથાક્રમં પૃથક્સિઞ્ચેત્|| ૭૭||

Adhikarana niShecanadravyANi (78) · Śloka 78

ગોશકૃદ્રસમૂત્રઘૃતદધિક્ષૌદ્રવસામજ્જતૈલમદ્યસર્વગન્ધામ્બુશર્કરોદકેક્ષુરસેષુ તથા હરીતક્યામલકબિભીતકકાશ્મર્યમૃદ્વીકાશ્રૃઙ્ગાટકકશેરુકોત્પલનલિનસૌગન્ધિકમૃણાલિકાક્વાથેષુ તથા લાવકપિઞ્જલૈણશશહરિણકુલીરરસેષુ તથા મધુકચન્દનકાલાનુસાર્યનલદપદ્મકોશીરમઞ્જિષ્ઠાનન્તાગૈરિકકુઙ્કુમોદકેષુ||૭૮||

સુબોધમ્|| ૭૮||

Adhikarana a~jjanasyAntarikShe~ambhasi sthApanam (79) · Śloka 79

તતઃ શુક્લે વાસસિ બદ્ધ્વા દ્વાદશરાત્રમાન્તરિક્ષેઽમ્ભસિ વાસયેત્||૭૯||

તતઃ કુઙ્કુમોદકસેકે દત્તે શુક્લે પટે બદ્ધ્વા આન્તરિક્ષે જલે દ્વાદશરાત્રમધિવાસયેત્|| ૭૯||

Adhikarana nADyAma~jjanasthApanam (80) · Śloka 80

તતશ્છાયાયાં વિશોષ્ય સ્ફટિકમુક્તાપ્રવાલકાલાનુસાર્યપ્રતીવાપં પુનરપિ બલિમઙ્ગલપૂર્વકમહતવાસસા કન્યયાદૃષદિ પેષયિત્વા સુવર્ણરજતતામ્રશઙ્ખશૈલદ્વિરદરદનગવલશ્રૃઙ્ગવૈડૂર્યસ્ફટિકમેષભૃઙ્ગ્યસનસારાન્યતમ--ઘટિતાયામઞ્જનિકાયાં નિધાપયેત્||૮૦||

તતશ્છાયાયાં શોષયિત્વા દત્તસ્ફટિકાદિપ્રતીવાપં પુનરપિ પૂર્વોક્તેન બલિમઙ્ગલાદિના કન્યયાદૃષદિ પેષ્યં પ્રતીવાપં ચૂર્ણમ્| કિમ્ભૂતયા કન્યયા? અહતાનિ શસ્ત્રાદ્યપાટિતાનિ વાસાંસિ યસ્યાઃ તથા તથૈવ કન્યયા કર્તૃભૂતયા સુવર્ણાદ્યન્યતમરચિતાયામઞ્જનનાડ્યાં વૈદ્યો નિધાપયેત્ સ્થાપયેત્| ગવલં માહિષં શ્રૃઙ્ગમ્|| ૮૦||

Adhikarana a~jjanAbhisaMskaraNam (81) · Śloka 81

અથા પૂર્વવત્પુનરપિ કૃતસ્વસ્ત્યયનં સાવિત્રેણ કર્મણા સર્વવિદ્ દ્વિજન્મા વિધિવત્તદભિસંસ્કુર્યાત્||૮૧||

અથાથર્વવેદવિદા બ્રાહ્મણેન સાવિત્રેણ સૌરેણ માર્ગેણ કૃતસ્વસ્ત્યયનં અભિસંસ્કરણીયમ્|| ૮૧||

Adhikarana vaidyagRuhAda~jjanasya rAjagRuhaM pratyAnayanam (1) · Śloka 1

તતો ગજસ્કન્ધમારોપ્ય પાણ્ડુરચ્છત્રચામરબાલવ્યજનૈરનુગતં તથા શઙ્ખદુન્દુભિસ્વરૈર્દ્વિજાતિવરપ્રયુક્તૈશ્ચ વેદવાદિમિશ્રૈઃ પુણ્યાહઘોષૈઃ કૃતપુષ્પોપહારં વૈદ્યગૃહાન્નાયકગૃહમનુપ્રવેશયેત્|૧|

Adhikarana samantrakama~jjanadhAraNam (1) · Śloka 1

અનન્તરં ચ તેન વિદેહાધિપોપદિષ્ટેન સર્વાર્થેષુ સિદ્ધેનાઞ્જનેન યથોક્તાનામેવાઞ્જનભાજનદ્રવ્યાણામન્યતમયા શલાકયા ગોબ્રાહ્મણપૂજાપૂર્વકં શુચિઃ સનિયમો ભૂત્વા ધારણીમિમાં વિદ્યામધીયાનઃ પૂતઃ પૂર્વમક્ષિ દક્ષિણમઞ્જયેત્||૧||

Adhikarana a~jjanadhAraNamantraH (2) · Śloka 2

અથ મન્ત્રઃ- નમઃશ્ચક્ષુઃપરિશોધનરાજાય તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સમ્બુદ્ધાય| તદ્યથા ઔમ્ ચક્ષુઃ પ્રજ્ઞાચક્ષુર્જ્ઞાનચક્ષુર્વિજ્ઞાનચક્ષુર્વિશોધય સ્વાહા||૨||

