Adhikarana athAnnasvarupavij~jAnIyo nAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō'nnsvarupavijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smā'hurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातोऽन्न्स्वरुपविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माऽहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
dravasya pānānnasaṁskārādyupayōgyatvādannamucyatē-athēti|
Adhikarana (1) SUkadhAnyavargaH,SAliBedAH teShAM sAmAnyaguNAshca (2) · Śloka 2
raktō mahānū sakalamastūrṇakaḥ śakunāhr̥taḥ| śārāmukhō dīrghaśūkō lōghraśūkḥ sugandhikaḥ| puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramōdō gauraśārivau| kañcanō mahiṣaḥ śūkō dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ| lāṅgalā lōhavālākhyāḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ| pataṅgāstapanīyāśca yē cānyē śālayaḥ śubhāḥ| svādupākarasāḥ snigdhā vr̥ṣyā baddhālpavarcasaḥ| kaṣāyānurasāḥ pathyā laghavō mūtralā himāḥ||2||
रक्तो महानू सकलमस्तूर्णकः शकुनाहृतः| शारामुख़ो दीर्घशूको लोघ्रशूकः सुगन्धिकः| पुण्ड्रः पाण्डुः पुण्डरीकः प्रमोदो गौरशारिवौ| कञ्चनो महिषः शूको दूषकः कुसुमाण्डकः| लाङ्गला लोहवालाख़्याः कर्दमाः शीतभीरुकाः| पतङ्गास्तपनीयाश्च ये चान्ये शालयः शुभाः| स्वादुपाकरसाः स्निग्धा वृष्या बद्धाल्पवर्चसः| कषायानुरसाः पथ्या लग़वो मूत्रला हिमाः||२||
🔊 Audio coming soon
śūkadhānyānāñca prādhānyādagrē pāṭhaḥ| raktādyāstapanīyāntā anyē ca dēśakālarasādinā raktādisadr̥śāḥ śālayastē sarvē madhuravipākarasatvādiyuktāḥ| ētē ca sarvē nānādēśaprasiddhanāmānaḥ| baddhaṁ grathitaṁ alpaṁ ca varcaḥ purīṣaṁ kurvantīti baddhālpavarcasaḥ| svabhāvēnaiva śarīrē hitāḥ|| 2||
Adhikarana shUkajeshu raktashAlyAdInAM yathottaramavaratvam (3) · Śloka 3
śūkajēṣu varastatra raktastr̥ṣṇātridōṣahā| mahāṁstaṁ cānu kalamastaṁ cāpyanu tataḥ parē||3||
शूकजेषु वरस्तत्र रक्तस्तृष्णात्रिदोषहा| महांस्तं चानु कलमस्तं चाप्यनु ततः परे||३||
🔊 Audio coming soon
tatra śūkajēṣu madhyē raktaśāliḥ śrēṣṭhaḥ| tr̥ṣṇānāśanastridōṣanāśanaśca| tatō raktādūnō mahān| tatō'pyūnaḥ kalamaḥ| anēnaiva kramēṇa parē tūrṇakādayaḥ pūrvasmāduttarō guṇairūna ityarthaḥ|| 3||
Adhikarana yavakAdInAM yathApUrvamavaratvam (4) · Śloka 4
yavakā hāyanaḥ pāṁsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ| svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pākē'mlāḥ ślēṣmapittalāḥ| sr̥ṣṭamūtrapuriṣāśca pūrvaṁ pūrvaṁ ca ninditāḥ||4||
यवका हायनः पांसुवाप्यनैषधकादयः| स्वादूष्णा गुरवः स्निग्धाः पाकेऽम्लाः श्लेष्मपित्तलाः| सृष्टमूत्रपुरिषाश्च पूर्वं पूर्वं च निन्दिताः||४||
🔊 Audio coming soon
yavakādayō madhuratvādiyuktā yaśca yasmāt pūrvaḥ sa tasmānnindyaḥ (ca0sū0-28-12,su0sū0-21-23)|| 4||
Adhikarana vrIhiShu ShaShTikasya shraiShThyam (5) · Śloka 5
snigdhō grāhi laghuḥ svādustridōṣaghnaḥ sthirō himaḥ| ṣaṣṭikō vrīhiṣu śrēṣṭhō gauraścāsitagaurataḥ||5||
स्निग्धो ग्राहि लघुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरो हिमः| षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो गौरश्चासितगौरतः||५||
🔊 Audio coming soon
ṣaṣṭikō nāma vrīhiḥ snigdhatvādiyuktāḥ| sthiraḥ śarīrē avyāpanaśīlaḥ| sa ca sarvavrīhiṣu śrēṣṭhaḥ| tasya ṣaṣṭikasya dvaividhyaṁgauraḥ kr̥ṣṇagauraśca, asitagaurataḥ kr̥ṣṇagaurāt gauraḥ śrēṣṭhaḥ|| 5||
Adhikarana mahAvrIhyAdInAM ShaShTikAt hInaguNatvam (6) · Śloka 6
tataḥ kramānmahāvrīhikr̥ṣṇavrīhijatūmukhāḥ| kukkaṭāṇḍakalābākṣapārāvatakasūkarāḥ| varakōddālakōjjālacīnaśāradadardurāḥ| gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smr̥tāḥ||6||
ततः क्रमान्महाव्रीहिकृष्णव्रीहिजतूमुखाः| कुक्कटाण्डकलाबाक्षपारावतकसूकराः| वरकोद्दालकोज्जालचीनशारददर्दुराः| गन्धनाः कुरुविन्दाश्च गुणैरल्पान्तराः स्मृताः||६||
🔊 Audio coming soon
tataḥ ṣaṣṭikāt guṇairmahāvrīhyādayaḥ kramēṇōnāḥ|| 6||
Adhikarana itaravrIhiguNAH (7) · Śloka 7
svāduramlavipākō'nyō vrīhiḥ pittakarō guruḥ||7||
स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः||७||
🔊 Audio coming soon
ētēbhyaḥ ṣaṣṭikayavādibhyō'nyōnuktō vrīhirmadhuraḥ amlavipāka pittakarō guruśca|| 7||
Adhikarana pATalavrIhiguNAH (8) · Śloka 8
bahumūtrapurīṣōṣmā tridōṣastvēva pāṭalaḥ||8||
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||८||
🔊 Audio coming soon
pāṭalō nāma vrīhiḥ tridōṣakara ēva|| 8||
Adhikarana ka~ggvAditRuNadhAnyAnAM sAmAnyaguNAH ka~ggvAdInAM visheShaguNAH (9) · Śloka 9
kaṅgukōdravajūrṇāhvagadīvaruṇapādikāḥ| śyāmākatōyaśyāmākahastiśyāmākaśilbikāḥ| śiśirōddālanīvāravarūkabarakōtkaṭāḥ| madhūlikāntanirgaṇḍīvēṇuparṇīpraśāntikāḥ| gavēdhukāṇḍalauhityatōyaparṇīmukundarāḥ| kaphapittaharā rūkṣaḥ kaṣāyamadhurā himāḥ| vātalā baddhaviṇmūtrā laghavō lēkhanātmakāḥ| bhagnasandhānakr̥ttatra priyaṅgurbr̥ṁhaṇī guruḥ| kōradūṣaḥ paraṁ grāhi sparśē śītō viṣāpahaḥ| uddālakastu vīryōṣṇō nīvāraḥ ślēṣmavardhanaḥ| śītavīryā viśēṣēṇa snigdhā vr̥ṣyā madhūlikā||9||
कङ्गुकोद्रवजूर्णाह्वगदीवरुणपादिकाः| श्यामाकतोयश्यामाकहस्तिश्यामाकशिल्बिकाः| शिशिरोद्दालनीवारवरूकबरकोत्कटाः| मधूलिकान्तनिर्गण्डीवेणुपर्णीप्रशान्तिकाः| गवेधुकाण्डलौहित्यतोयपर्णीमुकुन्दराः| कफपित्तहरा रूक्षः कषायमधुरा हिमाः| वातला बद्धविण्मूत्रा लघवो लेखनात्मकाः| भग्नसन्धानकृत्तत्र प्रियङ्गुर्बृंहणी गुरुः| कोरदूषः परं ग्राहि स्पर्शे शीतो विषापहः| उद्दालकस्तु वीर्योष्णो नीवारः श्लेष्मवर्धनः| शीतवीर्या विशेषेण स्निग्धा वृष्या मधूलिका||९||
🔊 Audio coming soon
kaṅgvādayaḥ kaphapittaharatvādiyuktāḥ| ataēva nirdhāyatē| vrīhayō viśiṣṭāḥ śūkadhānyāḥ| priyaṅguḥ, bhagnasyāṅgasya sandhānaṁ karōti| br̥ṁhaṇī gurvī ca| kōradūṣaḥ kōdravaḥ atyarthasaṁgrahaṇaḥ, sparśē śītō viṣaharaśca| uddālakastu uṣṇavīryaḥ| nīvāraḥ ślēṣmavardhanaḥ| madhūlikā atyarthaṁ śītavīryā snigdhā vr̥ṣyā ca| sarvatra cōtsargāpavādōpabr̥ṁhakavacanakalpanā ca svayaṁ kalpanīyā|| 9||
Adhikarana yavAdInAM guNAH (10) · Śloka 10
rūkṣaḥ śītō guruḥsvāduḥ sarō viḍvātakr̥dyavaḥ| vr̥ṣyaḥ sthairyakarō mūtramēdaḥpittakaphāñjayēt| pīnasaśvāsakāsōrustambhakaṇṭhatvagāmayān| guṇairnyūnatarā jñēyā yavādanu yavāhvayāḥ| uṣṇāḥ sarā vēṇuyavāḥ kaṣāyā vātapittalāḥ||10||
रूक्षः शीतो गुरुःस्वादुः सरो विड्वातकृद्यवः| वृष्यः स्थैर्यकरो मूत्रमेदःपित्तकफाञ्जयेत्| पीनसश्वासकासोरुस्तम्भकण्ठत्वगामयान्| गुणैर्न्यूनतरा ज्ञेया यवादनु यवाह्वयाः| उष्णाः सरा वेणुयवाः कषाया वातपित्तलाः||१०||
🔊 Audio coming soon
yavō rūkṣatvādiguṇayuktaḥ|ētaiśca tvagāmayanāśanāntairguṇaiḥ svalpairyuktā, anuyavāḥ anuyavāḥ anuyavanāmānō yavāḥ| tē ca yavākr̥tayō lōkē prasiddhāḥ| vēṇuprāntabhavā yavā uṣnavīryāḥ sarāḥ kaṣāyarasāḥ vātapittalāśca||10||
Adhikarana godhUmaguNAH (11) · Śloka 11
vr̥ṣyaḥ śītō gurūḥ snigdhō jīvanō vātapittahā| sandhānakāri madhurō gōdhūmaḥ sthairyakr̥tsaraḥ| pathyā nandīsukhī śītā kaṣāyā madhurā laghuḥ||11||
वृष्यः शीतो गुरूः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा| सन्धानकारि मधुरो गोधूमः स्थैर्यकृत्सरः| पथ्या नन्दीसुखी शीता कषाया मधुरा लघुः||११||
🔊 Audio coming soon
gōdhūmō vr̥ṣyatvādiyuktaḥ| jīvanaḥ saubhyadhātuvr̥dvīkaraḥ sandhānakāri bhagnasyōrūprabhr̥tēḥ sandhānaṁ karōti| nandimukhī śarīrahitā rasē kaṣāyamadhurā laghvī ca| iti śūkadhānyavargaḥ|| 11||
Adhikarana (2) shimbidhAnyavargaH shimbIparicayasteShAM sAmAnyaguNAshca (12) · Śloka 12
śimbijā mudgamaṅgalyavanamudgamakuṣṭhakāḥ| masūrakaphalāḍhakyaścaṇakāśca pr̥thagvidhāḥ| kaṣāyasvādulaghavō vibandhādhmānakāriṇaḥ| rūkṣā baddhamalāḥ śītā vipākē kaṭukā hitāḥ| pittāsr̥kkaphamēdassu sūpālēpādiyōjanāt||12||
शिम्बिजा मुद्गमङ्गल्यवनमुद्गमकुष्ठकाः| मसूरकफलाढक्यश्चणकाश्च पृथग्विधाः| कषायस्वादुलघवो विबन्धाध्मानकारिणः| रूक्षा बद्धमलाः शीता विपाके कटुका हिताः| पित्तासृक्कफमेदस्सु सूपालेपादियोजनात्||१२||
