8. annarakṣāvidhiḥ

Adhikarana athAnnarakShAvidhirnAmAShTamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽન્નરક્ષાવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana annapAnadUShaNahetavaH (2) · Śloka 2

ઈશ્વરાણાં વસુમતાં વિશેષેણ તુ ભૂભુજાં પ્રાયેણ મિત્રેભ્યોઽપ્યમિત્રા ભૂયાંસો ભવન્તિ| તતસ્તત્પ્રયુક્તાઃ સમાસન્નવર્તિનોઽન્નપાનાદિષુ વિષં પ્રયચ્છન્તિ| સ્ત્રિયશ્ચ તત્પ્રણિધિપ્રયુક્તાઃ સૌભાગ્યલોભેન||૨||

Adhikarana prANAcAryalakShaNAni (3) · Śloka 3

તસ્માદ્રાજા કુલીનં સ્નિગ્ધમાપ્તમાસ્તિકમાર્યમાર્યપરિગ્રહં દક્ષં દક્ષિણં નિભૃતં શુચિમનુદ્ધતમનલસમવ્યસનિનમનહંકૃતમકોપનમસાહસિકં વાક્યાર્થાવબોધકુશલં નિષ્ણાતમષ્ટાઙ્ગે યથામ્નાયમાયુર્વેદે સુવિહિતયોગક્ષેમં સન્નિહિતાગદાદિયોગં સાત્મ્યજ્ઞં ચ પ્રાણાચાર્યં પરિગૃહ્ણીયાત્||૩||

Adhikarana rAjA vaidyAyatto bhavet (4) · Śloka 4

તમર્થમાનાભ્યાં યથાકાલં ગુરુમિવ શિષ્યઃ, પિતરમિવ પુત્રઃ પૂજયેત્| પ્રતિકૂલમપિ તદ્વચઃ સામ્પ્રતં મતમિતિ પ્રતિમન્યેત| ન હિ ભદ્રોઽપિ ગજપતિર્નિરઙ્કુશઃ શ્લાઘનીયો જનસ્ય તસ્માત્તદાયત્તમાહારવિહારં પ્રતિ ચાત્માનં કુર્યાત્||૪||

Adhikarana tatra hetuH (5) · Śloka 5

ઉપાત્તમપિ ખલુ જીવિતમુપાયબલેન સ્વયમધિતિષ્ઠતિ||૫||

Adhikarana rAjA rAjagRuhAsanne prANAcAryaM niveshayet (6) · Śloka 6

અપિ ચ બહુપરિગ્રહા નરપતયઃ| સન્તિ ચાશુકારિણઃ શૂલસંન્યાસાદયઃ| પ્રતિક્ષણં પ્રત્યવેક્ષણીયાવસ્થાશ્ચ રોગિણો વિશેષેણ રાજાનઃ| તે હિ પ્રમાદપરિગતા દુઃખાસહિષ્ણવશ્ચ સ્વયમપ્યપથ્યરુચયઃ સન્નિહિતાહિતપ્રિયવચનપ્રાયપરિચારકાશ્ચ તસ્માદ્ભિષજો રાજા રાજગૃહાસન્ને નિવેશનં કારયેત્| તથાહિ સર્વોપકરણેષુ નૃપતિ શરીરોપયોગિષ્વપરોક્ષવૃત્તિર્ભવતિ||૬||

Adhikarana rAjAnaM bhiShak svayamannaM bhojayet (7) · Śloka 7

સ સમ્યક્સમ્પન્નમન્નં સુપરીક્ષિતં વિશુદ્ધમગ્ન્યાદિષુ પ્રાગુપનીતં શિખિના દૃષ્ટમભિપ્રોક્ષિતં પ્રોક્ષણૈઃ પુરઃસ્થિતો રાજાનં હસ્તબદ્ધૌષધિરત્નં ભોજયેત્||૭||

Adhikarana rAjabhojane~agadapraliptadundubhivAdanam (8) · Śloka 8

ભુઞ્જાનસ્ય ચાસ્ય દુન્દુભીનગદપ્રલિપ્તાન્ વાદયેત્||૮||

Adhikarana saviShAnnalakShaNam (9) · Śloka 9

તત્ર સવિષમન્નમ્ સ્રાવ્યમાણમવિસ્રાવ્યં ભવતિ, ચિરેણ પચ્યતે, પક્વં ચ સદ્યઃ પર્યુષિતમિવ નિરૂષ્મ સ્તબ્ધં ચ જાયતે,યથાસ્વં વર્ણગન્ધરસૈર્વ્યાપદ્યતે, પ્રક્લિદ્યતે, ચન્દ્રકાચિતં ચ ભવતિ||૯||

Adhikarana saviShaduShTavya~jjanalakShaNam (10) · Śloka 10

વ્યઞ્જનાનામાશુ શુષ્કત્વં ભવતિ ક્વાથઃ| ધ્યામતા શ્યામતા હીનાતિરિક્તવિકૃતાનાં ચાત્રચ્છાયાનાં દર્શનમદર્શનમેવ વા, ફેનપટલસીમન્તોર્ધ્વવિવિધરાજિતન્તુબુદ્બુધપ્રાદુર્ભાવો, વિશેષેણ લવણોલ્બણેષ ફેનમાલા||૧૦||

Adhikarana saviShamAMsarasAdilakShaNam (11) · Śloka 11

રસસ્ય મધ્યે નીલા રાજિઃ, પયસસ્તામ્રા, મદ્યતોયયોઃ કાલી, દધ્નઃ શ્યાવા, તક્રસ્ય નીલપીતા, મસ્તુનઃ કપોતાભા, ધાન્યામ્લસ્ય કૃષ્ણા, દ્રવૌષધસ્ય કપિલા, ઘૃતસ્ય કપિલાભા, ક્ષૌદ્રસ્ય હરિતા, તૈલસ્યારુણા, વસાગન્ધશ્ચ||૧૧||

Adhikarana viShadUShitaphalalakShaNam (12) · Śloka 12

ફલાનામામાનાં પાકઃ, પક્વાનાં પ્રકોથઃ||૧૨||

Adhikarana viShadUShitadravyalakShaNam (13) · Śloka 13

દ્રવ્યાણામાર્દ્રાણાં સહસા મ્લાનત્વમુત્પક્વભાવઃ, શુષ્કાણાં શ્યાવતા વૈવર્ણ્યં વા, કઠિનાનાં મૃદુતા, મૃદૂનાં કઠિનત્વમ્||૧૩||