Adhikarana a~jjanamAhAtmyam (82) · Śloka 82

તતઃ પરં ચ તામેવ ધારિણીમનુસ્મરન્ સાયમ્પ્રાતઃ પ્રત્યહમેતત્પરમં પવિત્રમારોગ્યકરમૂર્જસ્કરં સર્વવિષઘ્નમઞ્જનમશ્વિભ્યામિન્દ્રસ્ય વૃત્રવધાભ્યુદ્યતસ્ય પ્રાક્પ્રકલ્પિતમ્| તસ્માદેતદ્રાજ્ઞાં રાજમહામાત્રાણાં ચ મહીં વિજિગીષમાણાનાં ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ વેદાધ્યયનમન્યદ્વા મહચ્છાસ્ત્રમવગાહમાનાનાં પ્રસન્નમના ભિષક્ પ્રકલ્પયેદિતિ||૮૨||

ધારિણી વિદ્યા| રાજમાત્રા અન્યે વિત્તસમ્પન્નાઃ|| ૮૨||

Adhikarana bRuhaspatikRutayogavarNanapratij~jA (83) · Śloka 83

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકા- અથ યોગાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે બૃહસ્પતિકૃતાઃ શિવાઃ| યાન્ સેવમાનો નૃપતિઃ શત્રુભ્યો નૈતિ વઞ્ચનામ્||૮૩||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ સમુચ્ચયાય તન્ત્રવાચોયુક્તિઃ| અથ બૃહસ્પતિકૃતાઃ યોગા વક્ષ્યન્તે| યાન્ યોગાન્ સેવમાનો રાજા શત્રુભ્યઃ વઞ્ચનાં લાઘવં ચ નૈતિ ન પ્રાપ્નોતિ|| ૮૩||

Adhikarana bilvAdiprokShaNaM viShaghnam (84) · Śloka 84

બિલ્વાઢકીયવક્ષારપાટલીબાહ્લિકોષગુણાઃ| શ્રીપર્ણી સલ્લકીયુક્તા નિષ્ક્વાથઃ પ્રોક્ષણઃ પરમ્| સવિષં પ્રોક્ષિતં તેન સદ્યો ભવતિ નિર્વિષમ્| યવસેન્ધનપાનીયશસ્ત્રશય્યાસનોદકમ્| કવચાભરણચ્છત્રબાલવ્યજનવેશ્મ ચ||૮૪||

બિલ્વાદીનાં ક્વાથેન સવિષં યવસાદિકં પ્રોક્ષિતં સદ્યં એવ નિર્વિષતાં યાતિ| આઢકી તુવરી| બાહ્લિકં કુઙ્કુમમ્| શ્રીપર્ણી કાશ્મર્યમ્| સલ્લક્યશ્વમૂત્રી|| ૮૪||

Adhikarana shelvAdiprokShaNaM viShaghnam (85) · Śloka 85

શેલુપાટલ્યતિવિષાશિગ્રુગોપીપુનર્નવમ્| સમઙ્ગાવૃષમૂલાવક્કપિત્થવૃષશોણિતમ્| સહદન્તશઠં તદ્વત્પ્રોક્ષણં વિષનાશનમ્||૮૫||

તથા શેલ્વાદિપ્રોક્ષણં વિષનાશનમ્| ગોપી શારિવા| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા| દન્તશઠં કશૈલમ્| તચ્ચ જમ્બીરમ્| તદ્વચ્ચ નિષ્ક્વાથેનેત્યર્થઃ|| ૮૫||

Adhikarana lAkShAdimaNiH viShaghnaH (86) · Śloka 86

લાક્ષાપ્રિયઙ્ગુમઞ્જિષ્ઠાસમઙ્ગાઽલહરેણુકાઃ| યષ્ટ્યાહ્વમધુસંયુક્તાઃ બભ્રુપિત્તેન કલ્કિતાઃ| નિખનેદ્ ગોવિષાણસ્થાઃ સપ્તરાત્રં મહીતલે| સંસ્પુષ્ટં સવિષં તેન સદ્યોભવતિ નિર્વિષમ્||૮૬||

લાક્ષાદયો માક્ષિકસંયુક્તાઃ નકુલપિત્તેન ચ કલ્કિતાઃ પિષ્ટા ગોશૃઙ્ગાન્તસ્થાઃ સપ્તરાત્રં ભૂમૌ નિખનેત્| તતઃ સપ્તરાત્રાદુધૃત્ય મણિં ગુલિકાં કૃત્વા હેમ્ના સુવર્ણેન વેષ્ટયેત્| તં ચ મણિં હસ્તેન ધારયેત્| તેન હસ્તસ્થિતેન મણિના સ્પૃષ્ટં સર્વમેવ સવિષં નિર્વિષતાં યાતિ|| ૮૬||

Adhikarana saumyAgadaH (87) · Śloka 87

મનોહ્વાઽલશમીપુષ્પત્વઙ્નિશાશ્વેતસર્ષપાઃ| કપિત્થકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠાઃ પિત્તેન શ્લક્ષ્ણકલ્કિતાઃ| શુનો ગોઃ કપિલાયાશ્ચ સૌમ્યાખ્યોઽયં વરોઽગદઃ| વિષજિત્પરં કાર્યો મણિરત્ર ચ પૂર્વવત્||૮૭||

