7. annsvarūpavijñānīyaḥ

Adhikarana athAnnasvarupavij~jAnIyo nAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽન્ન્સ્વરુપવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માઽહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

દ્રવસ્ય પાનાન્નસંસ્કારાદ્યુપયોગ્યત્વાદન્નમુચ્યતે-અથેતિ|

Adhikarana (1) SUkadhAnyavargaH,SAliBedAH teShAM sAmAnyaguNAshca (2) · Śloka 2

રક્તો મહાનૂ સકલમસ્તૂર્ણકઃ શકુનાહૃતઃ| શારામુખો દીર્ઘશૂકો લોઘ્રશૂકઃ સુગન્ધિકઃ| પુણ્ડ્રઃ પાણ્ડુઃ પુણ્ડરીકઃ પ્રમોદો ગૌરશારિવૌ| કઞ્ચનો મહિષઃ શૂકો દૂષકઃ કુસુમાણ્ડકઃ| લાઙ્ગલા લોહવાલાખ્યાઃ કર્દમાઃ શીતભીરુકાઃ| પતઙ્ગાસ્તપનીયાશ્ચ યે ચાન્યે શાલયઃ શુભાઃ| સ્વાદુપાકરસાઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ| કષાયાનુરસાઃ પથ્યા લઘવો મૂત્રલા હિમાઃ||૨||

શૂકધાન્યાનાઞ્ચ પ્રાધાન્યાદગ્રે પાઠઃ| રક્તાદ્યાસ્તપનીયાન્તા અન્યે ચ દેશકાલરસાદિના રક્તાદિસદૃશાઃ શાલયસ્તે સર્વે મધુરવિપાકરસત્વાદિયુક્તાઃ| એતે ચ સર્વે નાનાદેશપ્રસિદ્ધનામાનઃ| બદ્ધં ગ્રથિતં અલ્પં ચ વર્ચઃ પુરીષં કુર્વન્તીતિ બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ| સ્વભાવેનૈવ શરીરે હિતાઃ|| ૨||

Adhikarana shUkajeshu raktashAlyAdInAM yathottaramavaratvam (3) · Śloka 3

શૂકજેષુ વરસ્તત્ર રક્તસ્તૃષ્ણાત્રિદોષહા| મહાંસ્તં ચાનુ કલમસ્તં ચાપ્યનુ તતઃ પરે||૩||

તત્ર શૂકજેષુ મધ્યે રક્તશાલિઃ શ્રેષ્ઠઃ| તૃષ્ણાનાશનસ્ત્રિદોષનાશનશ્ચ| તતો રક્તાદૂનો મહાન્| તતોઽપ્યૂનઃ કલમઃ| અનેનૈવ ક્રમેણ પરે તૂર્ણકાદયઃ પૂર્વસ્માદુત્તરો ગુણૈરૂન ઇત્યર્થઃ|| ૩||

Adhikarana yavakAdInAM yathApUrvamavaratvam (4) · Śloka 4

યવકા હાયનઃ પાંસુવાપ્યનૈષધકાદયઃ| સ્વાદૂષ્ણા ગુરવઃ સ્નિગ્ધાઃ પાકેઽમ્લાઃ શ્લેષ્મપિત્તલાઃ| સૃષ્ટમૂત્રપુરિષાશ્ચ પૂર્વં પૂર્વં ચ નિન્દિતાઃ||૪||

યવકાદયો મધુરત્વાદિયુક્તા યશ્ચ યસ્માત્ પૂર્વઃ સ તસ્માન્નિન્દ્યઃ (ચ૦સૂ૦-૨૮-૧૨,સુ૦સૂ૦-૨૧-૨૩)|| ૪||

Adhikarana vrIhiShu ShaShTikasya shraiShThyam (5) · Śloka 5

સ્નિગ્ધો ગ્રાહિ લઘુઃ સ્વાદુસ્ત્રિદોષઘ્નઃ સ્થિરો હિમઃ| ષષ્ટિકો વ્રીહિષુ શ્રેષ્ઠો ગૌરશ્ચાસિતગૌરતઃ||૫||

ષષ્ટિકો નામ વ્રીહિઃ સ્નિગ્ધત્વાદિયુક્તાઃ| સ્થિરઃ શરીરે અવ્યાપનશીલઃ| સ ચ સર્વવ્રીહિષુ શ્રેષ્ઠઃ| તસ્ય ષષ્ટિકસ્ય દ્વૈવિધ્યંગૌરઃ કૃષ્ણગૌરશ્ચ, અસિતગૌરતઃ કૃષ્ણગૌરાત્ ગૌરઃ શ્રેષ્ઠઃ|| ૫||

Adhikarana mahAvrIhyAdInAM ShaShTikAt hInaguNatvam (6) · Śloka 6

તતઃ ક્રમાન્મહાવ્રીહિકૃષ્ણવ્રીહિજતૂમુખાઃ| કુક્કટાણ્ડકલાબાક્ષપારાવતકસૂકરાઃ| વરકોદ્દાલકોજ્જાલચીનશારદદર્દુરાઃ| ગન્ધનાઃ કુરુવિન્દાશ્ચ ગુણૈરલ્પાન્તરાઃ સ્મૃતાઃ||૬||

તતઃ ષષ્ટિકાત્ ગુણૈર્મહાવ્રીહ્યાદયઃ ક્રમેણોનાઃ|| ૬||

Adhikarana itaravrIhiguNAH (7) · Śloka 7

સ્વાદુરમ્લવિપાકોઽન્યો વ્રીહિઃ પિત્તકરો ગુરુઃ||૭||

એતેભ્યઃ ષષ્ટિકયવાદિભ્યોઽન્યોનુક્તો વ્રીહિર્મધુરઃ અમ્લવિપાક પિત્તકરો ગુરુશ્ચ|| ૭||

Adhikarana pATalavrIhiguNAH (8) · Śloka 8

બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ||૮||

પાટલો નામ વ્રીહિઃ ત્રિદોષકર એવ|| ૮||

Adhikarana ka~ggvAditRuNadhAnyAnAM sAmAnyaguNAH ka~ggvAdInAM visheShaguNAH (9) · Śloka 9

કઙ્ગુકોદ્રવજૂર્ણાહ્વગદીવરુણપાદિકાઃ| શ્યામાકતોયશ્યામાકહસ્તિશ્યામાકશિલ્બિકાઃ| શિશિરોદ્દાલનીવારવરૂકબરકોત્કટાઃ| મધૂલિકાન્તનિર્ગણ્ડીવેણુપર્ણીપ્રશાન્તિકાઃ| ગવેધુકાણ્ડલૌહિત્યતોયપર્ણીમુકુન્દરાઃ| કફપિત્તહરા રૂક્ષઃ કષાયમધુરા હિમાઃ| વાતલા બદ્ધવિણ્મૂત્રા લઘવો લેખનાત્મકાઃ| ભગ્નસન્ધાનકૃત્તત્ર પ્રિયઙ્ગુર્બૃંહણી ગુરુઃ| કોરદૂષઃ પરં ગ્રાહિ સ્પર્શે શીતો વિષાપહઃ| ઉદ્દાલકસ્તુ વીર્યોષ્ણો નીવારઃ શ્લેષ્મવર્ધનઃ| શીતવીર્યા વિશેષેણ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા મધૂલિકા||૯||

કઙ્ગ્વાદયઃ કફપિત્તહરત્વાદિયુક્તાઃ| અતએવ નિર્ધાયતે| વ્રીહયો વિશિષ્ટાઃ શૂકધાન્યાઃ| પ્રિયઙ્ગુઃ, ભગ્નસ્યાઙ્ગસ્ય સન્ધાનં કરોતિ| બૃંહણી ગુર્વી ચ| કોરદૂષઃ કોદ્રવઃ અત્યર્થસંગ્રહણઃ, સ્પર્શે શીતો વિષહરશ્ચ| ઉદ્દાલકસ્તુ ઉષ્ણવીર્યઃ| નીવારઃ શ્લેષ્મવર્ધનઃ| મધૂલિકા અત્યર્થં શીતવીર્યા સ્નિગ્ધા વૃષ્યા ચ| સર્વત્ર ચોત્સર્ગાપવાદોપબૃંહકવચનકલ્પના ચ સ્વયં કલ્પનીયા|| ૯||

Adhikarana yavAdInAM guNAH (10) · Śloka 10

રૂક્ષઃ શીતો ગુરુઃસ્વાદુઃ સરો વિડ્વાતકૃદ્યવઃ| વૃષ્યઃ સ્થૈર્યકરો મૂત્રમેદઃપિત્તકફાઞ્જયેત્| પીનસશ્વાસકાસોરુસ્તમ્ભકણ્ઠત્વગામયાન્| ગુણૈર્ન્યૂનતરા જ્ઞેયા યવાદનુ યવાહ્વયાઃ| ઉષ્ણાઃ સરા વેણુયવાઃ કષાયા વાતપિત્તલાઃ||૧૦||

યવો રૂક્ષત્વાદિગુણયુક્તઃ|એતૈશ્ચ ત્વગામયનાશનાન્તૈર્ગુણૈઃ સ્વલ્પૈર્યુક્તા, અનુયવાઃ અનુયવાઃ અનુયવનામાનો યવાઃ| તે ચ યવાકૃતયો લોકે પ્રસિદ્ધાઃ| વેણુપ્રાન્તભવા યવા ઉષ્નવીર્યાઃ સરાઃ કષાયરસાઃ વાતપિત્તલાશ્ચ||૧૦||

Adhikarana godhUmaguNAH (11) · Śloka 11

વૃષ્યઃ શીતો ગુરૂઃ સ્નિગ્ધો જીવનો વાતપિત્તહા| સન્ધાનકારિ મધુરો ગોધૂમઃ સ્થૈર્યકૃત્સરઃ| પથ્યા નન્દીસુખી શીતા કષાયા મધુરા લઘુઃ||૧૧||

ગોધૂમો વૃષ્યત્વાદિયુક્તઃ| જીવનઃ સૌભ્યધાતુવૃદ્વીકરઃ સન્ધાનકારિ ભગ્નસ્યોરૂપ્રભૃતેઃ સન્ધાનં કરોતિ| નન્દિમુખી શરીરહિતા રસે કષાયમધુરા લઘ્વી ચ| ઇતિ શૂકધાન્યવર્ગઃ|| ૧૧||

Adhikarana (2) shimbidhAnyavargaH shimbIparicayasteShAM sAmAnyaguNAshca (12) · Śloka 12

શિમ્બિજા મુદ્ગમઙ્ગલ્યવનમુદ્ગમકુષ્ઠકાઃ| મસૂરકફલાઢક્યશ્ચણકાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ| કષાયસ્વાદુલઘવો વિબન્ધાધ્માનકારિણઃ| રૂક્ષા બદ્ધમલાઃ શીતા વિપાકે કટુકા હિતાઃ| પિત્તાસૃક્કફમેદસ્સુ સૂપાલેપાદિયોજનાત્||૧૨||

શિમ્બિધાન્યમુચ્યતે-મુદ્ગાદ્યાઃ પૃથગ્વિધાઃ નાનાવિધાઃ| રસેન કષાયમધુરાઃ લઘવઃ| દોષવિબન્ધમાધ્માનં ચ કુર્વન્તિ| બદ્ધપુરીષા| શીતવીર્યા વિપાકે કટુકાઃ| ભોજનાલેપપરિષેકાદિયોજના ચ રક્તપિત્તશ્લેષ્મમેદઃસુ હિતાઃ પથ્યાઃ|| ૧૨||

Adhikarana mudgaguNAH (13) · Śloka 13

સૂપ્યાનામુત્તમા મુદ્ગા લઘીયાંસોઽલ્પમારુતાઃ| હરિતાસ્તેષ્વપિવરા.....................||૧૩||

સૂપે સાધુઃ સૂપ્યઃ| તેષાં સૂપ્યાનાં મુદ્ગા ઉત્તમાઃ પ્રવરાઃ| અતિલઘવઃ સ્વલ્પવાતલાશ્ચ| તેષુ મુદ્ગેષુ મધ્યે હરિતાઃ શાતવલવર્ણાઃ વરાઃ શ્રેષ્ઠાઃ કૃષ્ણાસ્ત્વવરાઃ|| ૧૩||

Adhikarana makuShThamasuraguNAH (14) · Śloka 14

........................ંઅકુષ્ઠાઃ ક્રિમિકારિણઃ| વર્ણ્યાઃ પરં પ્રલેપાદ્યૈર્મસૂરા ગ્રાહિણો ભૃશમ્||૧૪||

મકુષ્ઠાસ્તુ કૃમિકરાઃ| મસૂરાઃ પ્રલેપાદિભિર્યુક્તાઃ પરમત્યર્થેન વર્ણકરાઃ| સંગ્રહણાશ્ચ|| ૧૪||

Adhikarana rAjamAShaguNAH (15) · Śloka 15

રાજમાષો ગુરુર્ભૂરિશકૃદ્રૂક્ષોઽતિવાતઃ||૧૫||

રાજમાષો ગુરુઃ પ્રભૂતપુરીષઃ રૂક્ષોઽતિવાતલશ્ચ|| ૧૫||

Adhikarana kulatthaguNAH (16) · Śloka 16

કષાયસ્વાદુરૂક્ષોષ્ણા કુલત્થા રક્તપિત્તલાઃ| પીનસાશ્વાસકાસાર્શોહિધ્માનાહકફાનિલાન્| ઘ્નન્તિ શુક્રાશ્મરીં શુક્રં દૃષ્ટિં શોફં તથોદરમ્| ગ્રાહિણો લઘવસ્તીક્ષ્ણા વિપાકેઽમ્લા વિદાહિનઃ||૧૬||

કુલત્થાઃ કષાયમધુરા રૂક્ષા ઉષ્ણવીર્યાઃ રક્તપિત્તકરા પીનસાદિનાશનાશ્ચ| શુક્રાશ્મરીં ઘ્નન્તિ| શુક્રં રેતઃ તેનાશ્મરી વક્ષ્યમાણા (નિ૦અ૦-૯)| દૃષ્ટિં દર્શનશક્તિં ચ નાશયન્તિ| સંગ્રહણા લઘવસ્તીક્ષ્ણા અમ્લવિપાકા વિદાહિનઃ|| ૧૬||

Adhikarana niShpAvaguNAH (17) · Śloka 17

નિષ્પાવસ્તુ સરો રૂક્ષઃ કષાયમધુરો ગુરુઃ| પાકેઽમ્લો વાતવિષ્ટમ્ભી સ્તન્યમૂત્રાસ્રપિત્તકૃત્| ઉષ્ણો વિદાહી દૃક્શુક્રકફશોફવિષાપહઃ||૧૭||

નિષ્પાવસ્તુ સરત્વાદિયુક્તઃ, વાતકરઃ, ઉષ્ણવીર્યઃ, વિદાહી દૃશં-રેતઃ-કફઃ-શોફં-વિષઞ્ચ નાશયતિ| નિષ્પાવો રાજશિમ્બિઃ|

Adhikarana mAShaguNAH (18) · Śloka 18

માષઃ સ્નિગ્ધો બલશ્લેષ્મમલપિત્તકરઃ સરઃ| ગુરુષ્ણોઽનિલહા સ્વાદુઃ શુક્રવૃદ્ધિર્વિરેકકૃત્||૧૮||

માષઃ સ્નિગ્ધત્વાદિયુક્તઃ| મલં પુરીષમ્| શુક્રસ્ય રેતસો વૃદ્ધિં બહુત્વં વિરેકં બહિઃપ્રેરણં ચ કરોતિ|| ૧૮||

Adhikarana kAkANDolAtmaguptayorguNAH (19) · Śloka 19

ફલાનિ ગુણવદ્વિદ્યાત્ કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તયોઃ||૧૯||

કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તયોશ્ચ ફલાનિ માષવત્ ગુણૈર્વિદ્યાત્| કાકાણ્ડોલા કટભિઃ|| ૧૯||

Adhikarana kuSAmrashimbiguNAH (20) · Śloka 20

કુશામ્રશિમ્બી મધુરા વાતાપિત્તહરા હિમા||૨૦||

કુશામ્રશિમ્બી નામ શિમ્બિધાન્યમ્| સા મધુરા વાતપિત્તહરા શીતવીર્યા ચ|| ૨૦||

Adhikarana anuktaSimbidhAnyAnAM sAmAnyaguNAH (21) · Śloka 21

મધુરાઃ શીતલા ગુર્વ્યો બલઘ્ન્યો રૂક્ષણાત્મિકાઃ| સ્નેહાઢ્યા બલિભિર્ભોજ્યા વિવિધાઃ શિમ્બિજાતયઃ||૨૧||

અનુક્તાનાં સામાન્યગુણમુચ્યતે| વિવિધાઃ શિમ્બિજાતયો મધુરાઃ શીતવીર્યા ગુર્વ્યો બલઘ્ન્યો રૌક્ષ્યાપાદનસ્વભાવાઃ| તાશ્ચ સ્નેહાઢ્યા ઘૃતાદિબહલાઃ સત્યો બલવદ્ભિઃ પુરુષૈર્ભોજ્યાઃ|| ૨૧||

Adhikarana tilaguNAH (22) · Śloka 22

સ્નિગ્ધોષ્ણતિક્તકટુકઃ કષાયમધુરસ્તિલઃ| મેધ્યઃ કેશ્યો ગુરુર્વર્ણ્યઃ સ્પર્શશીતોઽનિલાપહઃ| અલ્પમૂત્રઃ કટુઃ પાકે મેધાગ્નિકફપિત્તકૃત્| કૃષ્ણઃ પ્રશસ્તસ્તમનુ શુક્લસ્તમનુ ચારુણઃ||૨૨||

તિલઃ સ્નિગ્ધત્વાદિયુક્તઃ| રસે તિક્તાદિયુક્તઃ| વિપાકે કટુકઃ| મૂત્રસ્યાલ્પત્વકરોઽલ્પમૂત્રઃ| મેધાગ્નિકફપિત્તકરશ્ચ| મેધા પ્રજ્ઞા| તેષુ ચ તિલેષુ મધ્યે કૃષ્ણતિલઃ શ્રેષ્ઠઃ| તતઃ શુક્લઃ ઊનઃ| શુક્લાદપ્યરુણ ઊનતરઃ|| ૨૨||

Adhikarana atasIguNAH (23) · Śloka 23

સ્નિગ્ધોમા સ્વાદુતિક્તોષ્ણા કફપિત્તકરી ગુરુઃ| દૃક્છુક્રહૃત્કટુઃ પાકે.....................||૨૩||

ઉમા અતસી સ્નિગ્ધા રસેન મધુરતિક્તા, ઉષ્ણવીર્યા કફપિત્તકરી ગુર્વી ચ દૃશં શુક્રં ચ નાશયતિ, કટુવિપાકા ચ|| ૨૩||

Adhikarana kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24

.......................તદ્વદ્બીજં કુસુમ્ભજમ્||૨૪||

તદ્વદુમાવત્કુસુમ્ભબીજમ્|| ૨૪||

Adhikarana mAShayavakayoravaratvaM shimbishUka- dhAnyorvarAvaratvam (25) · Śloka 25

માષોઽત્ર સર્વેષ્વવરો યવકઃ શૂકજેષુ ચ||૨૫||

અત્ર શિમ્બિધાન્યવર્ગે માષઃ અશ્રેષ્ઠઃ| શૂકધાન્યમધ્યે યવકઃ અશ્રેષ્ઠઃ|| ૨૫||

Adhikarana navapurANAdidhAnyaguNAHsUpyasya laghutvAva (26) · Śloka 26

નવં ધાન્યમભિષ્યન્દિ સેક્યં કેદારજં ચ યત્| લઘુ વર્ષોષિતં દગ્ધભૂમિજં સ્થલસમ્ભમ્| શીઘ્રજન્મ તથા સૂપ્યં નિસ્તુષં યુક્તિભર્જિતમ્||૨૬||

નવમગતસંવત્સરં ધાન્યમભિષ્યન્દિ માલિન્યેન સ્રોતસાં સ્રાવકમ્| તથા સેક્યે બહૂદકે કેદારે જાતમભિષ્યન્દિ| લઘુ વર્ષોષિતમ્| તથા દગ્ધભૂમિજમ્| તથા સ્થલસમ્ભવં નિરુદકકેદારજમ્| શીઘ્ર- જન્મ| અચિરકાલપાકમ્| તથા સૂપ્યં મુદ્ગાદિ તુષરહિતં યુક્ત્યા ચ ભર્જિતં સત્ નિસ્તુષમ્| ઇતિ શિમ્બિધાન્યવર્ગઃ|| ૨૬||

Adhikarana (3) kRutAnnavargaH maNDapeyAdInAM yathApUrva lAghavam| (27) · Śloka 27

મણ્ડપેયાવિલેપીનામોદનસ્ય ચ લાઘવમ્| યથાપૂર્વ............................||૨૭||

ધાન્યાનાં સ્વરૂપમુક્તમ્| અનન્તરોક્તાનિ રક્તાદીનિ સત્સ્વપિ સ્વરૂપગુણેષુ સંયોગસંસ્કારપ્રમાણાદિવિશેષેણ ગુણાન્તરયોગમપિ યાન્તિ, તદ્વિજ્ઞ્હાનાર્થં કૃતાન્નવર્ગારમ્ભઃ| મણ્ડાદીનાં યથાપૂર્વં લઘુત્વમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-ઓદવમપેક્ષ્ય લઘ્વી વિલેપિકા| તતોઽપિ પેયા દ્રવા લઘુતરા| તતોઽપિ મણ્ડોઽત્યર્થદ્રવો લઘુઃ| ઓદનસ્ય પૂર્વકત્વાભાવાન્ન લઘુત્વં ન ગુરુત્વમુક્તમ્|| ૨૭||

Adhikarana maNDaguNAH (28) · Śloka 28

.................શિવસ્તત્ર મણ્ડો વાતાનુલોમનઃ| તૃઙ્ગાનિદોષશેષઘ્નઃ પાચનો ધાતુસામ્યકૃત્| સ્રોતોમાર્દવકૃત્સ્વેદી સન્ધુક્ષયતિ ચાનલમ્||૨૮||

એતદેવ નિર્ધારયતિ| મણ્ડો વાતાસ્યાનુલોમનઃ| તૃડાદિઘ્નશ્ચ| દોષસ્ય વમનવિરેચનાદિના નિર્હૃતસ્ય શેષો દોષશેષઃ| પાચનો ધાતુસામ્યકરશ્ચ| સ્રોતોમાર્દવં કરોતિ| સ્વેદયત્યાગ્નિં ચોદ્દીપયતિ|| ૨૮||

Adhikarana peyAguNAH (29) · Śloka 29

ક્ષુત્તૃષ્ણાગ્લાનિદૌર્બલ્યકુક્ષિરોગજ્વરાપહા| મલાનુલોમિની પથ્યા પેયા દીપનપાચની||૨૯||