Adhikarana viShadUShitamAlyalakShaNam (14) · Śloka 14

માલ્યસ્ય મ્લાનતા ગન્ધનાશઃ સ્ફુટિતાગ્રત્વમ્||૧૪||

Adhikarana saviShAstaraprAvaraNalakShaNam (15) · Śloka 15

આસ્તરણપ્રાવરણાનાં ધ્યામમણ્ડલતા તન્તુરોમપક્ષ્મશાતનં ચ||૧૫||

Adhikarana viShaduShTAnAM lohamaNimayAnAM bhAjanAdInAM lakShaNam (16) · Śloka 16

લોહમણિમયાનાં પઙ્કમલોપદેહઃ, સ્નેહરાગગૌરવપ્રભાવર્ણસ્પર્શનાશશ્ચ||૧૬||

Adhikarana viShadAturlakShaNam (17) · Śloka 17

વિષદસ્તુ સ્વદોષશઙ્કયા ત્રસ્તો, ભીતઃ, સ્વેદવેપથુમાન્, શુષ્કશ્યાવવક્ત્રઃ, સમન્તાત્સોદ્વેગં વિલક્ષોઽભિવીક્ષતે, યત્ર ચાનેન વિષં પ્રયુક્તં તદ્વિશેષેણ| તથા સ્રસ્તોત્તરીયઃ સ્તમ્ભકુડ્યાદિભિરાત્માનમન્તર્ધત્તે| સ્ખલિતગતિર્દીનો લજ્જાવાનસ્થાનહાસી પૃષ્ટોઽપ્યસમ્બન્ધમુત્તરં દદાતિ, નૈવ વા| વિવક્ષુર્મુહ્યતિ, અઙ્ગુલીઃ સ્ફોટયતિ, ગ્રીવામાલભતે, શિરઃ કણ્ડૂયતિ, ઓષ્ઠૌ પરિલેઢ્કિ, જૃમ્ભતે, ભુવં વિલિખતિ, ક્રિયાસુ ત્વરતે, વિપરીતમાચરતિ, સ્વભૂમૌ ચ નાવતિષ્ઠતે||૧૭||

Adhikarana saviShAnnasya vanhyAdiShvapi parIkShAyAM hetuH (18) · Śloka 18

નૃપાજ્ઞાત્વરયાપિ કેચિદપરાધાન્તરાદ્વાઽનવસ્થિતસત્વાઃ સમાચરન્ત્યેવમ્| તસ્માદગ્ન્યાદિષ્વપિ પરીક્ષેત||૧૮||

Adhikarana saviShAnnaprakShepe vahneH sthitiH (19) · Śloka 19

વહ્નિસ્તુ સવિષમન્નં પ્રાપ્યૈકાવર્તો રૂક્ષમન્દાર્ચિરિન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણજ્વાલો ભૃશં ચટચટાયતે||૧૯||

Adhikarana saviShAnnaprakShepe dhUmasya varNanam (20) · Śloka 20

કુણપગન્ધી ધૂમશ્ચાસ્ય મૂર્ચ્છાપ્રસેકરોમહર્ષશિરોવેદનાપીનસદૃષ્ટ્યાકુલતાં જનયતિ||૨૦||

Adhikarana saviShAnnadhUmajeShu vikAreShu cikitsA (21) · Śloka 21

તત્ર નલદકુષ્ઠલામજ્જકૈઃ ક્ષૌદ્રદ્રુતૈર્નસ્યમઞ્જનં ચ કુર્યાત્| ધૂમમેવ વાપામાર્ગવિડઙ્ગબલાદ્વયચિત્રકમેષશૃઙ્ગિપુષ્પસુમનઃક્ષારકદ્રાક્ષાઘૃતગુડકૃતં પિબેત્||૨૧||

Adhikarana pakShyAdibhiH saviShAnnaparIkShaNam (22) · Śloka 22

સ્નેહલવણયોગાદપિ ચાગ્નિરિત્થં સ્યાત્| અતો વયોભિઃ પરીક્ષેત| તત્ર વિષજુષ્ટાહારાભ્યવહારાત્કાકાઃ ક્ષામસ્વરા ભવન્તિ| મક્ષિકાઃ સવિષાન્ને નનિલીયન્તે| નિલીનાશ્ચ વ્યાપદ્યન્તે| દૃષ્ટ એવ ચાસ્મિંસ્તુ ચકોરસ્યાક્ષિણી વિરજ્યેતે| કોકિલસ્ય સ્વરો વિકૃતિમેતિ| હંસસ્યગતિઃ સ્ખલતિ| કૂજતિ ભૃઙ્ગરાજઃ| માદ્યતિ ક્રૌઞ્ચઃ| વિરૌતિ કૃકવાકુઃ| વિક્રોશતિ શુકઃ શારિકા ચ| છર્દયતિ ચામીકરઃ| અન્યતો યાતિ કારણ્ડવઃ| મ્undefined્રિયતે જીવજ્જીવકો ગ્લાયતિ વા હૃષ્ટરોમા ભવતિ નકુલઃ| શકૃદ્વિસર્જતિ વાનરઃ| રોદિતિ પૃષતઃ| હૃષ્યતિ મયૂરઃ| દર્શનાદેવ ચાસ્ય વિષં મન્દતામુપૈતિ||૨૨||

Adhikarana saviShAnnoShmalakShaNam (23) · Śloka 23

વિષદૂષિતસ્ય પુનરાહારસ્યોષ્મા મયૂરકણ્ઠાભોઽભ્યુદેતિ| તદ્બાષ્પેણાપિ ધૂમવન્મૂર્ચ્છાદયઃ| તેષાં તદ્વદેવ સાધનમ્||૨૩||

Adhikarana saviShAnnasparshe vikArAstaccikitsA ca (24) · Śloka 24

હસ્તેન સ્પૃષ્ટમન્નં વિષવદ્દાહશોફસ્વાપનખશાતાન્ કરોતિ| તસ્ય શ્યામેન્દ્રગોપસોમોત્પલૈર્લેપઃ||૨૪||

Adhikarana saviShAnnAbhyavahAre lakShaNAni tatra cikitsAtideshaH (25) · Śloka 25

અભ્યવહ્રિયમાણં ત્વોષ્ઠચિમિચિમાન્તર્વક્ત્રદાહજિહ્વામૂલગૌરવહનુસ્તમ્ભદન્તહર્ષલાલાઃ કરોતિ રસાપરિજ્ઞાનં ચ| તત્ર ધૂમોક્તં દન્તકાષ્ઠોક્તં ચ કર્મ||૨૫||

Adhikarana AmAshayagataviShalakShaNam (26) · Śloka 26

આમાશયગતં સ્વેદમદમૂર્ચ્છાચ્છર્દિવૈવર્ણ્યાધ્માનરોમહર્ષદાહારુચિદૃષ્ટિહૃદયોપરોધાન્ બિન્દુભિશ્ચાચયમઙ્ગાનાં કરોતિ||૨૬||

Adhikarana AmAshayagataviShacikitsA (27) · Śloka 27

તત્ર મદનફલાલાબુબિમ્બીકોશાતકીફલૈર્દધિમધુયુક્તમાશુ વમનં દદ્યાત્, નિષ્પાવામ્બુભિર્વા| તતઃ સ્નિગ્ધશરીરં વિરેચયેત્||૨૭||