મનોહ્વાદીનિ ચ શુનઃ પિત્તેન ગોર્વા કપિલાયાઃ પિત્તેન શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનિ સૌમ્યનામાગદઃ પૂર્વયોગાદત્યર્થવિષનાશનઃ|| ૮૭||

Adhikarana mUShikAjaruhAbandhanaM viShaghnam (88) · Śloka 88

મૂષિકાજરુહા વાઽપિ હસ્તબદ્ધા વિષાપહાઃ||૮૮||

મૂષિકાનામૌષધિઃ| દ્રવન્તીતિ કેચિત્| અજરુહા પ્લક્ષરુહા| વિષભુક્તસ્ય હસ્તબન્ધાનાદ્ વિષનાશિની|| ૮૮||

Adhikarana hareNvAdimaNiH viShaghnaH (89) · Śloka 89

હરેણુમાંસી મઞ્જિષ્ઠા રજની મધુકં મધુ| અક્ષત્વક્સુરસં લાક્ષા શ્વપિત્તં પૂર્વવન્મણિઃ| વાદિત્રાણિ પતાકાશ્ચ પિષ્ટૈરેભિશ્ચ લેખિતાઃ| શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા સમાઘ્રાય સદ્યો ભવતિ નિર્વિષમ્||૮૯||

હરેણ્વાદયશ્ચ શ્વપિત્તપિષ્ટૈઃ મણિઃ પૂર્વવત્| એભિશ્ચાનન્તરોક્તૈરગદૈર્વાદિત્રાણિ પતાકા વૈજયન્ત્યશ્ચ યત્પ્રલિપ્તં તચ્છબ્દેન તદ્ગન્ધેન તત્સ્પર્શેન ચ વિષભુક્તો નિર્વિષતાં યાતિ|| ૮૯||

Adhikarana tryUShaNAdiyogaH viShaghnaH (90) · Śloka 90

ત્ર્યૂષણં પઞ્ચલવણં મઞ્જિષ્ઠાં રજનાદ્વયમ્| સૂક્ષ્મૈલાં ત્રિવૃતાં પત્રં વિડઙ્ગાનીન્દ્રવારુણીમ્| મધુકં ચેતિ સક્ષૌદ્રં ગોવિષાણે નિધાપયેત્| તસ્માદુષ્ણામ્બુના માત્રાં પ્રાગ્ભક્તં વિનિયોજયેત્| વિષં ભુક્તં જરાં યાતિ નિર્વિષેઽપિ ન દોષકૃત્||૯૦||

ત્ર્યૂષણાદિકં પિષ્ટં માક્ષિકયુક્તં ગોશૃઙ્ગે સ્થાપયેત્| તતો માત્રાં સ્તોકં ભોજનાદૌ યોજયેત્| તત્સંસ્કૃતે કોષ્ઠે વિષં ભુક્તં જરાં યાતિ| ઇન્દ્રવારુણી ગવાક્ષી| નનુ સ્વસ્થસ્ય ભોજનપૂર્વં દત્તં તદનુ ચ વિષં ન ભુક્તમિતિ કદાચિદ્દોષકોપાય ભવતીત્યાહ- નિર્વિષેઽપિ ન દોષકૃત્|| ૯૦||

Adhikarana jatvAdidhUpaH viShaghnaH (91) · Śloka 91

જતુસર્જરસોશીરસર્ષપાપત્રવાલકૈઃ| સવેલ્લારુષ્કરપુરૈઃ કુસુમૈરર્જુનસ્ય ચ| ધૂપો વાસગૃહે હન્તિ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્| ન તત્ર કીટાઃ સવિષા નોન્દુરા ન સરીસૃપાઃ| ન કૃત્યાકાર્મણાદ્યાશ્ચ ધૂપોઽયં યત્ર દૃશ્યતે||૯૧||

જત્વાદિભિર્મિશ્રિતૈર્વાસગૃહે ધૂપઃ સવિષનાશનઃ, કીટાદીનાં કૃત્યાદીનાં ચોપનિપાતનૌ નાશનઃ|| ૯૧||

Adhikarana shikhipicchAdidhUpaH viShaghnaH (92) · Śloka 92

શિખિપિચ્છં બલાકાસ્થિ સર્ષપાશ્ચન્દનં ઘૃતમ્| ધૂપે વિષઘ્નઃ શયનવસનાસનગેહગઃ||૯૨||

શિખિપિચ્છાદિકેન સઘૃતેન શયનાદિકેષુ ધૂપો વિષનાશનઃ|| ૯૨||

Adhikarana vishAlAdiyogaH snAnajale yojyaH (93) · Śloka 93

વિશાલાવ્યોષમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટીલવણપઞ્ચકમ્| દ્વિનિશાપત્રવેલ્લૈલાત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સમાક્ષિકમ્| ગોશ્રૃઙ્ગે નિહિતં યોજ્યં સ્નાનીયેઽમ્ભસિ ભૂપતેઃ| પૂર્વોક્તં ત્ર્યૂષણાદિઞ્ચ સ્નાનીયેઽમ્ભસિ યોજયેત્||૯૩||