પેયા ક્ષુદાદિહરા|| ૨૯||

Adhikarana vilepIguNAH (30) · Śloka 30

વિલેપી ગ્રાહિણી હૃદ્યા તૃષ્ણાઘ્ની દીપની હિતા| વ્રણાક્ષિરોગસંશુદ્ધદુર્બલસ્નેહપાયિનામ્||૩૦||

વિલેપિકા સંગ્રાહિણી, હૃદ્યા, તૃષ્ણાઘ્ની, દીપની ચ વ્રણાદીનાં ચ હિતા| સંશુદ્ધઃ કૃતવમનવિરેચનઃ|| ૩૦||

Adhikarana odanasya gurulAghavam (31) · Śloka 31

સુધૌતઃ પ્રસ્રુતઃ સ્વિન્નસ્ત્યક્તોષ્મા ચૌદનો લઘુઃ| યશ્ચાગ્નેયૌષધક્વાથસાધિતો ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ| વિપરીતો ગુરુઃ ક્ષીરમાંસાદ્યૈર્યશ્ચ સાધિતઃ||૩૧||

ત્યક્તબાષ્પશ્ચ લઘુઃ| ઊષ્મા બાષ્પો જલભાગો ગુરુત્વહેતુઃ| અત્યુષ્ણાતિશીતયોઃ પ્રમાણાન્તરાન્નિષેધઃ| કેચિત્સિદ્ધ્યુષ્ણસ્ય લઘવમભ્યુપગચ્છન્તઃ સ્વિન્નઃ| ઓદનઃ સુષ્ઠુ ધૌતઃ પ્રસ્રતુઃ| સ્વિન્નઃ અત્યક્તોષ્મા ચેતિ પઠન્તિ| યત્ર ચૈષાં પુનરુષ્ણપ્રતિષેધઃ, સ સિદ્ધિશબ્દાશયઃ| યશ્ચોદન આગ્નેયાનાં મરિચાદીનાં ક્વાથેન સંસિદ્ધઃ, સોઽપિ લઘુઃ| તથા ભૃષ્ટૈસ્તણ્ડુલૈઃ સિદ્ધ ઓદનો લઘુઃ| યથોક્તલક્ષણાદોદનાદ્વિપરીતો ગુરુઃ| ક્ષીરમાંસાદિભિર્મધુરૈર્યશ્ચ સાધિતઃ, સોઽપિ ગુરુઃ|| ૩૧||

Adhikarana dravyakriyAdibhiH kRutAnnasya gurulAghavaM peyAdInAM guNAH (32) · Śloka 32

ઇતિ દ્રવ્યક્રિયાયોગમાનાદ્યૈઃ સર્વમાદિશેત્||૩૨||

ઇત્યનયા દિશા સર્વં કૃતાન્નં દ્રવસ્ય સ્વરૂપેણ ક્રિયયા સંયોગેન પ્રમાણેન ચ બોદ્ધવ્યમ્| કિં સ્વરૂપેણ ગુણાનાં સ્વનિબન્ધકેન ઉપબૃંહકેન સંયોગિના દ્રવ્યેણ સંયુક્તમિતિ નાનાવિધવિકલ્પનેન કૃતાન્નસ્વરૂપં જાનીયાત્|| ૩૨||

Adhikarana mAMsaraguNAH (33) · Śloka 33

શુષ્યતાં વ્યાધિમુક્તાનાં શુદ્ધાનાં શુદ્ધિકાંક્ષિણામ્| કૃશક્ષામતોરસ્કક્ષીણધાત્વિન્દ્રિયૌજસામ્| દૃષ્ટિશ્રવણવહન્યાયુર્બલવર્ણસ્વરાર્થિનામ્| ભગ્નવિશ્લિષ્ટસંધીના વ્રણિનાં વાતરોગિણામ્| હૃદ્યઃ પથ્યંઃ પરં વૃષ્યો બૃંહણઃ પ્રીણનો રસઃ||૩૩||

રસો માંસરસઃ શુષ્યદાદીનાં પથ્યઃ| વ્યાધિમુક્તાનાં બલાધાનાર્થમ્| શુદ્ધાનાં કૃતવમનવિરેચનાનાં પેયાદ્યન્તે| શુદ્ધિકાઙ્ક્ષિણાં ચાઽઽચરણીયઃ સંશોધનાનાં દેહદોષમાર્દવાય|| ૩૩||

Adhikarana maudgarasaguNAH (34) · Śloka 34

મૌદ્ગસ્તુ પથ્યઃ સંશુદ્ધવ્રણકણ્ઠાક્ષિરોગિણામ્||૩૪||

મૌદ્ગસ્તુ રસો નિર્માંસયૂષઃ સંશુદ્ધાદીનાં પથ્યઃ|| ૩૪||

Adhikarana kaulattharasaguNAH (35) · Śloka 35

વાતાનુલોમી કૌલત્થો ગુલ્મતૂનિપ્રતૂનિજિત્||૩૫||

કૌલત્થો રસો વાતમનુલોમયતિ ગુલ્માદિનાશનં ચ| તૂનિપ્રતૂની રોગૌ ગુલ્મનિદાને વક્ષ્યમાણલક્ષણૌ (નિ૦અ૦-૧૧)|| ૩૫||

Adhikarana mAShasUpaguNAH (36) · Śloka 36

પ્રભૂતાભ્યન્તરમલો માષસૂપઃ પરં સ્મૃતઃ||૩૬||

માષસૂપઃ પરમત્યર્થમાન્તરં મલં પુરીષં પ્રભૂતં કરોતિ| માષાણાં બહુમલત્વે ઉક્તોઽપિ અન્યેભ્યસ્તદ્વિકૃતિભ્યઃ સૂપસ્યાતિશયખ્યાપનાર્થં વચનમ્|| ૩૬||

Adhikarana khalakAmbalikaguNAH (37) · Śloka 37

ખલકામ્બલિકૌ હૃદ્યૌ ચ્છેદિનૌ સ્વૌષધાનુગૌ||૩૭||

ખલકામ્બલિકૌ હૃદ્યૌ ચ્છેદિનૌ સ્વસંસ્કારકૌષધગુણયુક્તૌ ચ|| ૩૭||

Adhikarana rasayUShakhalAnAM lakShaNAni (38) · Śloka 38

પિશિતેન રસસ્તત્ર યૂષો ધાન્યૈઃ ખલઃ ફલૈઃ||૩૮||

રસાદીનાં વ્યવહારાર્થં લક્ષણમુચ્યતે| પિશિતેન માંસેન યઃ ક્રિયતે સ રસઃ| ધાન્યૈર્મુદ્ગાદિભિઃ ક્રિયતે સ યૂષઃ| ફલૈર્બદરાદિભિર્યઃ ક્રિયતે સ ખલઃ|| ૩૮||

Adhikarana kAmbalikalakShaNam (39) · Śloka 39

મૂલૈશ્ચ તિલકલ્કામ્લપ્રાયઃ કામ્બલિકઃ સ્મૃતઃ||૩૯||

મૂલૈસ્તિલૈસ્તિલકલ્કાદ્યૈશ્ચ કૃતો દાડિમાદ્યમ્લપ્રાયઃ કામ્બલિકઃ|| ૩૯||

Adhikarana mAMsarasAdInAM kRutAkRutalakShaNam (40) · Śloka 40

જ્ઞેયાઃ કૃતાકૃતાસ્તે તુ સ્નેહાદિયુતવર્જિતાઃ||૪૦||

તે તુ રસાદયો યથાસઙ્ખ્યેન સ્નેહાદિયુતવર્જિતાઃ કૃતાકૃતા જ્ઞેયાઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- સ્નેહાદિભિર્ભર્જનેન શુણ્ઠ્યાદિના ચ સંસ્કૃતાઃ કૃતશબ્દવાચ્યાઃ| વિપરીતાઃ અકૃતાઃ|| ૪૦||

Adhikarana dakalAvaNikalakShaNam (41) · Śloka 41

અલ્પમાંસાદયઃ સ્વચ્છા દકલાવણિકાઃ સ્મૃતાઃ||૪૧||

યે સ્વલ્પેન માંસેન સ્વલ્પૈશ્ચ શુણ્ઠ્યાદિભિઃ ક્રિયન્તે સ્વચ્છાશ્ચ તે રસાદયો દકલાવણિકાઃ|| ૪૧||

Adhikarana yUShAdInAmuttarottaraM gurutvam (42) · Śloka 42

વિદ્યાદ્યૂષે રસે સૂપે શાકે ચૈવોત્તરોત્તરમ્| ગૌરવં તનુસાન્દ્રામ્લસ્વાદુષ્વેષુ પૃથક્ તથા||૪૨||

યૂષરસસૂપશાકાનાં યથોત્તરમેવ ગૌરવં વિજ્ઞેયં દ્રવ્યગુણસામ્યેઽપિ| તથા તનુસાન્દ્રામ્લસ્વાદુષુ ચ પૃથક્ યથોત્તરમેવ ગૌરવં વિજ્ઞેયમિતિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- તનુભ્યો રસાદિભ્યઃ સાન્દ્રા ઘના ગુરવઃ| અમ્લેભ્યશ્ચ મધુરા ઇતિ|| ૪૨||

Adhikarana tilapiNyAkavikRutyAdInAM guNAH (43) · Śloka 43

તિલપિણ્યાકવિકૃતિઃ શુષ્કશાકં વિરૂઢકમ્| ચાણ્ડાકીવટકં દૃગ્ઘ્નં દોષલં ગ્લપનં ગુરુ||૪૩||

તિલપિણ્યાકસ્ય વિકૃતિઃ શુષ્કશાકં વિરૂઢકં ચાણ્ડાકીવટકં ચ દૃષ્ટિનાશનં દોષલં ત્રિદોષકોપનં ગ્લાનિકરં ગુરુ ચ| વિરૂઢકં અઙ્કુરિતાનિ ભૃષ્ટાનિ સસ્યાનિ| ચાણ્ડાક્યા સહસાસુતં મુદ્ગાદિવિટકં ચાણ્ડાકીવટકમ્|| ૪૩||

Adhikarana parpaTakShAraparpaTayorguNAH (44) · Śloka 44

પર્પટા લઘવો રૂચ્યા લઘીયાન્ ક્ષારપર્પટઃ||૪૪||

પર્પટાભિધાના ભક્ષ્યા લઘવો રુચિકરાશ્ચ| તેભ્યશ્ચ ક્ષારપર્પટોઽતિલઘુઃ| યઃ સ્વર્ચિકાદિજલેન સંસ્ક્રિયતે|| ૪૪||

Adhikarana rAgaShADavayoguNAH (45) · Śloka 45

હૃદ્યા વૃષ્યા રુચિકરા ગુરવો રાગષાડવાઃ| પ્રીણના ભ્રમતૃટ્ચ્છર્દિમદમૂર્ચ્છાશ્રમચ્છિદઃ||૪૫||

રાગાઃ સિતામધ્વાદિકૃતાઃ| ષાડવાઃ અમ્લસિદ્ધશાક્શર્કરાદિકૃતાઃ| હૃદ્યા વૃષ્યા રુચિકરા ગુરવશ્ચ| તથા પ્રીણના મનઃપ્રીતિકરાઃ, ભ્રમાદિનાશનાશ્ચ|| ૪૫||

Adhikarana manthaguNAH rasAlAguNAH (47) · Śloka 47

તૃટ્ચ્છર્દિશ્રમનુન્મન્થઃ શીતઃ સદ્યોબલપ્રદઃ| પ્રમેહક્ષયકુષ્ઠાનિ ન ચ સ્યુર્મન્થપાયિનઃ||૪૬|| રસાલા બૃંહણી વૃષ્યા સ્નિગ્ધા બલ્યા રુચિપ્રદા||૪૭||

રસાલા કારમથિતેન મરિચશર્કરાદિસંયુક્તેન ચ દધ્ના કૃતાઃ બૃહણી દેહસ્ય બૃહત્વકરી વૃષ્યત્વાદિગુણયુક્તા ચ|| ૪૭||

Adhikarana pAnakaguNAH (48) · Śloka 48

શ્રમક્ષુત્તૃટ્ક્લમહરં પાનકં પ્રીણનં ગુરુ| વિષ્ટમ્ભિ મૂત્રલં હૃદ્યં યથાદ્રવ્યગુણં ચ તત્||૪૮||

સર્વઞ્ચ પાનકં શ્રમાદિહરં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ મુત્રલં હૃદ્યઞ્ચ| તચ્ચ પાનકં યથાદ્રવ્યગુણં સ્વસંસ્કારદ્રવ્યગુણસંયુક્તઞ્ચ||૪૮||

Adhikarana lAjAguNAH (49) · Śloka 49

લાજાસ્તૃટૂચ્છર્દ્યતીસારમેહમેદઃકફચ્છિદઃ| કાસપિત્તોપશમના દીપના લઘવો હિમાઃ||૪૯||

લાજાસ્તૃડાદીન્ ચ્છિન્દન્તિ નાશયન્તિ| કાસં પિત્તં ચોપશમયન્તિ| આગ્નિદીપ્તિકરાઃ લઘવઃ શીતવીર્યાશ્ચ||૪૯||

Adhikarana pRuthukaguNAH (50) · Śloka 50

પૃથુકા ગુરવો બલ્યાઃ કફવિષ્ટમ્ભકારિણઃ||૫૦||

પૃથુકા ગુરૂત્વાદિયુક્તાઃ| હરિતધાન્યાનિ સતુષભૃષ્ટમુસલાહિતાનિ પૃથુકશબ્દવાચ્યાનિ|| ૫૦||

Adhikarana dhAnAguNAH (51) · Śloka 51

ધાનાવિષ્ટમ્ભિની રુક્ષા તર્પણી લેખની ગુરુઃ||૫૧||

ધાના ભૃષ્ટધાન્યાનિ વિષ્ટમ્ભિની રૂક્ષાદિગુણયુક્તા ચ|| ૫૧||

Adhikarana saktuprabhRutInAM guNAH (52) · Śloka 52

કણ્ઠનેત્રામયક્ષુત્તૃટ્શ્રમછર્દિવ્રણાપહાઃ| સક્તવો લઘવઃ પાનાત્ સદ્ય એવ બલપ્રદાઃ| નિચયાત્ કઠિના ગુર્વી પ્રોક્તા પિણ્ડી મૃદુર્લઘુઃ| સક્તૂનામ્ દ્રવતાયોગાલ્લઘીયસ્યવલેહિકા| શષ્કુલીમોદકાદીનાં વ્યાખ્યાતૈવં ચ કલ્પના||૫૨||

સક્તવઃ કણ્ઠામયનેત્રામયાદિનાશના લઘવઃ| ઉદકેન પીતાશ્ચ સદ્ય એવ બલં કુર્વન્તિ| તેષામ્ સક્તૂનાં પિણ્ડી નિચયાત્ સંહતત્વાત્ યા કઠિના સા ગુર્વી| યા તુ મૃદુઃ સા તુ લઘુઃ| યે તુ સક્તવઃ ઉદકમિશ્રાઃ અવલિહ્ય ભુજ્યન્તે સા અવલેહિકા દ્રવત્વયોગાત્ લઘીયસી| શુષ્કલીમોદકાદીનાં ભક્ષ્યાણાં ચૈવાનયૈવ સંયોગસંસ્કારકાઠિન્યાદિવિશેષદિશા ગુણકલ્પના વ્યાખ્યાતા|| ૫૨||

Adhikarana saktubhakShaNe niyamAH (53) · Śloka 53

નોદકાન્તરિતાન્ન દ્વિર્ન નિશાયાં ન કેવલાન્| ન ભુક્ત્વા ન દ્વિજૈશ્છિત્વા સક્તૂનધ્યન્ન વા બહુન્||૫૩||

સક્તૂંશ્ચૈવંવિધાન્નાધ્યાત્ ઉદકાન્તરિતાનુદકેન જલેનાન્તરિતાન્ વ્યવહિતાન્| આદૌ પિણ્ડી મધ્યે જલમન્તે ચ પિણ્ડીત્યુદકાન્તરિતાન્| દ્વૌ વારૌદ્વિઃ|નિશાયાં રત્ત્ર્યામ્| કેવલનુદકાદિરહિતાન્| ભુક્ત્વાચાન્યદોદનાદિ| દ્વિજૈશિછત્વા દન્તૈઃ કરસ્થાં પિણ્ડીં ચિત્વેત્યર્થઃ| બહૂંશ્ચ સક્તૂન્નાધ્યાત્|| ૫૩||

Adhikarana karkandhubadarAdi saktuguNAH (54) · Śloka 54

કર્કન્ધુબદરાદીનાં શ્રમતૃષ્ણાક્લમચ્છિદઃ| સક્તબોઽમ્લરસા હૃઘા યથાદ્રવ્યગુણાશ્ચ તે||૫૪||

કર્કન્ધુબદરાદીનાં ચ ફલાદીનાં સક્તવઃ ક્લમાદિચ્છિદઃ અમ્લરસા હૃઘાશ્ચ| તે સર્વે સક્તવઃ પ્રકૃતિદ્રવ્યગુણયુક્તાઃ|| ૫૪||

Adhikarana piNyAkaguNAH (55) · Śloka 55

પિણ્યાકો ગ્લપનો રૂક્ષો વિષ્ટમ્ભી દૃષ્ટિદૂષણઃ||૫૫||

પિણ્યાકોઽક્ષોટતિલાદીનાં નિષ્પીડિતતૈલકલ્કઃ ગ્લાનિકરો વિષ્ટમ્ભી દૃષ્ટિવિકારકરશ્ચ|| ૫૫||

Adhikarana veSavAraguNAH (56) · Śloka 56

વેશવારો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલોપચયવર્ધનઃ||૫૬||

વેશવારઃ નાગરધનિકાજાજ્યાદિસંસ્કૃતં સૂક્ષ્મચ્છિન્નં માંસમ્| સ ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ બલવર્ધનોઽઙ્ગોપચયવર્ધનશ્ચ|| ૫૬||

Adhikarana mudgAdijAnAM veSavArANAM guNAH (57) · Śloka 57

મુદ્ગાજિજાસ્તુ ગુરવો યથાદ્રવ્યગુણાનુગાઃ||૫૭||

મુદ્ગાદિજાસ્તુ વેશવારાઃ યે સૂક્ષ્મચ્છિન્નૈર્મુદ્ગયવધાન્યાદિભિઃ ક્રિયન્તે| લોકે ચ પૂરણમિતિ પ્રસિદ્ધાઃ, તે ગુરુવઃ પ્રકૃતિદ્રવ્યગુણાશ્ચ| આદિગ્રહણેન શિમ્બિધાન્યાનાઞ્ચ વરકસૂકરાણામુલુકાદીનાઞ્ચ ગ્રહણમ્|| ૫૭||

Adhikarana kukUlAdipakvAnAmapUpAnAM yathottaraM laGutvamGAryAdInAM yathottaraM gurutvam (58) · Śloka 58

કુકૂલકર્પરભ્રાષ્ટકન્દ્વઙ્ગારવિપાચિતાન્| એકયોનીન્ સઘૂન્વિદ્યાદપૂપાનુત્તરોત્તરમ્| ઘારી કેડરિકાદ્યાશ્ચ ગુરવશ્ચ યથોત્તરમ્||૫૮||

કુકૂલાદિસિદ્ધાનપૂપાન્ એકયોનીનેકશાલિકારણાન્ સતો યથોત્તરં લઘૂનિતિ જાનીયાત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સજાતીયાત્ કુકૂલપક્વાત્ કર્પરપક્વો લઘુરગ્નિસંયોગનૈકટ્યાત્| કર્પરપક્વાચ્ચ ભ્રાષ્ટ્રપક્વઃ| ભ્રાષ્ટ્રપક્વાચ્ચ કન્દુપક્વઃ| કન્દુપક્વાચ્ચ અઙ્ગારપક્વઃ| એકયોનિગ્રહણં ભિન્નયોનેઃ સમલાઘવશઙ્કાનિરાસાર્થમ્| એકો હ્યપૂપો ગુરુશાલિયોનિઃ કુકૂલપક્વોઽન્યેન લઘુશાલિયોનિના કુકૂલપક્વેનૈવ ન લાઘવે સમઃ| તથા એકો લઘુશાલિયોનિઃ કુકૂલપક્વોઽન્યો ગુરુશાલિયોનિઃ કર્પરપક્વશ્ચ સમાવિત્યર્થઃ| અનયા ચ કલ્પનયા સર્વમૂહ્યમ્| કુકૂલો બાષ્પસ્વેદઃ| ક્ષારપાક ઇત્યન્યે| કર્પરો જ્વાલાસન્તપ્તઃ કપાલઃ| ભ્રાષ્ટં પ્રસિદ્ધમ્| કન્દુઃ અઙ્ગારતપ્તા ભિત્તિઃ| અઙ્ગારઃ સ્વરૂપેણૈવ| ઇતિ કૃતાન્નવર્ગઃ|| ૫૮||

Adhikarana (4) mAMsavargaH mRugavargaH (59) · Śloka 59

હરિણૈણકુરઙ્ગર્શ્યગોકર્ણમૃગમાતૃકાઃ| કાલપુચ્છકચારુષ્કવરપોતશશોરણાઃ| શ્વદંષ્ટ્રામશરભકોહકારકશમ્ભરાઃ| કરાલકૃતમાલૌ ચ પૃષતશ્ચ મૃગાઃ સ્મૃતાઃ||૫૯||

અનન્તરં માંસમુચ્યતે-હરિણાદયઃ પૃષતાન્તાઃ એકોનવિંશતિર્મૃગવિજ્ઞેયાઃ|| ૫૯||

Adhikarana viShkiravargaH (60) · Śloka 60

લાવવાતીકવર્તીરરક્તવર્ત્મકકક્કુભાઃ| કપિઞ્જલોપચક્રાખ્યાચકોરરુરુબાહવઃ| વર્તકો વર્તિકા ચેતિ તિત્તિરિઃ ક્રકરઃ શિખી| તામ્રચૂડાખ્યવરકગોનર્દગિરિવર્તિકાઃ| તથા શારપદેન્દ્રાહ્વવારટાશ્ચેતિ વિષ્કિરાઃ||૬૦||

લાવાદયો વારટાન્તા એકવિંશતિરાહારસ્ય વિકીર્ય વિક્ષિપ્ય ભક્ષણાત્ વિષ્કિરાઃ| વર્તિકા વર્તક્ષાઞ્જાત્યન્તરે ન તુ નામ તસ્ય સ્ત્રી|| ૬૦||

Adhikarana pratudavargaH (61) · Śloka 61

શતપત્રો ભૃઙ્ગરાજઃ કોયષ્ટી જીવજીવકઃ| ખઞ્જરીટકહારીતદુર્નામારિકૃશાગ્રહાઃ| લટ્વા લડૂષો વટહા ગોક્ષ્વેલો ડિણ્ડિમાણવઃ| જટી દુન્દુભિપાર્કારલોહપૃષ્ઠકુલિઙ્ગકાઃ| શારિકાશુકશાર્ઙ્ગાચિરીટીકકુયષ્ટિકાઃ| મઞ્જરીયકદાત્યૂહગોધાપુત્રપ્રિયાત્મજાઃ| કલવિઙ્કઃ પરભૃતઃ કપોતોઽઙ્ગારચૂડકઃ| પારાવતઃ પાણવિક ઇત્યુક્તાઃ પ્રતુદા દ્વિજાઃ||૬૧||