Adhikarana viriktasya jIvano nAmAgadasya pAnam (28) · Śloka 28

ત્રિફલાત્રિકટુનાગપુષ્પમધુકબર્હિણપર્ણીબૃહતીદ્વયચૂર્ણં સિંહવ્યાઘ્રવૃકતરક્ષુદ્વીપિમાર્જારસૃગાલમૃગગોધાનામન્યતમપિત્તરસસંયુક્તં સક્ષૌદ્રં પાનમેવ જીવનો નામાગદઃ પરં સર્વવિષૌષધમ્| તસ્મિન્ જીર્ણે શ્યામાવ્યોષાતિવિષાસિદ્ધેન પયસા ઘૃતેન વોપસ્તમ્ભિતાં યવાગૂં પાયયેત્| પરિણતાયાં ચ તસ્યાં ત્રિકટુકસિદ્ધેન મુદ્ગયૂષેણ કિઞ્ચિલ્લવણેન સસર્પિષ્કેણ મૃદ્વોદનં ભોજયેત્| મધુકશિરીષચન્દનૈશ્ચૈનમાલિમ્પેત્||૨૮||

Adhikarana pakvAshayagataviShalakShaNam (29) · Śloka 29

પક્વાશયગતં તૃડ્દાહમૂર્ચ્છાતીસારાટોપતન્દ્રેન્દ્રિયવિકૃતિબલભ્રંશકાર્શ્યપાણ્ડુત્વોદરાણિ જનયતિ||૨૯||

Adhikarana pakvAshayagataviShacikitsA (30) · Śloka 30

તત્ર નીલિનીફલયુક્તેન સર્પિષા વિરેચનં, સમાક્ષિકં ચ દૂષીવિષારિં દધ્ના પાયયેત્||૩૦||

Adhikarana dantakAShThaprayuktaviShalakShaNam (31) · Śloka 31

દન્તકાષ્ઠપ્રયુક્તે તુ વિષે કૂર્ચકવિશરણમૌષધગન્ધો રૂક્ષતા તાલુદન્તજિહ્વૌષ્ઠમાંસશો ફશ્ચ||૩૧||

Adhikarana dantakAShThaprayuktaviShacikitsA (32) · Śloka 32

તત્ર પ્રચ્છાય ધાતકીપુષ્પજામ્બવાસ્થિહરીતકીચૂર્ણૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ સપ્તચ્છદકલ્કેન વા પ્રતિસારણં કુર્યાત્ દાડિમકરમર્દભવ્યામ્રાતકકોલબદરરસક્ષૌદ્રયુક્તં ગણ્ડૂષમ્||૩૨||

Adhikarana jihvAnirlekhanAdiprayuktavisheSho dantakaviShalakShaNacikitsAtideshaH (33) · Śloka 33

અનેન જિહ્વાનિર્લેખનકવલગણ્ડૂષા વ્યાખ્યાતાઃ||૩૩||

Adhikarana a~jjanaprayuktaviShalakShaNam (34) · Śloka 34

અઞ્જનપ્રયુક્તેઽશ્રૂપદેહરાગ વેદનાદૃષ્ટિવિભ્રમા ભવન્ત્યાન્ધ્યઞ્ચ||૩૪||

Adhikarana a~jjanaprayuktaviShacikitsA (35) · Śloka 35

તત્ર સર્પિષ્પાનં યોજ્યં શ્રૃતેન પયસા સપ્તકૃત્વઃ પિપ્પલીર્ભાવયેત્| તતસ્તત્કલ્કેન સર્પિર્વિપક્વં નેત્રતર્પણમ્| કપિત્થમેષશ્રૃઙ્ગીભલ્લાતકાનાં પુષ્પૈર્વરણનિર્યાસેન વાઞ્જનં બૃહતીશિરીષબીજપ્રપૌણ્ડરીકનાગબલાચૂર્ણં સપ્તકૃત્વો મધુના ભાવયેત્| તચ્ચ સ્રોતોઽઞ્જન સુવર્ણચૂર્ણયુક્તમઞ્જનં દેયમ્||૩૫||

Adhikarana nasyadhUmaprayuktaviShalakShaNam| (36) · Śloka 36

નસ્યધૂમપ્રયુક્તે શિરોરુક્કફાસ્રાવઃ ખેભ્યો રુધિરાગમનમિન્દ્રિયવૈકૃતં ચ||૩૬||

Adhikarana nasyadhUmaprayuktaviShacikitsA (37) · Śloka 37

તત્રાઽતિવિષાશ્વેતાકાકમાચીમદયન્તિકાકલ્કે ક્ષીરસિદ્ધં સર્પિર્ન્નસ્યે પાને ચ વિદધ્યાત્||૩૭||

Adhikarana abhya~ggaprayuktaviShalakShaNam (38) · Śloka 38

અભ્યઙ્ગપ્રયુક્તે ત્વગ્દાહસ્વેદપાકસ્ફોટાવદારણાનિ||૩૮||

Adhikarana abhya~ggaprayuktaviShacikitsA (39) · Śloka 39

તત્ર શીતામ્બુપરિષિક્તસ્ય ચન્દનતગરોશીરકુષ્ઠવેણુપત્રિકામૃતાસોમવલ્લીશ્વેતાપદ્મકાલેયકૈરનુલેપનમ્| એતાન્યેવ ચ સકપિત્થરસગોમૂત્રાણિ પાનમ્| ગિરિકર્ણિકાશ્વેતમૂલપ્રિયઙ્ગુસારિવામધુકસર્પસુગન્ધામૃગોર્વારુકતકમૂલાનિશેલુક્વાથપિષ્ટાનિ પ્રલેપઃ||૩૯||

Adhikarana udvartanAdiprayuktaviSheShvabhya~ggaviShalakShaNacikitsAtideshaH (40) · Śloka 40

અનેનોદ્વર્તનઘર્ષણપરિષેકાનુલેપનભૂષણયાનશય્યાઽઽસ્તરણવસ્ત્રકવચપાદુકોપાનત્પાદપીઠા વ્યાખ્યાતાઃ||૪૦||

Adhikarana ABaraNaprayuktaviShasya visheShacikitsA (41) · Śloka 41

વિશેષતસ્ત્વાભરણકૃતે વિકારેઽશ્વગન્ધાપામાર્ગકિણિહીખદિરશિરીષકલ્કૈર્ગોપિત્તયુક્તૈઃ પ્રદેહઃ||૪૧||

Adhikarana pAdapIThaprayuktaviShasya visheShacikitsA (42) · Śloka 42

પાદપીઠકૃતે શ્લેષ્માતકસર્પસુગન્ધામ્રકલ્કો મધુયુક્તઃ||૪૨||

Adhikarana CatraprayuktaviShalakShaNam (43) · Śloka 43

છત્રપ્રયુક્તે વેદનાસ્ફોટાનાં ક્ષિપ્રપાકાનાં પક્વજામ્બવપ્રકાશાનાં પ્રાદુર્ભાવઃ||૪૩||

Adhikarana Catraprayukte viShacikitsA (44) · Śloka 44

તત્ર મધુકપાટલાકશેરુકલોધ્રાઞ્જનકુષ્ઠસર્પસુગન્ધાખદિરશિરીષકલ્કૈઃ સર્વગાત્રપ્રદેહઃ||૪૪||

Adhikarana cAmaravyajanaprayuktaviSheShu CatraviShalakShaNacikitsAtideshaH (45) · Śloka 45