તથા સ્નાનીયેઽમ્ભસિ વિષનાશનાય પૂર્વોક્તં ત્ર્યૂષણાદિકં યોજયેત્|| ૯૩||

Adhikarana dhavAdikvAthashcandanAdikalkaH mUrvAdikvAthaH snAnAdijale prayojyaH (94) · Śloka 94

ક્વાથો ધવાર્કકુસુમશ્વેતાપામાર્ગસર્ષપૈઃ| સદધ્યાજ્યઃ કૃતો યુક્તૈઃ કતકાનાકુલીદ્વયૈઃ| કલ્કો વા ચન્દનક્ષીરિપલાશદ્રુમવલ્કલૈઃ| મૂર્વૈલાવાલુસુરસનાકુલીતણ્ડુલીયકૈઃ| ક્વાથઃ સર્વોદકાર્યેષુ કાકમાચીયુતૈર્હિતઃ||૯૪||

અથવા ધવાદિભિઃ કતકાદિયુક્તૈઃ કૃતઃ ક્વાથો દધિઘૃતમિશ્રઃ સ્નાનીયેઽમ્ભસિ યોજ્યઃ ચન્દનદ્રુમવલ્કલાદીનાં વા કલ્કઃ સ્નાનાદિજલે યોજ્યઃ| દ્રુમશબ્દસ્ય ચન્દનક્ષીરિપલાશૈઃ સમ્બન્ધઃ| એતેષાં વલ્કલૈસ્ત્વગ્ભિરથવા સર્વેષૂદકાર્યેષુ સ્નાનાદિકેષ્વેષાં ચન્દનાદીનાં કાકમાચીસંયુક્તાનાં ક્વાથો વિષનાશનઃ| નાકુલી સર્પાક્ષી| એલાવાલુકં વાલુકમ્|| ૯૪||

Adhikarana rocanAditilakAH viShaghnAH (95) · Śloka 95

રોચનાપત્રનૈપાલીકુઙ્કુમૈસ્તિલકાન્ બહૂન્| વિષૈર્ન બાધ્યતે સ્યાચ્ચ નારીનરનૃપપ્રિયઃ||૯૫||

રોચનાદિભિર્લલાટાદિષુ તિલકાન્ ધારયેત્| વિષૈર્ન બાધ્યતે| નાર્યાદીનાં ચ પ્રિયો ભવતિ| નૈપાલીશબ્દેન મનઃશિલોચ્યતે|| ૯૫||

Adhikarana haridrAdyuddhUlanacUrNAni viShaghnAni (96) · Śloka 96

ચૂર્ણૈર્હરિદ્રામઞ્જિષ્ઠાકિણિહીકણનિમ્બજૈઃ| દિગ્ધં નિર્વિષતામેતિ ગાત્રમિત્યાહ ગૌતમઃ||૯૬||

સવિષં ગાત્રં હરિદ્રાદીનાં ચૂર્ણેન દિગ્ધં નિર્વિષતામેતીત્યાહ- ગૌતમઃ|| ૯૬||

Adhikarana sa~jjIvanAdyagadAnAM prayoganirdeshaH vamanAdividhishca (97) · Śloka 97

નસ્યપાનાઞ્જનાલેપૈર્યુઞ્જ્યાત્સઞ્જીવનાત્મકાન્| અગદાન્વિષભુક્તસ્ય તીક્ષ્ણાનિ વમનાનિ ચ| પિપ્પલીમધુકક્ષૌદ્રશર્કરેક્ષુરસૈઃ સહ| દ્વિનિશાપત્રવેલ્લૈલાત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સમાક્ષિકમ્| વિરેચનં સિરામોક્ષં પ્રાપ્તં વિસ્રાવણં યદિ||૯૭||

સઞ્જીવનાદીંશ્ચાગદાન્ વિષપ્રતિષેધે વક્ષ્યમાણાન્નસ્યાદિષુ યોજયેત્| વિષભુક્તસ્ય તીક્ષ્ણાનિ વમનાનિ ચ યોજયેત્| વિષપ્રતિષેધોક્તપ્રકારેણ ચ યદિ રક્તવિસ્રાવણાવસરઃ તતઃ સિરામોક્ષો વિધેયઃ|| ૯૭||

Adhikarana rAj~jaH hRudayAvaraNopadeshaH ajeyaghRutAmRutaghRutAdisevanopadeshashca (98) · Śloka 98

હૃદયાવરણં કાર્યં પ્રાગેવામિત્રમધ્યતઃ| પિબેદ્ ઘૃતમજેયાખ્યમમૃતં વાપ્યભુક્તવાન્| સર્પિઃ ક્ષૌદ્રં દધિક્ષીરમન્તઃ શીતલં જલમ્||૯૮||