🔊 Audio coming soon
śimbidhānyamucyatē-mudgādyāḥ pr̥thagvidhāḥ nānāvidhāḥ| rasēna kaṣāyamadhurāḥ laghavaḥ| dōṣavibandhamādhmānaṁ ca kurvanti| baddhapurīṣā| śītavīryā vipākē kaṭukāḥ| bhōjanālēpapariṣēkādiyōjanā ca raktapittaślēṣmamēdaḥsu hitāḥ pathyāḥ|| 12||
Adhikarana mudgaguNAH (13) · Śloka 13
sūpyānāmuttamā mudgā laghīyāṁsō'lpamārutāḥ| haritāstēṣvapivarā.....................||13||
सूप्यानामुत्तमा मुद्गा लघीयांसोऽल्पमारुताः| हरितास्तेष्वपिवरा.....................||१३||
🔊 Audio coming soon
sūpē sādhuḥ sūpyaḥ| tēṣāṁ sūpyānāṁ mudgā uttamāḥ pravarāḥ| atilaghavaḥ svalpavātalāśca| tēṣu mudgēṣu madhyē haritāḥ śātavalavarṇāḥ varāḥ śrēṣṭhāḥ kr̥ṣṇāstvavarāḥ|| 13||
Adhikarana makuShThamasuraguNAH (14) · Śloka 14
.........................makuṣṭhāḥ krimikāriṇaḥ| varṇyāḥ paraṁ pralēpādyairmasūrā grāhiṇō bhr̥śam||14||
........................ंअकुष्ठाः क्रिमिकारिणः| वर्ण्याः परं प्रलेपाद्यैर्मसूरा ग्राहिणो भृशम्||१४||
🔊 Audio coming soon
makuṣṭhāstu kr̥mikarāḥ| masūrāḥ pralēpādibhiryuktāḥ paramatyarthēna varṇakarāḥ| saṁgrahaṇāśca|| 14||
Adhikarana rAjamAShaguNAH (15) · Śloka 15
rājamāṣō gururbhūriśakr̥drūkṣō'tivātaḥ||15||
राजमाषो गुरुर्भूरिशकृद्रूक्षोऽतिवातः||१५||
🔊 Audio coming soon
rājamāṣō guruḥ prabhūtapurīṣaḥ rūkṣō'tivātalaśca|| 15||
Adhikarana kulatthaguNAH (16) · Śloka 16
kaṣāyasvādurūkṣōṣṇā kulatthā raktapittalāḥ| pīnasāśvāsakāsārśōhidhmānāhakaphānilān| ghnanti śukrāśmarīṁ śukraṁ dr̥ṣṭiṁ śōphaṁ tathōdaram| grāhiṇō laghavastīkṣṇā vipākē'mlā vidāhinaḥ||16||
कषायस्वादुरूक्षोष्णा कुलत्था रक्तपित्तलाः| पीनसाश्वासकासार्शोहिध्मानाहकफानिलान्| घ्नन्ति शुक्राश्मरीं शुक्रं दृष्टिं शोफं तथोदरम्| ग्राहिणो लघवस्तीक्ष्णा विपाकेऽम्ला विदाहिनः||१६||
🔊 Audio coming soon
kulatthāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣā uṣṇavīryāḥ raktapittakarā pīnasādināśanāśca| śukrāśmarīṁ ghnanti| śukraṁ rētaḥ tēnāśmarī vakṣyamāṇā (ni0a0-9)| dr̥ṣṭiṁ darśanaśaktiṁ ca nāśayanti| saṁgrahaṇā laghavastīkṣṇā amlavipākā vidāhinaḥ|| 16||
Adhikarana niShpAvaguNAH (17) · Śloka 17
niṣpāvastu sarō rūkṣaḥ kaṣāyamadhurō guruḥ| pākē'mlō vātaviṣṭambhī stanyamūtrāsrapittakr̥t| uṣṇō vidāhī dr̥kśukrakaphaśōphaviṣāpahaḥ||17||
निष्पावस्तु सरो रूक्षः कषायमधुरो गुरुः| पाकेऽम्लो वातविष्टम्भी स्तन्यमूत्रास्रपित्तकृत्| उष्णो विदाही दृक्शुक्रकफशोफविषापहः||१७||
🔊 Audio coming soon
niṣpāvastu saratvādiyuktaḥ, vātakaraḥ, uṣṇavīryaḥ, vidāhī dr̥śaṁ-rētaḥ-kaphaḥ-śōphaṁ-viṣañca nāśayati| niṣpāvō rājaśimbiḥ|
Adhikarana mAShaguNAH (18) · Śloka 18
māṣaḥ snigdhō balaślēṣmamalapittakaraḥ saraḥ| guruṣṇō'nilahā svāduḥ śukravr̥ddhirvirēkakr̥t||18||
माषः स्निग्धो बलश्लेष्ममलपित्तकरः सरः| गुरुष्णोऽनिलहा स्वादुः शुक्रवृद्धिर्विरेककृत्||१८||
🔊 Audio coming soon
māṣaḥ snigdhatvādiyuktaḥ| malaṁ purīṣam| śukrasya rētasō vr̥ddhiṁ bahutvaṁ virēkaṁ bahiḥprēraṇaṁ ca karōti|| 18||
Adhikarana kAkANDolAtmaguptayorguNAH (19) · Śloka 19
phalāni guṇavadvidyāt kākāṇḍōlātmaguptayōḥ||19||
फलानि गुणवद्विद्यात् काकाण्डोलात्मगुप्तयोः||१९||
🔊 Audio coming soon
kākāṇḍōlātmaguptayōśca phalāni māṣavat guṇairvidyāt| kākāṇḍōlā kaṭabhiḥ|| 19||
Adhikarana kuSAmrashimbiguNAH (20) · Śloka 20
kuśāmraśimbī madhurā vātāpittaharā himā||20||
कुशाम्रशिम्बी मधुरा वातापित्तहरा हिमा||२०||
🔊 Audio coming soon
kuśāmraśimbī nāma śimbidhānyam| sā madhurā vātapittaharā śītavīryā ca|| 20||
Adhikarana anuktaSimbidhAnyAnAM sAmAnyaguNAH (21) · Śloka 21
madhurāḥ śītalā gurvyō balaghnyō rūkṣaṇātmikāḥ| snēhāḍhyā balibhirbhōjyā vividhāḥ śimbijātayaḥ||21||
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः| स्नेहाढ्या बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||२१||
🔊 Audio coming soon
anuktānāṁ sāmānyaguṇamucyatē| vividhāḥ śimbijātayō madhurāḥ śītavīryā gurvyō balaghnyō raukṣyāpādanasvabhāvāḥ| tāśca snēhāḍhyā ghr̥tādibahalāḥ satyō balavadbhiḥ puruṣairbhōjyāḥ|| 21||
Adhikarana tilaguNAH (22) · Śloka 22
snigdhōṣṇatiktakaṭukaḥ kaṣāyamadhurastilaḥ| mēdhyaḥ kēśyō gururvarṇyaḥ sparśaśītō'nilāpahaḥ| alpamūtraḥ kaṭuḥ pākē mēdhāgnikaphapittakr̥t| kr̥ṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇaḥ||22||
स्निग्धोष्णतिक्तकटुकः कषायमधुरस्तिलः| मेध्यः केश्यो गुरुर्वर्ण्यः स्पर्शशीतोऽनिलापहः| अल्पमूत्रः कटुः पाके मेधाग्निकफपित्तकृत्| कृष्णः प्रशस्तस्तमनु शुक्लस्तमनु चारुणः||२२||
🔊 Audio coming soon
tilaḥ snigdhatvādiyuktaḥ| rasē tiktādiyuktaḥ| vipākē kaṭukaḥ| mūtrasyālpatvakarō'lpamūtraḥ| mēdhāgnikaphapittakaraśca| mēdhā prajñā| tēṣu ca tilēṣu madhyē kr̥ṣṇatilaḥ śrēṣṭhaḥ| tataḥ śuklaḥ ūnaḥ| śuklādapyaruṇa ūnataraḥ|| 22||
Adhikarana atasIguNAH (23) · Śloka 23
snigdhōmā svādutiktōṣṇā kaphapittakarī guruḥ| dr̥kchukrahr̥tkaṭuḥ pākē.....................||23||
स्निग्धोमा स्वादुतिक्तोष्णा कफपित्तकरी गुरुः| दृक्छुक्रहृत्कटुः पाके.....................||२३||
🔊 Audio coming soon
umā atasī snigdhā rasēna madhuratiktā, uṣṇavīryā kaphapittakarī gurvī ca dr̥śaṁ śukraṁ ca nāśayati, kaṭuvipākā ca|| 23||
Adhikarana kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24
.......................tadvadbījaṁ kusumbhajam||24||
.......................तद्वद्बीजं कुसुम्भजम्||२४||
🔊 Audio coming soon
tadvadumāvatkusumbhabījam|| 24||
Adhikarana mAShayavakayoravaratvaM shimbishUka- dhAnyorvarAvaratvam (25) · Śloka 25
māṣō'tra sarvēṣvavarō yavakaḥ śūkajēṣu ca||25||
माषोऽत्र सर्वेष्ववरो यवकः शूकजेषु च||२५||
🔊 Audio coming soon
atra śimbidhānyavargē māṣaḥ aśrēṣṭhaḥ| śūkadhānyamadhyē yavakaḥ aśrēṣṭhaḥ|| 25||
Adhikarana navapurANAdidhAnyaguNAHsUpyasya laghutvAva (26) · Śloka 26
navaṁ dhānyamabhiṣyandi sēkyaṁ kēdārajaṁ ca yat| laghu varṣōṣitaṁ dagdhabhūmijaṁ sthalasambham| śīghrajanma tathā sūpyaṁ nistuṣaṁ yuktibharjitam||26||
नवं धान्यमभिष्यन्दि सेक्यं केदारजं च यत्| लघु वर्षोषितं दग्धभूमिजं स्थलसम्भम्| शीघ्रजन्म तथा सूप्यं निस्तुषं युक्तिभर्जितम्||२६||
🔊 Audio coming soon
navamagatasaṁvatsaraṁ dhānyamabhiṣyandi mālinyēna srōtasāṁ srāvakam| tathā sēkyē bahūdakē kēdārē jātamabhiṣyandi| laghu varṣōṣitam| tathā dagdhabhūmijam| tathā sthalasambhavaṁ nirudakakēdārajam| śīghra- janma| acirakālapākam| tathā sūpyaṁ mudgādi tuṣarahitaṁ yuktyā ca bharjitaṁ sat nistuṣam| iti śimbidhānyavargaḥ|| 26||
Adhikarana (3) kRutAnnavargaH maNDapeyAdInAM yathApUrva lAghavam| (27) · Śloka 27
maṇḍapēyāvilēpīnāmōdanasya ca lāghavam| yathāpūrva............................||27||
मण्डपेयाविलेपीनामोदनस्य च लाघवम्| यथापूर्व............................||२७||
🔊 Audio coming soon
dhānyānāṁ svarūpamuktam| anantarōktāni raktādīni satsvapi svarūpaguṇēṣu saṁyōgasaṁskārapramāṇādiviśēṣēṇa guṇāntarayōgamapi yānti, tadvijñhānārthaṁ kr̥tānnavargārambhaḥ| maṇḍādīnāṁ yathāpūrvaṁ laghutvam| tēnaitaduktaṁ bhavati-ōdavamapēkṣya laghvī vilēpikā| tatō'pi pēyā dravā laghutarā| tatō'pi maṇḍō'tyarthadravō laghuḥ| ōdanasya pūrvakatvābhāvānna laghutvaṁ na gurutvamuktam|| 27||
Adhikarana maNDaguNAH (28) · Śloka 28
.................śivastatra maṇḍō vātānulōmanaḥ| tr̥ṅgānidōṣaśēṣaghnaḥ pācanō dhātusāmyakr̥t| srōtōmārdavakr̥tsvēdī sandhukṣayati cānalam||28||
.................शिवस्तत्र मण्डो वातानुलोमनः| तृङ्गानिदोषशेषघ्नः पाचनो धातुसाम्यकृत्| स्रोतोमार्दवकृत्स्वेदी सन्धुक्षयति चानलम्||२८||
🔊 Audio coming soon
ētadēva nirdhārayati| maṇḍō vātāsyānulōmanaḥ| tr̥ḍādighnaśca| dōṣasya vamanavirēcanādinā nirhr̥tasya śēṣō dōṣaśēṣaḥ| pācanō dhātusāmyakaraśca| srōtōmārdavaṁ karōti| svēdayatyāgniṁ cōddīpayati|| 28||
Adhikarana peyAguNAH (29) · Śloka 29
kṣuttr̥ṣṇāglānidaurbalyakukṣirōgajvarāpahā| malānulōminī pathyā pēyā dīpanapācanī||29||