અનેન ચામરવ્યજને વ્યાખ્યાતે||૪૫||

Adhikarana shiro~abhya~ggaprayuktaviShalakShaNam (46) · Śloka 46

શિરોઽભ્યઙ્ગપ્રયુક્તે શિરોવેદના ગ્રન્થિજન્મ કેશચ્યવનં ચ||૪૬||

Adhikarana shiro~abhya~ggaprayuktaviShacikitsA (47) · Śloka 47

તત્ર શ્યામાપાલિન્દીતણ્ડુલીયકચૂર્ણઘૃતર્ક્ષપિત્તૈઃ સુભાવિતયા કૃષ્ણમૃદા પ્રલેપઃ| ગોમયમાલતી મૂષિકકર્ણ્યન્યતમરસો વાઽઽગારધૂમો વા શ્લેષ્માતકત્વક્પાટલાશિરીષમધુકહરિદ્રાદ્વયૈરજાક્ષીરાલોડિતૈઃ પરિષેકઃ||૪૭||

Adhikarana shiraHsnAnodakAdiprayuktaviShe shiro~abhya~ggavilakShaNacikitsAtideshaH (48) · Śloka 48

અનેન શિરઃસ્નાનોદકકઙ્કતસ્રગુષ્ણીષા વ્યાખ્યાતાઃ||૪૮||

Adhikarana karNapUraNaprayuktaviShalakShaNam (49) · Śloka 49

કર્ણપૂરણપ્રયુક્તે શોફશૂલપાકાઃ શ્રોત્રવૈગુણ્યં ચ||૪૯||

Adhikarana karNapUraNaprayuktaviShacikitsA (50) · Śloka 50

તત્ર બહુપત્રાસ્વરસો ઘૃતક્ષૌદ્રસંયુક્તઃ પ્રતિપૂરણં સોમવલ્કરસો વા સુશીતઃ||૫૦||

Adhikarana mukhAlepaprayuktaviShalakShaNam (51) · Śloka 51

મુખાલેપપ્રયુક્તે મુખશ્યાવતા પદ્મકણ્ટકા ભવન્ત્યભ્યઙ્ગજાશ્ચ વિકારાઃ||૫૧||

Adhikarana mukhAlepaprayuktaviShacikitsA (52) · Śloka 52

તત્ર મધુકપયસ્યાબન્ધુજીવભઞ્જીપુનર્નવચન્દનૈઃ સઘૃતૈર્લેપો મધુસર્પિષી પાનમ્||૫૨||

Adhikarana saviShapuShpAghrANaprayuktaviShalakShaNam (53) · Śloka 53

સવિષપુષ્પાઘ્રાણાચ્છિરોવ્યથાસાશ્રુનેત્રત્વં ગન્ધાજ્ઞાનં ચ||૫૩||

Adhikarana saviShapuShpAghrANaprayuktaviShe mukhAlepaviShacikitsitaviShAnnabAShpacikitsitayoratideshaH (54) · Śloka 54

તત્રાનન્તરોક્તો વિધિર્બાષ્પોદિતશ્ચેતિ||૫૪||

Adhikarana saviShopakaraNadravyAdInAM shuddhiH (55) · Śloka 55

ભવતિ ચાત્ર- ફલમૂલચ્છદાદીનાં દદ્યાત્પ્રક્ષાલનોદકમ્| ભાજનવ્યઞ્જનાનાં ચ તથા કુર્યાદતન્દ્રિતઃ| ઘ્રેયાણિ ઘ્રાપયિત્વા તુ સ્પૃશ્યાન્ સંસ્પૃશ્ય તાનપિ| પ્રતીવાપં તતો દત્ત્વા પ્રતીક્ષ્યૈવૈકનાડિકામ્| તતો વિજ્ઞાય શુદ્ધિં ચ ભાજનસ્યોદકસ્ય ચ| આહારમુપયુઞ્જીત યથાવદ્વસુધાધિપઃ||૫૫||

Adhikarana rAj~jaH haste tIkShNaviShasandhAraNaphalam ; bheShajAgAralakShaNam (56) · Śloka 56

મન્દં તીક્ષ્ણવિષાભ્યાસાદ્વિષમુત્ક્ષીયતે ભૃશમ્| તસ્માત્તીક્ષ્ણવિષં હસ્તે બધ્નીયાત્કુશલો ભિષક્| વિષસન્ધારણં ધન્યં રક્ષોઘ્નં પ્રીતિવર્ધનમ્| અપિ ચ- સાપિધાનઘટીમૂટફલકસ્થાપિતૌષધમ્| પ્રાગુદીચ્યોર્દિશોર્ગુપ્તં ભેષજાગારમિષ્યતે||૫૬||

Adhikarana mahAnasalakShaNam (57) · Śloka 57

ઉચ્ચૈઃ પ્રશસ્તદિગ્દેશં બહુવાતાયનં મહત્| મહાનસં સુસમ્મૃષ્ટં વિશ્વાસ્યજનસેવિતમ્| સદ્દ્વાસ્થાધિષ્ઠિતદ્વારં કક્ષ્યાવસ્તુવિતાનકમ્| સુધૌતદૃઢકુમ્ભાદિ પરિશુદ્ધજલેન્ધનમ્||૫૭||

Adhikarana sUdAnAM lakShaNam (58) · Śloka 58

સ્વકર્મકુશલા દક્ષાઃ સૂદાસ્તત્રાપ્રમાદિનઃ| ક્લૃપ્તકેશનખાઃ પિત્ર્યા રાજ્ઞઃ કૃત્યૈરસઙ્ગતાઃ||૫૮||

Adhikarana sUdAdhipalakShaNam (59) · Śloka 59

તેષામધિપતિર્વિપ્રઃ કુલજઃ સુપરીક્ષિતઃ| સંવિભક્તશ્ચ ભક્તશ્ચ શુચિર્વૈદ્યવશાનુગઃ||૫૯||

Adhikarana sAmAnyato rAjaparicArakANAM janAnAM lakShaNam (60) · Śloka 60

સર્વેઽપિ ભૂભૃદાસન્નાઃ શસ્તાઃ સતતમીદૃશાઃ| મિથો વિગ્રહસઙ્ઘાતરહિતા ભૂભૃતે હિતાઃ||૬૦||

Adhikarana rAjaparicArakAdiShu vaidyasya kartavyam (61) · Śloka 61

તાન્ વૈદ્યો ગુણવાનેકો મનસા પ્રતિજાગૃયાત્| ભૂભૃદ્દેહોપકરણસંરક્ષણસમુદ્યતઃ||૬૧||

Adhikarana vijayayAtrAyAM vaidyasya kartavyavidhiH (62) · Śloka 62

અથાભ્યમિત્રં વ્રજતો જિગીષોર્વૈદ્યઃ સુસજ્જૌષધશસ્ત્રયન્ત્રઃ| તુઙ્ગધ્વજાખ્યાતનિવાસભૂમિર્યુદ્ધાગતં યોધજનં ચિકિત્સેત્||૬૨||

Adhikarana shatrudUShitAnAM mArgAdInAM shodhanAdi (63) · Śloka 63

પન્થાનમુદકં છાયાં ભક્તં યવસમિન્ધનમ્| દૂષયન્ત્યરયો યસ્માત્તાન્ વિદ્યાચ્છોધયેત ચ| પ્રસ્થાનં વા નિવેશં વા નાવિજ્ઞાય પ્રયોજયેત્| ભૂવારિતૃણકાષ્ઠાશ્મમાર્ગોન્માર્ગવનસ્પતીન્||૬૩||