શત્રુમધ્યસ્થિતાય ચ ભૂભૃતે પૂર્વમેવ હૃદયરક્ષણં કાર્યમ્| તચ્ચ વિષપ્રતિષેધે વક્ષ્યતે| તથા ચ શત્રુમધ્યે વિષપ્રતિષેધે વક્ષ્યમાણમજેયં નામ ઘૃતં ભોજનપૂર્વં પેયમ્| વિષપ્રતિષેધે અમૃતં નામ ઘૃતં ભોજનપૂર્વં દેયં ભિષજા| અન્તતઃ શીતલં જલં સર્પિરાદ્યભાવે શીતમપિ જલં પેયમિત્યર્થઃ|| ૯૮||

Adhikarana godhAdimAMsarasaprayogashca (99) · Śloka 99

સિતામધુકપાલિન્દી કલ્કવન્માંસમિષ્યતે| ગોધાહરિણબભ્રૂણાં સકણાશુણ્ઠિપાર્ષતમ્| સનાગરં સાતિવિષં શિખિનઃ સસિતોપલમ્| સુશીતાઃ સઘૃતાશ્ચૈષાં યથાસ્વં કલ્પિતા રસાઃ||૯૯||

સિતાદિકલ્કસંયુક્તં ચ માંસં વિષનાશનાયેષ્યતે| કસ્ય માંસમાહ ગોધાદીનામ્| તથા પૃષતસ્ય માંસં શુણ્ઠીપિપ્પલીયુક્તમ્| તથા શિખિનો મયૂરસ્ય માંસં નાગરેણ વાતિવિષયા વા શર્કરયા વા યુક્તમ્| એષાં ચ ગોધાદીનાં માંસેન યથાસ્વં યોગ્યસયોગ્યૌષધકલ્પિતાશ્ચ રસાઃ|| ૯૯||

Adhikarana tAmrarajaHprayogaH (100) · Śloka 100

વિષપીતાય દદ્યાચ્ચ શુદ્ધાયોર્ધ્વમધસ્તથા| સૂક્ષ્મં તામ્રરજઃ કાલે સક્ષૌદ્રં હૃદ્વિશોધનમ્||૧૦૦||

યેન ચ વિષં ભુક્તં તસ્ય કૃતવમનવિરેચનસ્ય કાલે તદવસ્થાયોગ્યં સૂક્ષ્મં સુપિષ્ટં તામ્રચૂર્ણં માક્ષિકસંયુક્તં હૃચ્છોધનાય દાતવ્યમ્|| ૧૦૦||

Adhikarana suvarNacUrNaprayogaH maulaviShavidhiprayogashca (101) · Śloka 101

શુદ્ધે હૃદિ તતઃ શાણં હેમચૂર્ણસ્ય દાપયેત્| ન સજ્જતે હેમપાઙ્ગે પદ્મપત્રેઽમ્બુવદ્વિષમ્| જાયતે વિપુલં ચાયુર્ગરેઽપ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ||૧૦૧||

એવં શુદ્ધે હૃદિ સુવર્ણચૂર્ણસ્ય ચ માત્રાં દાપયેત્| તેન કિં ભવતીત્યાહ- હેમપસ્ય પુરુષસ્યાઙ્ગે શરીરે વિષં ન સજ્જતે ન તિષ્ઠતિ| યથા પદ્મપત્રેઽમ્બુ ન સજ્જતે| તસ્ય ચ વિપુલમાયુર્જાયતે| એષ ચ મૌલવિષવિધિર્ગરેઽપિ વિધેયઃ કરણીયઃ|| ૧૦૧||

Adhikarana rAj~jaH garaviShAdibhyo rakShaNIyatvamArAdhyatva~jca (102) · Śloka 102

ઇત્થં ગરવિષાદિભ્યો રક્ષેદ્વૈદ્યો નરેશ્વરમ્| સ્યાદુચ્છેદસ્તદુચ્છેદાત્પ્રજાનાં સર્વકર્મણામ્| આજ્ઞાધૈર્યક્ષમાત્યાગા માનુષત્વેઽયમાનુષાઃ| યદ્રાજ્ઞઃ કર્મભિસ્તસ્માદારાધ્યોઽસાવતીન્દ્રિયૈઃ||૧૦૨||

ઇત્થમનન્તરોક્તેન રક્ષણપ્રકારેણ ભિષગ્વૈદ્યો નરેશ્વરં વિષગરાદિભ્યો રક્ષેત્| યતસ્તસ્ય નરેશ્વરસ્ય ઉચ્છેદે વિનાશે પ્રજાસમ્બન્ધિનાં સર્વકર્મણામુચ્છેદઃ| સ ચ રાજા ભિષજાતીન્દ્રિયૈર્માનસૈર્યત્નતઃ પ્રજ્ઞાદિભિઃ કર્મભિરારાધનીયઃ, યેન કુપિતો દોષં ન કરોતિ| યતો રાજ્ઞો માનુષત્વેઽપિ આજ્ઞાદયોઽમાનુષા ભવન્તિ| અન્યપુરુષેભ્યઃ સ એવ શક્ત ઇત્યર્થઃ| અયમેવ તદારાધનોપાય ઉચ્યતે|| ૧૦૨||