क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा| मलानुलोमिनी पथ्या पेया दीपनपाचनी||२९||
🔊 Audio coming soon
pēyā kṣudādiharā|| 29||
Adhikarana vilepIguNAH (30) · Śloka 30
vilēpī grāhiṇī hr̥dyā tr̥ṣṇāghnī dīpanī hitā| vraṇākṣirōgasaṁśuddhadurbalasnēhapāyinām||30||
विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता| व्रणाक्षिरोगसंशुद्धदुर्बलस्नेहपायिनाम्||३०||
🔊 Audio coming soon
vilēpikā saṁgrāhiṇī, hr̥dyā, tr̥ṣṇāghnī, dīpanī ca vraṇādīnāṁ ca hitā| saṁśuddhaḥ kr̥tavamanavirēcanaḥ|| 30||
Adhikarana odanasya gurulAghavam (31) · Śloka 31
sudhautaḥ prasrutaḥ svinnastyaktōṣmā caudanō laghuḥ| yaścāgnēyauṣadhakvāthasādhitō bhr̥ṣṭataṇḍulaḥ| viparītō guruḥ kṣīramāṁsādyairyaśca sādhitaḥ||31||
सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नस्त्यक्तोष्मा चौदनो लघुः| यश्चाग्नेयौषधक्वाथसाधितो भृष्टतण्डुलः| विपरीतो गुरुः क्षीरमांसाद्यैर्यश्च साधितः||३१||
🔊 Audio coming soon
tyaktabāṣpaśca laghuḥ| ūṣmā bāṣpō jalabhāgō gurutvahētuḥ| atyuṣṇātiśītayōḥ pramāṇāntarānniṣēdhaḥ| kēcitsiddhyuṣṇasya laghavamabhyupagacchantaḥ svinnaḥ| ōdanaḥ suṣṭhu dhautaḥ prasratuḥ| svinnaḥ atyaktōṣmā cēti paṭhanti| yatra caiṣāṁ punaruṣṇapratiṣēdhaḥ, sa siddhiśabdāśayaḥ| yaścōdana āgnēyānāṁ maricādīnāṁ kvāthēna saṁsiddhaḥ, sō'pi laghuḥ| tathā bhr̥ṣṭaistaṇḍulaiḥ siddha ōdanō laghuḥ| yathōktalakṣaṇādōdanādviparītō guruḥ| kṣīramāṁsādibhirmadhurairyaśca sādhitaḥ, sō'pi guruḥ|| 31||
Adhikarana dravyakriyAdibhiH kRutAnnasya gurulAghavaM peyAdInAM guNAH (32) · Śloka 32
iti dravyakriyāyōgamānādyaiḥ sarvamādiśēt||32||
इति द्रव्यक्रियायोगमानाद्यैः सर्वमादिशेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
ityanayā diśā sarvaṁ kr̥tānnaṁ dravasya svarūpēṇa kriyayā saṁyōgēna pramāṇēna ca bōddhavyam| kiṁ svarūpēṇa guṇānāṁ svanibandhakēna upabr̥ṁhakēna saṁyōginā dravyēṇa saṁyuktamiti nānāvidhavikalpanēna kr̥tānnasvarūpaṁ jānīyāt|| 32||
Adhikarana mAMsaraguNAH (33) · Śloka 33
śuṣyatāṁ vyādhimuktānāṁ śuddhānāṁ śuddhikāṁkṣiṇām| kr̥śakṣāmatōraskakṣīṇadhātvindriyaujasām| dr̥ṣṭiśravaṇavahanyāyurbalavarṇasvarārthinām| bhagnaviśliṣṭasaṁdhīnā vraṇināṁ vātarōgiṇām| hr̥dyaḥ pathyaṁḥ paraṁ vr̥ṣyō br̥ṁhaṇaḥ prīṇanō rasaḥ||33||
शुष्यतां व्याधिमुक्तानां शुद्धानां शुद्धिकांक्षिणाम्| कृशक्षामतोरस्कक्षीणधात्विन्द्रियौजसाम्| दृष्टिश्रवणवहन्यायुर्बलवर्णस्वरार्थिनाम्| भग्नविश्लिष्टसंधीना व्रणिनां वातरोगिणाम्| हृद्यः पथ्यंः परं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो रसः||३३||
🔊 Audio coming soon
rasō māṁsarasaḥ śuṣyadādīnāṁ pathyaḥ| vyādhimuktānāṁ balādhānārtham| śuddhānāṁ kr̥tavamanavirēcanānāṁ pēyādyantē| śuddhikāṅkṣiṇāṁ cā''caraṇīyaḥ saṁśōdhanānāṁ dēhadōṣamārdavāya|| 33||
Adhikarana maudgarasaguNAH (34) · Śloka 34
maudgastu pathyaḥ saṁśuddhavraṇakaṇṭhākṣirōgiṇām||34||
मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्||३४||
🔊 Audio coming soon
maudgastu rasō nirmāṁsayūṣaḥ saṁśuddhādīnāṁ pathyaḥ|| 34||
Adhikarana kaulattharasaguNAH (35) · Śloka 35
vātānulōmī kaulatthō gulmatūnipratūnijit||35||
वातानुलोमी कौलत्थो गुल्मतूनिप्रतूनिजित्||३५||
🔊 Audio coming soon
kaulatthō rasō vātamanulōmayati gulmādināśanaṁ ca| tūnipratūnī rōgau gulmanidānē vakṣyamāṇalakṣaṇau (ni0a0-11)|| 35||
Adhikarana mAShasUpaguNAH (36) · Śloka 36
prabhūtābhyantaramalō māṣasūpaḥ paraṁ smr̥taḥ||36||
प्रभूताभ्यन्तरमलो माषसूपः परं स्मृतः||३६||
🔊 Audio coming soon
māṣasūpaḥ paramatyarthamāntaraṁ malaṁ purīṣaṁ prabhūtaṁ karōti| māṣāṇāṁ bahumalatvē uktō'pi anyēbhyastadvikr̥tibhyaḥ sūpasyātiśayakhyāpanārthaṁ vacanam|| 36||
Adhikarana khalakAmbalikaguNAH (37) · Śloka 37
khalakāmbalikau hr̥dyau cchēdinau svauṣadhānugau||37||
खलकाम्बलिकौ हृद्यौ च्छेदिनौ स्वौषधानुगौ||३७||
🔊 Audio coming soon
khalakāmbalikau hr̥dyau cchēdinau svasaṁskārakauṣadhaguṇayuktau ca|| 37||
Adhikarana rasayUShakhalAnAM lakShaNAni (38) · Śloka 38
piśitēna rasastatra yūṣō dhānyaiḥ khalaḥ phalaiḥ||38||
पिशितेन रसस्तत्र यूषो धान्यैः खलः फलैः||३८||
🔊 Audio coming soon
rasādīnāṁ vyavahārārthaṁ lakṣaṇamucyatē| piśitēna māṁsēna yaḥ kriyatē sa rasaḥ| dhānyairmudgādibhiḥ kriyatē sa yūṣaḥ| phalairbadarādibhiryaḥ kriyatē sa khalaḥ|| 38||
Adhikarana kAmbalikalakShaNam (39) · Śloka 39
mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smr̥taḥ||39||
मूलैश्च तिलकल्काम्लप्रायः काम्बलिकः स्मृतः||३९||
🔊 Audio coming soon
mūlaistilaistilakalkādyaiśca kr̥tō dāḍimādyamlaprāyaḥ kāmbalikaḥ|| 39||
Adhikarana mAMsarasAdInAM kRutAkRutalakShaNam (40) · Śloka 40
jñēyāḥ kr̥tākr̥tāstē tu snēhādiyutavarjitāḥ||40||
ज्ञेयाः कृताकृतास्ते तु स्नेहादियुतवर्जिताः||४०||
🔊 Audio coming soon
tē tu rasādayō yathāsaṅkhyēna snēhādiyutavarjitāḥ kr̥tākr̥tā jñēyāḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati- snēhādibhirbharjanēna śuṇṭhyādinā ca saṁskr̥tāḥ kr̥taśabdavācyāḥ| viparītāḥ akr̥tāḥ|| 40||
Adhikarana dakalAvaNikalakShaNam (41) · Śloka 41
alpamāṁsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smr̥tāḥ||41||
अल्पमांसादयः स्वच्छा दकलावणिकाः स्मृताः||४१||
🔊 Audio coming soon
yē svalpēna māṁsēna svalpaiśca śuṇṭhyādibhiḥ kriyantē svacchāśca tē rasādayō dakalāvaṇikāḥ|| 41||
Adhikarana yUShAdInAmuttarottaraM gurutvam (42) · Śloka 42
vidyādyūṣē rasē sūpē śākē caivōttarōttaram| gauravaṁ tanusāndrāmlasvāduṣvēṣu pr̥thak tathā||42||
विद्याद्यूषे रसे सूपे शाके चैवोत्तरोत्तरम्| गौरवं तनुसान्द्राम्लस्वादुष्वेषु पृथक् तथा||४२||
🔊 Audio coming soon
yūṣarasasūpaśākānāṁ yathōttaramēva gauravaṁ vijñēyaṁ dravyaguṇasāmyē'pi| tathā tanusāndrāmlasvāduṣu ca pr̥thak yathōttaramēva gauravaṁ vijñēyamiti| tēnaitaduktaṁ bhavati- tanubhyō rasādibhyaḥ sāndrā ghanā guravaḥ| amlēbhyaśca madhurā iti|| 42||
Adhikarana tilapiNyAkavikRutyAdInAM guNAH (43) · Śloka 43
tilapiṇyākavikr̥tiḥ śuṣkaśākaṁ virūḍhakam| cāṇḍākīvaṭakaṁ dr̥gghnaṁ dōṣalaṁ glapanaṁ guru||43||
तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम्| चाण्डाकीवटकं दृग्घ्नं दोषलं ग्लपनं गुरु||४३||
🔊 Audio coming soon
tilapiṇyākasya vikr̥tiḥ śuṣkaśākaṁ virūḍhakaṁ cāṇḍākīvaṭakaṁ ca dr̥ṣṭināśanaṁ dōṣalaṁ tridōṣakōpanaṁ glānikaraṁ guru ca| virūḍhakaṁ aṅkuritāni bhr̥ṣṭāni sasyāni| cāṇḍākyā sahasāsutaṁ mudgādiviṭakaṁ cāṇḍākīvaṭakam|| 43||
Adhikarana parpaTakShAraparpaTayorguNAH (44) · Śloka 44
parpaṭā laghavō rūcyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ||44||
पर्पटा लघवो रूच्या लघीयान् क्षारपर्पटः||४४||
🔊 Audio coming soon
parpaṭābhidhānā bhakṣyā laghavō rucikarāśca| tēbhyaśca kṣāraparpaṭō'tilaghuḥ| yaḥ svarcikādijalēna saṁskriyatē|| 44||
Adhikarana rAgaShADavayoguNAH (45) · Śloka 45
hr̥dyā vr̥ṣyā rucikarā guravō rāgaṣāḍavāḥ| prīṇanā bhramatr̥ṭcchardimadamūrcchāśramacchidaḥ||45||
हृद्या वृष्या रुचिकरा गुरवो रागषाडवाः| प्रीणना भ्रमतृट्च्छर्दिमदमूर्च्छाश्रमच्छिदः||४५||
🔊 Audio coming soon
rāgāḥ sitāmadhvādikr̥tāḥ| ṣāḍavāḥ amlasiddhaśākśarkarādikr̥tāḥ| hr̥dyā vr̥ṣyā rucikarā guravaśca| tathā prīṇanā manaḥprītikarāḥ, bhramādināśanāśca|| 45||
Adhikarana manthaguNAH rasAlAguNAH (47) · Śloka 47
tr̥ṭcchardiśramanunmanthaḥ śītaḥ sadyōbalapradaḥ| pramēhakṣayakuṣṭhāni na ca syurmanthapāyinaḥ||46|| rasālā br̥ṁhaṇī vr̥ṣyā snigdhā balyā rucipradā||47||
तृट्च्छर्दिश्रमनुन्मन्थः शीतः सद्योबलप्रदः| प्रमेहक्षयकुष्ठानि न च स्युर्मन्थपायिनः||४६|| रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा||४७||
🔊 Audio coming soon
rasālā kāramathitēna maricaśarkarādisaṁyuktēna ca dadhnā kr̥tāḥ br̥haṇī dēhasya br̥hatvakarī vr̥ṣyatvādiguṇayuktā ca|| 47||
Adhikarana pAnakaguNAH (48) · Śloka 48