Adhikarana viShopahatabhUmilakShaNam (64) · Śloka 64

વિષેણોપહતા ભૂમિઃ ક્વચિદ્દગ્ધેવ લક્ષ્યતે| પ્રમ્લાનતૃણગુલ્માદિમૃતકીટસરીસૃપાઃ||૬૪||

Adhikarana viShopahatabhUmidoShavikArAH (65) · Śloka 65

વિશીર્યન્તે ખુરનખા દાહકણ્ડૂરુજાન્વિતાઃ| છર્દિર્મૂર્ચ્છા જ્વરો મોહઃ શિરોદુઃખં ચ જાયતે||૬૫||

Adhikarana viShopahatabhUmidoShavikAre cikitsA (66) · Śloka 66

તત્ર સૌભાઞ્જનાન્મૂલં સોમવલ્લીમુશીરકમ્| માતુલુઙ્ગરસં હિઙ્ગું પાયયેદ્દધિમાત્રયા| મૂત્રાણ્યજાવિહસ્તિભ્યો માંસાનિ રુધિરાણિ ચ| સર્વગન્ધૈઃ સમં યોજ્યં પચેત્પક્વે ચ નિક્ષિપેત્| સોમરાજીં સુનન્દાખ્યાં સરલાં ગન્ધનાકુલીમ્| ચારટીં ત્રાયમાણાં ચ પ્રોક્ષયેત્તેન તાં ભુવમ્||૬૬||

Adhikarana saviShajalalakShaNam (67) · Śloka 67

સવિષં વિરસં તોયં કવોષ્ણં રાજિભિશ્ચિતમ્| ફેનિલં ગુરુ વિચ્છિન્નં ખગૈરનભિનન્દિતમ્||૬૭||

Adhikarana saviShajalasAdhitaudanalakShaNam (68) · Śloka 68

મૃતાકુલિતમત્સ્યઞ્ચ સ્પર્શાદ્રુક્શોફકણ્ડુમત્| ઓદનઃ સાધિતસ્તેન ભુક્તમાત્રોઽપિ દહ્યતે| વિદગ્ધઃ પચ્યતે કૃચ્છ્રાત્પક્વો મૂર્ચ્છાજ્વરપ્રદઃ| દર્શયેત્સર્વતો નીલપીતકર્બુરલોહિતમ્||૬૮||

Adhikarana saviShaudanabhojanavikAre cikitsA (69) · Śloka 69

તત્ર શિગ્વ્રાદિમગદં ભૂમિદોષોદિતં પિબેત્| અજશૃઙ્ગી વિશાલાખ્યાં વિષઘ્નીમુત્તમારણીમ્| ફણિજ્જકં પ્રતિવિષાં દગ્ધ્વા તદ્ભસ્મ ગાલયેત્| બહુશો ગાલિતં તચ્ચ પાચયેત્તત્ર ચ ક્ષિપેત્| કલ્કયિત્વા પ્રતીવાપં સરલં રજનીદ્વયમ્| એલામુદીચ્યં મઞ્જિષ્ઠાં સુનન્દાં બાકુચીમપિ| પાત્યન્તે બિન્દવસ્તસ્માદ્યત્ર તન્નિર્વિષી ભવેત્| પાટલાપારિભદ્રાશ્વકર્ણશમ્યાકસિધ્રકાન્| કલશાન્તર્ગતાન્દગ્ધ્વા પ્રક્ષિપેત્સવિષેઽમ્ભસિ||૬૯||

Adhikarana viShasaMyuktavAyulakShaNa~jcikitsA ca (70) · Śloka 70

શીતે ઘર્મો હિમશ્ચોષ્ણે મારુતો વિષસંયુતઃ| ભ્રમમૂર્ચ્છાદિકારી ચ શિગ્વ્રાદિસ્તત્ર વેષ્યતે| દેવદારુનતાનન્તામધુકાર્જુનગૈરિકમ્| વજ્રકન્દં લતાં લોધ્રં વિકિરેચ્છ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| વૃક્ષાગ્રેષુ પતાકાસુ દૂષ્યેષુ સુમહત્સુ ચ| સર્વતશ્ચૂર્ણસમ્પર્કાન્નિર્વિષો જાયતેઽનિલઃ||૭૦||

Adhikarana viShadUShitapAdapalakShaNa~jcikitsA ca (71) · Śloka 71

વિકૃતા ભવતિ છાયા પાદપે વિષદૂષિતે| નિર્ગન્ધમતિગન્ધં વા તત્પુષ્પં હૃચ્છિરોરુજમ્| કુર્યાત્ ફલપલાશાદિ કણ્ડૂપાકાતિસારકૃત્| ભૂમિમુદ્દિશ્ય યત્પ્રોક્તં તત્સર્વં તત્ર ચેષ્યતે||૭૧||

Adhikarana aviditakanyAsparshe niShedhaH (72) · Śloka 72

ન ચ કન્યામવિદિતાં સંસ્પૃશેદપરીક્ષિતામ્| વિવિધાન્કુર્વતે યોગાન્કુશલાઃ ખલુ માનવાઃ||૭૨||

Adhikarana viShakanyAsRuShTiH viShakanyAlakShaNa~jca (73) · Śloka 73

આજન્મવિષસંયોગાત્ કન્યા વિષમયી કૃતા| સ્પર્શોચ્છ્વાસાદિભિર્હન્તિ તસ્યાસ્ત્વેતત્પરીક્ષણમ્| તદ્ધસ્તકેશસંસ્પર્શાન્ મ્લાયતે પુષ્પપલ્લવૈઃ| શય્યાયાં મત્કુણૈર્વસ્ત્રે યૂકાભિઃ સ્નાનવારિણિ| જન્તુભિર્મ્રિયતે જ્ઞાત્વા તામેવં દૂરતસ્ત્યજેત્||૭૩||

Adhikarana rAj~jo nAdeyaM bhojanam (74) · Śloka 74

નાપ્રોક્ષિતં નાવિદિતં ભિષજા નાનવેક્ષિતમ્| નાપ્રાશિતં ચ સૂદાદ્યૈઃ કિઞ્ચિદપ્યાહરેન્નૃપઃ||૭૪||

Adhikarana sarvArthasiddhAkhyama~jjanam (75) · Śloka 75

ધન્યં સર્વાર્થસિદ્ધાખ્યં પાપરક્ષોવિષાપહમ્| પરં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં શત્રુઘ્નં વક્ષ્યતેઽઞ્જનમ્| અથ શુક્લપક્ષે પુણ્યેઽહનિ પુષ્યપુનર્વસુહસ્તચિત્રામૃગશિરઃશ્રવણરેવતીશતભિષક્પ્રાજાપત્યોત્તરાણામન્યતમેન નક્ષત્રેણ યોગમુપગતે ભગવત્યૌષધિપતૌ પ્રશસ્તે મુહૂર્તે સિન્ધુસ્રોતઃસમુત્થં સ્નિગ્ધં સપ્રભં ગન્ધવર્ણચ્છદૈર્નીલોત્પલાભમઞ્જનમાહરેત્||૭૫||