શતપત્રાદયઃ પાણવિકાન્તાશ્ચતુસ્ત્રિંશદાહારશ્ચ શાલ્યાદેઃ પ્રતુદ્ય તુણ્ડૈરાહત્ય ભક્ષણાત્ દ્વિજાઃ પ્રતુદાઃ સ્મૃતાઃ|| ૬૧||

Adhikarana bileSayavargaH (62) · Śloka 62

શ્વેતઃ શ્યામશ્ચિત્રપૃષ્ઠઃ કાલકઃ કાકુલી મૃગઃ| ભેકચિલ્લટકૂચીકા ગોધાશલ્યકશાણ્ડકાઃ| વૃષાહિકદલીશ્વાવિન્નકુલાદ્યા બિલેશયાઃ||૬૨||

શ્વેતાદ્યા નકુલાદ્યાન્તા બિલે ભૂગર્ભે નિષદનાત્ બિલેશયાઃ|| ૬૨||

Adhikarana prasahavargaH (63) · Śloka 63

ગોખરાશ્વતરોષ્ટ્રાશ્વદ્વીપિસિંહર્ક્ષવાનરાઃ| માર્જારમૂષિકવ્યાઘ્રવૃકબભ્રુતરક્ષવઃ| લોપાકજમ્બુકશ્યેનચાષોલૂકશ્વવાયસાઃ| શશઘ્નીભાસકુરરગૃધ્રવેશ્યકુલિઙ્ગકાઃ| ધૂમિકા મધુહા ચેતિ પ્રસહામૃગપક્ષિણઃ||૬૩||

ગવાદયાઃ મધુહાન્તાઃ કેચિત્પક્ષિણઃ કેચિન્મૃગાઃ| જાત્યા પ્રસહ્યાહૃત્ય ભક્ષણાચ્ચ પ્રસહાઃ સ્મૃતાઃ|| ૬૩||

Adhikarana mahAmRugAH (64) · Śloka 64

મહિષન્યઙ્કુરોહીતવરાહરુરુવારણાઃ| સુમરશ્ચમરઃ ખડ્ગો ગવયશ્ચ મહામૃગાઃ||૬૪||

મહિષાદયો ગવયાન્તા દશ મહામૃગશબ્દવાચ્યાઃ|| ૬૪||

Adhikarana jalacArivargaH (65) · Śloka 65

હંસસારસકાદમ્બબકકારણ્ડવપ્લવાઃ| મૃણાલકણ્ઠચક્રાહ્વબલાકા રક્તશીર્ષકાઃ| ઉત્ક્રોશપુણ્ડરીકાક્ષશરારીમણિતુણ્ડકાઃ| કાકતુણ્ડઘનારાવમદ્ગુક્રૌઞ્ચામ્બુકુક્કુટાઃ| નંદ્યાસ્યમલ્લિકાદ્યાશ્ચ પક્ષિણો જલચારિણઃ||૬૫||

હંસાદયો મલ્લિકાદ્યન્તાશ્ચ જલ એવ ચરણાત્ જલચારિણઃ|| ૬૫||

Adhikarana matsyavargaH (66) · Śloka 66

મત્સ્યારોહિતપાઠીનકૂર્મકુમ્ભીરકર્કટાઃ| શુક્તિશઙ્હ્ખોદ્રુશમ્બૂકશફરીવર્ત્મિચન્દ્રિકાઃ| બોલૂકીનક્રમકરશિશુમારતિમિઙ્ગલાઃ| રાજી ચિલિચિમાદ્યાશ્ચ માંસમિત્યાહુરષ્ટધા||૬૬||

રોહિતાદયશ્ચિલિચિમાદ્યાન્તાઃ જલોદ્ભવા મત્સ્યાઃ| ઇત્યષ્ટિભિઃ પ્રકારૈરાચાર્યા માંસમાહુઃ|| ૬૬||

Adhikarana ajAvyoH yojyanishcayaH (67) · Śloka 67

યોનિષ્વજાવી વ્યામિશ્રગોચરત્વાદનિશ્ચિતે||૬૭||

એતાસુ ચાષ્ટાસુ માંસયોનિષુ મધ્યે મિશ્રયોનિત્વાન્મિશ્રવિષયત્વાદજાવી અનિશ્ચિતે| તે હિ જાઙ્ગલેઽપિ દેશે સમ્યગ્વર્તેતે આનૂપેઽપિ| યદ્યપિ તિત્તિરિરુભયચરસ્તથાપિ સદૈવ તત્સ્વભાવત્વાદ્વર્ગેભ્યઃ પૃથઙ્નોક્તઃ| અજા અવયશ્ચ કેચિદ્ધન્વનિ કેચદાનૂપ ઇતિ પૃથગુક્તે| યેષાં ચ નામપર્યાયાઃ નાનાદેશપ્રસિદ્ધાઃ કિરાતકૈવર્તાદિભ્યઃ અપભ્રંશસંસ્કારણાચ્ચ જ્ઞાતવ્યાઃ| વર્તિકા વર્તકાજ્જાત્યન્તરં, ન તુ તસ્ય સ્ત્રી|| ૬૭||

Adhikarana mAMsasya traividhyAdi (68) · Śloka 68

અદ્યાન્ત્યા જાઙ્હ્ગલાનૂપા મધ્યૌ સાધારણૌ સ્મૃતૌ| વિકીર્યાદિક્રિયાયોગૈર્ભક્ષણાદ્વિષ્કિરાદયઃ||૬૮||

એષાં ચ વર્ગાણાં મધ્યે આદ્યાસ્ત્રયો મૃગવિષ્કિરપ્રતુદાઃ જાઙ્ગલાઃ જાઙ્ગલશબ્દવાચ્યાઃ| અન્ત્યાસ્ત્રયઃ મહામૃગજલચરમત્સ્યા આનૂપાઃ| મધ્યૌ દ્વૌ બિલેશયપ્રસહૌ સધારણૌ| વિકીર્ય ભક્ષણક્રિયાયોગાદ્વિષ્કિરાદીનિ નામાનીત્યુક્તમ્|| ૬૮||

Adhikarana jA~ggalamAMsaguNAH (69) · Śloka 69

તત્ર બદ્ધમલા રુચ્યા માંસાનામુત્તમા હિમાઃ| કષાયસ્વાદુવિશદા લઘવો જાઙ્ગલા હિતાઃ| પિત્તોત્તરે વાતમધ્યે સન્નિપાતે કફાનુગે||૬૯||

તત્ર જાઙ્ગલા મલં પુરીષં બદ્ધં કુર્વન્તિ| રુચિકરાઃ માંસાનાં ચોત્તમાઃ| શીતવીર્યા રસે કષાયમધુરાઃ વિષદા લઘવઃ| સન્નિપાતે ચ હિતાઃ કિમ્ભૂત ઇત્યાહ-પિત્તોત્તર ઇત્યાદિ| યસ્મિન્ સન્નિપાતે પિત્તમુત્તરમધિકં વાતો મધ્યઃ કફશ્ચ સ્વલ્પઃ|| ૬૯||

Adhikarana hariNaiNayorvarNAH guNASca (70) · Śloka 70

તામ્રોઽત્ર હરિણઃ કૃષ્ણસ્ત્વેણો હૃદ્યસ્ત્રિદોષજિત્| લઘીયાન્ ષડ્રસશ્ચાસૌ............................||૭૦||

અત્ર ચૈણહરિણાવાકૃત્યા સદૃશૌ| કેવલં તામ્રવર્ણો હરિણઃ| કૃષ્ણવર્ણસ્ત્વેણઃ| અસાવેણો હૃદ્યસ્ત્રિદોષહરઃ, અતિલઘુઃ, ષડ્રસશ્ચ|| ૭૦||

Adhikarana shashaguNAH (71) · Śloka 71

........................ગ્રાહિ રૂક્ષો હિમઃ શશઃ| કટુપાકોઽગ્નિકૃત્ પથ્યઃ સન્નિપાતેઽનિલાવરે||૭૧||

શશસ્તુ સંગ્રહણો રૂક્ષઃ શીતવીર્યઃ કટુવિપાકોઽગ્નિવૃદ્ધિકૃત્, ઊનવાયૌ સન્નિપાતે ચ પથ્યઃ|| ૭૧||

Adhikarana lAvakapi~jjalayorguNAH (72) · Śloka 72

તદ્વલ્લવોઽપ્યરૂક્ષસ્તુ કિઞ્ચિદ્રૂક્ષઃ કપિઞ્જલઃ||૭૨||

લાવોઽપિ તદ્વત્ શશવત્| કેવલમસાવરૂક્ષઃ| કપિઞ્જલઃ કિઞ્ચિદ્રૂક્ષઃ|| ૭૨||

Adhikarana vanyapArAvatakapotayorguNAH (73) · Śloka 73

પારાવતાઃ કપોતાશ્ચ તદ્વદ્વન્યાઃ સુપૂજિતાઃ||૭૩||

પારાવતકપોતૌ વનજાતૌ પથ્યૌ| ગૃહભૃતાવપથ્યૌ|| ૭૩||

Adhikarana vartakAdInAM sAmAnyaguNAH (74) · Śloka 74

ઈષદુષ્ણગુરુસ્નિગ્ધા બૃંહણા વર્તકાદયઃ||૭૪||

વર્તકાત્પ્રભૃતિ યાવજ્જાઙ્ગલપરિસમાપ્તિ તાવત્સર્વે ઔષ્ણ્યેન ગુરુત્વેન સ્નિગ્ધત્વેન ચ ઈષત્ સ્વલ્પં યુક્તાઃ|| ૭૪||

Adhikarana tittiriguNAH (75) · Śloka 75

તિત્તિરિસ્તેષ્વપિ વરો મેધાગ્નિબલશુક્રકૃ ગ્રાહી વર્ણ્યોઽનિલોક્તસન્નિપાતહરઃ પરમ્| ધન્વાનૂપવિચારિત્વાત્ સ્નિગ્ધોષ્ણાગુરૂબૃંહણઃ||૭૫||

તેષ્વપિ મધ્યે તિત્તિરિઃ શ્રેષ્ઠઃ મેધાદિકરઃ| સંગ્રહણો વર્ણ્યો વાતાધિકસન્નિપાતહરશ્ચ| સ તુ તિત્તિરિર્ધન્વનિ દેશે વિચરત્યાનૂપે ચ| અતઃ સ્નિગ્ધ ઉષ્ણો ગુરુર્બૃંહણશ્ચ|| ૭૫||

Adhikarana mayUraguNAH (76) · Śloka 76

નાતિપથ્યઃ શિખી પથ્યઃ શ્રોત્રસ્વરવયોદૃશામ્||૭૬||

શિખી મયૂરો નાતિપથ્યઃ| શ્રોત્રાદીનાં પથ્યઃ| વયસશ્ચ પથ્યઃ| શીઘ્રપરિણામરક્ષણઃ|| ૭૬||

Adhikarana kukkuTaguNAH (77) · Śloka 77

તદ્વચ્ચ કુક્કુટો વૃષ્યો ગ્રામ્યસ્તુ શ્લેષ્મલો ગુરુઃ||૭૭||

કુક્કુટસ્તદ્વન્મયરવત્| અયં તુ વૃષ્યઃ| ગ્રામ્યસ્તુ જનપદપરિવેશચરઃ શ્લેષ્મલો ગુરુશ્ચ|| ૭૭||

Adhikarana krakaropacakrakaguNAH (78) · Śloka 78

મેધાનલકરા હૃદ્યાઃ ક્રકરાઃ સોપચક્રકાઃ||૭૮||

ક્રકરાઃ મેધામાગ્નિઞ્ચ કુર્વન્તિ હૃદ્યાશ્ચ| તદ્વદુપચક્રકાઃ|

Adhikarana kANakapotaguNAH (79) · Śloka 79

ગુરુઃ સલવણઃ કાણકપોતઃ સર્વદોષકૃત્||૭૯||

કાણકપોતો ગુરુઃ કિઞ્ચિલ્લવર્ણાસ્ત્રિદોષકરશ્ચ|| ૭૯||

Adhikarana bileSayAdivargANAM yathottaraM gurutvAdisAmAnyaguNASca (80) · Śloka 80

ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા વર્ગાશ્ચાતો યથોત્તરમ્| મૂત્રશુક્રકૃતો બલ્યા વાતઘ્નાઃ કફપિત્તલાઃ||૮૦||

અથોઽનન્તરા બિલેશયાદ્યા વર્ગા યથોત્તરં ગુરુત્વેનોષ્ણત્વેન ચાધિકાઃ સ્નિગ્ધત્વેન મધુરાત્વેન ચાધિકાઃ| યો યસ્તમાદ્વર્ગાદુત્તરો વર્ગઃ સ તસ્માદ્ગુરુત્વાદિભિરધિક ઇત્યર્થઃ| તથા સર્વે મૂત્રં શુક્રં ચ કુર્વન્તિ| બલ્યાઃ વાતઘ્નાઃ પિત્તશ્લેષ્મલાશ્ચ|| ૮૦||

Adhikarana mahAmRugaguNAH (81) · Śloka 81

શીતામહામૃગાસ્તેષુ.................................||૮૧||

તેષુ વર્ગેષુ મધ્યે મહામૃગાઃ શીતવીર્યાઃ|| ૮૧||

Adhikarana prasahaguNAH (82) · Śloka 82

.................................ક્રવ્યાદાઃ પ્રસહાઃ પુનઃ| ચક્ષુષ્યાઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રમાંસલાઃ કટુપાકિનઃ| જીર્ણાર્શોગ્રહણીદોષશોષાર્તાનાં પરં હિતાઃ||૮૨||

પ્રસહાઃ ક્રવ્યાદાઃ ક્રવ્યં માંસં ભુઞ્જતે યે પ્રસહાસ્તે ચક્ષુષ્યાઃ મૂત્રં વિશં ચ કુર્વન્તિ| માંસવૃદ્વિકરાઃ, કટુવિપાકાઃ, જીર્ણોર્શોપ્રભૃત્યાર્તાનાં ચ પથ્યાઃ|| ૮૨||

Adhikarana godhAmUShakaguNAH (83) · Śloka 83

ગોધા નિયચ્છતિ વિષં મૂષિકઃ શુક્રકરઃ||૮૩||

ગોધા વિષઘ્ની| મૂષિકઃ શુક્રવર્ધનઃ શુક્રકરઃ|| ૮૩||

Adhikarana gomAMsaguNAH (84) · Śloka 84

શુષ્કકાસશ્રમાત્યાગ્નિવિષમજ્વરપીનસાન્| કાર્શ્યકેવલવાતંશ્ચ ગોમાંસં સન્નિયશ્ચતિ||૮૪||

ગોમાંસં શુષ્કકાસાદીન્નાશયતિ| વિષમજ્વરઃ સતતકાદિઃ| કેવલવાતા નાન્યદોષસંયુક્તાઃ|| ૮૪||

Adhikarana caTakaguNAH (85) · Śloka 85

ચટકાઃ શ્લેષ્મલાઃ સ્નિગ્ધા વાતઘ્નાઃ શુક્રલાઃ પરમ્||૮૫||

ચટકાઃ કફહરાઃ સ્નિગ્ધાઃ વાતઘ્નાશ્ચ પરમત્યર્થં શુક્રકરાઃ|

Adhikarana mahiShaguNAH (86) · Śloka 86

ગુરુષ્ણો મહિષઃ સ્નિગ્ધઃ સ્વપ્નદાર્ઢ્યબૃહત્વકૃત્||૮૬||

મહિષો ગુરુરુષ્ણવીર્યઃ સ્નિગ્ધો નિદ્રાદિંશ્ચ કરોતિ|| ૮૬||

Adhikarana varAhaguNAH (87) · Śloka 87

તદ્વદ્વરાહઃ શ્રમાહ રુચિશુક્રબલપ્રદઃ||૮૭||

વરાહઃ સૂકરઃ તદ્વન્માહિષવદ્ગુણૈર્જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ| અસૌ તુ શ્રમઘ્નઃ, રુચ્યાદિપ્રદશ્ચ|| ૮૭||

Adhikarana haMsaguNAH (88) · Śloka 88

હંસઃ સ્વરકરઃ પિત્તરક્તજિન્મેદુરો હિમઃ||૮૮||

હંસઃ સ્વરકરઃ, રક્તપિત્તવિનાશનશ્ચ| યસ્તુ મેદુરોઽતિમેદાઃ સ હિમઃ શીતઃ| કેચિત્તુ ચરકાનુરોધાન્મધુરઃ, મહિમાશ્ચેતિ પઠન્તિ|| ૮૮||

Adhikarana matsyasAmAnyaguNAH (89) · Śloka 89

કફપિત્તકરા મત્સ્યાઃ પરં પવનનાશનાઃ||૮૯||

મત્સ્યાઃ પિત્તશ્લેષ્મકરા વાતનાશનાશ્ચ પરમત્યર્થમ્|| ૮૯||

Adhikarana rohitamatsyacilicimayorguNAH (90) · Śloka 90

પ્રતિસ્રોતોવિચારિત્વાદાકાશપ્લવનેન ચ| નિત્યં શૈવાલભક્ષત્વાદ્દિવાસ્વપ્નવિવર્જનાત્| રોહિતઃ પ્રવરસ્તેષાં પરં ચિલિચિમોઽવરઃ| અગોચરવિચારિત્વાત્ સર્વદોષકરો હિ સઃ||૯૦||

તેષાં મત્સ્યાનાં મધ્યે રોહિતઃ પ્રવરઃ પ્રતિસ્રોતોવિચારત્વાત્| તસ્ય હ્યેવં સ્વભાવઃ, યત્ પ્રતિસ્રોતઃ સ્રોતસ અભિમુખ્યેન વિચારતિ| યયા દિશા જલમેતિ તાં દિશાં યાતીત્યર્થઃ| તથા પાનીયમધ્યાત્ સ્વભાવેનૈવાકાશં પ્લવતે| અત ઉભયથાપિ ક્રિયાયોગાત્ પરમત્યર્થં રોહિતઃ પ્રવરઃ| ચિલિચિમઃ પરમત્યર્થમવરઃ અશ્રેષ્ઠઃ| સ ચાગોચરે દુર્વિષયે કર્દ્દમશૈવલાદૌ યતો વિચરત્યતસ્ત્રિદોષકરઃ|| ૯૦||

Adhikarana kulIraguNAH (91) · Śloka 91

કુલીરઃ પરમં વૃષ્યો બૃંહણઃ પ્રીણનો ગુરુઃ||૯૧||

કુલીરઃ પરમં વૃષ્યઃ બૃંહણઃ પ્રીતિકરઃ ગુરુશ્ચ| કુલીરઃ કર્કટકઃ|| ૯૧||

Adhikarana AjamAMsaguNAH (92) · Śloka 92

નાતિશીતગુરુસ્નિગ્ધં માસંમાજમદોષલમ્| શરીરધાતુસામાન્યાદનભિષ્યન્દિ બૃહણમ્||૯૨||

આજં માંસં નાતિશીતવીર્યં નાતિસિનગ્ધમ્ અદોષલં દોષાણાં સામ્યં ન નાશયતિ, પથ્યામિત્યર્થઃ| સામર્થ્યાલ્લબ્ધપુરુશરીરસકલશરીરધાતુસાદૃશયાદનભિષ્યન્દિ માલિન્યેનસ્રોતસામસ્રાવકમ્| એતદુક્તં દોષગુણવિપરીતગુણત્વેનાદોષલત્વાચ્ચ શરીરધાતુગુણત્વેન સ્રોતસામપ્રદૂષકત્વાચ્ચાનભિષ્યન્દિ| સ્રોતઃપ્રદૂષકરૂપં શારીરે વક્ષ્યતિ (અ૦-૬); યથા- આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ| ધાતુભિર્વિગુણો યશ્ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ|| ઇતિ|| ૯૨||

Adhikarana AvikamAMsaguNAH (93) · Śloka 93

વિપરીતમતો જ્ઞેયમાવિકં બૃંહણં તુ તત્||૯૩||

અત આજમાંસાદ્વિપરીતમાવિકં માંસમ્| વૈપરીત્યેન બૃંહણત્વં તત્તુ બૃહણમિતિ વિશેષઃ|| ૯૩||

Adhikarana tyAjyaM mAMsam (94) · Śloka 94

અતિમેદ્યં ત્યજેન્માંસં હતં વ્યાધિવિષોધકૈઃ| સ્વયં મૃતં ધૂમપૂર્ણમગોચરભૃતં કૃશમ્||૯૪||

સર્વઞ્ચ માંસમતિમેદ્યં મેદુરં ત્યજેત્| વ્યાધ્યાદિભિશ્ચ નષ્ટસ્ય માંસં ત્યજેત્| તથા સ્વયમાત્મનૈવ મૃતં ધૂમપૂર્ણં ધૂમેન મૃતમ્| તથા અગોચરમૃતં, અગોચરે અન્યસ્મિન્વિષયે મૃતમ્| યથા જાઙ્ગલમાનૂપે મૃતમનૂપં ચ જાઙ્ગલે| કૃશં ચ ત્યજેત્|| ૯૪||

Adhikarana praSastaM mAMsam (95) · Śloka 95

સદ્યોહતં વયસ્થં ચ શુદ્ધં સુરભિ શસ્યતે||૯૫||

સદ્યોહતં વયસ્થં ચ શુદ્ધં તૃણાદિભિરનુપહતં અદુર્ગન્ધિ ચ શસ્યતે|| ૯૫||

Adhikarana svasvavargeShveNAdInAM varatvam (96) · Śloka 96

એણઃ કુરઙ્ગો હરિણઃ શશો લાવઃ કપિઞ્જલઃ| તિત્તિરિઃ ક્રકરો ગોધા શ્વાવિડ્ગૃધ્રો મૃગાધિપઃ| તથૈવ શારિકા ન્યઙ્કુર્હંસૌ રોહિતકચ્છપૌ| વર્ત્મી ચાગ્ર્યાઃ સ્વવર્ગેષુ.......................||૯૬||

એણાદયશ્ચ સ્વવર્ગેષુ પ્રધાનાઃ એણકુરઙ્ગહરિણશશાઃ મૃગેષુ મધ્યે અગ્ર્યાઃ વરાઃ| લાવકપિઞ્જલતિત્તિરિક્રકરા વિષ્કિરેષુ| શ્વાવિડ્ગોધે બિલેશયેષુ| ગૃધ્રમૃગાધિપૌ પ્રસહેષુ| શારિકા પ્રતુદેષુ| ન્યઙ્કુર્મહામૃગેષુ| હંસો જનચારિષુ| રોહિતકચ્છપૌ વર્ત્મી ચ જલજેષુ|| ૯૬||