śramakṣuttr̥ṭklamaharaṁ pānakaṁ prīṇanaṁ guru| viṣṭambhi mūtralaṁ hr̥dyaṁ yathādravyaguṇaṁ ca tat||48||
श्रमक्षुत्तृट्क्लमहरं पानकं प्रीणनं गुरु| विष्टम्भि मूत्रलं हृद्यं यथाद्रव्यगुणं च तत्||४८||
🔊 Audio coming soon
sarvañca pānakaṁ śramādiharaṁ guru viṣṭambhi mutralaṁ hr̥dyañca| tacca pānakaṁ yathādravyaguṇaṁ svasaṁskāradravyaguṇasaṁyuktañca||48||
Adhikarana lAjAguNAH (49) · Śloka 49
lājāstr̥ṭūcchardyatīsāramēhamēdaḥkaphacchidaḥ| kāsapittōpaśamanā dīpanā laghavō himāḥ||49||
लाजास्तृटूच्छर्द्यतीसारमेहमेदःकफच्छिदः| कासपित्तोपशमना दीपना लघवो हिमाः||४९||
🔊 Audio coming soon
lājāstr̥ḍādīn cchindanti nāśayanti| kāsaṁ pittaṁ cōpaśamayanti| āgnidīptikarāḥ laghavaḥ śītavīryāśca||49||
Adhikarana pRuthukaguNAH (50) · Śloka 50
pr̥thukā guravō balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ||50||
पृथुका गुरवो बल्याः कफविष्टम्भकारिणः||५०||
🔊 Audio coming soon
pr̥thukā gurūtvādiyuktāḥ| haritadhānyāni satuṣabhr̥ṣṭamusalāhitāni pr̥thukaśabdavācyāni|| 50||
Adhikarana dhAnAguNAH (51) · Śloka 51
dhānāviṣṭambhinī rukṣā tarpaṇī lēkhanī guruḥ||51||
धानाविष्टम्भिनी रुक्षा तर्पणी लेखनी गुरुः||५१||
🔊 Audio coming soon
dhānā bhr̥ṣṭadhānyāni viṣṭambhinī rūkṣādiguṇayuktā ca|| 51||
Adhikarana saktuprabhRutInAM guNAH (52) · Śloka 52
kaṇṭhanētrāmayakṣuttr̥ṭśramachardivraṇāpahāḥ| saktavō laghavaḥ pānāt sadya ēva balapradāḥ| nicayāt kaṭhinā gurvī prōktā piṇḍī mr̥durlaghuḥ| saktūnām dravatāyōgāllaghīyasyavalēhikā| śaṣkulīmōdakādīnāṁ vyākhyātaivaṁ ca kalpanā||52||
कण्ठनेत्रामयक्षुत्तृट्श्रमछर्दिव्रणापहाः| सक्तवो लघवः पानात् सद्य एव बलप्रदाः| निचयात् कठिना गुर्वी प्रोक्ता पिण्डी मृदुर्लघुः| सक्तूनाम् द्रवतायोगाल्लघीयस्यवलेहिका| शष्कुलीमोदकादीनां व्याख्यातैवं च कल्पना||५२||
🔊 Audio coming soon
saktavaḥ kaṇṭhāmayanētrāmayādināśanā laghavaḥ| udakēna pītāśca sadya ēva balaṁ kurvanti| tēṣām saktūnāṁ piṇḍī nicayāt saṁhatatvāt yā kaṭhinā sā gurvī| yā tu mr̥duḥ sā tu laghuḥ| yē tu saktavaḥ udakamiśrāḥ avalihya bhujyantē sā avalēhikā dravatvayōgāt laghīyasī| śuṣkalīmōdakādīnāṁ bhakṣyāṇāṁ caivānayaiva saṁyōgasaṁskārakāṭhinyādiviśēṣadiśā guṇakalpanā vyākhyātā|| 52||
Adhikarana saktubhakShaNe niyamAH (53) · Śloka 53
nōdakāntaritānna dvirna niśāyāṁ na kēvalān| na bhuktvā na dvijaiśchitvā saktūnadhyanna vā bahun||53||
नोदकान्तरितान्न द्विर्न निशायां न केवलान्| न भुक्त्वा न द्विजैश्छित्वा सक्तूनध्यन्न वा बहुन्||५३||
🔊 Audio coming soon
saktūṁścaivaṁvidhānnādhyāt udakāntaritānudakēna jalēnāntaritān vyavahitān| ādau piṇḍī madhyē jalamantē ca piṇḍītyudakāntaritān| dvau vāraudviḥ|niśāyāṁ rattryām| kēvalanudakādirahitān| bhuktvācānyadōdanādi| dvijaiśichatvā dantaiḥ karasthāṁ piṇḍīṁ citvētyarthaḥ| bahūṁśca saktūnnādhyāt|| 53||
Adhikarana karkandhubadarAdi saktuguNAH (54) · Śloka 54
karkandhubadarādīnāṁ śramatr̥ṣṇāklamacchidaḥ| saktabō'mlarasā hr̥ghā yathādravyaguṇāśca tē||54||
कर्कन्धुबदरादीनां श्रमतृष्णाक्लमच्छिदः| सक्तबोऽम्लरसा हृघा यथाद्रव्यगुणाश्च ते||५४||
🔊 Audio coming soon
karkandhubadarādīnāṁ ca phalādīnāṁ saktavaḥ klamādicchidaḥ amlarasā hr̥ghāśca| tē sarvē saktavaḥ prakr̥tidravyaguṇayuktāḥ|| 54||
Adhikarana piNyAkaguNAH (55) · Śloka 55
piṇyākō glapanō rūkṣō viṣṭambhī dr̥ṣṭidūṣaṇaḥ||55||
पिण्याको ग्लपनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टिदूषणः||५५||
🔊 Audio coming soon
piṇyākō'kṣōṭatilādīnāṁ niṣpīḍitatailakalkaḥ glānikarō viṣṭambhī dr̥ṣṭivikārakaraśca|| 55||
Adhikarana veSavAraguNAH (56) · Śloka 56
vēśavārō guruḥ snigdhō balōpacayavardhanaḥ||56||
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः||५६||
🔊 Audio coming soon
vēśavāraḥ nāgaradhanikājājyādisaṁskr̥taṁ sūkṣmacchinnaṁ māṁsam| sa guruḥ snigdhaḥ balavardhanō'ṅgōpacayavardhanaśca|| 56||
Adhikarana mudgAdijAnAM veSavArANAM guNAH (57) · Śloka 57
mudgājijāstu guravō yathādravyaguṇānugāḥ||57||
मुद्गाजिजास्तु गुरवो यथाद्रव्यगुणानुगाः||५७||
🔊 Audio coming soon
mudgādijāstu vēśavārāḥ yē sūkṣmacchinnairmudgayavadhānyādibhiḥ kriyantē| lōkē ca pūraṇamiti prasiddhāḥ, tē guruvaḥ prakr̥tidravyaguṇāśca| ādigrahaṇēna śimbidhānyānāñca varakasūkarāṇāmulukādīnāñca grahaṇam|| 57||
Adhikarana kukUlAdipakvAnAmapUpAnAM yathottaraM laGutvamGAryAdInAM yathottaraM gurutvam (58) · Śloka 58
kukūlakarparabhrāṣṭakandvaṅgāravipācitān| ēkayōnīn saghūnvidyādapūpānuttarōttaram| ghārī kēḍarikādyāśca guravaśca yathōttaram||58||
कुकूलकर्परभ्राष्टकन्द्वङ्गारविपाचितान्| एकयोनीन् सघून्विद्यादपूपानुत्तरोत्तरम्| घारी केडरिकाद्याश्च गुरवश्च यथोत्तरम्||५८||
🔊 Audio coming soon
kukūlādisiddhānapūpān ēkayōnīnēkaśālikāraṇān satō yathōttaraṁ laghūniti jānīyāt| tēnaitaduktaṁ bhavati-sajātīyāt kukūlapakvāt karparapakvō laghuragnisaṁyōganaikaṭyāt| karparapakvācca bhrāṣṭrapakvaḥ| bhrāṣṭrapakvācca kandupakvaḥ| kandupakvācca aṅgārapakvaḥ| ēkayōnigrahaṇaṁ bhinnayōnēḥ samalāghavaśaṅkānirāsārtham| ēkō hyapūpō guruśāliyōniḥ kukūlapakvō'nyēna laghuśāliyōninā kukūlapakvēnaiva na lāghavē samaḥ| tathā ēkō laghuśāliyōniḥ kukūlapakvō'nyō guruśāliyōniḥ karparapakvaśca samāvityarthaḥ| anayā ca kalpanayā sarvamūhyam| kukūlō bāṣpasvēdaḥ| kṣārapāka ityanyē| karparō jvālāsantaptaḥ kapālaḥ| bhrāṣṭaṁ prasiddham| kanduḥ aṅgārataptā bhittiḥ| aṅgāraḥ svarūpēṇaiva| iti kr̥tānnavargaḥ|| 58||
Adhikarana (4) mAMsavargaH mRugavargaH (59) · Śloka 59
hariṇaiṇakuraṅgarśyagōkarṇamr̥gamātr̥kāḥ| kālapucchakacāruṣkavarapōtaśaśōraṇāḥ| śvadaṁṣṭrāmaśarabhakōhakārakaśambharāḥ| karālakr̥tamālau ca pr̥ṣataśca mr̥gāḥ smr̥tāḥ||59||
हरिणैणकुरङ्गर्श्यगोकर्णमृगमातृकाः| कालपुच्छकचारुष्कवरपोतशशोरणाः| श्वदंष्ट्रामशरभकोहकारकशम्भराः| करालकृतमालौ च पृषतश्च मृगाः स्मृताः||५९||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ māṁsamucyatē-hariṇādayaḥ pr̥ṣatāntāḥ ēkōnaviṁśatirmr̥gavijñēyāḥ|| 59||
Adhikarana viShkiravargaH (60) · Śloka 60
lāvavātīkavartīraraktavartmakakakkubhāḥ| kapiñjalōpacakrākhyācakōrarurubāhavaḥ| vartakō vartikā cēti tittiriḥ krakaraḥ śikhī| tāmracūḍākhyavarakagōnardagirivartikāḥ| tathā śārapadēndrāhvavāraṭāścēti viṣkirāḥ||60||
लाववातीकवर्तीररक्तवर्त्मककक्कुभाः| कपिञ्जलोपचक्राख्याचकोररुरुबाहवः| वर्तको वर्तिका चेति तित्तिरिः क्रकरः शिखी| ताम्रचूडाख्यवरकगोनर्दगिरिवर्तिकाः| तथा शारपदेन्द्राह्ववारटाश्चेति विष्किराः||६०||
🔊 Audio coming soon
lāvādayō vāraṭāntā ēkaviṁśatirāhārasya vikīrya vikṣipya bhakṣaṇāt viṣkirāḥ| vartikā vartakṣāñjātyantarē na tu nāma tasya strī|| 60||
Adhikarana pratudavargaH (61) · Śloka 61
śatapatrō bhr̥ṅgarājaḥ kōyaṣṭī jīvajīvakaḥ| khañjarīṭakahārītadurnāmārikr̥śāgrahāḥ| laṭvā laḍūṣō vaṭahā gōkṣvēlō ḍiṇḍimāṇavaḥ| jaṭī dundubhipārkāralōhapr̥ṣṭhakuliṅgakāḥ| śārikāśukaśārṅgācirīṭīkakuyaṣṭikāḥ| mañjarīyakadātyūhagōdhāputrapriyātmajāḥ| kalaviṅkaḥ parabhr̥taḥ kapōtō'ṅgāracūḍakaḥ| pārāvataḥ pāṇavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ||61||
शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टी जीवजीवकः| खञ्जरीटकहारीतदुर्नामारिकृशाग्रहाः| लट्वा लडूषो वटहा गोक्ष्वेलो डिण्डिमाणवः| जटी दुन्दुभिपार्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः| शारिकाशुकशार्ङ्गाचिरीटीककुयष्टिकाः| मञ्जरीयकदात्यूहगोधापुत्रप्रियात्मजाः| कलविङ्कः परभृतः कपोतोऽङ्गारचूडकः| पारावतः पाणविक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः||६१||
🔊 Audio coming soon
śatapatrādayaḥ pāṇavikāntāścatustriṁśadāhāraśca śālyādēḥ pratudya tuṇḍairāhatya bhakṣaṇāt dvijāḥ pratudāḥ smr̥tāḥ|| 61||
Adhikarana bileSayavargaH (62) · Śloka 62
śvētaḥ śyāmaścitrapr̥ṣṭhaḥ kālakaḥ kākulī mr̥gaḥ| bhēkacillaṭakūcīkā gōdhāśalyakaśāṇḍakāḥ| vr̥ṣāhikadalīśvāvinnakulādyā bilēśayāḥ||62||