Adhikarana a~jjanaprajvAlanam (76) · Śloka 76

તસ્યાષ્ટૌ ભાગાઃ કનકરજતોદુમ્બરાણામેકૈકો ભાગઃ| તત્સર્વં મૂષાયાં પ્રક્ષિપ્ય બલિમંગલપૂર્વકમગ્નિમુપસમાધાય ખદિરકદરધવસ્યન્દનાનામન્યતમદારુભિર્ગોમયૈર્વા પ્રજ્વાલયેત્||૭૬||

Adhikarana a~jjananiShecanam (77) · Śloka 77

તતશ્ચાર્યાવલોકિતેશ્વરમાર્યતારાં બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રાદિત્યસોમવરુણવૈશ્વાનરવાયુવિષ્ણુજનકભરદ્વાજધન્વન્તરિસુશ્રુતભવ્ય-સુકન્યાસ્કન્દશ્ચ્યવનવૈનતેયાનન્યાંશ્ચ યથાવિધ્યુક્તદેવતાઃ સુમનોઽક્ષતલાજસ્વસ્તિકસંયાવનિસ્તુષયવસંસ્કૃતગુડઘૃતમિશ્રપાયસૈરર્ચયિત્વા વૃદ્ધવૈદ્યબ્રાહ્મણાંશ્ચ શુક્લવાસસો મહતીભિર્દક્ષિણાભિઃ પૂજયિત્વા તસ્મિન્નગ્નૌ તદઞ્જનં ધ્માતમાવૃત્ય પૃથક્ પૃથક્ નિષેચયેત્||૭૭||

Adhikarana niShecanadravyANi (78) · Śloka 78

ગોશકૃદ્રસમૂત્રઘૃતદધિક્ષૌદ્રવસામજ્જતૈલમદ્યસર્વગન્ધામ્બુશર્કરોદકેક્ષુરસેષુ તથા હરીતક્યામલકબિભીતકકાશ્મર્યમૃદ્વીકાશ્રૃઙ્ગાટકકશેરુકોત્પલનલિનસૌગન્ધિકમૃણાલિકાક્વાથેષુ તથા લાવકપિઞ્જલૈણશશહરિણકુલીરરસેષુ તથા મધુકચન્દનકાલાનુસાર્યનલદપદ્મકોશીરમઞ્જિષ્ઠાનન્તાગૈરિકકુઙ્કુમોદકેષુ||૭૮||

Adhikarana a~jjanasyAntarikShe~ambhasi sthApanam (79) · Śloka 79

તતઃ શુક્લે વાસસિ બદ્ધ્વા દ્વાદશરાત્રમાન્તરિક્ષેઽમ્ભસિ વાસયેત્||૭૯||

Adhikarana nADyAma~jjanasthApanam (80) · Śloka 80

તતશ્છાયાયાં વિશોષ્ય સ્ફટિકમુક્તાપ્રવાલકાલાનુસાર્યપ્રતીવાપં પુનરપિ બલિમઙ્ગલપૂર્વકમહતવાસસા કન્યયાદૃષદિ પેષયિત્વા સુવર્ણરજતતામ્રશઙ્ખશૈલદ્વિરદરદનગવલશ્રૃઙ્ગવૈડૂર્યસ્ફટિકમેષભૃઙ્ગ્યસનસારાન્યતમ--ઘટિતાયામઞ્જનિકાયાં નિધાપયેત્||૮૦||

Adhikarana a~jjanAbhisaMskaraNam (81) · Śloka 81

અથા પૂર્વવત્પુનરપિ કૃતસ્વસ્ત્યયનં સાવિત્રેણ કર્મણા સર્વવિદ્ દ્વિજન્મા વિધિવત્તદભિસંસ્કુર્યાત્||૮૧||

Adhikarana vaidyagRuhAda~jjanasya rAjagRuhaM pratyAnayanam (1) · Śloka 1

તતો ગજસ્કન્ધમારોપ્ય પાણ્ડુરચ્છત્રચામરબાલવ્યજનૈરનુગતં તથા શઙ્ખદુન્દુભિસ્વરૈર્દ્વિજાતિવરપ્રયુક્તૈશ્ચ વેદવાદિમિશ્રૈઃ પુણ્યાહઘોષૈઃ કૃતપુષ્પોપહારં વૈદ્યગૃહાન્નાયકગૃહમનુપ્રવેશયેત્|૧|

Adhikarana samantrakama~jjanadhAraNam (1) · Śloka 1

અનન્તરં ચ તેન વિદેહાધિપોપદિષ્ટેન સર્વાર્થેષુ સિદ્ધેનાઞ્જનેન યથોક્તાનામેવાઞ્જનભાજનદ્રવ્યાણામન્યતમયા શલાકયા ગોબ્રાહ્મણપૂજાપૂર્વકં શુચિઃ સનિયમો ભૂત્વા ધારણીમિમાં વિદ્યામધીયાનઃ પૂતઃ પૂર્વમક્ષિ દક્ષિણમઞ્જયેત્||૧||

Adhikarana a~jjanadhAraNamantraH (2) · Śloka 2

અથ મન્ત્રઃ- નમઃશ્ચક્ષુઃપરિશોધનરાજાય તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સમ્બુદ્ધાય| તદ્યથા ઔમ્ ચક્ષુઃ પ્રજ્ઞાચક્ષુર્જ્ઞાનચક્ષુર્વિજ્ઞાનચક્ષુર્વિશોધય સ્વાહા||૨||

Adhikarana a~jjanamAhAtmyam (82) · Śloka 82

તતઃ પરં ચ તામેવ ધારિણીમનુસ્મરન્ સાયમ્પ્રાતઃ પ્રત્યહમેતત્પરમં પવિત્રમારોગ્યકરમૂર્જસ્કરં સર્વવિષઘ્નમઞ્જનમશ્વિભ્યામિન્દ્રસ્ય વૃત્રવધાભ્યુદ્યતસ્ય પ્રાક્પ્રકલ્પિતમ્| તસ્માદેતદ્રાજ્ઞાં રાજમહામાત્રાણાં ચ મહીં વિજિગીષમાણાનાં ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ વેદાધ્યયનમન્યદ્વા મહચ્છાસ્ત્રમવગાહમાનાનાં પ્રસન્નમના ભિષક્ પ્રકલ્પયેદિતિ||૮૨||

Adhikarana bRuhaspatikRutayogavarNanapratij~jA (83) · Śloka 83

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકા- અથ યોગાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે બૃહસ્પતિકૃતાઃ શિવાઃ| યાન્ સેવમાનો નૃપતિઃ શત્રુભ્યો નૈતિ વઞ્ચનામ્||૮૩||

Adhikarana bilvAdiprokShaNaM viShaghnam (84) · Śloka 84

બિલ્વાઢકીયવક્ષારપાટલીબાહ્લિકોષગુણાઃ| શ્રીપર્ણી સલ્લકીયુક્તા નિષ્ક્વાથઃ પ્રોક્ષણઃ પરમ્| સવિષં પ્રોક્ષિતં તેન સદ્યો ભવતિ નિર્વિષમ્| યવસેન્ધનપાનીયશસ્ત્રશય્યાસનોદકમ્| કવચાભરણચ્છત્રબાલવ્યજનવેશ્મ ચ||૮૪||