Adhikarana vareShu pravarAH (97) · Śloka 97

................................પ્રવરાસ્તેષ્વપિ સ્મૃતાઃ| લાવૈણગોધાઃ સિંહશ્ચ..................................||૯૭||

તેષ્વપિ પ્રધાનેષુ મધ્યે પ્રવરાઃ| એણાદિષ્વેણઃ| લવાદિષુ લવાઃ| શ્વાવિદ્ગોધયોર્ગોધા| ગૃધ્રમૃગાધિપયોઃ સિંહ ઇતિ|| ૯૭||

Adhikarana svasvavargeShu ninditAH (98) · Śloka 98

.......................................... નિન્દિતૌ ગૌઃ સદર્દુરઃ| ઋશ્યઃ કાણકપોતશ્ચ શોષમુક્તં યથાયથમ્||૯૮||

ગૌઃ, દુર્દરઃ, ઋશ્યઃ, કાણકપોતશ્ચ ચત્વારઃ સ્વવર્ગેષુ નિન્દ્યાગર્હણીયાઃ| શોષઞ્ચ યથાયથં ગુણૈર્યુક્તમ્|| ૯૮||

Adhikarana aNDAnAM gurutvaM, bAlavRuddhayormAMsaguNAHmAMsAnAM gurulAghavam (99) · Śloka 99

ગુરુણ્યણ્ડાનિ બાલાનાં કષાયમધુરં પલમ્| વૃદ્ધાનામ્ સ્નાયુભૂયિષ્ઠમબલ્યં ગુરુદોષલમ્| પુંસ્ત્રિયોઃ પૂર્વપશ્ચાર્ધે ગુરુણી ગર્ભિણી ગુરુહ્| લઘુર્યોષિચ્ચતુષ્પાસ્તુ વિહઙ્ગેષુ પુનઃ પુમાન્| શિરઃસ્કન્ધાદીનાં યથાપૂર્વં ગૌરવમ્ શિરસ્કન્ધોરુપૃષ્ઠસ્ય કટ્યાઃ સક્થ્નોશ્ચ ગૌરવમ્| તથાઽઽમપક્વાશયયોર્યથાપૂર્વં વિનિર્દેશેત્| શોણિતાદીનાં યથોત્તરં ગૌરવમ્ શોણિતપ્રભૃતીનાઞ્ચ ધાતૂનામુત્તરોત્તરમ્| માંસાદ્ ગરીયો વૃષણમેઢ્રવૃક્કયકૃદ્ગુદમ્||૯૯||

અણ્ડાનિ પક્ષિણાં ગુરૂણિ| બાલાનાં પક્ષિણાં પલં માંસં રસે કષાયમધુરમ્| વૃદ્ધાનાં માંસં બહુસ્નાયુ અબલ્યં ગુરુ ત્રિદોષકરં ચ| પુંસઃ સ્ત્રિયાશ્ચ યથાસંખ્યેન શરીરસ્ય પૂર્વાર્ધં નાભેરૂર્ધ્વં પશ્ચાર્ધમધોનાભેર્ગુરુ| ગર્ભિણી ચ સ્ત્રી ગુર્વી| ચતુશ્ચરણેષુ મધ્યે યોષિત્ સ્ત્રી લઘુઃ| વિહઙ્ગેષુ પક્ષિષુ મધ્યે પુમાન્ લઘુઃ| શિરઃપ્રભૃતીનામઙ્ગાનાં યથાપૂર્વં ગુરુત્વં જ્ઞેયમ્| સક્થિમાંસાત્ કટીમાંસં ગુરુ| એવમામાશયપક્વાશયયોશ્ચ યથાપૂર્વં ગુરુત્વમ્| પક્વાશયાદામાશયો ગુરુરિત્યર્થઃ| રક્તાદીનાં ચ ધાતૂનાં યથોત્તરં ગુરુત્વમ્| સપ્તભિર્ધાત્વગ્નિભિર્યથોત્તરમેવ સ્નેહસ્ય પાકદ્ યથોત્તરમેવ સ્નેહસ્ય ગુરુત્વં સ્યાત્| ધાતૂનાં તથાભૂતેન સ્નેહેન સંશ્લેષાત્ યથોત્તરમેવ ગુરુત્વં ભવતિ| ધાતુસ્નેહક્રમપરિણત્યા ચ| ઉક્તંચ હૃદયે - પરસ્પરોપસંસ્થમ્ભાદ્ધાતુસ્નેહપરંપરા| અનેન કિમુક્તમ્? રસાદીનાં શુક્રાન્તાનાં પરસ્પરોપસંસ્થમ્ભાદન્યોન્યસંશ્લેષાદ્ધાતૂનાં સ્નેહોત્કર્ષક્રમપરિણતિર્યથોત્તરમેવ જાયતે| અત્ર ચ માંસાનાં સ્ત્રીપુંસકૃતં વિશેષમેકયોનીનાં ભિન્નયોનીનાં ચોત્સર્ગાપવાદસ્થિથાર્થોપબૃંહકવચનકલ્પનં ચ યથાયોગં સ્વબુદ્ધ્યા પરિકલ્પનીયમ્| ઇતિ માંસવર્ગઃ|| ૯૯||

Adhikarana (5)shAkavargaH pAThAdishAkasAmAnyaguNAH (100) · Śloka 100

શાકં પાઠા શટી શ્રૂષા સુનિષણ્ડ સતીનજં| ત્રિદોષઘ્નં લઘુ ગ્રાહિ સરાજક્ષવવાસ્તુકમ્||૧૦૦||

શાકમુચ્યતે - પાઠાદિકં શાકં ત્રિદોષનાશનં લઘુ સંગ્રહણં ચ| તદ્વત્ રાજક્ષવકવાસ્તુકે|| ૧૦૦||

Adhikarana suniShaNNakaguNAH (101) · Śloka 101

સુનિષણ્ણોઽગ્નિકૃદ્વૃષ્યસ્તેષુ...........................||૧૦૧||

તેષુ મધ્યે સુનિષણ્ણોઽગ્નિકરો વૃષ્યશ્ચ| સુનિષણ્ણો જલમધ્યે ભવતિ| પત્રૈશ્ચાઙ્ગેરીસદૃશૈર્યઃ કાશ્મીરેષુ શૂલ્યેષુ ચાતિપ્રસિદ્ધઃ|| ૧૦૧||

Adhikarana rAjakShavavAstukaguNAH (102) · Śloka 102

...................રાજક્ષવઃ પરમ્| ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નઃ વર્ચ્ચોભેદી તુ વાસ્તુકઃ||૧૦૨||

રાજક્ષવોઽત્યર્થં ગ્રહણ્યર્શોવિકારગ્ન્નઃ| વાસ્તકસ્તુ વર્ચસઃ પુરીષસ્ય ભેદનઃ|| ૧૦૨||

Adhikarana kAkamAcIguNAH (103) · Śloka 103

હન્તિ દોષત્રયં કુષ્ઠં વૃષ્યા સોષ્ણા રસાયની| કાકમાચી સરા સવર્યા......................||૧૦૩||

કાકમાચી ત્રિદોષઘ્ની કુષ્ઠનાશની ઈષદુષ્ણવીર્યા સરા સ્વાસ્થ્યસંવાહકત્વેન ચ રસાયનસાદૃશ્યાદ્રસાયની|| ૧૦૩||

Adhikarana cA~ggerIguNAH (104) · Śloka 104

.......................ચાઙ્ગેર્યમ્લાઽગ્નિદીપની| ગ્રહણ્યર્શોઽનિલશ્લેષ્મહિતોષ્ણા ગ્રાહિણી લઘુઃ||૧૦૪||

ચાઙ્ગેરી અમ્લા અગ્નિદીપની ગ્રહણ્યાદિષુ પથ્યા સંગ્રહણી લઘ્વી ચ| ચાઙ્ગેરી ક્ષુદ્રામ્લિકા|| ૧૦૪||

Adhikarana paTolAdInAM sAmAnyaguNAH (105) · Śloka 105

પટોલસપ્તલારિષ્ટશાર્ઙ્ગેષ્ટાવલ્ગુજામૃતાઃ| વેત્રાગ્રબૃહતીવાસાકુન્તલીતિલપર્ણિકાઃ| મણ્ડૂકપર્ણીકર્ક્કોટકારવેલ્લકપર્પટાઃ| નાડીકલાયગોજિહ્વા વાર્ત્તાકં વનતિક્તકમ્| કરીરં કૂલકં નન્દી કુવેલા શકુલાદની| કઠિલ્લં કેમ્બુકં શીતં સકોશાતકકર્ક્કશમ્| તિક્તં પાકે કટુ ગ્રાહિ વાતલં કફપિત્તજિત્||૧૦૫||

પટોલાદીનિ કર્કશાન્તાનિ અષ્ટાવિંશતિઃ શીતવીર્યાણિ રસે તિક્તાનિ| વિપાકે કટુકાનિ| સંગ્રહણાનિ વાતકૃન્તિ પિત્તશ્લેષ્મનાશનાનિ ચ| સપ્તલા સાતલા| અરિષ્ટો નિમ્બઃ| શાર્ઙ્ગેષ્ટા અઙ્ગારવલ્લિકા| અવલ્ગુજઃ સોમરાજી| અમૃતા ગુડૂચી| વેત્રો વંશસદૃશઃ| મણ્ડૂકપર્ણી મણ્ડૂકી| સૈવાદિત્યવલ્લી| નાડીકલાયઃ બાહ્લી| સૈવશકુલાક્ષકઃ| એતે સુવર્ચલાવિશેષાઃ| `ગોધૂમિકા તુ ગોજિહ્વા ગોજી ક્રોષ્ટકમૂલકઃ|' વનતિક્તકો નલખણ્ડકઃ| કૂલકઃ કાકતિન્દુકઃ| કુવેલા પાઠા| શકુલાદની કટુકા| કઠિલ્લઃ વર્ષાભૂભેદઃ| કોશાતકં દધિત્થમ્|| ૧૦૫||

Adhikarana paTolaguNAH (106) · Śloka 106

હૃદ્યં પટોલં ક્રિમિનુત્સ્વાદુપાકં રુચિપ્રદમ્||૧૦૬||

અતો નિર્દ્ધારણમ્-પટોલં હૃદ્યં ક્રિમિનાશનં મધુરવિપાકં રુચિકરં ચ|| ૧૦૬||

Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (107) · Śloka 107

પિત્તલં દીપનં ભેદિ વાતઘ્નં બૃહતીદ્વયમ્||૧૦૭||

બૃહતી ક્ષુદ્રબૃહતી ચ પિત્તકરમગ્નિદીપનં શકૃદાદીનાં ચ ભેદનં વાતનાશનં ચ|| ૧૦૭||

Adhikarana vRuShaguNAH (108) · Śloka 108

વૃષં તુ વમિકાસઘ્નં રક્તપિત્તહરં પરમ્||૧૦૮||

વૃષં છર્દિકાસૌ નાશયત્યત્યર્થં ચ રક્તપિત્તં નાશયતિ|

Adhikarana kAravellaguNAH (109) · Śloka 109

કારવેલ્લં સકટુકં દીપનં કફપિત્તજિત્||૧૦૯||

કારવેલ્લં રસે કિઞ્ચિત્ કટુકત્વેન યુક્તમ્| અગ્નિદીપ્તિકરં પિત્તશ્લેષ્મનાશનં ચ|| ૧૦૯||

Adhikarana vArtAkaguNAH (110) · Śloka 110

વાર્તાકં કટુતિક્તોષ્ણં મધુરં કફવાતજિત્| સક્ષારમગ્નિજનનં હૃદ્યં રુચ્યમપિત્તલમ્||૧૧૦||

વાર્તાકં રસે કટુતિક્તં મધુરમુષ્ણવીર્યં ચ વાતશ્લેષ્મહરં કિઞ્ચિક્ષારત્વયુક્તં અગ્નિદીપ્તિકરં હૃદ્યં રુચિકરં ન ચ પિત્તં કરોતિ| યથા વાતશ્લેષ્મઘ્નં ન તથા પિત્તકરમિત્યર્થઃ|| ૧૧૦||

Adhikarana karIraguNAH (111) · Śloka 111

કરીરમાધ્માનકરં કષાયં સ્વાદુતિક્તકં||૧૧૧||

કરીરમધ્માનકરં રસે કષાયમધુરં તિક્તં ચ|| ૧૧૧||

Adhikarana koSAtakAvalgujaguNAH (112) · Śloka 112

કોશાતકાવલ્ગુજકૌ ભેદિનાવગ્નિદીપનૌ||૧૧૨||

કોશાતકાવલ્ગુજકૌ ભેદિનૌ વાહ્નિદીપનૌ ચ|| ૧૧૨||

Adhikarana SyAmAdInAM sAmAnyaguNAH (113) · Śloka 113

શ્યામાશાલ્મતિકાશ્મર્યભઞ્જીકર્ણકયૂથિકાઃ| વૃક્ષાદિનીક્ષીરવૃક્ષબિમ્બીતનિકવૃક્ષકાઃ| લોધ્રઃ શણઃ કચ્છુદારઃ સશેલુર્વૃષમુષ્ટિકા| ભલ્લાતકઃ કોવિદારઃ કમલોત્પલકિંશકુમ્| પટોલાદિગુણં સ્વાદુ કષાયં પિત્તજિત્ પરમ્||૧૧૩||

શ્યામાદિકિંશુકાન્તપટોલાદિગુણયુક્તં રસે મધુરકષાયં પરમત્યર્થેન પિત્તજિત્| શ્યામા ત્રિવૃત્| ભઞ્જી ભાર્ઙ્ગી| વૃક્ષાદની વન્દાકઃ| ક્ષીરવૃક્ષઃ પીતકઃ| સ એવ કશેરુકઃ| બિમ્બી રક્તફલા| શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ| વિશમૂષિકાકિંશુકઃ પલાશઃ| તસ્ય કુસુમ એવ શાકત્વમ્|| ૧૧૩||

Adhikarana Ba~jjIguNAH (114) · Śloka 114

બદ્ધમૂત્રા સરા ભઞ્જી............................||૧૧૪||

ભઞ્જી બદ્ધમૂત્રા સરા ચ|| ૧૧૪||

Adhikarana SatAvarya~gkuraguNAH (115) · Śloka 115

............................કરીરં સ્યાદભીરુજમ્| સતિક્તં લઘુ ચક્ષુષ્યં વૃષ્યં દોષત્રયપ્રણુત્||૧૧૫||

અભીરુજં કરીરં શતાવર્યઙ્કુરં તત્ તિક્તં લઘુ ચક્ષુષ્યં વૃષ્યં ત્રિદોષનાશનઞ્ચ| ઇદમન્યત્કરીરમ્|| ૧૧૫||

Adhikarana taNDulIyaguNAH (116) · Śloka 116

તણ્ડુલીયો હિમો રૂક્ષઃ સ્વાદુપાકરસો લઘુઃ| મદપિત્તવિષાસ્રઘ્નો ....................................||૧૧૬||

તુણ્ડલીયઃ શીતવીર્યો રૂક્ષો મધુરવિપાકરસો લઘુઃ મદાદિનાશનશ્ચ|| ૧૧૬||

Adhikarana mu~jjAtaguNAH (117) · Śloka 117

................ંઉઞ્જાતં વાતપિત્તજિત્| સ્નિગ્ધં શીતં ગુરુ સ્વાદુ બૃંહણં શુક્રકૃત્ પરમ્||૧૧૭||

મુઞ્જાતં વાતપિત્તનાશનં સ્નિગ્ધત્વાદિગુણયુક્તં અત્યર્થશુક્રકરં ચ| મુઞ્જાતઃ કાશ્મીરેષુ મહોયકઃ|| ૧૧૭||

Adhikarana pAlakyAguNAH (118) · Śloka 118

પાલક્યા પિચ્છિલા ગુર્વી શ્લેષ્મલા ભેદિની હિમાઃ||૧૧૮||

પાલક્યા પિચ્છિલત્વાદિગુણાપઞ્ચકયુક્તા|| ૧૧૮||

Adhikarana upodikAcu~jcuguNAH (119) · Śloka 119

મદઘ્ન્યુપોદકા ચુઞ્ચુર્ગ્રાહી તૌ પૂર્વવત્તથા||૧૧૯||

ઉપોદકા મદનાશિની| `ઉપોદકા મયાલી ચ સુરુઙ્ગા પોતકી સ્મૃતા'| તૌ તૂપોદકાચુઞ્ચૂ પૂર્વવત્ પાલક્યાગુણાવિત્યર્થઃ| તથેતિ સમુચ્ચયે|| ૧૧૯||

Adhikarana vidArIguNAH (120) · Śloka 120

વિદારી વાતપિત્તઘ્ની મૂત્રલા સ્વાદુ શીતલા| જીવની બૃંહણી કણ્ઠ્યા ગુર્વી વૃષ્યા રસાયની||૧૨૦||

વિદારી વાતપિત્તનાશની મૂત્રલા મધુરા શીતવીર્યા ચ| વિદારી શૃગાલિકા|| ૧૨૦||

Adhikarana jIvantIguNAH (121) · Śloka 121

ચક્ષુષ્યા સર્વદોષઘ્ની જીવન્તી મધુરા હિમા| શાકાનાં પ્રવરા ન્યૂના દ્વિતીયા કિઞ્ચિદેવ તુ||૧૨૧||

જીવન્તીશાકં જીવનત્વાદિગુણયુક્તમ્| યા જીવન્તી મધુરા સા શીતવીર્યા એવંગુણા શાકાનાં ચ શ્રેષ્ઠા| દ્વિતીયા અમધુરા સા એભિરેવ ગુણૈઃ કિઞ્ચિન્યૂના ભવતિ|| ૧૨૧||

Adhikarana bhaNDyAditrayaguNAH (122) · Śloka 122

વાતપિત્તહરા ભણ્ડી પર્વણી પર્વપુષ્પિકા||૧૨૨||

ભણ્ડ્યાદિત્રયં વાતપિત્તહરમ્| ભણ્ડી મઞ્જિષ્ઠા| પર્વપુષ્પી નાગદન્તી|| ૧૨૨||

Adhikarana kUShmANDAdInAM sAmAnyaguNAH (123) · Śloka 123

કૂષ્માણ્ડતુમ્બકાલિઙ્ગકર્કારૂર્વારુતિણ્ડિશમ્| તથા ત્રપુસચીનાકચિર્ભિટં કફવાતકૃત્| ભેદી વિષ્ટમ્ભ્યભિષ્યન્દિ સ્વાદુપાકરસં ગુરુ||૧૨૩||

કૂષ્માણ્ડાદિકં વાતસ્લેષ્મકરં, ભેદનં, વિષ્ટમ્ભકરમભિષ્યન્દિ, સ્રોતઃસ્રાવકં, મધુરરસવિપાકં, ગુરુ ચ| ઉર્વારુઃ કર્કટિકા|| ૧૨૩||

Adhikarana kUShmANDaguNAH (124) · Śloka 124

વલ્લીફલાનાં પ્રવરં કૂષ્માણ્ડં વાતપિતાજિત્| બસ્તિશુદ્ધિકરં વૃષ્યં............................||૧૨૪||

એતેષાં નિર્ધારયતિ- સર્વેષાં વલ્લીફલાનાં કૂષ્માણ્ડં પ્રશસ્તમ્| વાતપિત્તનાશનં બસ્તિશોધનં વૃષ્યઞ્ચ|| ૧૨૪||

Adhikarana trapusaguNAH (125) · Śloka 125

..................ત્રપુસં ત્વતિમૂત્રલમ્||૧૨૫||

ત્રપુસં પુનરતિમૂત્રલમ્|| ૧૨૫||

Adhikarana tumbaguNAH (126) · Śloka 126

તુમ્બં રૂક્ષતરં ગ્રાહિ......................||૧૨૬||

તુમ્બમલાવુ અત્યર્થ રૂક્ષં સંગ્રહણં ચ|| ૧૨૬||

Adhikarana avasthABedena kAli~ggAdiguNAH (127) · Śloka 127

.........................કાલિઙ્ગોર્વારુચિર્ભિટમ્| બાલં પિત્તહરં શીતં વિદ્યાત્ પક્વમથોઽન્યથા| શીર્ણવૃન્તં તુ સક્ષારં પિત્તલં કફવાતજિત્| રોચનં દીપનં હૃદ્યમષ્ઠીલાનાહનુલ્લઘુ||૧૨૭||

કાલિઙ્ગોર્વારુચિર્ભિટં ચ બાલમપૂર્ણરસાદિ પિત્તહરં શીતવીર્યં ચ| પક્વમતો બાલાદ્વિપરીતમ્| શીર્ણવૃન્તં શીર્ણં વૃન્તં વલ્લીબન્ધનસ્થાનં શુષ્કં યસ્ય, યત્પાકમતિક્રમ્ય વર્તતે તદીષત્ક્ષારં, પિત્તકરં, વાતશ્લેષ્મનાશનં, રુચિકરં, હૃદ્યં, અષ્ઠીલાં આનાહં ચ નાશયતિ, લઘુ ચ| અષ્ઠીલા વક્ષ્યમાણલક્ષણા (નિ૦-૧૧)|| ૧૨૭||

Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (128) · Śloka 128

મૃણાલબિસશાલૂકશ્રૃઙ્ગાટકકશેરુકાઃ| નન્દીમાષકકેલૂટક્રૌઞ્ચાદનકલોડ્યકમ્| સતરૂઢં કદમ્બં ચ રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ||૧૨૮||

મૃણાલાદિકં રૂક્ષં સંગ્રહણં, શીતવીર્યં, ગુરુ ચ| મૃણાલં બિસાઙ્કુરમ્| શાલૂકં પદ્મકન્દમ્| કશેરુકં પ્રસિદ્ધં મધ્યદેશે| ક્રૌઞ્ચાદનં કાશ્મીરેષુ કેબુકમન્યત્ર કનાવિકમ્| અનકલોડ્યં હ્રસ્વમુત્પલં પદ્મબીજમન્યે| કદમ્બઃ કન્દવિશેષઃ|| ૧૨૮||

Adhikarana kalambAdiguNAH (129) · Śloka 129

કલમ્બુનાલિકામાષકઠિઞ્જરકુતુમ્બકમ્| ચિલ્લીલટ્વાકનિષ્પાવકુરૂટકગવેધુકાઃ| યાતુકા સાલકલ્યાણી શ્રીપર્ણી પીલુપર્ણિકા| કુમારી જીવલોણીકા યવશાકસુવર્ચલાઃ| કુષ્માણ્ડનીલિની સ્વર્ચા વૃકધૂમકલક્ષ્મણા| આલૂપાનિ ચ સર્વાણિ તથા સૂપ્યાનિ રાલકઃ| જીવન્તિકઞ્ચુઞ્ચુપર્ણીપ્રપુન્નાટકુબેરકમ્| સ્વાદુ રૂક્ષં સલવણં વાતશ્લેષ્મકરં ગુરુ| શીતલં સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં પ્રાયો વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ| સ્વિન્નં નિષ્પીડિતરસં સ્નેહાઢ્યં નાતિદોષલમ્||૧૨૯||