श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुली मृगः| भेकचिल्लटकूचीका गोधाशल्यकशाण्डकाः| वृषाहिकदलीश्वाविन्नकुलाद्या बिलेशयाः||६२||
🔊 Audio coming soon
śvētādyā nakulādyāntā bilē bhūgarbhē niṣadanāt bilēśayāḥ|| 62||
Adhikarana prasahavargaH (63) · Śloka 63
gōkharāśvatarōṣṭrāśvadvīpisiṁharkṣavānarāḥ| mārjāramūṣikavyāghravr̥kababhrutarakṣavaḥ| lōpākajambukaśyēnacāṣōlūkaśvavāyasāḥ| śaśaghnībhāsakuraragr̥dhravēśyakuliṅgakāḥ| dhūmikā madhuhā cēti prasahāmr̥gapakṣiṇaḥ||63||
गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः| मार्जारमूषिकव्याघ्रवृकबभ्रुतरक्षवः| लोपाकजम्बुकश्येनचाषोलूकश्ववायसाः| शशघ्नीभासकुररगृध्रवेश्यकुलिङ्गकाः| धूमिका मधुहा चेति प्रसहामृगपक्षिणः||६३||
🔊 Audio coming soon
gavādayāḥ madhuhāntāḥ kēcitpakṣiṇaḥ kēcinmr̥gāḥ| jātyā prasahyāhr̥tya bhakṣaṇācca prasahāḥ smr̥tāḥ|| 63||
Adhikarana mahAmRugAH (64) · Śloka 64
mahiṣanyaṅkurōhītavarāharuruvāraṇāḥ| sumaraścamaraḥ khaḍgō gavayaśca mahāmr̥gāḥ||64||
महिषन्यङ्कुरोहीतवराहरुरुवारणाः| सुमरश्चमरः खड्गो गवयश्च महामृगाः||६४||
🔊 Audio coming soon
mahiṣādayō gavayāntā daśa mahāmr̥gaśabdavācyāḥ|| 64||
Adhikarana jalacArivargaH (65) · Śloka 65
haṁsasārasakādambabakakāraṇḍavaplavāḥ| mr̥ṇālakaṇṭhacakrāhvabalākā raktaśīrṣakāḥ| utkrōśapuṇḍarīkākṣaśarārīmaṇituṇḍakāḥ| kākatuṇḍaghanārāvamadgukrauñcāmbukukkuṭāḥ| naṁdyāsyamallikādyāśca pakṣiṇō jalacāriṇaḥ||65||
हंससारसकादम्बबककारण्डवप्लवाः| मृणालकण्ठचक्राह्वबलाका रक्तशीर्षकाः| उत्क्रोशपुण्डरीकाक्षशरारीमणितुण्डकाः| काकतुण्डघनारावमद्गुक्रौञ्चाम्बुकुक्कुटाः| नंद्यास्यमल्लिकाद्याश्च पक्षिणो जलचारिणः||६५||
🔊 Audio coming soon
haṁsādayō mallikādyantāśca jala ēva caraṇāt jalacāriṇaḥ|| 65||
Adhikarana matsyavargaH (66) · Śloka 66
matsyārōhitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ| śuktiśaṅhkhōdruśambūkaśapharīvartmicandrikāḥ| bōlūkīnakramakaraśiśumāratimiṅgalāḥ| rājī cilicimādyāśca māṁsamityāhuraṣṭadhā||66||
मत्स्यारोहितपाठीनकूर्मकुम्भीरकर्कटाः| शुक्तिशङ्ह्खोद्रुशम्बूकशफरीवर्त्मिचन्द्रिकाः| बोलूकीनक्रमकरशिशुमारतिमिङ्गलाः| राजी चिलिचिमाद्याश्च मांसमित्याहुरष्टधा||६६||
🔊 Audio coming soon
rōhitādayaścilicimādyāntāḥ jalōdbhavā matsyāḥ| ityaṣṭibhiḥ prakārairācāryā māṁsamāhuḥ|| 66||
Adhikarana ajAvyoH yojyanishcayaH (67) · Śloka 67
yōniṣvajāvī vyāmiśragōcaratvādaniścitē||67||
योनिष्वजावी व्यामिश्रगोचरत्वादनिश्चिते||६७||
🔊 Audio coming soon
ētāsu cāṣṭāsu māṁsayōniṣu madhyē miśrayōnitvānmiśraviṣayatvādajāvī aniścitē| tē hi jāṅgalē'pi dēśē samyagvartētē ānūpē'pi| yadyapi tittirirubhayacarastathāpi sadaiva tatsvabhāvatvādvargēbhyaḥ pr̥thaṅnōktaḥ| ajā avayaśca kēciddhanvani kēcadānūpa iti pr̥thaguktē| yēṣāṁ ca nāmaparyāyāḥ nānādēśaprasiddhāḥ kirātakaivartādibhyaḥ apabhraṁśasaṁskāraṇācca jñātavyāḥ| vartikā vartakājjātyantaraṁ, na tu tasya strī|| 67||
Adhikarana mAMsasya traividhyAdi (68) · Śloka 68
adyāntyā jāṅhgalānūpā madhyau sādhāraṇau smr̥tau| vikīryādikriyāyōgairbhakṣaṇādviṣkirādayaḥ||68||
अद्यान्त्या जाङ्ह्गलानूपा मध्यौ साधारणौ स्मृतौ| विकीर्यादिक्रियायोगैर्भक्षणाद्विष्किरादयः||६८||
🔊 Audio coming soon
ēṣāṁ ca vargāṇāṁ madhyē ādyāstrayō mr̥gaviṣkirapratudāḥ jāṅgalāḥ jāṅgalaśabdavācyāḥ| antyāstrayaḥ mahāmr̥gajalacaramatsyā ānūpāḥ| madhyau dvau bilēśayaprasahau sadhāraṇau| vikīrya bhakṣaṇakriyāyōgādviṣkirādīni nāmānītyuktam|| 68||
Adhikarana jA~ggalamAMsaguNAH (69) · Śloka 69
tatra baddhamalā rucyā māṁsānāmuttamā himāḥ| kaṣāyasvāduviśadā laghavō jāṅgalā hitāḥ| pittōttarē vātamadhyē sannipātē kaphānugē||69||
तत्र बद्धमला रुच्या मांसानामुत्तमा हिमाः| कषायस्वादुविशदा लघवो जाङ्गला हिताः| पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६९||
🔊 Audio coming soon
tatra jāṅgalā malaṁ purīṣaṁ baddhaṁ kurvanti| rucikarāḥ māṁsānāṁ cōttamāḥ| śītavīryā rasē kaṣāyamadhurāḥ viṣadā laghavaḥ| sannipātē ca hitāḥ kimbhūta ityāha-pittōttara ityādi| yasmin sannipātē pittamuttaramadhikaṁ vātō madhyaḥ kaphaśca svalpaḥ|| 69||
Adhikarana hariNaiNayorvarNAH guNASca (70) · Śloka 70
tāmrō'tra hariṇaḥ kr̥ṣṇastvēṇō hr̥dyastridōṣajit| laghīyān ṣaḍrasaścāsau............................||70||
ताम्रोऽत्र हरिणः कृष्णस्त्वेणो हृद्यस्त्रिदोषजित्| लघीयान् षड्रसश्चासौ............................||७०||
🔊 Audio coming soon
atra caiṇahariṇāvākr̥tyā sadr̥śau| kēvalaṁ tāmravarṇō hariṇaḥ| kr̥ṣṇavarṇastvēṇaḥ| asāvēṇō hr̥dyastridōṣaharaḥ, atilaghuḥ, ṣaḍrasaśca|| 70||
Adhikarana shashaguNAH (71) · Śloka 71
........................grāhi rūkṣō himaḥ śaśaḥ| kaṭupākō'gnikr̥t pathyaḥ sannipātē'nilāvarē||71||
........................ग्राहि रूक्षो हिमः शशः| कटुपाकोऽग्निकृत् पथ्यः सन्निपातेऽनिलावरे||७१||
🔊 Audio coming soon
śaśastu saṁgrahaṇō rūkṣaḥ śītavīryaḥ kaṭuvipākō'gnivr̥ddhikr̥t, ūnavāyau sannipātē ca pathyaḥ|| 71||
Adhikarana lAvakapi~jjalayorguNAH (72) · Śloka 72
tadvallavō'pyarūkṣastu kiñcidrūkṣaḥ kapiñjalaḥ||72||
तद्वल्लवोऽप्यरूक्षस्तु किञ्चिद्रूक्षः कपिञ्जलः||७२||
🔊 Audio coming soon
lāvō'pi tadvat śaśavat| kēvalamasāvarūkṣaḥ| kapiñjalaḥ kiñcidrūkṣaḥ|| 72||
Adhikarana vanyapArAvatakapotayorguNAH (73) · Śloka 73
pārāvatāḥ kapōtāśca tadvadvanyāḥ supūjitāḥ||73||
पारावताः कपोताश्च तद्वद्वन्याः सुपूजिताः||७३||
🔊 Audio coming soon
pārāvatakapōtau vanajātau pathyau| gr̥habhr̥tāvapathyau|| 73||
Adhikarana vartakAdInAM sAmAnyaguNAH (74) · Śloka 74
īṣaduṣṇagurusnigdhā br̥ṁhaṇā vartakādayaḥ||74||
ईषदुष्णगुरुस्निग्धा बृंहणा वर्तकादयः||७४||
🔊 Audio coming soon
vartakātprabhr̥ti yāvajjāṅgalaparisamāpti tāvatsarvē auṣṇyēna gurutvēna snigdhatvēna ca īṣat svalpaṁ yuktāḥ|| 74||
Adhikarana tittiriguNAH (75) · Śloka 75
tittiristēṣvapi varō mēdhāgnibalaśukrakr̥ grāhī varṇyō'nilōktasannipātaharaḥ param| dhanvānūpavicāritvāt snigdhōṣṇāgurūbr̥ṁhaṇaḥ||75||
तित्तिरिस्तेष्वपि वरो मेधाग्निबलशुक्रकृ ग्राही वर्ण्योऽनिलोक्तसन्निपातहरः परम्| धन्वानूपविचारित्वात् स्निग्धोष्णागुरूबृंहणः||७५||
🔊 Audio coming soon
tēṣvapi madhyē tittiriḥ śrēṣṭhaḥ mēdhādikaraḥ| saṁgrahaṇō varṇyō vātādhikasannipātaharaśca| sa tu tittirirdhanvani dēśē vicaratyānūpē ca| ataḥ snigdha uṣṇō gururbr̥ṁhaṇaśca|| 75||
Adhikarana mayUraguNAH (76) · Śloka 76
nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrōtrasvaravayōdr̥śām||76||
नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोदृशाम्||७६||
🔊 Audio coming soon
śikhī mayūrō nātipathyaḥ| śrōtrādīnāṁ pathyaḥ| vayasaśca pathyaḥ| śīghrapariṇāmarakṣaṇaḥ|| 76||
Adhikarana kukkuTaguNAH (77) · Śloka 77
tadvacca kukkuṭō vr̥ṣyō grāmyastu ślēṣmalō guruḥ||77||
तद्वच्च कुक्कुटो वृष्यो ग्राम्यस्तु श्लेष्मलो गुरुः||७७||
🔊 Audio coming soon
kukkuṭastadvanmayaravat| ayaṁ tu vr̥ṣyaḥ| grāmyastu janapadaparivēśacaraḥ ślēṣmalō guruśca|| 77||
Adhikarana krakaropacakrakaguNAH (78) · Śloka 78
mēdhānalakarā hr̥dyāḥ krakarāḥ sōpacakrakāḥ||78||
मेधानलकरा हृद्याः क्रकराः सोपचक्रकाः||७८||
🔊 Audio coming soon
krakarāḥ mēdhāmāgniñca kurvanti hr̥dyāśca| tadvadupacakrakāḥ|
Adhikarana kANakapotaguNAH (79) · Śloka 79
guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapōtaḥ sarvadōṣakr̥t||79||
गुरुः सलवणः काणकपोतः सर्वदोषकृत्||७९||
🔊 Audio coming soon
kāṇakapōtō guruḥ kiñcillavarṇāstridōṣakaraśca|| 79||
Adhikarana bileSayAdivargANAM yathottaraM gurutvAdisAmAnyaguNASca (80) · Śloka 80
gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścātō yathōttaram| mūtraśukrakr̥tō balyā vātaghnāḥ kaphapittalāḥ||80||
गुरूष्णस्निग्धमधुरा वर्गाश्चातो यथोत्तरम्| मूत्रशुक्रकृतो बल्या वातघ्नाः कफपित्तलाः||८०||
🔊 Audio coming soon