Adhikarana shelvAdiprokShaNaM viShaghnam (85) · Śloka 85

શેલુપાટલ્યતિવિષાશિગ્રુગોપીપુનર્નવમ્| સમઙ્ગાવૃષમૂલાવક્કપિત્થવૃષશોણિતમ્| સહદન્તશઠં તદ્વત્પ્રોક્ષણં વિષનાશનમ્||૮૫||

Adhikarana lAkShAdimaNiH viShaghnaH (86) · Śloka 86

લાક્ષાપ્રિયઙ્ગુમઞ્જિષ્ઠાસમઙ્ગાઽલહરેણુકાઃ| યષ્ટ્યાહ્વમધુસંયુક્તાઃ બભ્રુપિત્તેન કલ્કિતાઃ| નિખનેદ્ ગોવિષાણસ્થાઃ સપ્તરાત્રં મહીતલે| સંસ્પુષ્ટં સવિષં તેન સદ્યોભવતિ નિર્વિષમ્||૮૬||

Adhikarana saumyAgadaH (87) · Śloka 87

મનોહ્વાઽલશમીપુષ્પત્વઙ્નિશાશ્વેતસર્ષપાઃ| કપિત્થકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠાઃ પિત્તેન શ્લક્ષ્ણકલ્કિતાઃ| શુનો ગોઃ કપિલાયાશ્ચ સૌમ્યાખ્યોઽયં વરોઽગદઃ| વિષજિત્પરં કાર્યો મણિરત્ર ચ પૂર્વવત્||૮૭||

Adhikarana mUShikAjaruhAbandhanaM viShaghnam (88) · Śloka 88

મૂષિકાજરુહા વાઽપિ હસ્તબદ્ધા વિષાપહાઃ||૮૮||

Adhikarana hareNvAdimaNiH viShaghnaH (89) · Śloka 89

હરેણુમાંસી મઞ્જિષ્ઠા રજની મધુકં મધુ| અક્ષત્વક્સુરસં લાક્ષા શ્વપિત્તં પૂર્વવન્મણિઃ| વાદિત્રાણિ પતાકાશ્ચ પિષ્ટૈરેભિશ્ચ લેખિતાઃ| શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા સમાઘ્રાય સદ્યો ભવતિ નિર્વિષમ્||૮૯||

Adhikarana tryUShaNAdiyogaH viShaghnaH (90) · Śloka 90

ત્ર્યૂષણં પઞ્ચલવણં મઞ્જિષ્ઠાં રજનાદ્વયમ્| સૂક્ષ્મૈલાં ત્રિવૃતાં પત્રં વિડઙ્ગાનીન્દ્રવારુણીમ્| મધુકં ચેતિ સક્ષૌદ્રં ગોવિષાણે નિધાપયેત્| તસ્માદુષ્ણામ્બુના માત્રાં પ્રાગ્ભક્તં વિનિયોજયેત્| વિષં ભુક્તં જરાં યાતિ નિર્વિષેઽપિ ન દોષકૃત્||૯૦||

Adhikarana jatvAdidhUpaH viShaghnaH (91) · Śloka 91

જતુસર્જરસોશીરસર્ષપાપત્રવાલકૈઃ| સવેલ્લારુષ્કરપુરૈઃ કુસુમૈરર્જુનસ્ય ચ| ધૂપો વાસગૃહે હન્તિ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્| ન તત્ર કીટાઃ સવિષા નોન્દુરા ન સરીસૃપાઃ| ન કૃત્યાકાર્મણાદ્યાશ્ચ ધૂપોઽયં યત્ર દૃશ્યતે||૯૧||

Adhikarana shikhipicchAdidhUpaH viShaghnaH (92) · Śloka 92

શિખિપિચ્છં બલાકાસ્થિ સર્ષપાશ્ચન્દનં ઘૃતમ્| ધૂપે વિષઘ્નઃ શયનવસનાસનગેહગઃ||૯૨||

Adhikarana vishAlAdiyogaH snAnajale yojyaH (93) · Śloka 93

વિશાલાવ્યોષમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટીલવણપઞ્ચકમ્| દ્વિનિશાપત્રવેલ્લૈલાત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સમાક્ષિકમ્| ગોશ્રૃઙ્ગે નિહિતં યોજ્યં સ્નાનીયેઽમ્ભસિ ભૂપતેઃ| પૂર્વોક્તં ત્ર્યૂષણાદિઞ્ચ સ્નાનીયેઽમ્ભસિ યોજયેત્||૯૩||

Adhikarana dhavAdikvAthashcandanAdikalkaH mUrvAdikvAthaH snAnAdijale prayojyaH (94) · Śloka 94

ક્વાથો ધવાર્કકુસુમશ્વેતાપામાર્ગસર્ષપૈઃ| સદધ્યાજ્યઃ કૃતો યુક્તૈઃ કતકાનાકુલીદ્વયૈઃ| કલ્કો વા ચન્દનક્ષીરિપલાશદ્રુમવલ્કલૈઃ| મૂર્વૈલાવાલુસુરસનાકુલીતણ્ડુલીયકૈઃ| ક્વાથઃ સર્વોદકાર્યેષુ કાકમાચીયુતૈર્હિતઃ||૯૪||

Adhikarana rocanAditilakAH viShaghnAH (95) · Śloka 95

રોચનાપત્રનૈપાલીકુઙ્કુમૈસ્તિલકાન્ બહૂન્| વિષૈર્ન બાધ્યતે સ્યાચ્ચ નારીનરનૃપપ્રિયઃ||૯૫||

Adhikarana haridrAdyuddhUlanacUrNAni viShaghnAni (96) · Śloka 96

ચૂર્ણૈર્હરિદ્રામઞ્જિષ્ઠાકિણિહીકણનિમ્બજૈઃ| દિગ્ધં નિર્વિષતામેતિ ગાત્રમિત્યાહ ગૌતમઃ||૯૬||

Adhikarana sa~jjIvanAdyagadAnAM prayoganirdeshaH vamanAdividhishca (97) · Śloka 97

નસ્યપાનાઞ્જનાલેપૈર્યુઞ્જ્યાત્સઞ્જીવનાત્મકાન્| અગદાન્વિષભુક્તસ્ય તીક્ષ્ણાનિ વમનાનિ ચ| પિપ્પલીમધુકક્ષૌદ્રશર્કરેક્ષુરસૈઃ સહ| દ્વિનિશાપત્રવેલ્લૈલાત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સમાક્ષિકમ્| વિરેચનં સિરામોક્ષં પ્રાપ્તં વિસ્રાવણં યદિ||૯૭||

Adhikarana rAj~jaH hRudayAvaraNopadeshaH ajeyaghRutAmRutaghRutAdisevanopadeshashca (98) · Śloka 98

હૃદયાવરણં કાર્યં પ્રાગેવામિત્રમધ્યતઃ| પિબેદ્ ઘૃતમજેયાખ્યમમૃતં વાપ્યભુક્તવાન્| સર્પિઃ ક્ષૌદ્રં દધિક્ષીરમન્તઃ શીતલં જલમ્||૯૮||