કલમ્બ્વાદિકં મધુરં, ઈષલ્લવણં, રૂક્ષં, વાતશ્લેષ્મકરં, ગુરુ, શીતવીર્યં, મૂત્રં પુરીષં ચ સૃજતિ બહિઃક્ષિપતિ| વિષ્ટભ્યૈકસ્મિન્ જઠરપ્રદેશે પિણ્ડીભૂય જરાં યાતીતિ| પ્રાયોગ્રહણમેતેષાં મધ્યે કેચિન્નૈવંસ્વરૂપા ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| તેષાં ચ પર્યાયા નિઘણ્ટુજ્ઞાનાત્ દેશભાપાસંસ્કરણાચ્ચ કિઞ્ચિત્ જ્ઞાયન્તે| કિઞ્ચિત્ ઉચ્યન્તે-કલમ્બુઃ કાલિકા| નાલિકા કપોતચરણા| માષં ગાન્ધારી, કાશ્મીરેષુ શિલઃ| ચિલ્લી તણ્ડુલીયકવિશેષઃ| લટ્વાકો ગુગ્ગુલુઃ| નિષ્પાવો રાજશિમ્બી| પિલુપર્ણિકા મૂર્વા| લોણિકા કાશ્મીરેષુ લોનારા| યવશાકઃ ક્ષારપત્રકમ્, કાશ્મીરેષુ કોણીકઃ| આલૂપાનિ બહુવિધાનિ દેશેષૂક્તાનિ| તાનિ સર્વાણીહ ગૃહ્યન્તે| સૂપ્યાનિ મુદ્ગાદિસસ્યપર્ણાનિ| લક્ષ્મણા મધુયષ્ટી| જીવન્તિકો રક્તનાલો વાસ્તુકઃ| પ્રપુન્નાટઃ ચક્રમર્દકઃ| કુબેરકઃ કટિઞ્જરભેદઃ, કોમીરેતિ કેચિત્| એતચ્ચ સર્વં નિષ્પીડિતરસં, અતિશયેન બહુસ્નેહં ચ નાત્યપથ્યમ્|| ૧૨૯||

Adhikarana cillIguNAH (130) · Śloka 130

લઘુપત્રા તુ યા ચિલ્લી સા વાસ્તુકસમા મતા||૧૩૦||

સૂક્ષ્મપત્રા જાત્યૈવ યા ચિલ્લી સા વાસ્તુકસમાનગુણા|

Adhikarana takkArIvaraNayorguNAH (131) · Śloka 131

તક્કારીવરણં સ્વાદુ સતિક્તં કફવાતજિત્||૧૩૧||

તક્કારીવરણં ચ મધુરતિક્તં, વાતશ્લેષ્મનાશનઞ્ચ| તક્કારી અગ્નિમન્થઃ|| ૧૩૧||

Adhikarana varShABUkAlaSAkAnAM guNAH (132) · Śloka 132

વર્ષાભ્વૌ કાલશાકં ચ સક્ષારં કટુ તિક્તકમ્| દીપનં ભેદનં હન્તિ ગરશોફકફાનિલાન્||૧૩૨||

વર્ષાભ્વૌ પુનર્નવે કાલશાકં ચ ઈષત્ક્ષારં, રસે ચ કટુકતિક્તં, અગ્નિદીપનં, ભેદનં ગરાદીંશ્ચ નાશયતિ|| ૧૩૨||

Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (133) · Śloka 133

દીપનાઃ કફવાતઘ્નાશ્ચિરિબિલ્વાઙ્કુરાઃ સરાઃ||૧૩૩||

ચિરિબિલ્વાઙ્કુરાઃ અગ્નિદીપનાઃ વાતશ્લેષ્મનાશનાઃ સરાશ્ચ|

Adhikarana urUbUkalA~ggalyorguNAH (134) · Śloka 134

લઘુરુષ્ણા સરા તિક્તા સોરુબૂકા ચ લાઙ્ગલી||૧૩૪||

ઉરુબૂકં લાઙ્ગલી ચ લઘુની, ઉષ્ણવીર્યે, સરે તિક્તે ચ| ઊરૂબૂકં રક્તૈરણ્ડઃ| લાઙ્ગલી ઇન્દ્રપુષ્પિકા||૧૩૪||

Adhikarana tilavetasayorguNAH (135) · Śloka 135

વાતલૌ કટુતિક્તામ્લૌ ભેદિનૌ તિલવેતસૌ||૧૩૫||

તિલવેતસપત્રે વાતલે, રસે કટુકતિક્તામ્લે ભેદને ચ||૧૩૫||

Adhikarana pa~jcA~ggulaguNAH (136) · Śloka 136

તદ્વત્પઞ્ચાઙ્ગુલો...................||૧૩૬||

તદ્વત્તિલવેત્સગુણઃ પઞ્ચાઙુલઃ શુક્લૈરણ્ડઃ| તસ્ય પત્રે શાકત્વમ્||૧૩૬||

Adhikarana vaMSakarIraguNAH (137) · Śloka 137

.............વંશકરીરાસ્તુ વિદાહિનઃ| વાતપિત્તકરા રૂક્ષાઃ કટુપાકાઃ કફાપહાઃ||૧૩૭||

વંશકરીરાઃ વંશાઙ્કુરાઃ, વિદાહિનઃ, વાતપિત્તકરાઃ, રૂક્ષા, વિપાકે કટુકાઃ, કફનાશનાશ્ચ||૧૩૭||

Adhikarana bilvAdi SAkatrayaguNAH (138) · Śloka 138

બિલ્વરાસ્નાબલાશાકં વાતઘ્નમતિસારજિત્||૧૩૮||

બિલ્વાદિશાકત્રયં વાતનાશનમતીસારનાશનં ચ||૧૩૮||

Adhikarana vatsAdanyAdiguNAH (139) · Śloka 139

વાયું વત્સાદની હન્યાત્ કફં ગણ્ડીરચિત્રકૌ||૧૩૯||

વત્સાદની વાયું નાશયાતિ| વત્સાદની કચેયકઃ| ગણ્ડીરચિત્રકશાકૌ કફં નાશયતઃ|| ૧૩૯||

Adhikarana pattUraguNAH (140) · Śloka 140

પત્તૂરો દીપનસ્તિક્તઃ પ્લીહાર્શઃકફવાતજિત્||૧૪૦||

પત્તૂરો દીપનાદીગુણયુક્તઃ 'મત્સ્યાકક્ષકસ્તુ પત્તૂરઃ પત્રજઃ પ્રિય ઇત્યપિ'|| ૧૪૦||

Adhikarana kAsamardaguNAH (141) · Śloka 141

ક્રિમિકાસકફોત્ક્લેદાન્કાસમર્દો જયેત્સરઃ||૧૪૧||

કાસમર્દકઃ સરઃ, ક્રિમ્યાદીંશ્ચ નાશયતિ| ઉત્ક્લેદઃ સ્રોતસાં માલિન્યેનાર્દ્રત્વમ્|| ૧૪૧||

Adhikarana kausumBaSAkaguNAH (142) · Śloka 142

રૂક્ષોષ્ણમમ્લં કૌસુમ્ભં ગુરુ પિત્તકરં સરમ્||૧૪૨||

કુસુમ્ભશાકં રૂક્ષં, ઉષ્ણવીર્યં, ગુરુ, પિત્તકરં, સરઞ્ચ|

Adhikarana sArShapashAkaguNAH (143) · Śloka 143

સક્ષારં મધુરં સ્નિગ્ધમુષ્ણં ગુરુ ચ સાર્ષપમ્| શાકાનામવરં બદ્ધવિણ્મૂત્રં સર્વદોષકૃત્||૧૪૩||

સાર્ષપં શાકં, ઈષત્ક્ષારગુણયુક્તં, મધુરત્વાદિયુક્તં, શાકાનાં ચાવરમશ્રેષ્ઠં, મૂત્રં વિશં ચ બધ્નાતિ, ત્રિદોષકરઞ્ચ|| ૧૪૩||

Adhikarana avasthAdiBedena mUlakaguNAH (144) · Śloka 144

યદ્બાલમવ્યક્તરસં કિઞ્ચિત્ક્ષારં સતિક્તકમ્| તન્મૂલકં દોષહરં લઘુ સોષ્ણં નિયચ્છતિ| ગુલ્મકાસક્ષયશ્વાસવ્રણનેત્રગલામયાન્| સ્વરાગ્નિસાદોદાવર્તપીનસાંશ્ચ મહત્પુનઃ| ગુરૂષ્ણકટુકં સ્વાદુ વિપાકં સર્વદોષકૃત્| ગુર્વભિષ્યન્દિ ચ સ્નિગ્ધસિદ્ધં તદપિ વાતજિત્| વાતશ્લેષ્મહરં શુષ્કં સર્વમામં તુ દોષલમ્||૧૪૪||

બાલં સૂક્ષ્મં ત્રિદોષનાશનં, લઘુ, કિઞ્ચિદુષ્ણવીર્યં, ગુલ્માદીશ્ચ નાશયતિ| કીદૃગ્બાલમિત્યુક્તમત આહ- યદ્બાલમવ્યક્તરસમસ્ફુટમાધુર્યાદિ, ઈષત્ક્ષારં ક્ષારં જિહ્વાદિવૈષદ્યકૃત્, કિઞ્ચિદ્વ્યક્તતિક્તત્વઞ્ચ| એવંવિધં સૂક્ષ્મં મૂલકમેવંગુણયુક્તમ્| અથં જાતિવિશેષઃ| તથા ચ બાલમૂલકસ્ય કન્દમૂલકબીજદેશકાલસંસ્થાનપરિણતિવિશેષાદ્ભિન્નજાતીયત્વં પ્રસિદ્ધમેવ કાશ્મીરેષુ| મહત્પુનઃ સ્થૂલં, મૂલકં, ગુરૂષ્ણવીર્યં, રસે કટુકં, વિપાકે મધુરં, ત્રિદોષકરઞ્ચ| તદેવઙ્ગુણયુક્તમપિ ઘૃતમાસાદિના સિદ્ધં ગુર્વાભિષ્યન્દિ વાતજિચ્ચ| શુષ્કં ચ મહદપિ મૂલકં વાતશ્લેષ્મહરમ્| સર્વં ચ મૂલકં બાલઞ્ચ મહચ્ચ શુષ્કમ્ આર્દ્રં ચામમનગ્નિપક્વં સદોષકૃદ્દેહસ્યાપથ્યત્વાત્| દોષધાત્વાદીનામુત્ક્લેશપ્રાયપરિણામકરં ચ| અગ્નિસિદ્ધં તુ યથાસ્વરૂપમુક્તમ્|| ૧૪૪||

Adhikarana piNDAlukaguNAH (145) · Śloka 145

કટૂષ્ણો વાતકફહા પિણ્ડાલુઃ પિત્તવર્ધનઃ||૧૪૫||

પિણ્ડાલુઃ રસે કટુકઃ, વીર્યે ઉષ્ણઃ, વાતશ્લેષ્મનાશનઃ પિત્તવર્ધનશ્ચ|| ૧૪૫||

Adhikarana kuTherAdiguNAH (haritavargaH) (146) · Śloka 146

કુઠેરશિગ્રુસુરસસુમુખાસુરિભૂસ્તૃણાઃ| ધાન્યતુમ્બુરુશૈલેયયવાની શૃઙ્ગિવેરકાઃ| પર્ણાસો ગૃઞ્જનોઽજાજી જીરકં ગજપિપ્પલી| ફણિર્જાર્જકજમ્બીરખરાહ્વાકાલમાલિકાઃ| દીપ્યકઃ ક્ષવકદ્વીપિબસ્તગન્ધાદિ બદ્ધવિટ્| રસે પાકે ચ કટુકં દોષોત્ક્લેશકરં લઘુ| વિદાહિ રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણં દૃક્શુક્રક્રિમિનાશનમ્| વર્ગો હરિતકાખ્યોઽયમુપદંશેષુ યુજ્યતે| વાસનો વ્યઞ્જનાનાં ચ હૃદ્યો દીપનરોચનઃ||૧૪૬||

કુઠેરાદિકં બસ્તગન્ધાન્તં હરિત એવોપયોગાદ્ધરિતવર્ગ એવોચ્યતે| આદિગ્રહણાદન્યેષામેવં રસાદિયુક્તાનામેવંયોગવતાં ગ્રહણમ્| અસ્ય ચાનગ્નિપક્વસ્યોપયોગે ગુણવિશેષપ્રાદુર્ભાવઃ| કુઠેરાદિકં હરિતકં વિશં પુરીષં બધ્નાતિ ગ્રથયતિ| રસે વિપાકે ચ કટુકમ્| દોષાન્ વાતાદીનુત્ક્લેશયતિ, યત્કિઞ્ચિત્કોપયન્ સ્થાનાચ્ચાલયતિ તદુત્ક્લેશકરમ્| લઘુ, વિદાહિ, રૂક્ષં, ઉષ્ણવીર્યં, તીક્ષ્ણં, દૃગાદિનાશનં ચ| અયં ચ કુઠેરાદિર્યો હરિતકાખ્યો વર્ગ ઉપદંશેષુ યુજ્યતે| ઉપદંશો યેન સહાન્નં ભોક્તું યુજ્યતે| વ્યઞ્જનાનાં ચ નાનાવિધાનાં ભોજનોપયોગિનાં વાસનઃ સૌગન્ધ્યાદિકરઃ, હૃદ્યોઽગ્નિદીપનો રોચનશ્ચ| કુઠેરકઃ વૈકુણ્ઠકઃ| શિગ્રુઃ સૌભાઞ્જનમ્| સુમુખઃ કટુપત્રકઃ| આસુરી રાજિકા| ફણિર્જકઃ ફણી| અર્જકઃ જાત્યા સૂક્ષ્મપત્રઃ| જમ્બીરઃ ખરપત્રઃ, કાશ્મીરેષુ તુમ્બુરુઃ| ખરાહ્વા હસ્તિમયૂરકઃ| કાલમાલઃ કૃષ્ણકુઠેરકમ્| દીપ્યકઃ અજમોદઃ|| ૧૪૬||

Adhikarana surasasumuKadhAnakAnAM guNAH (147) · Śloka 147

હિધ્માકાસવિષશ્વાસપાર્શ્વરુક્પૂતિગન્ધહા| સુરસઃ સુમુખઃ શોફગન્ધહા ધાનકા પુનઃ| કષાયતિક્તમધુરા મૂત્રલા ન ચ પિત્તકૃત્||૧૪૭||

સુરસસ્તુ હિધ્માદીન્નાશયતિ| સુમુખઃ શ્વયથુદુર્ગન્ધૌ નાશયતિ| ધાનકા રસે કષાયતિક્તમધુરા, મૂત્રકરી પિત્તઞ્ચ ન કરોતિ|

Adhikarana KarAhvacitrakayorguNAH (148) · Śloka 148

ખરાહ્વા બસ્તિશૂલઘ્ની ચિત્રકો દીપનઃ પરમ્||૧૪૮||

ખરાહ્વા બસ્તિશૂલં નાશયતિ| ચિત્રકોઽત્યર્થમગ્નિદીપનઃ|

Adhikarana lashunaguNAH (149) · Śloka 149

પત્રે સક્ષારમધુરો મધ્યે મધુરપિચ્છિલઃ| તીક્ષ્ણોષ્ણો લશુનઃ કન્દે કટુપાકરસઃ સરઃ| હૃદ્યઃ કેશ્યઃ ગુરુર્બૃષ્યઃ સ્નિગ્ધો રોચનદીપનઃ| ભગ્નસન્ધાનકૃદ્ બલ્યો રક્તપિત્તપ્રદૂષણઃ| કિલાસકુષ્ઠગુલ્માર્શીમેહક્રિમિકફાનિલાન્| સહિધ્માપીનસશ્વાસકાસાન્ હન્તિ રસાયનમ્||૧૪૯||

લશુનઃ પત્રે ઈષત્ક્ષારો, મધુરરસશ્ચ| મધ્યે પત્રાત્કઠિને ભાગે મધુરરસઃ પિચ્છિલશ્ચ| કન્દે મૂલે તીક્ષ્ણોષ્ણવીર્યો, રસે વિપાકે ચ કટુકઃ, સરો હૃદ્યઃ કેશ્યત્વાદિગુણયુક્તઃ, કિલાસાદીંશ્ચ નાશયતિ| કિલાસઃ શ્વિત્રઃ| રસાયનમિવ રસાયનં દેહહિતમ્|

Adhikarana palANDuguNAH (150) · Śloka 150

પલાણ્ડુસ્તદ્ગુણૈર્ન્યૂનો વિપાકે મધુરસ્તુ સઃ| કફં કરોતિ નો પિત્તં કેવલાનિલનાશનઃ||૧૫૦||

પલાણ્ડુસ્તદ્ગુણૈર્લશુનગુણૈર્ન્યૂનઃ હીનઃ વિપાકે તુ મધુરં કરોતિ પિત્તં ન કરોતીતિ સમ્બન્ધઃ| ન કરોતીતિ પિત્તં ન વિનાશયતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ| વાતં ચ કેવલમન્યદોષાસંસૃષ્ટં નાશયતિ|| ૧૫૦||

Adhikarana sUraNabhUkandayorguNAH (151) · Śloka 151

દીપનઃ સૂરણો રૂચ્યઃ કફઘ્નો વિશદો લઘુઃ| વિશેષાદર્શસાં પથ્યો ભૂકન્દસ્ત્વતિદોષલઃ||૧૫૧||

સૂરણોઽગ્નિદીપ્તિરુચિકરઃ, શ્લેષ્મનાશનો વિશદો લઘુઃ, અર્શસામતિપથ્યશ્ચ| ભૂકન્દોઽત્યર્થં ત્રિદોષકરઃ| સ ચ પ્રસિદ્ધઃ|| ૧૫૧||

Adhikarana shAkAnAM patrapuShpAdikrameNa yathottaraM gurutvam (152) · Śloka 152

પત્રે પુષ્પે ફલે નાલે કન્દે ચ ગુરુતા ક્રમાત્||૧૫૨||

પત્રાદીનાઞ્ચ શાકહરિતકયોગ્યક્રમાદ્યથોત્તરં ગુરુત્વમ્| પત્રશાકં તાવત્પ્રથમમનપેક્ષ્ય ગુરુ, તતઃ પુષ્પશાકં, તતઃ ફલશાકં, તતો નાલશાકં, તતશ્ચ કન્દશાકમ્ ઇત્યેવં હરિતકેષુ ગુરુત્વં વિજ્ઞેયમ્| અત્રાપ્યુત્સર્ગાપવાદોપૃબંહકવચનાદિકં ચિન્ત્યમ્| અત્ર શાકાનાં હરિતકાનાં ચ યેષાં નામાનિ નોક્તાનિ તેષાં દેશભાષાદિવિદ્ભ્યોઽધિગમ્યાપભ્રંશસંસ્કારાદુપયોગવિશેષાચ્ચ જ્ઞાતવ્યાનિ|| ૧૫૨||

Adhikarana varAvaraSAkam (153) · Śloka 153

વરા શાકેષુ જીવન્તી સાર્ષપાસ્ત્વવરાઃ પરમ્||૧૫૩||

સુબોધમ્| ઇતિ શાકવર્ગઃ|| ૧૫૩||

Adhikarana (6) PalavargaH drAkShAguNAH (154) · Śloka 154

દ્રાક્ષા ફલોત્તમા વૃષ્યા ચક્ષુષ્યા સૃષ્ટમૂત્રવિટ્| સ્વાદુ પાકરસા સ્નિગ્ધા સકષાયા હિમા ગુરુઃ| નિહન્ત્યનિલપિત્તાસ્રતિક્તાસ્યત્વમદાત્યયાન્| તૃષ્ણાકાસજ્વરશ્વાસસ્વરભેદક્ષતક્ષયાન્||૧૫૪||

ફલાન્યુચ્યન્તે| તેષાં ચ દ્રાક્ષા શ્રેષ્ઠા| અતઃ સૈવાદૌ ગૃહ્યતે| દ્રાક્ષા સર્વફલાનામુત્તમા, વૃષ્યત્વાદિગુણયુક્તા, લઘુઃ, અનિલપિત્તાદીંશ્ચ નાશયતિ| સકષાયા માધુર્યાત્સ્વલ્પં કષાયત્વં તત્રાસ્તીત્યર્થઃ|| ૧૫૪||

Adhikarana dADimaguNAH (155) · Śloka 155

ઉદ્રિક્તપિત્તાઞ્જયતિ ત્રિદોષાન્ સ્વાદુ દાડિમમ્| પિત્તાવિરોધિ નાત્યુષ્ણમમ્લં વાતકફાપહમ્| સર્વં હૃદ્યં લઘુઃ સ્નિગ્ધં ગ્રાહિ રોચનદીપનમ્||૧૫૫||

સ્વાદુ મધુરં દાડિમમધિકપિત્તં સન્નિપાતં નાશયતિ| અમ્લં દાડિમં ન પિત્તે વિરુદ્ધં, નાતિ ચોષ્ણવીર્યં, વાતશ્લેષ્મનાશનં ચ| સર્વં દાડિમં મધુરમમ્લમ્ મધુરામ્લં ચ હૃદ્યત્વાદિગુણયુક્તમ્|

Adhikarana kadalyAdiphalAnAM sAmAnyaguNAH (156) · Śloka 156

મોચખર્જૂરપનસનાલિકેરપરુષકમ્| આમ્રાતતાલકાશ્મર્યરાજાદનમધૂકજમ્| સૌવીરબદરાઙ્કોલફલ્ગુશ્લેષ્માતકોદ્ભવમ્| વાતામાભિષુકાક્ષોડમુકૂલકનિકોચકમ્| ઉરુમાણં પ્રિયાલં ચ બૃંહણં ગુરુશીતલમ્| દાહક્ષતક્ષયહરં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્| સ્વાદુ પાકરસં સ્નિગ્ધં વિષ્ટમ્ભિ કફશુક્રકૃત્||૧૫૬||

મોચાદિ પ્રિયાલાન્તં બૃંહણત્વાદિગુણયુક્તમ્| મોચં કદલીફલમ્| આમ્રાતકં પીતનકમ્| રાજાદનં વાનરપ્રિયમ્| સૌવીરં કર્ણીકબદરમ્| ક્ષતઃ ઉરઃક્ષતઃ| ક્ષયો ધાતુક્ષયઃ|| ૧૫૬||

Adhikarana nAlikeraguNAH,kadalIPalaguNAH,rAjAdanaPalaguNAH (157) · Śloka 157

નાલિકેરં ગુરુ સ્નિગ્ધં પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતલમ્| બલમાંસકરં હૃદ્યં બૃંહણં બસ્તિશોધનમ્| મોચં સ્વાદુરસં પ્રોક્તં કષાયં નાતિશીતલમ્| રક્તપિત્તહરં વૃષ્યં રુચ્યં શ્લેષ્મકરં ગુરુ| સ્નિગ્ધં સ્વાદુ કષાયં ચ રાજાદનફલં ગુરુ||૧૫૭||