athō'nantarā bilēśayādyā vargā yathōttaraṁ gurutvēnōṣṇatvēna cādhikāḥ snigdhatvēna madhurātvēna cādhikāḥ| yō yastamādvargāduttarō vargaḥ sa tasmādgurutvādibhiradhika ityarthaḥ| tathā sarvē mūtraṁ śukraṁ ca kurvanti| balyāḥ vātaghnāḥ pittaślēṣmalāśca|| 80||
Adhikarana mahAmRugaguNAH (81) · Śloka 81
śītāmahāmr̥gāstēṣu.................................||81||
शीतामहामृगास्तेषु.................................||८१||
🔊 Audio coming soon
tēṣu vargēṣu madhyē mahāmr̥gāḥ śītavīryāḥ|| 81||
Adhikarana prasahaguNAH (82) · Śloka 82
.................................kravyādāḥ prasahāḥ punaḥ| cakṣuṣyāḥ sr̥ṣṭaviṇmūtramāṁsalāḥ kaṭupākinaḥ| jīrṇārśōgrahaṇīdōṣaśōṣārtānāṁ paraṁ hitāḥ||82||
.................................क्रव्यादाः प्रसहाः पुनः| चक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रमांसलाः कटुपाकिनः| जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां परं हिताः||८२||
🔊 Audio coming soon
prasahāḥ kravyādāḥ kravyaṁ māṁsaṁ bhuñjatē yē prasahāstē cakṣuṣyāḥ mūtraṁ viśaṁ ca kurvanti| māṁsavr̥dvikarāḥ, kaṭuvipākāḥ, jīrṇōrśōprabhr̥tyārtānāṁ ca pathyāḥ|| 82||
Adhikarana godhAmUShakaguNAH (83) · Śloka 83
gōdhā niyacchati viṣaṁ mūṣikaḥ śukrakaraḥ||83||
गोधा नियच्छति विषं मूषिकः शुक्रकरः||८३||
🔊 Audio coming soon
gōdhā viṣaghnī| mūṣikaḥ śukravardhanaḥ śukrakaraḥ|| 83||
Adhikarana gomAMsaguNAH (84) · Śloka 84
śuṣkakāsaśramātyāgniviṣamajvarapīnasān| kārśyakēvalavātaṁśca gōmāṁsaṁ sanniyaścati||84||
शुष्ककासश्रमात्याग्निविषमज्वरपीनसान्| कार्श्यकेवलवातंश्च गोमांसं सन्नियश्चति||८४||
🔊 Audio coming soon
gōmāṁsaṁ śuṣkakāsādīnnāśayati| viṣamajvaraḥ satatakādiḥ| kēvalavātā nānyadōṣasaṁyuktāḥ|| 84||
Adhikarana caTakaguNAH (85) · Śloka 85
caṭakāḥ ślēṣmalāḥ snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param||85||
चटकाः श्लेष्मलाः स्निग्धा वातघ्नाः शुक्रलाः परम्||८५||
🔊 Audio coming soon
caṭakāḥ kaphaharāḥ snigdhāḥ vātaghnāśca paramatyarthaṁ śukrakarāḥ|
Adhikarana mahiShaguNAH (86) · Śloka 86
guruṣṇō mahiṣaḥ snigdhaḥ svapnadārḍhyabr̥hatvakr̥t||86||
गुरुष्णो महिषः स्निग्धः स्वप्नदार्ढ्यबृहत्वकृत्||८६||
🔊 Audio coming soon
mahiṣō gururuṣṇavīryaḥ snigdhō nidrādiṁśca karōti|| 86||
Adhikarana varAhaguNAH (87) · Śloka 87
tadvadvarāhaḥ śramāha ruciśukrabalapradaḥ||87||
तद्वद्वराहः श्रमाह रुचिशुक्रबलप्रदः||८७||
🔊 Audio coming soon
varāhaḥ sūkaraḥ tadvanmāhiṣavadguṇairjñēya ityarthaḥ| asau tu śramaghnaḥ, rucyādipradaśca|| 87||
Adhikarana haMsaguNAH (88) · Śloka 88
haṁsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmēdurō himaḥ||88||
हंसः स्वरकरः पित्तरक्तजिन्मेदुरो हिमः||८८||
🔊 Audio coming soon
haṁsaḥ svarakaraḥ, raktapittavināśanaśca| yastu mēdurō'timēdāḥ sa himaḥ śītaḥ| kēcittu carakānurōdhānmadhuraḥ, mahimāścēti paṭhanti|| 88||
Adhikarana matsyasAmAnyaguNAH (89) · Śloka 89
kaphapittakarā matsyāḥ paraṁ pavananāśanāḥ||89||
कफपित्तकरा मत्स्याः परं पवननाशनाः||८९||
🔊 Audio coming soon
matsyāḥ pittaślēṣmakarā vātanāśanāśca paramatyartham|| 89||
Adhikarana rohitamatsyacilicimayorguNAH (90) · Śloka 90
pratisrōtōvicāritvādākāśaplavanēna ca| nityaṁ śaivālabhakṣatvāddivāsvapnavivarjanāt| rōhitaḥ pravarastēṣāṁ paraṁ cilicimō'varaḥ| agōcaravicāritvāt sarvadōṣakarō hi saḥ||90||
प्रतिस्रोतोविचारित्वादाकाशप्लवनेन च| नित्यं शैवालभक्षत्वाद्दिवास्वप्नविवर्जनात्| रोहितः प्रवरस्तेषां परं चिलिचिमोऽवरः| अगोचरविचारित्वात् सर्वदोषकरो हि सः||९०||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ matsyānāṁ madhyē rōhitaḥ pravaraḥ pratisrōtōvicāratvāt| tasya hyēvaṁ svabhāvaḥ, yat pratisrōtaḥ srōtasa abhimukhyēna vicārati| yayā diśā jalamēti tāṁ diśāṁ yātītyarthaḥ| tathā pānīyamadhyāt svabhāvēnaivākāśaṁ plavatē| ata ubhayathāpi kriyāyōgāt paramatyarthaṁ rōhitaḥ pravaraḥ| cilicimaḥ paramatyarthamavaraḥ aśrēṣṭhaḥ| sa cāgōcarē durviṣayē karddamaśaivalādau yatō vicaratyatastridōṣakaraḥ|| 90||
Adhikarana kulIraguNAH (91) · Śloka 91
kulīraḥ paramaṁ vr̥ṣyō br̥ṁhaṇaḥ prīṇanō guruḥ||91||
कुलीरः परमं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो गुरुः||९१||
🔊 Audio coming soon
kulīraḥ paramaṁ vr̥ṣyaḥ br̥ṁhaṇaḥ prītikaraḥ guruśca| kulīraḥ karkaṭakaḥ|| 91||
Adhikarana AjamAMsaguNAH (92) · Śloka 92
nātiśītagurusnigdhaṁ māsaṁmājamadōṣalam| śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi br̥haṇam||92||
नातिशीतगुरुस्निग्धं मासंमाजमदोषलम्| शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृहणम्||९२||
🔊 Audio coming soon
ājaṁ māṁsaṁ nātiśītavīryaṁ nātisinagdham adōṣalaṁ dōṣāṇāṁ sāmyaṁ na nāśayati, pathyāmityarthaḥ| sāmarthyāllabdhapuruśarīrasakalaśarīradhātusādr̥śayādanabhiṣyandi mālinyēnasrōtasāmasrāvakam| ētaduktaṁ dōṣaguṇaviparītaguṇatvēnādōṣalatvācca śarīradhātuguṇatvēna srōtasāmapradūṣakatvāccānabhiṣyandi| srōtaḥpradūṣakarūpaṁ śārīrē vakṣyati (a0-6); yathā- āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddōṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇō yaśca srōtasāṁ sa pradūṣakaḥ|| iti|| 92||
Adhikarana AvikamAMsaguNAH (93) · Śloka 93
viparītamatō jñēyamāvikaṁ br̥ṁhaṇaṁ tu tat||93||
विपरीतमतो ज्ञेयमाविकं बृंहणं तु तत्||९३||
🔊 Audio coming soon
ata ājamāṁsādviparītamāvikaṁ māṁsam| vaiparītyēna br̥ṁhaṇatvaṁ tattu br̥haṇamiti viśēṣaḥ|| 93||
Adhikarana tyAjyaM mAMsam (94) · Śloka 94
atimēdyaṁ tyajēnmāṁsaṁ hataṁ vyādhiviṣōdhakaiḥ| svayaṁ mr̥taṁ dhūmapūrṇamagōcarabhr̥taṁ kr̥śam||94||
अतिमेद्यं त्यजेन्मांसं हतं व्याधिविषोधकैः| स्वयं मृतं धूमपूर्णमगोचरभृतं कृशम्||९४||
🔊 Audio coming soon
sarvañca māṁsamatimēdyaṁ mēduraṁ tyajēt| vyādhyādibhiśca naṣṭasya māṁsaṁ tyajēt| tathā svayamātmanaiva mr̥taṁ dhūmapūrṇaṁ dhūmēna mr̥tam| tathā agōcaramr̥taṁ, agōcarē anyasminviṣayē mr̥tam| yathā jāṅgalamānūpē mr̥tamanūpaṁ ca jāṅgalē| kr̥śaṁ ca tyajēt|| 94||
Adhikarana praSastaM mAMsam (95) · Śloka 95
sadyōhataṁ vayasthaṁ ca śuddhaṁ surabhi śasyatē||95||
सद्योहतं वयस्थं च शुद्धं सुरभि शस्यते||९५||
🔊 Audio coming soon
sadyōhataṁ vayasthaṁ ca śuddhaṁ tr̥ṇādibhiranupahataṁ adurgandhi ca śasyatē|| 95||
Adhikarana svasvavargeShveNAdInAM varatvam (96) · Śloka 96
ēṇaḥ kuraṅgō hariṇaḥ śaśō lāvaḥ kapiñjalaḥ| tittiriḥ krakarō gōdhā śvāviḍgr̥dhrō mr̥gādhipaḥ| tathaiva śārikā nyaṅkurhaṁsau rōhitakacchapau| vartmī cāgryāḥ svavargēṣu.......................||96||
एणः कुरङ्गो हरिणः शशो लावः कपिञ्जलः| तित्तिरिः क्रकरो गोधा श्वाविड्गृध्रो मृगाधिपः| तथैव शारिका न्यङ्कुर्हंसौ रोहितकच्छपौ| वर्त्मी चाग्र्याः स्ववर्गेषु.......................||९६||
🔊 Audio coming soon
ēṇādayaśca svavargēṣu pradhānāḥ ēṇakuraṅgahariṇaśaśāḥ mr̥gēṣu madhyē agryāḥ varāḥ| lāvakapiñjalatittirikrakarā viṣkirēṣu| śvāviḍgōdhē bilēśayēṣu| gr̥dhramr̥gādhipau prasahēṣu| śārikā pratudēṣu| nyaṅkurmahāmr̥gēṣu| haṁsō janacāriṣu| rōhitakacchapau vartmī ca jalajēṣu|| 96||
Adhikarana vareShu pravarAH (97) · Śloka 97
................................pravarāstēṣvapi smr̥tāḥ| lāvaiṇagōdhāḥ siṁhaśca..................................||97||
................................प्रवरास्तेष्वपि स्मृताः| लावैणगोधाः सिंहश्च..................................||९७||
🔊 Audio coming soon
tēṣvapi pradhānēṣu madhyē pravarāḥ| ēṇādiṣvēṇaḥ| lavādiṣu lavāḥ| śvāvidgōdhayōrgōdhā| gr̥dhramr̥gādhipayōḥ siṁha iti|| 97||
Adhikarana svasvavargeShu ninditAH (98) · Śloka 98
.......................................... ninditau gauḥ sadarduraḥ| r̥śyaḥ kāṇakapōtaśca śōṣamuktaṁ yathāyatham||98||
.......................................... निन्दितौ गौः सदर्दुरः| ऋश्यः काणकपोतश्च शोषमुक्तं यथायथम्||९८||
🔊 Audio coming soon
gauḥ, durdaraḥ, r̥śyaḥ, kāṇakapōtaśca catvāraḥ svavargēṣu nindyāgarhaṇīyāḥ| śōṣañca yathāyathaṁ guṇairyuktam|| 98||