Adhikarana rAj~jaH ArAdhanopAyAH (103) · Śloka 103

યત્ર સાક્ષાન્નૃપસ્તત્ર વિજ્ઞાતઃ પ્રવિશેદ્ભિષક્| ન સમ્મ્તોઽપ્યનુચિતં યાનસ્થાનાસનં ભજેત્| ઉચિતે પુરતો રાજ્ઞસ્તિષ્ઠેદ્વાક્યં ચ નાક્ષિપેત્| અહીનકાલં રાજાર્થં સ્વાર્થં પ્રિયહિતૈઃ સહ| દેશે કાલે પરાર્થં ચ વદેદ્ ધર્માર્થસંહિતમ્| નાનુશિષ્યાદપૃચ્છન્તં મહદેતદ્ધિ સાહસમ્| નાચરેદહિતેનૈનં મૂલચ્છેદકરં હિ તત્| અનુકૂલં હિતં વાચ્યમહિતાદ્વારયેન્મિથઃ| ઉદારૈઃ સાન્ત્વયન્વાક્યૈર્દોષશ્ચેત્તદુપેક્ષયા| તૂષ્ણીં વા પ્રતિવાક્યે સ્યાદ્વર્જયેદ્ દ્વેષ્યસઙ્કથામ્| વિપશ્ચિદપ્યચિત્તજ્ઞો બાલિશોઽપિ તુ ભાવવિત્| અતિપ્રિયોઽપિ દ્વેષ્યોઽપિ યાત્યાશુ વિપરીતતામ્| નિવેદ્ય રાજ્ઞે કુર્વીત કાર્યાણિ સુલઘૂન્યપિ| ન યાયાન્ન ચિરં તિષ્ઠેત્કોશસ્થાનાવરોધયોઃ| સ્વલ્પેઽપિ દર્શયેત્તુષ્ટિં લાભેઽનુદ્ધતમાનસઃ| મિથઃ કથનમન્યેન કૌલીનં દ્વન્દ્વવાદિતામ્| વસ્ત્રાદિ રાજ્ઞા સદૃશં રાજલીલાં ચ વર્જયેત્| દત્તં યત્તુ નૃપેણૈવ તદ્ધાર્થં તુષ્ટિવૃદ્ધયે| હસિતવ્યે સ્મિતં કુર્યાત્ પ્રભોરેવાનુવૃત્તિતઃ| ઉચ્યમાનેઽવલમ્બેત પરમર્મણિ મૂકતામ્| સ્વમર્મણિ તુ બાધિર્યં ધૈર્યમાધુર્યસૌષ્ઠવાન્| અત્યાયાસેન નાત્માનં કુર્યાદતિસમુચ્છ્રિતમ્| પાતો યથા હિ દુઃખાય નોચ્છ્રાયઃ સુખકૃત્તથા||૧૦૩||