Adhikarana godhAdimAMsarasaprayogashca (99) · Śloka 99

સિતામધુકપાલિન્દી કલ્કવન્માંસમિષ્યતે| ગોધાહરિણબભ્રૂણાં સકણાશુણ્ઠિપાર્ષતમ્| સનાગરં સાતિવિષં શિખિનઃ સસિતોપલમ્| સુશીતાઃ સઘૃતાશ્ચૈષાં યથાસ્વં કલ્પિતા રસાઃ||૯૯||

Adhikarana tAmrarajaHprayogaH (100) · Śloka 100

વિષપીતાય દદ્યાચ્ચ શુદ્ધાયોર્ધ્વમધસ્તથા| સૂક્ષ્મં તામ્રરજઃ કાલે સક્ષૌદ્રં હૃદ્વિશોધનમ્||૧૦૦||

Adhikarana suvarNacUrNaprayogaH maulaviShavidhiprayogashca (101) · Śloka 101

શુદ્ધે હૃદિ તતઃ શાણં હેમચૂર્ણસ્ય દાપયેત્| ન સજ્જતે હેમપાઙ્ગે પદ્મપત્રેઽમ્બુવદ્વિષમ્| જાયતે વિપુલં ચાયુર્ગરેઽપ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ||૧૦૧||

Adhikarana rAj~jaH garaviShAdibhyo rakShaNIyatvamArAdhyatva~jca (102) · Śloka 102

ઇત્થં ગરવિષાદિભ્યો રક્ષેદ્વૈદ્યો નરેશ્વરમ્| સ્યાદુચ્છેદસ્તદુચ્છેદાત્પ્રજાનાં સર્વકર્મણામ્| આજ્ઞાધૈર્યક્ષમાત્યાગા માનુષત્વેઽયમાનુષાઃ| યદ્રાજ્ઞઃ કર્મભિસ્તસ્માદારાધ્યોઽસાવતીન્દ્રિયૈઃ||૧૦૨||

Adhikarana rAj~jaH ArAdhanopAyAH (103) · Śloka 103

યત્ર સાક્ષાન્નૃપસ્તત્ર વિજ્ઞાતઃ પ્રવિશેદ્ભિષક્| ન સમ્મ્તોઽપ્યનુચિતં યાનસ્થાનાસનં ભજેત્| ઉચિતે પુરતો રાજ્ઞસ્તિષ્ઠેદ્વાક્યં ચ નાક્ષિપેત્| અહીનકાલં રાજાર્થં સ્વાર્થં પ્રિયહિતૈઃ સહ| દેશે કાલે પરાર્થં ચ વદેદ્ ધર્માર્થસંહિતમ્| નાનુશિષ્યાદપૃચ્છન્તં મહદેતદ્ધિ સાહસમ્| નાચરેદહિતેનૈનં મૂલચ્છેદકરં હિ તત્| અનુકૂલં હિતં વાચ્યમહિતાદ્વારયેન્મિથઃ| ઉદારૈઃ સાન્ત્વયન્વાક્યૈર્દોષશ્ચેત્તદુપેક્ષયા| તૂષ્ણીં વા પ્રતિવાક્યે સ્યાદ્વર્જયેદ્ દ્વેષ્યસઙ્કથામ્| વિપશ્ચિદપ્યચિત્તજ્ઞો બાલિશોઽપિ તુ ભાવવિત્| અતિપ્રિયોઽપિ દ્વેષ્યોઽપિ યાત્યાશુ વિપરીતતામ્| નિવેદ્ય રાજ્ઞે કુર્વીત કાર્યાણિ સુલઘૂન્યપિ| ન યાયાન્ન ચિરં તિષ્ઠેત્કોશસ્થાનાવરોધયોઃ| સ્વલ્પેઽપિ દર્શયેત્તુષ્ટિં લાભેઽનુદ્ધતમાનસઃ| મિથઃ કથનમન્યેન કૌલીનં દ્વન્દ્વવાદિતામ્| વસ્ત્રાદિ રાજ્ઞા સદૃશં રાજલીલાં ચ વર્જયેત્| દત્તં યત્તુ નૃપેણૈવ તદ્ધાર્થં તુષ્ટિવૃદ્ધયે| હસિતવ્યે સ્મિતં કુર્યાત્ પ્રભોરેવાનુવૃત્તિતઃ| ઉચ્યમાનેઽવલમ્બેત પરમર્મણિ મૂકતામ્| સ્વમર્મણિ તુ બાધિર્યં ધૈર્યમાધુર્યસૌષ્ઠવાન્| અત્યાયાસેન નાત્માનં કુર્યાદતિસમુચ્છ્રિતમ્| પાતો યથા હિ દુઃખાય નોચ્છ્રાયઃ સુખકૃત્તથા||૧૦૩||

Adhikarana rAjasevAyAH kaThinatvam (104) · Śloka 104

આસન્નસેવા નૃપતેઃ ક્રીડાશસ્ત્રાહિપાવકૈઃ| કૌશલેનાતિમહતા વિનીતૈઃ સા નિરુધ્યતે| પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપમૈશ્વર્યં બહુમાનં ચ ભૂપતેઃ| યથોપભુઞ્જીત ચિરં તથા સ્યાદપ્રમાદવાન્||૧૦૪||

Adhikarana rAj~jaH shayyAbhimantraNam (105) · Śloka 105

વિદધ્યાત્પરિતઃ શય્યાં રક્ષામન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્||૧૦૫||

Adhikarana rAj~jaH svastyayanam (106) · Śloka 106

રાત્રૌ સિદ્ધાર્થકાન્ ભૂતિમક્ષતૈરન્વિતાં શુચિમ્| રક્ષાશક્તિં તથોચ્છીર્ષે સયવાઙ્કુરયાવકામ્| સદૂર્વં પૂર્ણકલશં સપુષ્પફલપલ્લવમ્| ઉપહારં ચ સન્ધ્યાયાં ભુક્ત્વા ચાન્તે નિશાસુ ચ| એતત્સ્વસ્ત્યયનં કર્મ કર્તવ્યં શુચિના શુચેઃ| આયુષ્યં પૌષ્ટિકં ભૂતવિષકાર્મણપાપ્મજિત્||૧૦૬||

Adhikarana viShasAdhanaprakaraNopasaMhAraH (107) · Śloka 107

સંક્ષેપ એષ વિષપાલનસાધનાય પ્રોક્તસ્તુ વિસ્તરવિધિઃ પુનરુત્તરે તુ| આલોચ્ય સમ્યગખિલં મતિપૂર્વકારી યુઞ્જીત તં પરિવિકલ્પ્ય વિકારચિહ્નમ્||૧૦૭||

Adhikarana viShAdirakShaNopAyAnusAraNaphalam (8) · Śloka 8

ઇતિ વિષગરરક્ષો રક્ષણાયોપદેશં ભજતિ નરપતિર્યો નિત્યમેવાપ્રમત્તઃ| નિજપરરિપુવૃન્દૈરપ્રધૃષ્યો મહાત્મા જનયતિ જનતાયાઃ ક્ષેમયોગૌ ચિરાય||૧૦૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને અન્નરક્ષાવિધિર્નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||