Adhikarana aNDAnAM gurutvaM, bAlavRuddhayormAMsaguNAHmAMsAnAM gurulAghavam (99) · Śloka 99
guruṇyaṇḍāni bālānāṁ kaṣāyamadhuraṁ palam| vr̥ddhānām snāyubhūyiṣṭhamabalyaṁ gurudōṣalam| puṁstriyōḥ pūrvapaścārdhē guruṇī garbhiṇī guruh| laghuryōṣiccatuṣpāstu vihaṅgēṣu punaḥ pumān| śiraḥskandhādīnāṁ yathāpūrvaṁ gauravam śiraskandhōrupr̥ṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnōśca gauravam| tathā''mapakvāśayayōryathāpūrvaṁ vinirdēśēt| śōṇitādīnāṁ yathōttaraṁ gauravam śōṇitaprabhr̥tīnāñca dhātūnāmuttarōttaram| māṁsād garīyō vr̥ṣaṇamēḍhravr̥kkayakr̥dgudam||99||
गुरुण्यण्डानि बालानां कषायमधुरं पलम्| वृद्धानाम् स्नायुभूयिष्ठमबल्यं गुरुदोषलम्| पुंस्त्रियोः पूर्वपश्चार्धे गुरुणी गर्भिणी गुरुह्| लघुर्योषिच्चतुष्पास्तु विहङ्गेषु पुनः पुमान्| शिरःस्कन्धादीनां यथापूर्वं गौरवम् शिरस्कन्धोरुपृष्ठस्य कट्याः सक्थ्नोश्च गौरवम्| तथाऽऽमपक्वाशययोर्यथापूर्वं विनिर्देशेत्| शोणितादीनां यथोत्तरं गौरवम् शोणितप्रभृतीनाञ्च धातूनामुत्तरोत्तरम्| मांसाद् गरीयो वृषणमेढ्रवृक्कयकृद्गुदम्||९९||
🔊 Audio coming soon
aṇḍāni pakṣiṇāṁ gurūṇi| bālānāṁ pakṣiṇāṁ palaṁ māṁsaṁ rasē kaṣāyamadhuram| vr̥ddhānāṁ māṁsaṁ bahusnāyu abalyaṁ guru tridōṣakaraṁ ca| puṁsaḥ striyāśca yathāsaṁkhyēna śarīrasya pūrvārdhaṁ nābhērūrdhvaṁ paścārdhamadhōnābhērguru| garbhiṇī ca strī gurvī| catuścaraṇēṣu madhyē yōṣit strī laghuḥ| vihaṅgēṣu pakṣiṣu madhyē pumān laghuḥ| śiraḥprabhr̥tīnāmaṅgānāṁ yathāpūrvaṁ gurutvaṁ jñēyam| sakthimāṁsāt kaṭīmāṁsaṁ guru| ēvamāmāśayapakvāśayayōśca yathāpūrvaṁ gurutvam| pakvāśayādāmāśayō gururityarthaḥ| raktādīnāṁ ca dhātūnāṁ yathōttaraṁ gurutvam| saptabhirdhātvagnibhiryathōttaramēva snēhasya pākad yathōttaramēva snēhasya gurutvaṁ syāt| dhātūnāṁ tathābhūtēna snēhēna saṁślēṣāt yathōttaramēva gurutvaṁ bhavati| dhātusnēhakramapariṇatyā ca| uktaṁca hr̥dayē - parasparōpasaṁsthambhāddhātusnēhaparaṁparā| anēna kimuktam? rasādīnāṁ śukrāntānāṁ parasparōpasaṁsthambhādanyōnyasaṁślēṣāddhātūnāṁ snēhōtkarṣakramapariṇatiryathōttaramēva jāyatē| atra ca māṁsānāṁ strīpuṁsakr̥taṁ viśēṣamēkayōnīnāṁ bhinnayōnīnāṁ cōtsargāpavādasthithārthōpabr̥ṁhakavacanakalpanaṁ ca yathāyōgaṁ svabuddhyā parikalpanīyam| iti māṁsavargaḥ|| 99||
Adhikarana (5)shAkavargaH pAThAdishAkasAmAnyaguNAH (100) · Śloka 100
śākaṁ pāṭhā śaṭī śrūṣā suniṣaṇḍa satīnajaṁ| tridōṣaghnaṁ laghu grāhi sarājakṣavavāstukam||100||
शाकं पाठा शटी श्रूषा सुनिषण्ड सतीनजं| त्रिदोषघ्नं लघु ग्राहि सराजक्षववास्तुकम्||१००||
🔊 Audio coming soon
śākamucyatē - pāṭhādikaṁ śākaṁ tridōṣanāśanaṁ laghu saṁgrahaṇaṁ ca| tadvat rājakṣavakavāstukē|| 100||
Adhikarana suniShaNNakaguNAH (101) · Śloka 101
suniṣaṇṇō'gnikr̥dvr̥ṣyastēṣu...........................||101||
सुनिषण्णोऽग्निकृद्वृष्यस्तेषु...........................||१०१||
🔊 Audio coming soon
tēṣu madhyē suniṣaṇṇō'gnikarō vr̥ṣyaśca| suniṣaṇṇō jalamadhyē bhavati| patraiścāṅgērīsadr̥śairyaḥ kāśmīrēṣu śūlyēṣu cātiprasiddhaḥ|| 101||
Adhikarana rAjakShavavAstukaguNAH (102) · Śloka 102
...................rājakṣavaḥ param| grahaṇyarśōvikāraghnaḥ varccōbhēdī tu vāstukaḥ||102||
...................राजक्षवः परम्| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नः वर्च्चोभेदी तु वास्तुकः||१०२||
🔊 Audio coming soon
rājakṣavō'tyarthaṁ grahaṇyarśōvikāragnnaḥ| vāstakastu varcasaḥ purīṣasya bhēdanaḥ|| 102||
Adhikarana kAkamAcIguNAH (103) · Śloka 103
hanti dōṣatrayaṁ kuṣṭhaṁ vr̥ṣyā sōṣṇā rasāyanī| kākamācī sarā savaryā......................||103||
हन्ति दोषत्रयं कुष्ठं वृष्या सोष्णा रसायनी| काकमाची सरा सवर्या......................||१०३||
🔊 Audio coming soon
kākamācī tridōṣaghnī kuṣṭhanāśanī īṣaduṣṇavīryā sarā svāsthyasaṁvāhakatvēna ca rasāyanasādr̥śyādrasāyanī|| 103||
Adhikarana cA~ggerIguNAH (104) · Śloka 104
.......................cāṅgēryamlā'gnidīpanī| grahaṇyarśō'nilaślēṣmahitōṣṇā grāhiṇī laghuḥ||104||
.......................चाङ्गेर्यम्लाऽग्निदीपनी| ग्रहण्यर्शोऽनिलश्लेष्महितोष्णा ग्राहिणी लघुः||१०४||
🔊 Audio coming soon
cāṅgērī amlā agnidīpanī grahaṇyādiṣu pathyā saṁgrahaṇī laghvī ca| cāṅgērī kṣudrāmlikā|| 104||
Adhikarana paTolAdInAM sAmAnyaguNAH (105) · Śloka 105
paṭōlasaptalāriṣṭaśārṅgēṣṭāvalgujāmr̥tāḥ| vētrāgrabr̥hatīvāsākuntalītilaparṇikāḥ| maṇḍūkaparṇīkarkkōṭakāravēllakaparpaṭāḥ| nāḍīkalāyagōjihvā vārttākaṁ vanatiktakam| karīraṁ kūlakaṁ nandī kuvēlā śakulādanī| kaṭhillaṁ kēmbukaṁ śītaṁ sakōśātakakarkkaśam| tiktaṁ pākē kaṭu grāhi vātalaṁ kaphapittajit||105||
पटोलसप्तलारिष्टशार्ङ्गेष्टावल्गुजामृताः| वेत्राग्रबृहतीवासाकुन्तलीतिलपर्णिकाः| मण्डूकपर्णीकर्क्कोटकारवेल्लकपर्पटाः| नाडीकलायगोजिह्वा वार्त्ताकं वनतिक्तकम्| करीरं कूलकं नन्दी कुवेला शकुलादनी| कठिल्लं केम्बुकं शीतं सकोशातककर्क्कशम्| तिक्तं पाके कटु ग्राहि वातलं कफपित्तजित्||१०५||
🔊 Audio coming soon
paṭōlādīni karkaśāntāni aṣṭāviṁśatiḥ śītavīryāṇi rasē tiktāni| vipākē kaṭukāni| saṁgrahaṇāni vātakr̥nti pittaślēṣmanāśanāni ca| saptalā sātalā| ariṣṭō nimbaḥ| śārṅgēṣṭā aṅgāravallikā| avalgujaḥ sōmarājī| amr̥tā guḍūcī| vētrō vaṁśasadr̥śaḥ| maṇḍūkaparṇī maṇḍūkī| saivādityavallī| nāḍīkalāyaḥ bāhlī| saivaśakulākṣakaḥ| ētē suvarcalāviśēṣāḥ| `gōdhūmikā tu gōjihvā gōjī krōṣṭakamūlakaḥ|' vanatiktakō nalakhaṇḍakaḥ| kūlakaḥ kākatindukaḥ| kuvēlā pāṭhā| śakulādanī kaṭukā| kaṭhillaḥ varṣābhūbhēdaḥ| kōśātakaṁ dadhittham|| 105||
Adhikarana paTolaguNAH (106) · Śloka 106
hr̥dyaṁ paṭōlaṁ kriminutsvādupākaṁ rucipradam||106||
हृद्यं पटोलं क्रिमिनुत्स्वादुपाकं रुचिप्रदम्||१०६||
🔊 Audio coming soon
atō nirddhāraṇam-paṭōlaṁ hr̥dyaṁ krimināśanaṁ madhuravipākaṁ rucikaraṁ ca|| 106||
Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (107) · Śloka 107
pittalaṁ dīpanaṁ bhēdi vātaghnaṁ br̥hatīdvayam||107||
पित्तलं दीपनं भेदि वातघ्नं बृहतीद्वयम्||१०७||
🔊 Audio coming soon
br̥hatī kṣudrabr̥hatī ca pittakaramagnidīpanaṁ śakr̥dādīnāṁ ca bhēdanaṁ vātanāśanaṁ ca|| 107||
Adhikarana vRuShaguNAH (108) · Śloka 108
vr̥ṣaṁ tu vamikāsaghnaṁ raktapittaharaṁ param||108||
वृषं तु वमिकासघ्नं रक्तपित्तहरं परम्||१०८||
🔊 Audio coming soon
vr̥ṣaṁ chardikāsau nāśayatyatyarthaṁ ca raktapittaṁ nāśayati|
Adhikarana kAravellaguNAH (109) · Śloka 109
kāravēllaṁ sakaṭukaṁ dīpanaṁ kaphapittajit||109||
कारवेल्लं सकटुकं दीपनं कफपित्तजित्||१०९||
🔊 Audio coming soon
kāravēllaṁ rasē kiñcit kaṭukatvēna yuktam| agnidīptikaraṁ pittaślēṣmanāśanaṁ ca|| 109||
Adhikarana vArtAkaguNAH (110) · Śloka 110
vārtākaṁ kaṭutiktōṣṇaṁ madhuraṁ kaphavātajit| sakṣāramagnijananaṁ hr̥dyaṁ rucyamapittalam||110||
वार्ताकं कटुतिक्तोष्णं मधुरं कफवातजित्| सक्षारमग्निजननं हृद्यं रुच्यमपित्तलम्||११०||
🔊 Audio coming soon
vārtākaṁ rasē kaṭutiktaṁ madhuramuṣṇavīryaṁ ca vātaślēṣmaharaṁ kiñcikṣāratvayuktaṁ agnidīptikaraṁ hr̥dyaṁ rucikaraṁ na ca pittaṁ karōti| yathā vātaślēṣmaghnaṁ na tathā pittakaramityarthaḥ|| 110||
Adhikarana karIraguNAH (111) · Śloka 111
karīramādhmānakaraṁ kaṣāyaṁ svādutiktakaṁ||111||
करीरमाध्मानकरं कषायं स्वादुतिक्तकं||१११||
🔊 Audio coming soon
karīramadhmānakaraṁ rasē kaṣāyamadhuraṁ tiktaṁ ca|| 111||
Adhikarana koSAtakAvalgujaguNAH (112) · Śloka 112
kōśātakāvalgujakau bhēdināvagnidīpanau||112||
कोशातकावल्गुजकौ भेदिनावग्निदीपनौ||११२||
🔊 Audio coming soon
kōśātakāvalgujakau bhēdinau vāhnidīpanau ca|| 112||
Adhikarana SyAmAdInAM sAmAnyaguNAH (113) · Śloka 113
śyāmāśālmatikāśmaryabhañjīkarṇakayūthikāḥ| vr̥kṣādinīkṣīravr̥kṣabimbītanikavr̥kṣakāḥ| lōdhraḥ śaṇaḥ kacchudāraḥ saśēlurvr̥ṣamuṣṭikā| bhallātakaḥ kōvidāraḥ kamalōtpalakiṁśakum| paṭōlādiguṇaṁ svādu kaṣāyaṁ pittajit param||113||