સુબોધમ્|| ૧૫૭||

Adhikarana tAlaPalakASmarIPalaguNAH (158) · Śloka 158

ફલં તુ પિત્તલં તાલં સરં કાશ્મર્યજં હિમમ્| શકૃન્મૂત્રવિબન્ધઘ્નં કેશ્યં મેધ્યં રસાયનમ્||૧૫૮||

તાલં ફલં પિત્તલં સરં ચ| કાશ્મર્યજં હિમાદિગુણમ્|

Adhikarana madhUrakabadaraPalayorguNAH (159) · Śloka 159

મધૂકજમહૃદ્યં તુ બદરં સરણાત્મકમ્||૧૫૯||

મધૂકફલમહૃદ્યમ્| બદરં સરણશીલમ્|| ૧૫૯||

Adhikarana vAtAmAdiguNAH (160) · Śloka 160

વાતામાદ્યુષ્ણવીર્યં તુ કફપિત્તકરં સરમ્||૧૬૦||

વાતામાદીનાં ગુણવિશેષપ્રદર્શનપરં નિર્દ્ધારણમ્| વાતામાદિકં પિત્તશ્લેષ્મકરમત્યર્થમુષ્ણં ચ વાતહરં સ્નિગ્ધં ચ|| ૧૬૦||

Adhikarana priyAlaguNAH (161) · Śloka 161

પરં વાતહરં સ્નિગ્ધમનુષ્ણં તુ પ્રિયાલજમ્||૧૬૧||

પ્રિયાલફલસ્ય શીતવીર્યત્વાપવાદોષ્ણત્વશઙ્કાયામિદમુચ્યતે- અનુષ્ણમિતિ|| ૧૬૧||

Adhikarana priyAlamajjakolamajjayorguNAH (162) · Śloka 162

પ્રિયાલમજ્જા મધુરો વૃષ્યઃ પિત્તાનિલાપહઃ| કોલમજ્જા ગુણૈસ્તદ્વત્તૃટ્છર્દિઃ કાસજિચ્ચ સઃ||૧૬૨||

પ્રિયાલમજ્જા પ્રિયાલબીજમ્| તચ્ચ મધુરત્વાદિગુણયુક્તમ્| બદરમજ્જા ગુણૈસ્તદ્વત્ પ્રિયાલમજ્જવત્| બદરસ્ય તુ વિશેષઃ તૃડાદિનાશકત્વમ્|| ૧૬૨||

Adhikarana tindukAdInAM sAmAnyaguNAH (163) · Śloka 163

તિન્દુકાશ્મન્તકાસીનફલિની બિમ્બિતોદનમ્| ટઙ્કાશ્વકર્ણબકુલગાઙ્ગેરુધવધન્વનમ્| શ્વેતપાકકપિત્થાનિ સિઞ્ચતી ભવ્યજામ્બવમ્| ક્ષીરિવૃક્ષભવં બીજં પૌષ્કરં કફપિત્તજિત્| કષાયમધુરં રૂક્ષં શીતલં ગુરુ લેખનમ્| વિબન્ધાધ્માનજનનં સ્તમ્ભનં વાતકોપનમ્||૧૬૩||

તિન્દુકાદિ પુષ્કરબીજાન્તં કફપિત્તજિત્વાદિગુણયુક્તમ્| સિઞ્ચતી કાશ્મીરેષુ વૃક્ષબદરી| સા ચ મધુરા| પુષ્કરબીજસ્યાનગ્નિપક્વસ્યોપયોગે ફલગુણત્વમ્| ક્ષીરિવૃક્ષા યે શસ્ત્રાદિક્ષતાઃ ક્ષીરં સ્રવન્તિ| વિબન્ધઃ સ્રોતોભિર્દોષાદીનામવહનમ્|| ૧૬૩||

Adhikarana kapitthaguNAH (164) · Śloka 164

કપિત્થમામં કણ્ઠઘ્નં કષાયામ્લં ત્રિદોષકૃત્| પક્વં રુચ્યં કષાયામ્લં સ્વાદુ હિધ્માવમિપ્રણુત્| દોષઘ્નં ષાડવારિષ્ટરાગયુક્તિષુ પૂજિતમ્| વિષઘ્નમુભયં ગ્રાહિ કપિત્થાન્યેવમાદિશેત્||૧૬૪||

કપિત્થમામમપક્વં સ્વરનાશનં, રસે કષાયામ્લં, ત્રિદોષકરં ચ| પક્વં રુચિકરં, રસે ચ કષાયામ્લં, મધુરં હિધ્માચ્છર્દિનાશનં, ત્રિદોષઘ્નં, ષાડવાદિયોજનાસુ ચ પૂજિતમ્| ઉભયમામં પક્વં ચ વિષનાશનં સંગ્રહણં ચ| એવં કપિત્થાન્યાદિશેત્| રસવિશેષેણ નાનાવિધાનિ કપિત્થાનિ સમ્ભવન્તિ| તાન્યનયા દિશા કલ્પયેદિત્યર્થઃ| તેન કષાયામ્લં સદૈવામકપિત્થગુણં, માધુર્યાનુવિદ્ધં તથૈવ પક્વગુણમિતિ|| ૧૬૪||

Adhikarana si~jcitikAPalaguNAH (165) · Śloka 165

બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં સ્નિગ્ધં સિઞ્ચિતિકાફલમ્||૧૬૫||

સિઞ્ચિતિકાફલં બૃંહણત્વાદિગુણયુક્તમ્|| ૧૬૫||

Adhikarana BavyajAmbavakShIrivRukShaPalaguNAH (166) · Śloka 166

ભવ્યં વિશદમમ્લઞ્ચ જામ્બવં ત્વતિવાતલમ્| વિષ્ટમ્ભકૃદકણ્ઠ્યં ચ સામ્લન્તુ ક્ષીરિવૃક્ષજમ્||૧૬૬||

ભવ્યમમ્લં સવિશદં ચ| જામ્બવમતિવાતકરં, વિષ્ટમ્ભકરં સ્વરઘ્નં ચ, ક્ષીરિવૃક્ષફલં સામ્લમીષદમ્લમ્|| ૧૬૬||

Adhikarana akShakIPalaguNAH (167) · Śloka 167

પિત્તશ્લેષ્મઘ્નમમ્લં ચ વાતલં ચાક્ષકીફલમ્||૧૬૭||

અક્ષકીફલં પિત્તશ્લેષ્મનાશનં અમ્લરસં, વાતલં ચ|

Adhikarana AmraguNAHsahakArarasaguNAH (168) · Śloka 168

બાલં કષાયકટ્વમ્લં રૂક્ષં વાતાસ્રપિત્તકૃત્| સમ્પૂર્ણમામ્રમમ્લં તુ રક્તપિત્તકફપ્રદમ્| સ્વાદુ સામ્લં ગુરુ સ્નિગ્ધં મારુતઘ્નમપિત્તલમ્| હૃદ્યં પર્યાગતં શ્લેષ્મમાંસશુક્રબલપ્રદમ્| સહકારરસો હૃદ્યઃ સુરભિઃ સ્નિગ્ધરોચનઃ| દીપનઃ પિત્તવાતઘ્નઃ શુક્રશોણિતશુદ્ધિકૃત્||૧૬૮||

આમ્રં ચૂતં બાલમસમ્પૂર્ણસ્વરૂપં રસે કષાયકટુકામ્લં, રૂક્ષં, વાતાસ્રપિત્તકરં ચ| પર્યાગતમતિક્રાન્તપાકં સ્વાદુ સામ્લં મધુરામ્લરસં, ગુરુ, સ્નિગ્ધં, વાતં નાશયતિ, પિત્તં ચ ન કરોતિ, હૃદ્યં, શ્લેષ્માદિકરં ચ| સહકારાખ્યાદ્રસ આમ્રાદેવ નિષ્કાસ્યતે| અતોઽત્રોચ્યતે| સહકારરસો હૃદ્યત્વાદિગુણયુક્તઃ|| ૧૬૮||

Adhikarana lavalIPalaguNAH (169) · Śloka 169

કષાયં રોચનં હૃદ્યં વાતલં લવલીફલમ્||૧૬૯||

લવલીફલં કષાયરસં રોચનત્વાદિગુણયુક્તમ્|| ૧૬૯||

Adhikarana bilvaguNAH (170) · Śloka 170

ગુર્વગ્નિસાદકૃદ્બિલ્વં દોષલં પૂતિમારુતમ્| પક્વં બાલં પુનસ્તીક્ષ્ણં પિત્તલં લઘુદીપનમ્| વાતશ્લેષ્મઘ્નમુષ્ણં ચ સ્નિગ્ધં ગ્રાહ્યુભયં પરમ્||૧૭૦||

બિલ્વં ગુરુ, અગ્નિસાદકરં, ત્રિદોષકરં, પૂતિમારુતં ચ| પૂતિગુણં દુર્ગન્ધકરં ચ મારુતમુદ્ગારાદૌ કરોતીત્યેવંગુણં પક્વં બિલ્વમ્| બાલં પુનરપક્વં તીક્ષ્ણત્વાદિગુણયુક્તમ્| ઉભયં બાલં પક્વં ચ સ્નિગ્ધં પરમત્યર્થં ચ સંગ્રહણમ્|| ૧૭૦||

Adhikarana vRukShAmlakoSAmrayorguNAH (171) · Śloka 171

વૃક્ષામ્લં ગ્રાહિ રૂક્ષોષ્ણં લઘુ દીપનરોચનમ્| વાતશ્લેષ્મહરં કિઞ્ચિદૂનં કોશામ્લજં તતઃ||૧૭૧||

વૃક્ષામ્લં તિન્તિણીકં સંગ્રહણત્વાદિગુણયુક્તમ્|કોશામ્રજં ફલં તથાવૃક્ષામ્લગુણૈઃકિઞ્ચિદૂનમ્||૧૭૧||

Adhikarana kara~jjaPalaguNAH (172) · Śloka 172

ફલં કરઞ્જં વિષ્ટમ્ભિ પિત્તશ્લેષ્માવિરોધિ ચ||૧૭૨||

કરઞ્જફલં વિષ્ટમ્ભિ, પિત્તશ્લેષ્મણિ ચ ન વિરુદ્ધમ્|| ૧૭૨||

Adhikarana SamIPalaguNAH (173) · Śloka 173

ગુરૂષ્ણમધુરં રૂક્ષં કેશઘ્નં ચ શમીફલમ્||૧૭૩||

શમીફલં મધુરં, રૂક્ષં, કેશઘ્નં, ગુરૂષ્ણવીર્યં ચ|| ૧૭૩||

Adhikarana pIluPalaguNAH (174) · Śloka 174

કટુપાકરસં પીલુ તીક્ષ્ણોષ્ણં ભેદિ પિત્તલમ્| ક્રિમિ ગુલ્મોદરગરપ્લીહાર્શઃ કફવાતજિત્| સતિક્તં સ્વાદુ યત્પીલુ નાત્યુષ્ણં તત્ત્રિદોષજિત્||૧૭૪||

પીલુફલં પાકે રસે ચ કટુકં, તીક્ષ્ણત્વાદિગુણયુક્તમ્, ક્રિમ્યાદીન્નાશયતિ| મધુરમીષત્તિક્તં ચ જાત્યા યત્ પીલુ તત્ નાત્યુષ્ણવીર્યં, ત્રિદોષઘ્નં ચ|| ૧૭૪||

Adhikarana nIpAdiPalAnAM guNAH (175) · Śloka 175

નીપં શતાક્ષિકં પ્રાચીનાગરં તૃણશૂલ્યજમ્| અસ્માદલ્પાન્તરગુણમેઙ્ગુદં સવિકઙ્કતમ્||૧૭૫||

નીપાદિવિકઙ્કતાન્તં ફલમસ્માત્ સતિક્તસ્વાદુપીલુતોઽલ્પાન્તરગુણં સ્તોકગુણમિત્યર્થઃ| નીપો ધૂલિકદમ્બઃ પ્રાચીનાગરકમામલકસદૃશં કૃષ્ણલોહિતમ્|| ૧૭૫||

Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (176) · Śloka 176

ત્વક્તિક્તકટુકા સ્નિગ્ધા માતુલુઙ્ગસ્ય વાતજિત્| બૃંહણં મધુરં માંસં વાતપિત્તહરં ગુરુ| લઘુ તત્કેસરં કાસશ્વાસહિધ્મામદાત્યયાન્| અસ્યશોષાનિલશ્લેષ્મવિબન્ધચ્છર્દ્યરોચકાન્| ગુલ્મોદરાર્શઃશૂલાનિ મન્દાગ્નિત્વં ચ નાશયેત્||૧૭૬||

માતુલ્ત્ઙ્ગફલસ્ય ત્વક્ રસે તિક્તકટુકા, સ્નિગ્ધા વાતનાશિની ચ| માંસં ત્વચોઽન્તઃ બૃંહણં, મધુરં, વાતપિત્તહરં ગુરુ ચ| તસ્ય માતુલુઙ્ગસ્ય કેસરમન્તર્માંસભવં લઘુ કાસાદીંશ્ચ નાશયતિ (સુ૦સૂ૦-૪૬/૧૪૯-૧૫૨)|| ૧૭૬||

Adhikarana bhallAtakaguNAH (177) · Śloka 177

ભલ્લાતકસ્ય ત્વઙ્માંસ બૃંહણં સ્વાદુ શીતલમ્| તદસ્થ્યગ્નિસમં મેધ્યં કફવાતહરં પરમ્||૧૭૭||

ભલ્લાતકસ્ય ત્વક્, માંસં ચ બૃંહણત્વાદિગુણયુક્તમ્| તસ્ય ચાસ્થિ તૈક્ષ્ણ્યેનાગ્નિસમં, મેધાયૈ હિતમત્યર્થં વાતશ્લેષ્મહરમ્|| ૧૭૭||

Adhikarana pArAvatArukayorguNAH (178) · Śloka 178

સ્વાદ્વમ્લં શીતમુષ્ણઞ્ચ દ્વિધા પારાવતં ગુરુ| રુચ્યમત્યગ્નિશમનં રુચ્યં મધુરમારુકમ્| પક્વમાશુ જરાં યાતિ નાત્યુષ્ણં ગુરુ દોષલમ્||૧૭૮||

પારાવતં દ્વિધા દ્વિપ્રકારં મધુરમમ્લં ચ| યથાસંખ્યેન મધુરં શીતવીર્યમમ્લમુષ્ણવીર્યમ્| ઉભયમપિ ગુરુ, રુચિકરમત્યગ્નિશમનઞ્ચ મધુરમારુકં રુચિકરમ્| પક્વં ચ સત્ સુજરં, કિઞ્ચિદુષ્ણવીર્યં, કિઞ્ચિદ્ ગુરુ કિઞ્ચિદ્દોષલં ચ| દોષલમપથ્યમ્| આરુકં વીરસેનઞ્ચ વીરા ચીનારુકં તથા| વિદ્યાજ્જાતિવિશેષેણ તચ્ચતુર્વિધમારુકમ્|| ૧૭૮||

Adhikarana ArdradrAkShAdiguNAH (179) · Śloka 179

દ્રાક્ષાપરૂષકં ચાર્દ્રમમ્લં પિત્તકફપ્રદમ્| ગુરૂષ્ણવીર્યં વાતઘ્નં સરં સકરમર્દકમ્||૧૭૯||

દ્રાક્ષાપરૂષકં ચાર્દ્રપરૂષકં કરમર્દકં ચામ્લં સત્ પિત્તશ્લેષ્મકરં ગુરુત્વાદિગુણયુક્તં ચ| કરમર્દકં સુષેણમ્|| ૧૭૯||

Adhikarana kolAdiguNAH (180) · Śloka 180

તથામ્લં કોલકર્કન્ધુલિકુચામ્રાતકારુકમ્| ઐરાવતં દન્તશઠં સત્રુદં મૃગતિણ્ડકમ્| નાતિપિત્તકરં પક્વં શુષ્કં ચ કરમર્દકમ્||૧૮૦||

કોલાદિકં મૃગતિણ્ડાન્તમમ્લં સત્તથેત્યમ્લક્ષાદિવદિત્યર્થઃ| ઐરાવતં નાગરઙ્ગં, દન્તશઠં જમ્બીરમ્, કર્કન્ધુર્હ્રસ્વબદરી| કરમર્દકં પક્વં શુષ્કં ચ નાત્યર્થં પિત્તકરમ્| શુષ્કસ્ય કરમર્દસ્ય ગુણમાહ શુષ્કમિતિ| ચકારેણ નાતિપિત્તકરમિત્યાકૃષ્યતે|| ૧૮૦||

Adhikarana amlikA~gkolayorguNAH (181) · Śloka 181

દીપનં ભેદનં શુષ્કમમ્લિકાઙ્કોલયોઃ ફલમ્| તૃષ્ણાશ્રમક્લમચ્છેદિ લઘ્વિષ્ટં કફવાતયોઃ||૧૮૧||

અમ્લિકાફલમઙ્કોલફલં ચ શુષ્કં સદ્દીપનં, ભેદનં, તૃષ્ણાદિનાશનં, કફવાતયોશ્ચ પથ્યમ્|| ૧૮૧||

Adhikarana likucaguNAH (182) · Śloka 182

ફલાનામવરં તત્ર લિકુચં સર્વદોષકૃત્||૧૮૨||

સર્વેષાં ચ ફલાનામવરમપ્રધાનં લિકુચં ત્રિદોષકરઞ્ચ|| ૧૮૨||

Adhikarana sApavAdaH tyAjyadhAnyashAkaphalanirdeshaH (183) · Śloka 183

હિમાનિલોષ્ણદુર્વાતવ્યલલાલાદિદૂષિતમ્| જન્તુજુષ્ટં જલે મગ્નમભૂમિજમનાર્તવમ્| અન્યધાન્યયુતં હીનવીર્યં જીર્ણતયાઽતિ ચ| ધાન્યં ત્યજેત્તથા શાકં રૂક્ષસિદ્ધમકોમલમ્| અસઞ્જાતરસં તદ્વચ્છુષ્કં ચાન્યત્ર મૂલકાત્| પ્રાયેણ ફલમપ્યેવં તથામં બિલ્વવર્જિતમ્||૧૮૩||

ઇત્યન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનનિષ્પત્તૌ ધાન્યાદિકમન્નં સમાહૃત્ય હિમાનિલેત્યાદિનોચ્યતે| એવંવિધં ધાન્યં ત્યજેત્| હિમાદિદૂષિતમનિલેનાતિવૃદ્ધેન કેદારસ્થં દૂષિમુષ્ણેન ચાતપાદિના દુર્વાતેન ચ પુરોવાતાદિના| તથા વ્યાલાનાં સર્પાદીનાં લાલયા દૂષિતમ્| આદિગ્રહણેન શવકોથાદીનાં ગ્રહણમ્| તથા જન્તુભિઃ ક્રિમ્યાદિભિર્જુષ્ટં સેવિતમ્| જલે મગ્નમાશિખમ્| અભૂમૌ વિપરીતભૂમૌ જાતમભૂમિજમ્| યા યસ્ય ધાન્યસ્યોચિતા ભૂમિસ્તતોઽન્યા વિપરીતા| તથા અનાર્તવમપ્રાપ્તસમયમ્| યસ્મિન્નૃતૌ યસ્ય ધાન્યસ્યોત્પત્તિઃ પ્રસિદ્ધા તતોઽન્યસ્મિન્નુત્પાદિતમિત્યર્થઃ| તલ્લક્ષણં ચ રસાદીનામપરિપૂર્ણત્વેન વિજ્ઞેયમ્| અન્યેન ચ વિજાતીયેન ધાન્યેન સંયુક્તં કેદારે જાતમ્| અતિજીર્ણતયા અતિપુરાણત્વેન ચ હીનવીર્યં નષ્ટશક્તિ| એવંવિધં ધાન્યં ત્યજેત્| તથા શાકમપિ ત્યજેત્| કીદૃશં રૂક્ષસિદ્ધં રૂક્ષમેવ સિદ્ધં રૂક્ષસિદ્ધં નિઃસ્નેહસિદ્ધમિત્યર્થઃ| અથવા રૂક્ષેણ કાઞ્ચિકાદિના સિદ્ધં રૂક્ષસિદ્ધમ્| અકોમલમ્ કઠિનમ્| સ્વભાવતઃ સંસ્કારતો વા| અસઞ્જાતસમપરિપૂર્ણસ્વરૂપમિત્યર્થઃ| તથા સર્વં શાકં શુષ્કં ત્યજેત્| મૂલકં વર્જયિત્વા| પ્રાયેણ બાહુલ્યેન ફલમપ્યેવંવિધં ત્યજેત્| દ્રાક્ષાદેશ્ચ શુષ્કસ્યાપિ પ્રયોગો દૃશ્યત ઇતિ જ્ઞાપનાર્થં પ્રાયોગ્રહણમ્| તથા ફલં સર્વમામમપ્રાપ્તપાકં ત્યજેત્| બિલ્વં તુ વર્જયિત્વા| તસ્યામસ્યાપિ પ્રયોગઃ| અત્ર યથાયોગં પૂર્વવદ્યોજ્યમ્| અત્રાપિ ફલાનામપ્રસિદ્ધાનાં ચ યેષાં નામાનિ નોક્તાનિ તાનિ નાનાદેશકુલેભ્યોઽપભ્રંશસંસ્કારાદિનાધિગન્તવ્યાનિ| ઇતિ ફલવર્ગઃ|| ૧૮૩||

Adhikarana (7) mAtrAdivargaH prakaraNopasaMhAraH (184) · Śloka 184

શકશિમ્બિલપક્વાન્નમાંસશાકફલાશ્રયૈઃ| વર્ગૈરન્નૈકદેશોઽયં ભૂયિષ્ઠમુપયોગવાન્| નિર્દિષ્ટો રસવીર્યાદ્યૈર્યથાસ્વં કર્મસાધને||૧૮૪||

શૂકાધાન્યાદિનામાશ્રયૈઃ ષડ્ભિર્વર્ગૈરયમન્નસ્યાહારસ્યૈકદેશઃ સ્તોકમાત્રં નિર્દિષ્ટ ઇતિ સન્ધેયઃ| કિમ્ભૂતોઽન્નૈકદેશઃ? ભૂયિષ્ઠં પ્રાચુર્યેણોપયોગો યસ્યાસ્તિ| કથં નિર્દિષ્ટઃ? રસવીર્યવિપાકપ્રભાવસંસ્કારાદિભિઃ| યથાસ્વં કર્મસાધને યથાત્મીયકાર્યકર્તૃત્વે|| ૧૮૪||

Adhikarana mAtrAdivaSAt hitAhitasyABimatavastunaH niravaSeSheNa guNakathanaM duSSakam (185) · Śloka 185