રાજગૃહે યસ્મિન્ પ્રદેશે સાક્ષાદ્રાજા સ્થિતઃ, તત્ર વિજ્ઞાતો ભિષક્ પ્રવિશેત્| આત્માનં પ્રથમં જ્ઞાપયિત્વા પ્રવિશેત્| તત્રૈવ ચેત્યર્થઃ| પ્રવિષ્ટશ્ચ રાજ્ઞઃ સમ્મતોઽપિ પૂજિતોઽપિ અનુચિતમધિકં હીનં વાઽઽસનં ન ભજેત્| ઉચિતે ચાસને રાજ્ઞઃ પુરતઃ એવ તિષ્ઠેત્| વાક્યં ચ રાજ્ઞોક્તં સાધ્વસાધુ વેતિ નાક્ષિપેત્| રાજાર્થં ચ વાક્યં યેન રાજ્ઞઃ પ્રયોજનં તદહીનકાલં કાલાનતિક્રમેણ વદેત્| સ્વાર્થં તુ વાક્યં રાજપ્રિયૈરાત્મહિતૈશ્ચ રાજપુરુષૈઃ સહ વદેત્| પરાર્થં ચ તદુચિતે કાલે દેશે ચ વદેત્| ધર્માર્થસહિતમપૃચ્છન્તં ચ રાજાનં નાનુશિષ્યાત્ ન શિક્ષયેત્| એતદ્ધિ મહત્સાહસમ્| એનં ચ રાજાનમહિતેનાચારેણ નોપચરેત્| તદ્ધિ રાજ્ઞોઽહિતાચરણં મૂલચ્છેદકરં સમૂલનાશનમિત્યર્થઃ| રાજ્ઞશ્ચ વાક્યમનુકૂલં પ્રિયં હિતં ચ| રાજાનં ચાત્મહિતકાર્યસ્થં મિથ ઇતિ રહઃ સાન્ત્વયન્નહિતાદ્વારયેત્| કેન સાન્ત્વયન્નિત્યાહ- ઉદારૈર્મહાર્હૈર્વાક્યૈઃ| એવં ચ તદા વાચ્યં યદા તદુપેક્ષયા દોષ આશઙ્ક્યતે| અથ વારણપરે વાક્યે ઉક્તે યદિ રાજા તદ્વિરોધિ વાક્યં દદાતિ તદા તૂષ્ણીમેવ સ્યાન્નાઙ્ગીકર્તવ્યમ્| તદુક્તં નાપ્યનભિમતં પ્રસહ્ય પુનર્વક્તવ્યમિતિ| દ્વેષ્યાં ચ સઙ્કથાં રાજ્ઞો વર્જયેત્| તથાવિપશ્ચિદપિ પણ્ડિતોઽપિ રાજાદેરચિત્તજ્ઞ અતિપ્રિયોઽપિ તસ્યૈવાચિત્તજ્ઞત્વેન શીઘ્રમેવ વિપરીતત્વં દ્વેષ્યતાં યાતિ| તથા બાલિશોઽપિ મૂર્ખોઽપિ રાજાદેર્ભાવિચ્ચિત્તજ્ઞઃ દ્વેષ્યોઽપિ શીઘ્રં વિપરીતત્વમતિપ્રિયત્વં યાતીતિ| તથા સ્વલ્પાન્યપિ કાર્યાણિ રાજાનમજ્ઞાપયિત્વા ન કાર્યાણિ| તથા રાજ્ઞઃ કોષસ્થાનેઽવરોધે ચાન્તઃપુરે અકારણં ન યાયાત્| સકારણં ગતોઽપિ ન ચિરકાલં ન બહુકાલં તત્ર તિષ્ઠેત્| સ્વલ્પેઽપિ લાભેઽનુદ્ધતમાનસઃ સન્ રાજ્ઞસ્તુષ્ટિં દર્શયેત્| તથાન્યેન સહ પરસ્પરાલાપં રાજવેશ્મનિ વર્જયેત્| તથાન્યેન સહ કૌલીનં જનવાદં ચ કુર્યાત્ તથાન્યેન સહ દ્વન્દ્વવાદિતાં વિરોધવાદં વર્જયેત્| રાજલીલાં ચાત્મનો વર્જયેત્| તથા વસ્ત્રાભરણવાહનાદિકં રાજસદૃશં વર્જયેત્| નૃપેણ ચ યદાત્મનૈવ દત્તં વસ્ત્રાદિ તત્તુષ્ટ્યા ધારયેત્| રાજ્ઞાનુજ્ઞાતં તદ્દારાદિપરિચ્છદદત્તં ન ગૃહ્ણીયાદિત્યેવશબ્દાર્થઃ| હસિતવ્યે વસ્તુનિ રાજ્ઞઃ પુરતઃ સ્મિતં મુખવિકાસરૂપમીષદ્ધસિતં કાર્યમ્| પ્રભોરેવાનુવૃત્તિતઃ તેનૈતદુક્તં ભવતિ- યદિ પ્રભુર્હસતિ તદૈવ કાર્યમ્ (સ્મિતમ્), અથ ન હસતિ તત્ર મૌનમેવ| યાવચ્ચ હસતિ તાવદેવૈવં કરણીયમિતિ| રાજ્ઞાન્યેન વા પરમર્મણ્યુચ્યમાને મૂકતામવલમ્બેત| મૂકો વાગ્વિરહિતઃ| સ્વમર્મણિ તૂચ્યમાને બાધિર્યાદીન્ કુર્યાત્| એતાવતા હિ લોકો નાભિભવિતું શક્નોતિ| અત્યાયાસેન ચાત્માનમુચ્છ્રિતં બહુધનં પૂજાદિકયુક્તં ન કુર્યાત્| યત્ર એવંવિધ ઉચ્છ્રાયે સ્વલ્પેનાપિ ધિક્કારેણ શીઘ્રમેવ પાતઃ એતદુચ્યતે અત્યાયાસેનોચ્છ્રાયાત્ પાતો યથા દુઃખકરો ન તથા સ ઉચ્છ્રાયઃ સુખકરો ભવતિ|| ૧૦૩||

Adhikarana rAjasevAyAH kaThinatvam (104) · Śloka 104

આસન્નસેવા નૃપતેઃ ક્રીડાશસ્ત્રાહિપાવકૈઃ| કૌશલેનાતિમહતા વિનીતૈઃ સા નિરુધ્યતે| પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપમૈશ્વર્યં બહુમાનં ચ ભૂપતેઃ| યથોપભુઞ્જીત ચિરં તથા સ્યાદપ્રમાદવાન્||૧૦૪||

નૃપતે રાજ્ઞઃ સેવાસન્નત્વેન નૈકટ્યેન શસ્ત્રાદિના ચ ક્રીડાસદૃશમપાયબાહુલ્યાત્| સા ચાસન્નસેવા વિનીતૈઃ પુરુષૈરતિમહતા સેવાકુશલત્વેન નિર્વાહ્યતે| ન તુ યથાસુખમ્| તથા ભૂપતે રાજ્ઞઃ સકાશાદ્ દુષ્પ્રાપમૈશ્વર્યં બહુમાનં ચ પ્રાપ્ય ન તથા પ્રમાદિના ભવિતવ્યં, યથા તદૈશ્વર્યં બહુમાનં ચ ચિરમુપયોક્તું શક્યતે|| ૧૦૪||

Adhikarana rAj~jaH shayyAbhimantraNam (105) · Śloka 105

વિદધ્યાત્પરિતઃ શય્યાં રક્ષામન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્||૧૦૫||

તસ્ય ચ રાજ્ઞો ભિષગ્યથોચિતે કાલે શય્યાં વિદધ્યાત્| કિમ્ભૂતામ્? પરિતઃ સમન્તાદ્રક્ષામન્ત્રૈરભિમન્ત્રિતામ્|| ૧૦૫||