ન શક્યં વિસ્તરેણાપિ વક્તું સર્વં તુ સર્વથા| હિતાહિતત્વેઽપ્યેકાન્તનિયમોઽસ્માદનિશ્ચિતઃ| માત્રાયોગક્રિયાદેશકાલાવસ્થાદિભેદતઃ| તતસ્તતો યતો દૃષ્ટાસ્તે તે ભાવાસ્તથા તથા||૧૮૫||

એકદેશઃ કિમર્થમુક્ત ઇત્યત આહ- ન શક્યમિત્યાદિ| સર્વં વસ્તુજાતં સર્વથા સર્વેણ પ્રકારેણાપિ વક્તું ન શક્યમ્| મહતાઽપિ ગ્રન્થસમ્ભારેણ ન શક્યં, કિમુત સંગ્રહેણેત્યપિશબ્દાર્થઃ| સર્વભાવાનાં ચ શરીર ઇદં હિતમિદમહિતમિતિ નિયમોઽનિશ્ચિતઃ| કસ્માદનિશ્ચિતઃ? યતો યસ્માત્તે નાનાવિધા ભાવાસ્તતો માત્રાસંયોગક્રિયાદેશકાલસ્વભાવવિષયાવસ્થાક્રમાદીનાં ભેદાસ્તથા તથા તેન તેન પ્રકારેણ નાનાવિધૈર્વિશેષૈર્દૃષ્ટાઃ| અતોઽનિશ્ચિતઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- પથ્યમપિ માત્રાદિવિશેષાદપથ્યતાં યાતિ અપથ્યઞ્ચ પથ્યતામિતિ||૧૮૫||

Adhikarana mAtrAviSeShodAharaNAni (186) · Śloka 186

માત્રયા સેવિતં મદ્યં હન્તિ રોગાંસ્તદુદ્ભવાન્| નિષેવ્યમાણં તિલશો વિષમપ્યમૃતાયતે| હીનાતિમાત્રમશનં મરુન્નિચયકોપનમ્| ભજેતે વિષરુપત્વં તુલ્યાંશે મધુસર્પિષી||૧૮૬||

માત્રયા સેવિતમિત્યાદિના ચૈતદેવ સવિસ્તરમુચ્યતે-મદ્યોદ્ભવાન્ રોગાંસ્તદેવ મદ્યં વિશિષ્ટયા માત્રયા પીતં નાશયતિ| તથા ચ વક્ષ્યતિ- `હીનમિથ્યાતિપીતેન'(ચ૦-૮) ઇત્યાદિ| ઇતિ માત્રાકૃતો વિશેષઃ| વિષં મારણાત્મકમપિ તિલમાત્રાભ્યાસેન સેવિતમમૃતત્વં યાતીતિ માત્રાકૃતો વિશેષઃ| હીનમાત્રં સ્વલ્પં ભોજનં મરુતો વાયોઃ કોપનમ્| અતિમાત્રં નિચયસ્ય સન્નિપાતસ્ય કોપનમ્| સ્વાસ્થ્યકરસ્યાપ્યાહારસ્ય માત્રયા વિશેષઃ| મધુસર્પિષી સ્વરૂપેણાવિરુદ્ધે સમમાત્રે વિષરૂપત્વં ભજેતે ઇતિ માત્રાકૃતો વિશેષઃ|| ૧૮૬||

Adhikarana saMyogaviSeShodAharaNam (187) · Śloka 187

ક્ષારોઽમ્લરસસંયોગો મધુરીભવતિ ક્ષણાત્| ઉત્તુણ્ડકસ્યાસ્તિન્દુકેન તિક્તતા મધુરાયતે| હિઙ્ગુર્ગૈરિકસિન્ધૂત્થં ગન્ધવર્ણરસાધિકમ્| પૂગતામ્બૂલશઙ્ખેભ્યો ગન્ધવર્ણરસોદ્ભવઃ| કોદ્રવો હન્ત્યસૃક્પિત્તં કરોત્યેવ વિદાહિભિઃ| કુષ્ઠં તત્કાર્યપિ તિલો હન્તિ ભલ્લાતકૈઃ સહ| ગુડઃ કર્તાગ્નિસાદસ્ય સ હિનસ્ત્યભયાદિભિઃ| તૃષ્યત્યગ્નેઃ સમદનં સર્પિરપ્યુપદિશ્યતે| જીવનીયમપિ ક્ષીરં વિષલેશેન મૃત્યવે| તુલ્યે અપિ હતોઽન્યોન્યં વિષે સ્થાવરજઙ્ગમે| સક્તવો વાતલા રૂક્ષાઃ પીતાસ્તે તર્પયન્તિ તુ||૧૮૭||

ક્ષારોઽમ્લસંયોગેન મધુરત્વં યાતીતિ સંયોગવિશેષઃ| તિન્દુકેન સંયુક્તાયા ઉત્તુણ્ડક્યાસ્તિક્તત્વં મધુરત્વમિવ યાતીતિ સંયોગવિશેષઃ| હિઙ્ગુગૈરિકસિંધૂત્થં ચ મિશ્રીભૂતં ગન્ધેન, વર્ણેન, રસેન ચાધિકં ભવતિ| હિઙ્ગુસંયોગે રસવર્ણવિશેષેણાવિજ્ઞાતમપિ ગન્ધેન ગૈરિકસૈન્ધવે અભિભવતિ| ગૈરિકમપિ વર્ણેન હિઙ્ગુસૈન્ધવે| સૈન્ધવમપિ રસેન હિઙ્ગુગૈરિકે ઇતિ સંયોગવિશેષઃ| પૂગફલતામ્બૂલકિસલયશઙ્ખસંયોગે પ્રત્યેકાસમ્ભવવિલક્ષણવર્ણાદ્યુદ્ભવ ઇતિ સંયોગવિશેષઃ| કોદ્રવો રક્તપિત્તઘ્નો વિદાહિભિઃ સંયુક્તો યોગવાહિત્વાદ્રક્તપિત્તં કરોતીતિ સંયોગવિશેષઃ| લીનદોષોત્ક્લેશેન કુષ્ઠકાર્યપિ તિલઃ ભલ્લાતકૈઃ સંયુક્તો લીનદોષોત્ક્લેશનાત્ કુષ્ઠં હન્તીતિ સંયોગવિશેષઃ| અગ્નિસાદકરોઽપિ ગુડઃ હરીતકીશુણ્ઠીપ્રભૃતિભિઃ સંયુક્તસ્તં ન કરોતીતિ સંયોગવિશેષઃ| તૃષિ તૃષ્ણાયામત્યગ્નેઃ દીપનમપિ ઘૃતં સમધૂચ્છિષ્ટં પથ્યમિતિ સંયોગવિશેષઃ| દીપનસ્યોપશોષકત્વાત્તૃષ્યપથ્યત્વમ્| ક્ષીરં જીવનીયં પ્રાણધારકમપિ વિષલેશે દેહસ્થિતેઽપિ તં મારયતિ| વિષલેશો વિષભુક્તસ્ય શોધનાદિનાવશેષઃ| સ્થાવરજઙ્ગમે વિષે તુલ્યે સદૃશે અપિ મારણાત્મકત્વેન શરીરસ્થિતે અપિ પરસ્પરં નાશકારણે| સ્થાવરં વિષં જઙ્ગમેન દંષ્ટ્રાદિસમ્ભવેન વિષેણ સંયોગે નશ્યતિ, જઙ્ગમં સ્થાવરવિષેણેતિ સંયોગવિશેષઃ| સક્તવો રૂક્ષા વાતલાશ્ચ સન્તો જલમિશ્રિતાઃ પીતાસ્તર્પણા ઇતિ સંયોગવિશેષઃ|| ૧૮૭||

Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (188) · Śloka 188

વિનાપિ ચોપયોગેન મણિમન્ત્રાદિકાર્યકૃત્||૧૮૮||

મણિમન્ત્રાદિકં ગુડૂચ્યાદિવદનુપયુક્તમપિ જ્વરાદીઞ્છમયતીતિ સ્વભાવવિશેષઃ|| ૧૮૮||

Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (189) · Śloka 189

આર્દ્રકાજ્જાયતે શુણ્ઠી સંસ્કારેણ લઘીયસી| લઘુભ્યોઽપિ હિ સક્તુભ્યો ગુરવઃ સિદ્ધપિણ્ડિકાઃ||૧૮૯||

આર્દ્રકાચ્છુણ્ઠ્યા સમ્ભવઃ| તસ્યાસ્તુ લઘુત્વં સંસ્કારવિશેષઃ| સ્વભાવલઘુભિઃ સક્તુભિઃ, કૃતાઃ સિદ્ધપિણ્ડિકા ગુરવ ઇતિ સંસ્કારવિશેષઃ|| ૧૮૯||

Adhikarana kriyAsvabhAvavisheShodAharaNam (190) · Śloka 190

ભૃષ્ટઃ ક્ષુણ્ણોઽપિ પૃથુકો રક્તશાલેર્લઘોર્ગુરુઃ||૧૯૦||

સ્વભાવલઘુનોઽપિ રક્તશાલેઃ સમ્ભૂતો ભૃષ્ટઃ મુસલચ્છિન્નશ્ચ પૃથુકઃ ગુરુત્વં યાતીતિ ક્રિયાસ્વભાવકૃતો વિશેષઃ|| ૧૯૦||

Adhikarana kriyAvisheShodAharaNam (191) · Śloka 191

શાલિઃ પિષ્ટો ગરીયસ્ત્વં ગોધૂમાદપિ ગચ્છતિ||૧૯૧||

લઘુઃ શાલિરપિ પિષ્ટોઽપિષ્ટાત્ સ્વભાવગુરુતો ગોધૂમાદપ્યધિકં ગુરુત્વં યાતીતિ ક્રિયાવિશેષઃ|| ૧૯૧||

Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (192) · Śloka 192

લઘુ પિત્તહરા લાજા વ્રીહિતો ગુરુપિત્તલાત્| સંગ્રાહિણો લઘુર્મુદ્ગાત્કુલ્માષો ભેદનો ગુરુઃ| આમં ગ્રાહિતરં તક્રં નાગરીકૃતમાર્દ્રકમ્||૧૯૨||

વ્રીહિતઃ પિત્તકરાત્ ગુરોશ્ચ સમ્ભૂતા લાજા લઘવઃ, પિત્તહરાશ્ચેતિ સંસ્કારવિશેષઃ| સંગ્રહણઃ સ્વભાવાલ્લઘુનશ્ચ મુદ્ગાજ્જાતઃ કુલ્માષો ભેદિત્વં ગુરુત્વં ચ યાતીતિ સંસ્કારવિશેષઃ| કુલ્માષોઽલ્પસ્વિન્નાનિ સસ્યાનિ| આમં તક્રમતિસંગ્રહણં પક્વં ક્વથિતં કિઞ્ચિત્સંગ્રહણમિતિ સંસ્કારવિશેષઃ| નાગરીકૃતં શુણ્ઠિતં પ્રાપિતમાર્દ્રકમતિસંગ્રહણં તથાસ્વરૂપમિતિ સંસ્કારવિશેષઃ|| ૧૯૨||

Adhikarana saMyogasaMskAraviSeShodAharaNAni (193) · Śloka 193

ગુડાત્તોયાચ્ચ સુતરાં મૂત્રલં ગુરુ પાનકમ્||૧૯૩||

ગુડેન મૂત્રલેન તોયેન ચ મૂત્રલેન કૃતં પાનકમતિમૂત્રલમતિગુરુ ચ કારણાપેક્ષયેતિ સંયોગસંસ્કારવિશેષઃ|| ૧૯૩||

Adhikarana kriyAsaMyogavisheShodAharaNam (194) · Śloka 194

ગરીયો ગુડદધ્યુત્થા રસાલા ચાતિશુક્રલા||૧૯૪||

ગુડો દધિ ચાતિગુરુ, તત્કૃતા રસાલા ચાતિગુરુતરા, સા ત્વતિશુક્રલેતિ ક્રિયાસંયોગવિશેષઃ|| ૧૯૪||

Adhikarana kriyAvisheShodAharaNam (195) · Śloka 195

દણ્ડાભિમથનાદ્દધ્નો ગુરુણશ્ચાતિશોફદાત્| અનુદ્ધૃતસ્નેહમપિ તક્રં શોફહરં લઘુ||૧૯૫||

ગુરુણઃ શોફકરાચ્ચ દધ્નો દણ્ડમન્થનેનૈવ સસ્નેહમપિ તક્રં લઘુ શોફહરં ચેતિ ક્રિયાવિશેષઃ|| ૧૯૫||

Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (196) · Śloka 196

સર્પિઃ સ્નિગ્ધતરં હન્તિ નાર્દિતં નવનીતવત્||૧૯૬||

અર્દિતં વાતં ચ તસ્ય ચાતિસ્નિગ્ધત્વેનાતિવિપરીતં ઘૃતં ન તથા વિનાશસમર્થં યથા તદૂનં નવનીતમિતિ સ્વભાવવિશેષઃ|| ૧૯૬||

Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (197) · Śloka 197

ચક્ષુષ્યોઽપિ હિ ગોધૂમસ્તૈલપક્વસ્તુ દૃષ્ટિહા| મૂલકં દોષજનનં સિદ્ધં તુ તદદોષલમ્| ઉષ્ણં વિષીભવત્યેવ વિષઘ્નમપિ માક્ષિકમ્||૧૯૭||

ગોધૂમશ્ચક્ષુષ્યોઽપિ તૈલપક્વો દૃષ્ટિનાશન ઇતિ સંયોગસંસ્કારવિશેષઃ| આમમૂલકં ત્રિદોષકરં ન તથાગ્નિસિદ્ધમિતિ સંસ્કારવિશેષઃ| વિષનાશનમપિ માક્ષિકમુષ્ણં સત્ વિષીભવતીતિ સંસ્કારવિશેષઃ|| ૧૯૭||

Adhikarana pAtraviSeShodAharaNAni (198) · Śloka 198

દુર્ભાજનસ્થા દ્રાક્ષામ્લા દોષલા ચ પ્રજાયતે||૧૯૮||

દ્રાક્ષા દુર્ભાજને લોહાદિકૃતે સ્થિતામ્લત્વં ત્રિદોષકરત્વં ચ યાતીતિ પાત્રવિશેષઃ|| ૧૯૮||

Adhikarana viruddhakriyAprayogaviSeShodAharaNam (199) · Śloka 199

શ્લખ્શ્ણશુષ્કઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃત્| ત્વગ્ગતસ્યોષ્મણો રોધાચ્છીતકૃત્ત્વન્યથાઽગુરોઃ||૧૯૯||

ચન્દનસ્યાતિદાહનાશનસ્ય લેપઃ શ્લક્ષ્ણઃ શુષ્કો ઘનશ્ચ ત્વગૂષ્મણો રોધાદ્દાહનાશને ન સમર્થઃ| અગુરોશ્ચોષ્ણસ્પર્શવીર્યસ્યાપિ| અતશ્ચન્દનલેપસ્વરુપાદન્યથા વૈપરીત્યેન લેપઃ પુરુષઃ આર્દ્રઃ તનુશ્ચ શીતકૃદિતિ ક્રિયાપ્રયોગવિશેષઃ (ચ૦ ચિ૦-૩૦/૩૨૪, ચ૦ ચિ૦-૩/૧૭૪, ૧૭૪-ચક્રદત્તટીકા)|| ૧૯૯||

Adhikarana kriyAsvaBAvavisheShodAharaNam (200) · Śloka 200

મેધ્યસ્તિલઃ સ્પર્શશીતો મેધ્યં તૈલં ખલો હિમઃ| તસ્યૈવ શ્લેષ્મકારિત્વં ન તૈલસ્ય ખલસ્ય વા||૨૦૦||

તિલો મેધ્યઃ પુષ્ટિકરઃ સ્પર્શશીતલશ્ચ| તૈલં મેધ્યમ્| ખલસ્તૈલખલઃ શીતવીર્યયુક્તઃ| ત્રીણ્યપિ શ્લેષ્મસદૃશાનિ| તિલ એવ શ્લેષ્મકરો ન ખલતૈલે ઇતિ ક્રિયાસ્વભાવવિશેષઃ|

Adhikarana svaBAvavisheShodAharaNam (201) · Śloka 201

દધ્નિ શ્વયથુકારિત્વં ન તક્રનવનીતયોઃ||૨૦૧||

દધ્નિ સ્નિગ્ધે શ્વયથુકારિત્વં દૃષ્ટમ્| તક્રનવનીતયોસ્તદ્વિકારયોઃ સ્નિગ્ધયોરપિ ન દૃષ્ટમિતિ સ્વભાવવિશેષઃ|| ૨૦૧||

Adhikarana deshavisheSheShu sAtmyavisheShodAharaNAni (202) · Śloka 202

દેશવિશેષેષુ સાત્મ્યવિશેષોદાહરણાનિ ભૂમિસાત્મ્યં દધિક્ષીરકરીરં મરુવાસિષુ| ક્ષારઃ પ્રાચ્યેષુ મત્સ્યાસ્તુ સૈન્ધવેષ્વશ્મકેષુ તુ| તૈલામ્લઃ કન્દમૂલાનિ મલયે કોઙ્કણે પુનઃ| પેયા મન્થ ઉદીચ્યેષુ ગોધૂમોઽવન્તિભૂમિષુ| બાહ્લિકા બાહ્લવાશ્ચીનાઃ શૂલિકા યવનાઃ શકાઃ| માંસગોધૂમમાર્દ્વીકશસ્ત્રવૈશ્વાનરોચિતાઃ||૨૦૨||

ભૂમિસાત્મ્યં દેશવિશેષાશ્રયં પ્રાણિનાં પથ્યમ્| યથા મરુવાસિષુ દધ્યાદિકં, પ્રાચ્યેષુ યત્કિઞ્ચિત્ક્ષારં લવણાદિ, સિન્ધુદેશજેષુ મત્સ્યાઃ, અશ્મકેષુ તૈલં, અમ્લશ્ચ રસઃ સાત્મ્યં, મલયપર્વતે કન્દાનિ મૂલાનિ ચ, કોઙ્કણે સાત્મ્યં પેયા, ઉદીચ્યેષુ સાત્મ્યં મન્થો, અવન્તિભૂમિષુ સાત્મ્યં ગોધૂમઃ, બાહ્લિકાદીનાં માંસાદિકં પથ્યમિતિ દેશવિશેષઃ|| ૨૦૨||

Adhikarana dehasAtmyAsAtmyodAharaNAni (203) · Śloka 203

દેહસાત્મ્યં ઘૃતં ક્ષીરં મદ્યં માંસં ચ કસ્યચિત્| પેયા યૂષો રસોઽન્યસ્ય ગોધૂમોઽન્યસ્ય શાલયઃ| અહિતૈરપિ તેષાં ચ તૈરેવોપહિતં હિતમ્||૨૦૩||

સાત્મ્યમાજન્મ દેહ ઉચિતમભ્યસ્તત્વાત્ સ્વાસ્થ્યહેતુઃ| દેહસાત્મ્યં યથા-કસ્યચિદ્ ઘૃતં, કસ્યચિન્માંસં, કસ્યચિન્મદ્યં, કસ્યચિત્પેયા, અન્યસ્ય સૂપઃ, અન્યસ્ય શાલિઃ, અન્યસ્યાન્યઃ| યસ્ય ચ યત્ સાત્મ્યં તસ્ય રોગિણોઽન્નપાનૌષધાદિકં તેનૈવ સાત્મ્યેનાપથ્યેનાપ્યુપહિતં મિશ્રિતં હિતમ્|| ૨૦૩||

Adhikarana svaBAvavisheShodAharaNam (204) · Śloka 204

અન્નપાનૌષધં દોષમાત્રાકાલાદ્યપેક્ષયા| સાત્મ્યં હ્યાશુ બલં ધત્તે નાતિદોષઞ્ચ બહ્વપિ||૨૦૪||

દોષાદીનપેક્ષ્ય કસ્મિંશ્ચિદ્દોષાદ્યવસ્થાવિશેષે સાત્મ્યોપહિતમપ્યહિતં હિતમિતિ જ્ઞાપયતીતિ સ્વભાવવિશેષઃ| સાત્મ્યમિશ્રિતમૌષધાદિકં કિમર્થં ક્રિયત ઇત્યાહ- સાત્મ્યં હ્યાશુ શીઘ્રમેવ બલં કરોતિ| બહુ ચોપયુક્તં નાતિદોષકરમ્| ગતમાનુષઙ્ગિકમ્|

Adhikarana dehavisheShodAharaNam (205) · Śloka 205

સ્રંસનં સત્ પયો ગવ્યં ભવતિ ગ્રાહિ કસ્યચિત્||૨૦૫||

સ્વરૂપેણ સ્રંસનં સદ્ ગવ્યં ક્ષીરં કસ્યચિત્ સઙ્ગ્રાહકતાં યાતીતિ દેહવિશેષઃ| તત્ર કફપ્રધાનસ્ય સઙ્ગ્રહણં ભવતિ| પિત્તપ્રધાનસ્ય ભેદનમ્ (અ૦સં૦સૂ૦-૨૭)|| ૨૦૫||

Adhikarana prakRutivisheShaH (206) · Śloka 206

મન્દોઽગ્નિર્ભવતિ પ્રાયઃ કફવાયોત્તરે હિમે||૨૦૬||

તથા પ્રાયેણ સર્વો વાતશ્લેષ્માધિકો હિમે કાલે શીતેન વાતશ્લેષ્માધિક્યાન્મન્દાગ્નિર્ભવતીતિ પ્રકૃતિવિશેષઃ|| ૨૦૬||

Adhikarana dehavisheShodAharaNam,avasthAvisheShodAharaNam (207) · Śloka 207

વિષઘ્નેનાપિ પયસા દેહેઽહેર્વધતે વિષમ્| સ્થૂલસ્થવિરબાલાદૌ વમનાદિ નિષિધ્યતે||૨૦૭||

સ્થૂલાદીનાં વમનાદિકં પ્રતિષિદ્ધમિત્યવસ્થાવિશેષઃ|| ૨૦૭||

Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (208) · Śloka 208

તક્રમામં કફં કોષ્ઠે હન્તિ કણ્ઠે કરોતિ તુ| વાતહૃત્વેઽપિ મૃદ્વીકખર્જૂરં કોષ્ઠવાતકૃત્||૨૦૮||

આમપક્વં તક્રં કોષ્ઠે કફં નાશયતિ, કણ્ઠે તુ કરોતીતિ સ્વભાવવિશેષઃ| દ્રાક્ષાખર્જૂરં વાતહરમપિ કોષ્ઠે વાતં કરોતીતિ સ્વભાવવિશેષઃ|| ૨૦૮||