Adhikarana rAj~jaH svastyayanam (106) · Śloka 106

રાત્રૌ સિદ્ધાર્થકાન્ ભૂતિમક્ષતૈરન્વિતાં શુચિમ્| રક્ષાશક્તિં તથોચ્છીર્ષે સયવાઙ્કુરયાવકામ્| સદૂર્વં પૂર્ણકલશં સપુષ્પફલપલ્લવમ્| ઉપહારં ચ સન્ધ્યાયાં ભુક્ત્વા ચાન્તે નિશાસુ ચ| એતત્સ્વસ્ત્યયનં કર્મ કર્તવ્યં શુચિના શુચેઃ| આયુષ્યં પૌષ્ટિકં ભૂતવિષકાર્મણપાપ્મજિત્||૧૦૬||

રાત્રૌ ચ સિદ્ધાર્થકાન્ રક્ષામન્ત્રાભિમન્ત્રિતાન્ વિદધ્યાત્| ભૂતિં ચ ભસ્મરક્ષામન્ત્રાભિમન્ત્રિતાં વિદધ્યાત્| કિમ્ભૂતામ્? અક્ષતૈર્યવૈરન્વિતામ્| શુચિં ચ| તથોચ્છીર્ષકે શય્યાયાઃ પૂર્વભાગે રક્ષાશક્તિં રક્ષાર્થાં દેવીં વિશેષપ્રતિયાતનાં ચિત્રાદિકૃતાં વિદધ્યાત્| યવાઙ્કુરૈર્યાવકેનાલક્તકેન સહિતં દૂર્વયા શાડ્વલેન સંયુક્તં નાનાવિધૈઃ પુષ્પૈઃ ફલૈશ્ચ સંયુક્તમુદકપૂર્ણં કલશમુચ્છીર્ષકે વિદધ્યાત્| સન્ધ્યાયાં ચોપહારમુચ્છીર્ષં વિદધ્યાત્| એતચ્ચ સ્વસ્ત્યયનં કર્મ શુચિના ભિષજા શુચેર્ભૂભૃતો ભૂપતેઃ કર્તવ્યમ્| ન કેવલં રાત્ર્યારમ્ભે કાર્યં યાવત્ ભુક્ત્વા ચ કાર્યમ્| નિશાન્તે ચ કાર્યમ્| આયુષો હિતં પૌષ્ટિકમૃદ્ધિકરં ભૂતાદિનાશનં ચ, કાર્મણં વશીકરણાદ્યર્થં મન્ત્રાદિ|| ૧૦૬||

Adhikarana viShasAdhanaprakaraNopasaMhAraH (107) · Śloka 107

સંક્ષેપ એષ વિષપાલનસાધનાય પ્રોક્તસ્તુ વિસ્તરવિધિઃ પુનરુત્તરે તુ| આલોચ્ય સમ્યગખિલં મતિપૂર્વકારી યુઞ્જીત તં પરિવિકલ્પ્ય વિકારચિહ્નમ્||૧૦૭||

એષોઽસ્મિન્નધ્યાયે વિષપાલનાય વિષરક્ષણાય તથા તદુદ્ભવાનાં વ્યાધીનાઞ્ચ સાધનાય ચિકિત્સાર્થં સંક્ષેપઃ પ્રોક્તઃ| વિસ્તરવિધિસ્તુ પુનરુત્તરસ્થાને વક્ષ્યતે| ઇત્યેતદખિલમશેષં બુદ્ધ્યા આલોચ્ય વિકલ્પ્ય સમ્યક્ મતિપૂર્વકારી, ન તુ યત્કિઞ્ચનકારી વિકારલક્ષણં પરિકલ્પ્ય તં વિષપાલનસાધનવિધિં યુઞ્જીત|| ૧૦૭||

Adhikarana viShAdirakShaNopAyAnusAraNaphalam (8) · Śloka 8

ઇતિ વિષગરરક્ષો રક્ષણાયોપદેશં ભજતિ નરપતિર્યો નિત્યમેવાપ્રમત્તઃ| નિજપરરિપુવૃન્દૈરપ્રધૃષ્યો મહાત્મા જનયતિ જનતાયાઃ ક્ષેમયોગૌ ચિરાય||૧૦૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને અન્નરક્ષાવિધિર્નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||

ઇત્યનેન પ્રકારેણ વિષરક્ષણાય ગરરક્ષણાય રક્ષોરક્ષણાય ભૂતરક્ષણાય યો નરપતિરપ્રમત્તઃ સન્નુપદેશં ભજતિ સેવતે, સ નરપતિર્નિજૈ રિપુવૃન્દૈઃ સહજૈઃ કામાદિભિઃ શત્રુભિઃ પરાણાં સંવરણદેશાદીનાં રિપૂણાં વૃન્દૈરપ્રધૃષ્યો દુરભિભવઃ સન્ મહાત્મા જનતાયાઃ પ્રજાયાઃ સમ્બન્ધિનૌ યોગક્ષેમૌ ચિરાય બહુકાલં જનયતિ જનતાયા યોગક્ષેમૌ સમ્પાદયતીત્યર્થઃ|| ૧૦૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને અષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||