Adhikarana viShayavisheShodAharaNAni (209) · Śloka 209

નાતિપથ્યઃ શિખી પથ્યઃ શ્રોત્રસ્વરવયોદૃશામ્||૨૦૯||

મયૂરઃ સ્વાસ્થ્યેઽપથ્યઃ, શ્રોત્રાદીનાઞ્ચ પથ્ય ઇતિ વિષયવિશેષઃ|| ૨૦૯||

Adhikarana dRuShTishrotrayoH svabhAvavisheShodAharaNam (210) · Śloka 210

દૃષ્ટેઃ સ્પર્શહિમં દ્રવ્યં શ્રોત્રસ્યોષ્ણં તુ પૂજિતમ્||૨૧૦||

દૃષ્ટેસ્તેજોભવત્વેન વિપરીતમપિ શીતં દ્રવ્યં સ્પર્શ ઇષ્યતે| તથા શ્રોત્રસ્ય વાયવ્યસ્યાપ્યુષ્ણમિતિ સ્વભાવઃ|| ૨૧૦||

Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (211) · Śloka 211

પયઃ સ્વાદુ સરં શીતં વિપરીતં તતો દધિ| કાલેન જાયતે તસ્માત્ ક્ષીરવચ્ચ પુનર્ઘૃતમ્| પયો દધિ ચ વાતઘ્નમજાતં વાતલં તુ તત્| તક્રં ગ્રાહિ કષાયામ્લમમ્લમેવ તુ ભેદનમ્||૨૧૧||

ક્ષીરં મધુરં સરં શીતં ચ તસ્યૈવાવસ્થાન્તરં દધ્યમ્લં ગ્રાહ્યુષ્ણં ચ| તતોઽપ્યવસ્થાન્તરમુભયવિલક્ષણમપિ ક્ષીરાત્ કાલેન બહ્વીષ્વવસ્થાસુ ગતાસુ ઘૃતં જાયતે| તચ્ચ ગુણૈઃ ક્ષીરસદૃશમ્| ક્ષીરં વાતઘ્નં દધિ ચ વાતઘ્નમ્| તયોશ્ચાન્તરે અજાતં દધિ વાતકરમિત્યવસ્થાવિશેષઃ| તક્રં રસે કષાયામ્લં સઙ્ગ્રહણં, કેવલામ્લં ભેદનમિત્યવસ્થાવિશેષઃ|| ૨૧૧||

Adhikarana saMskArakAlavisheShodAharaNAni (212) · Śloka 212

ધાતકીગુડતોયાનિ કારણં મદ્યશુક્તયોઃ| શીતે ન તુ તદાદ્યન્તે સ્નિગ્ધામ્લલવણા હિતાઃ| ઉદમન્થદિવાસ્વપ્નૌ ગ્રીષ્માદન્યત્ર ગર્હિતૌ||૨૧૨||

ધાતકી ગુડસ્તોયં ચ મદ્યસ્ય કારણતાં યાતિ| શુક્તસ્ય ચ તાન્યેવેતિ સંસ્કારકાલવિશેષઃ| ન શુક્તં મદ્યસ્યાવસ્થા| અપિ તુ તજ્જાત્યન્તરમેવ| શીતે કાલે સ્નિગ્ધાદયો હિતાઃ| ન તુ તત્પ્રારમ્ભપરિસમાપ્ત્યોરિતિ કાલવિશેષઃ| ઉદમન્થો બહુદ્રવાઃ સક્તવઃ, દિવાસ્વપ્નશ્ચ ગ્રીષ્માદન્યસ્મિન્નૃતૌ ગર્હિતાવિતિ કાલવિશેષઃ|| ૨૧૨||

Adhikarana kAlasvabhAvavisheShodAharaNam (213) · Śloka 213

સમયોગેઽપિ ઘર્માદ્યા વાતાદિચયહેતવઃ| ઋતુષ્વન્યો રસેષ્વન્યો રૌક્ષ્યે સ્નેહે બલે ક્રમઃ||૨૧૩||

ઘર્માદ્યાઃ ગ્રીષ્માદ્યા ઋતવઃ સમયોગેઽપિ વાતાદિસઞ્ચયહેતુતાં યાન્તીતિ કાલસ્વભાવવિશેષઃ| ઋતુષુ હેમન્તાદિષુ રૌક્ષ્યે, સ્નેહે, બલે ચાન્યઃ ક્રમઃ| રસેષુ ચ ઋતુસ્વભાવવિલક્ષણ એવ રૌક્ષ્યાદિક્રમઃ| તથા ચ શિશિરે કિઞ્ચિદ્રૌક્ષ્યં, તતોઽધિકં વસન્તે, તતોઽપ્યધિકં ગ્રીષ્મે, તત ઊનં વર્ષાસુ, તત ઊનં શરદિ, તતોઽપ્યૂનં હેમન્ત ઇતિ રૌક્ષ્યક્રમઃ| ઋતુષુ સ્નેહક્રમસ્તુ- વર્ષાઃ કિઞ્ચિત્ સ્નિગ્ધાઃ, તતોઽપ્યધિકા શરત્, તતોઽપ્યધિકો હેમન્તઃ, તત ઊનઃ શિશિરઃ, તત ઊનો વસન્તઃ, તતોઽપ્યૂનો ગ્રીષ્મ ઇતિ સ્નેહક્રમઃ| બલક્રમસ્તુ- શિશિરેઽધિકં બલં, વસન્તે મધ્યં, ગ્રીષ્મે ઊનં, વર્ષાસુ ચોનમેવ, શરદિ મધ્યં, હેમન્તે ત્વધિકમિતિ| રસેષુ રૌક્ષ્યક્રમો યથા- તિક્તકટુકષાયા યથોત્તરં રૂક્ષાઃ| સ્નેહક્રમો- મધુરામ્લલવણા યથાપૂર્વં સ્નિગ્ધાઃ| બલક્રમો- મધુરોઽતિબલ્યઃ, તત ઊનોઽમ્લઃ, તત ઊનો લવણઃ, તત ઊનસ્તિક્તઃ, તત ઊનઃ કટુઃ, તત ઊનઃ કષાય ઇતિ સ્વભાવઃ| ઋતુવિશેષાશ્રયેણ તુ રસાનામેતદ્યથોક્તેન પ્રકારેણ સ્વાભાવિકરૌક્ષ્યાદિ વ્યભિચરતીતિ કાલસ્વભાવવિશેષઃ| તથાચ મધુરઃ સ્નિગ્ધોઽપિ ન તથાન્યર્તૌ હેમન્તે યથા| અમ્લઃ સ્નિગ્ધોઽપિ વર્ષાસ્વતિસ્નિગ્ધઃ| લવણઃ સ્નિગ્ધોઽપ્યતિસ્નિગ્ધઃ શરદિ| તિક્તો રૂક્ષોઽપ્યતિરૂક્ષઃ શિશિરે| કટુકો રૂક્ષોઽપ્યતિરૂક્ષો ગ્રીષ્મે| કષાયો વસન્તે| બલતશ્ચ વ્યભિચારઃ| યથા મધુરોઽમ્લાદિભ્યો બલવાનપ્યતિબલો હેમન્તે| અમ્લો મધુરાદૂનબલોઽપિ વર્ષાસ્વધિકબલઃ| લવણઃ સ્વાદ્વમ્લાભ્યામૂનબલોઽપિ શરદ્યધિકબલઃ| તિક્તો મધુરામ્લલવણેભ્ય ઊનબલોઽપિ શિશિરેઽધિકબલઃ| કટુકો મધુરાદિભ્ય ઊનબલોઽપિ ગ્રીષ્મેઽધિકબલઃ| કષાયો મધુરાદિભ્ય ઊનબલોઽપિ વસન્તેઽધિકબલ ઇતિ|| ૨૧૩||

Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (214) · Śloka 214

રસાયનં કાકમાચી સદ્યઃ પર્યુષિતા વિષમ્||૨૧૪||

કાકમાચી સદ્યઃ સિદ્ધા રસાયનમ્| પર્યુષિતા દિવસમધ્યુષિતા વિષમિત્યવસ્થાવિશેષઃ|| ૨૧૪||

Adhikarana jAtivisheShodAharaNam (215) · Śloka 215

મૂલકં દોષજિદ્બાલં વિપરીતં તુ કન્દવત્||૨૧૫||

બાલં મૂલકં ત્રિદોષહરમ્| યત્તુ કન્દવત્ મૂલકં તદ્વિપરીતં ત્રિદોષકરમિતિ જાતિવિશેષઃ|| ૨૧૫||

Adhikarana vyAdhyavasthAvisheShodAharaNam (216) · Śloka 216

જ્વરે પેયા કષાયાશ્ચ સર્પિઃ ક્ષીરં વિરેચનમ્| ષડહં ષડહં યુઞ્જ્યાદ્વીક્ષ્ય દોષબલાબલમ્||૨૧૬||

જ્વરે દોષાણાં બલાબલં વિકલ્પ્ય પેયાદયઃ ષડહં ષડહં યોજનીયા ઇતિ વ્યાધ્યવસ્થાવિશેષઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- કેનચિદધિકોનબલેન ષડહાધિકમૂનં વાપિ યોજનીયમિતિ ષડહમિત્યુપયોગો બાહુલ્યેન| અથવાઽનેન ક્રમેણ પેયાદીનાં ષડહાન્તપ્રયોગપ્રતિષેધપરમેતત્||૨૧૬||

Adhikarana rogAvasthodAharaNam (217) · Śloka 217

છર્દિહૃદ્રોગગુલ્માર્તે વમનં ચ ચિકિત્સિતે| નિષિદ્ધમપિ નિર્દિષ્ટં બસ્તિરર્શસકુષ્ઠિનોઃ||૨૧૭||

છર્દ્યાદિભિરાર્તે પ્રતિષિદ્ધમપિ વમનં ચિકિત્સાયાં નિર્દિષ્ટમ્| ઊર્ધ્વગે હિ દોષે ન વમનં પથ્યં, છર્દ્યાં તુ બહુદોષસ્ય સતતવમથોશ્ચ વમનમેવ પથ્યમિતિ| હૃદ્રોગગુલ્મયોસ્તુ યદ્યપિ વાતાધિક્ય ભયાદ્વમનં નિષિદ્ધં, તત્રાપિ શ્લેષ્મણા વાતસ્ય માર્ગરોધે પથ્યમેવ| અર્શસઃ કુષ્ઠિનશ્ચ પ્રતિષિદ્ધોઽપિ બસ્તિનિર્દિષ્ટ એવ| યદ્યપ્યર્શસઃ વાતવર્જિત મલસન્તર્પકો બસ્તિઃ| તત્રાપ્યતિદોષૌષધક્ષપિતત્વાદ્વાતાધિક્યે યોજ્ય એવ| એવં કુષ્ઠિનો દોષસ્ય ક્લેદસ્વભાવત્વાદપથ્યમપ્યતિરૂક્ષતાયાં પથ્યમિતિ રોગાવસ્થાવિશેષઃ|| ૨૧૭||

Adhikarana samprAptivisheShodAharaNam (218) · Śloka 218

જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા| રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યત્વહેતવઃ||૨૧૮||

સર્વરોગેષુ સદૃશર્તુત્વં સદૃશદોષત્વં ચાસાધ્યત્વહેતુઃ| તદેવ જ્વરે અતિસુખસાધ્યત્વહેતુઃ| જ્વરસ્યચ સદૃશર્તુદોષત્વે ત્વેકમાર્ગક્રિયારમ્ભેણ શીઘ્રમુપશમઃ| અન્યરોગાણાં તુ સદૃશર્તુદોષત્વં વ્યાધેર્મહારમ્ભકત્વાદસાધ્યમિતિ સમ્પ્રાપ્તિવિશેષઃ| એવં પ્રમેહે સદૃશદૂષ્યત્વં રક્તગુલ્મે ચ પુરાણત્વં વિજ્ઞેયમ્| એતચ્ચ વક્ષ્યામઃ|| ૨૧૮||

Adhikarana rogAvasthAvisheShodAharaNam (219) · Śloka 219

આશ્ચોતનમભિષ્યન્દે યુઞ્જીતોર્ધ્વં દિનત્રયાત્| અઞ્જનં પક્વદોશસ્ય પ્રતિશ્યાયે ચ નાવનમ્| નાતિપ્રવૃદ્ધે તિમિરે સિરામોક્ષો વિધીયતે||૨૧૯||

અભિષ્યન્દે પથ્યમપ્યાશ્ચ્યોતનં પ્રથમદિનત્રયમપથ્યમિત્યવસ્થાવિશેષઃ| એવમેવ પક્વદોષસ્યાઞ્જનં પ્રતિશ્યાયે ચ નસ્યમવસ્થાવિશેષેણ પથ્યમ્| પ્રથમોદ્ભૂતે તિમિરે સિરામોક્ષઃ, અવસ્થાવિશેષાત્|| ૨૧૯||

Adhikarana rogasvabhAvavisheShodAharaNam (220) · Śloka 220

દુષ્ટાસ્રસમ્ભવેઽપીષ્ટો નાસ્રપિત્તે સિરાવ્યધઃ||૨૨૦||

દુષ્ટરક્તસમ્ભવેઽપિ રક્તપિત્તે ન સિરાવ્યધઃ પથ્યઃ રોગસ્વભાવાત્|| ૨૨૦||

Adhikarana pradesharogavisheShodAharaNam (221) · Śloka 221

અપથ્યં પથ્યમપ્યન્નં નિશાયાં નેત્રરોગિણામ્||૨૨૧||

નેત્રરોગિણાં પથ્યં નેત્રરોગનાશનસમર્થમપ્યન્નં નિશાયાં અપથ્યમ્, પ્રદેશરોગસ્વભાવવિશેષાત્|| ૨૨૧||

Adhikarana kAraNavisheShodAharaNam (222) · Śloka 222

અહિતાઃ સક્તવઃ શુષ્કા હિતાસ્તે તુ પ્રમેહિણઃ||૨૨૨||

સર્વસ્ય શુષ્કાઃ સક્તવોઽહિતાઃ, પ્રમેહિણસ્તુ હિતાઃ કારણવિશેષાત્|| ૨૨૨||

Adhikarana dravyashaktivisheShodAharaNam (223) · Śloka 223

ગુલ્મિનઃ ક્ષીરદધ્યાદિ હપુષાદ્યૈર્યુતં હિતમ્| વાતલં વાતકોપેઽપિ વર્ષાસુ મધુ શસ્યતે||૨૨૩||

ક્ષીરાદિકમહિતમપિ ગુલ્મિનાં હપુષાદિના સંયુક્તં હિતમેવેતિ દ્રવ્યશક્તિવિશેષઃ| વર્ષાસુ વાતકોપકાલે લાઘવં મધુ શસ્યતે ઇતિ કાલસ્વભાવદ્રવ્યશક્તિવિશેષઃ|| ૨૨૩||

Adhikarana upayogavisheShodAharaNam (224) · Śloka 224

તદેવ મદ્યં મદ્યસ્ય..............................||૨૨૪||

યેનૈવ મદ્યેન રોગ ઉત્પન્નસ્તદેવ મદ્યં કેનચિદ્વિશેષેણ હિતમિત્યુપયોગવિશેષઃ|| ૨૨૪||

Adhikarana vastuvisheShodAharaNam (225) · Śloka 225

..................................વિષયસ્ય તુ વિષાન્તરમ્||૨૨૫||

વિષસ્ય તુ વિજાતીયં વિષમેવ નાશનસમર્થમિતિ વસ્તુવિશેષઃ|| ૨૨૫||

Adhikarana deshakAlavisheShodAharaNam,vyAdhisvabhAvavisheShodAharaNamvastusvabhAvavisheShodAharaNam (226) · Śloka 226

ઘૃતમાનૂપદેશોત્થં હેમન્તે ચ બલાધિકમ્| આલસ્યગૌરવે રૂપં વાતજેઽપિ જ્વરે પુરઃ| સ્વેદૈર્યાતિ શમં દાહઃ પ્રાયો લશુનપાનજઃ||૨૨૬||

લશુનોપયોગજો દાહઃ પ્રાયઃ સદૃશેનૈવાગ્ન્યાદિસ્વેદેન નશ્યતીતિ વસ્તુસ્વભાવઃ|| ૨૨૬||

Adhikarana kAlavastusvabhAvavisheShodAharaNam (227) · Śloka 227

દિવાસ્વપ્નાજ્જરાં યાતિ ભુક્તમન્યેદ્યુરદ્ય ન|૨૨૭|

અન્યેદ્યુર્ભુક્તમન્નં જરાં યાતિ દિવાસ્વપ્નેનાદ્યૈવ ભુક્તં દિવાસ્વપ્નેન ન જરાં યાતીતિ કાલવસ્તુસ્વભાવઃ|| ૨૨૭||

Adhikarana kAraNavisheShodAharaNam (227) · Śloka 227

કોષ્ઠે રુદ્ધોઽગ્નિકૃદ્વાયુર્મેદસાર્શોભિરગ્નિહૃત્||૨૨૭||

Adhikarana prabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

દુષ્પાનં દુર્જરં સર્પિર્દીપનં ચ પયોઽન્યથા|૨૨૮|

Adhikarana vastusvabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

સર્પાદિશવકોથેભ્યો વૃશ્ચિકાનાં સમુદ્ભવઃ| તે તૈરેવ પુનર્દષ્ટાઃ સદ્યો જહતિ જીવિતમ્|૨૨૮|

Adhikarana dravyasvabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

સ્વયમેવ વિષં તીવ્રં તાન્પુનર્નાતિબાધતે|૨૨૮|

Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

સર્વાઙ્ગવ્યાપિ તેષાઞ્ચ શુક્રવત્સંસૃતં વિષમ્| તન્માંસમુપયોગાય માંસવર્ગે ચ પઠ્યતે||૨૨૮||

સર્પાદીનાં મૃતશરીરક્લેદાત્ વૃશ્ચિકોત્પત્તિઃ| તે ચ સર્પાદયસ્તૈરેવ વૃશ્ચિકૈર્દષ્ટાઃ સદ્ય એવ જીવિતં ત્યજન્તીતિ વસ્તુસ્વભાવઃ| વિષં ચ સ્વયં તીવ્રમપ્યન્યપ્રાણિવત્ સર્પાદીનાં ન તથા બાધતે, કિઞ્ચિદ્બાધત ઇતિ દ્રવ્યસ્વભાવઃ| તેષાં ચ સર્પાદીનાં શુક્રવત્ સર્વાઙ્ગવ્યાપિ વિષભુક્તમ્| અતોઽપિ તન્માંસં દેહોપયોગાય માંસવર્ગે નિર્દિષ્ટમિત્યવસ્થાવિશેષઃ| અન્યથા હેયત્વાદનિર્દેશઃ પ્રાપ્તઃ|| ૨૨૮||

Adhikarana svabhAvavisheSho viruddhakAryakAraNodAharaNam (229) · Śloka 229

છર્દિઘ્ની મક્ષિકાવિટ્ ચ મક્ષિકૈવ તુ વામયેત્||૨૨૯||

છર્દિકારાણાન્મક્ષિકાતોઽપિ જાતા વિટ્ છર્દિઘ્નીતિ સ્વભાવઃ|| ૨૨૯||

Adhikarana samprAptivisheShodAharaNam (230) · Śloka 230

કફે લઙ્ઘનસાધ્યેઽપિ કર્તરિ જ્વરગુલ્મયોઃ| તુલ્યેઽપિ દેશકાલાદૌ લઙ્ઘનં ન સમં મતમ્||૨૩૦||

યદ્યપિ સર્વઃ કફો લઙ્ઘનસાધ્યસ્તત્રાપિ જ્વરકારણે કફે ગુલ્મકારણે ચ લઙ્ઘનં પથ્યત્વેન ન સદૃશં, સમ્પ્રાપ્તિવિશેષાત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- યથૈવ દેશકાલાદિસમ્પદા કફજ્વર ઉત્પન્નઃ, તથૈવોત્પન્ને કફગુલ્મે પથ્યત્વેન લઙ્ઘનં ન સદૃશમ્| જ્વરે ત્વધિકં પથ્યમિતિ| શીઘ્રં વ્યાધ્યુપશમાત્| અથવા યદેકત્ર લઙ્ઘનં તદન્યત્રેત્યસમં સર્વેણ પ્રકારેણામત્વેન પક્વત્વેન ચ દીપનસઙ્ગ્રહણત્વાત્|| ૨૩૦||

Adhikarana rogasvabhAvavisheShodAharaNam (231) · Śloka 231

સર્વથા દોષજિત્તક્રં ગ્રહણ્યાં દોષકૃદ્ વ્રણે| સંસ્કારસ્વભાવવિશેષોદાહરણમ્ પીનસશ્વાસકાસાદૌ સિદ્ધમેવ પ્રશસ્યતે||૨૩૧||

ગ્રહણ્યાં દોષત્રયનાશનં તક્રં વ્રણે તુ પૂયહેતુત્વાદ્દોષત્રયકરમિતિ રોગસ્વભાવઃ| પીનસાદૌ સિદ્ધમેવ તક્રં શસ્યતે નાસિદ્ધમિતિ સંસ્કારસ્વભાવઃ|| ૨૩૧||

Adhikarana mAtrAdiprakaraNopasaMhAraH (7) · Śloka 7

ઇત્યેતેઽન્યે ચ બહવઃ સૂક્ષ્મા દુર્લભહેતુકાઃ| ધર્મા વિચિત્રા ભાવેષુ કિઞ્ચિત્તેષાં નિદર્શિતમ્| દિશાઽનયા શેષમપિ સ્વયમૂહ્યેત બુદ્ધિમાન્| ન શાસ્ત્રમાત્રશરણો ન ચાનાલોચિતાગમઃ||૨૩૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||

ઇત્યેતે ભાવેષુ વસ્તુષુ ધર્મા વિચિત્રા વિલક્ષણા દૃષ્ટાઃ સૂક્ષ્મા દુર્લક્ષ્યાઃ| દુર્લભો હેતુર્યેષાં તે દુર્લભહેતુકાઃ| અન્યે ચ વિસ્તરભયાન્નોક્તાઃ| દૃષ્ટાચ્ચ સ્તોકમાત્રમત્ર નિદર્શિતમ્| અનયા ચ દિશા અશેષં સર્વમપિ વસ્તુજાતં નાનાવિશેષૈર્વાક્યાર્થાવબોધેન ચ સ્પષ્ટબુદ્ધિઃ સ્વયમૂહેત| કિમ્ભૂતઃ? ન શાસ્ત્રમાત્રશરણઃ શાસ્ત્રવાક્યપઠિતમાત્રવસ્તુશરણો ન ભવેત્, ન ચાનાલોચિતાગમો ભવેદિતિ સમ્બન્ધઃ| તેન ચ શાસ્ત્રેણ તત્પૃષ્ઠભાવિના ચ સાધુગુરૂપદેશેન સર્વં વસ્તુજાતં સ્વરૂપેણાન્યવિશેષેણ ચ બુદ્ધ્યા સ્વયમૂહેતેત્યર્થઃ| માત્રાદિકપ્રકરણં સમાપ્તમ્|| ૨૩૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને સપ્તમોધ્યાયઃ ||૭||