श्यामाशाल्मतिकाश्मर्यभञ्जीकर्णकयूथिकाः| वृक्षादिनीक्षीरवृक्षबिम्बीतनिकवृक्षकाः| लोध्रः शणः कच्छुदारः सशेलुर्वृषमुष्टिका| भल्लातकः कोविदारः कमलोत्पलकिंशकुम्| पटोलादिगुणं स्वादु कषायं पित्तजित् परम्||११३||
🔊 Audio coming soon
śyāmādikiṁśukāntapaṭōlādiguṇayuktaṁ rasē madhurakaṣāyaṁ paramatyarthēna pittajit| śyāmā trivr̥t| bhañjī bhārṅgī| vr̥kṣādanī vandākaḥ| kṣīravr̥kṣaḥ pītakaḥ| sa ēva kaśērukaḥ| bimbī raktaphalā| śēluḥ ślēṣmātakaḥ| viśamūṣikākiṁśukaḥ palāśaḥ| tasya kusuma ēva śākatvam|| 113||
Adhikarana Ba~jjIguNAH (114) · Śloka 114
baddhamūtrā sarā bhañjī............................||114||
बद्धमूत्रा सरा भञ्जी............................||११४||
🔊 Audio coming soon
bhañjī baddhamūtrā sarā ca|| 114||
Adhikarana SatAvarya~gkuraguNAH (115) · Śloka 115
............................karīraṁ syādabhīrujam| satiktaṁ laghu cakṣuṣyaṁ vr̥ṣyaṁ dōṣatrayapraṇut||115||
............................करीरं स्यादभीरुजम्| सतिक्तं लघु चक्षुष्यं वृष्यं दोषत्रयप्रणुत्||११५||
🔊 Audio coming soon
abhīrujaṁ karīraṁ śatāvaryaṅkuraṁ tat tiktaṁ laghu cakṣuṣyaṁ vr̥ṣyaṁ tridōṣanāśanañca| idamanyatkarīram|| 115||
Adhikarana taNDulIyaguNAH (116) · Śloka 116
taṇḍulīyō himō rūkṣaḥ svādupākarasō laghuḥ| madapittaviṣāsraghnō ....................................||116||
तण्डुलीयो हिमो रूक्षः स्वादुपाकरसो लघुः| मदपित्तविषास्रघ्नो ....................................||११६||
🔊 Audio coming soon
tuṇḍalīyaḥ śītavīryō rūkṣō madhuravipākarasō laghuḥ madādināśanaśca|| 116||
Adhikarana mu~jjAtaguNAH (117) · Śloka 117
.................muñjātaṁ vātapittajit| snigdhaṁ śītaṁ guru svādu br̥ṁhaṇaṁ śukrakr̥t param||117||
................ंउञ्जातं वातपित्तजित्| स्निग्धं शीतं गुरु स्वादु बृंहणं शुक्रकृत् परम्||११७||
🔊 Audio coming soon
muñjātaṁ vātapittanāśanaṁ snigdhatvādiguṇayuktaṁ atyarthaśukrakaraṁ ca| muñjātaḥ kāśmīrēṣu mahōyakaḥ|| 117||
Adhikarana pAlakyAguNAH (118) · Śloka 118
pālakyā picchilā gurvī ślēṣmalā bhēdinī himāḥ||118||
पालक्या पिच्छिला गुर्वी श्लेष्मला भेदिनी हिमाः||११८||
🔊 Audio coming soon
pālakyā picchilatvādiguṇāpañcakayuktā|| 118||
Adhikarana upodikAcu~jcuguNAH (119) · Śloka 119
madaghnyupōdakā cuñcurgrāhī tau pūrvavattathā||119||
मदघ्न्युपोदका चुञ्चुर्ग्राही तौ पूर्ववत्तथा||११९||
🔊 Audio coming soon
upōdakā madanāśinī| `upōdakā mayālī ca suruṅgā pōtakī smr̥tā'| tau tūpōdakācuñcū pūrvavat pālakyāguṇāvityarthaḥ| tathēti samuccayē|| 119||
Adhikarana vidArIguNAH (120) · Śloka 120
vidārī vātapittaghnī mūtralā svādu śītalā| jīvanī br̥ṁhaṇī kaṇṭhyā gurvī vr̥ṣyā rasāyanī||120||
विदारी वातपित्तघ्नी मूत्रला स्वादु शीतला| जीवनी बृंहणी कण्ठ्या गुर्वी वृष्या रसायनी||१२०||
🔊 Audio coming soon
vidārī vātapittanāśanī mūtralā madhurā śītavīryā ca| vidārī śr̥gālikā|| 120||
Adhikarana jIvantIguNAH (121) · Śloka 121
cakṣuṣyā sarvadōṣaghnī jīvantī madhurā himā| śākānāṁ pravarā nyūnā dvitīyā kiñcidēva tu||121||
चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती मधुरा हिमा| शाकानां प्रवरा न्यूना द्वितीया किञ्चिदेव तु||१२१||
🔊 Audio coming soon
jīvantīśākaṁ jīvanatvādiguṇayuktam| yā jīvantī madhurā sā śītavīryā ēvaṁguṇā śākānāṁ ca śrēṣṭhā| dvitīyā amadhurā sā ēbhirēva guṇaiḥ kiñcinyūnā bhavati|| 121||
Adhikarana bhaNDyAditrayaguNAH (122) · Śloka 122
vātapittaharā bhaṇḍī parvaṇī parvapuṣpikā||122||
वातपित्तहरा भण्डी पर्वणी पर्वपुष्पिका||१२२||
🔊 Audio coming soon
bhaṇḍyāditrayaṁ vātapittaharam| bhaṇḍī mañjiṣṭhā| parvapuṣpī nāgadantī|| 122||
Adhikarana kUShmANDAdInAM sAmAnyaguNAH (123) · Śloka 123
kūṣmāṇḍatumbakāliṅgakarkārūrvārutiṇḍiśam| tathā trapusacīnākacirbhiṭaṁ kaphavātakr̥t| bhēdī viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṁ guru||123||
कूष्माण्डतुम्बकालिङ्गकर्कारूर्वारुतिण्डिशम्| तथा त्रपुसचीनाकचिर्भिटं कफवातकृत्| भेदी विष्टम्भ्यभिष्यन्दि स्वादुपाकरसं गुरु||१२३||
🔊 Audio coming soon
kūṣmāṇḍādikaṁ vātaslēṣmakaraṁ, bhēdanaṁ, viṣṭambhakaramabhiṣyandi, srōtaḥsrāvakaṁ, madhurarasavipākaṁ, guru ca| urvāruḥ karkaṭikā|| 123||
Adhikarana kUShmANDaguNAH (124) · Śloka 124
vallīphalānāṁ pravaraṁ kūṣmāṇḍaṁ vātapitājit| bastiśuddhikaraṁ vr̥ṣyaṁ............................||124||
वल्लीफलानां प्रवरं कूष्माण्डं वातपिताजित्| बस्तिशुद्धिकरं वृष्यं............................||१२४||
🔊 Audio coming soon
ētēṣāṁ nirdhārayati- sarvēṣāṁ vallīphalānāṁ kūṣmāṇḍaṁ praśastam| vātapittanāśanaṁ bastiśōdhanaṁ vr̥ṣyañca|| 124||
Adhikarana trapusaguNAH (125) · Śloka 125
..................trapusaṁ tvatimūtralam||125||
..................त्रपुसं त्वतिमूत्रलम्||१२५||
🔊 Audio coming soon
trapusaṁ punaratimūtralam|| 125||
Adhikarana tumbaguNAH (126) · Śloka 126
tumbaṁ rūkṣataraṁ grāhi......................||126||
तुम्बं रूक्षतरं ग्राहि......................||१२६||
🔊 Audio coming soon
tumbamalāvu atyartha rūkṣaṁ saṁgrahaṇaṁ ca|| 126||
Adhikarana avasthABedena kAli~ggAdiguNAH (127) · Śloka 127
.........................kāliṅgōrvārucirbhiṭam| bālaṁ pittaharaṁ śītaṁ vidyāt pakvamathō'nyathā| śīrṇavr̥ntaṁ tu sakṣāraṁ pittalaṁ kaphavātajit| rōcanaṁ dīpanaṁ hr̥dyamaṣṭhīlānāhanullaghu||127||
.........................कालिङ्गोर्वारुचिर्भिटम्| बालं पित्तहरं शीतं विद्यात् पक्वमथोऽन्यथा| शीर्णवृन्तं तु सक्षारं पित्तलं कफवातजित्| रोचनं दीपनं हृद्यमष्ठीलानाहनुल्लघु||१२७||
🔊 Audio coming soon
kāliṅgōrvārucirbhiṭaṁ ca bālamapūrṇarasādi pittaharaṁ śītavīryaṁ ca| pakvamatō bālādviparītam| śīrṇavr̥ntaṁ śīrṇaṁ vr̥ntaṁ vallībandhanasthānaṁ śuṣkaṁ yasya, yatpākamatikramya vartatē tadīṣatkṣāraṁ, pittakaraṁ, vātaślēṣmanāśanaṁ, rucikaraṁ, hr̥dyaṁ, aṣṭhīlāṁ ānāhaṁ ca nāśayati, laghu ca| aṣṭhīlā vakṣyamāṇalakṣaṇā (ni0-11)|| 127||
Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (128) · Śloka 128
mr̥ṇālabisaśālūkaśṟuṅgāṭakakaśērukāḥ| nandīmāṣakakēlūṭakrauñcādanakalōḍyakam| satarūḍhaṁ kadambaṁ ca rūkṣaṁ grāhi himaṁ guru||128||
मृणालबिसशालूकश्रृङ्गाटककशेरुकाः| नन्दीमाषककेलूटक्रौञ्चादनकलोड्यकम्| सतरूढं कदम्बं च रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु||१२८||
🔊 Audio coming soon
mr̥ṇālādikaṁ rūkṣaṁ saṁgrahaṇaṁ, śītavīryaṁ, guru ca| mr̥ṇālaṁ bisāṅkuram| śālūkaṁ padmakandam| kaśērukaṁ prasiddhaṁ madhyadēśē| krauñcādanaṁ kāśmīrēṣu kēbukamanyatra kanāvikam| anakalōḍyaṁ hrasvamutpalaṁ padmabījamanyē| kadambaḥ kandaviśēṣaḥ|| 128||
Adhikarana kalambAdiguNAH (129) · Śloka 129
kalambunālikāmāṣakaṭhiñjarakutumbakam| cillīlaṭvākaniṣpāvakurūṭakagavēdhukāḥ| yātukā sālakalyāṇī śrīparṇī pīluparṇikā| kumārī jīvalōṇīkā yavaśākasuvarcalāḥ| kuṣmāṇḍanīlinī svarcā vr̥kadhūmakalakṣmaṇā| ālūpāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni rālakaḥ| jīvantikañcuñcuparṇīprapunnāṭakubērakam| svādu rūkṣaṁ salavaṇaṁ vātaślēṣmakaraṁ guru| śītalaṁ sr̥ṣṭaviṇmūtraṁ prāyō viṣṭabhya jīryati| svinnaṁ niṣpīḍitarasaṁ snēhāḍhyaṁ nātidōṣalam||129||
कलम्बुनालिकामाषकठिञ्जरकुतुम्बकम्| चिल्लीलट्वाकनिष्पावकुरूटकगवेधुकाः| यातुका सालकल्याणी श्रीपर्णी पीलुपर्णिका| कुमारी जीवलोणीका यवशाकसुवर्चलाः| कुष्माण्डनीलिनी स्वर्चा वृकधूमकलक्ष्मणा| आलूपानि च सर्वाणि तथा सूप्यानि रालकः| जीवन्तिकञ्चुञ्चुपर्णीप्रपुन्नाटकुबेरकम्| स्वादु रूक्षं सलवणं वातश्लेष्मकरं गुरु| शीतलं सृष्टविण्मूत्रं प्रायो विष्टभ्य जीर्यति| स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं नातिदोषलम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
kalambvādikaṁ madhuraṁ, īṣallavaṇaṁ, rūkṣaṁ, vātaślēṣmakaraṁ, guru, śītavīryaṁ, mūtraṁ purīṣaṁ ca sr̥jati bahiḥkṣipati| viṣṭabhyaikasmin jaṭharapradēśē piṇḍībhūya jarāṁ yātīti| prāyōgrahaṇamētēṣāṁ madhyē kēcinnaivaṁsvarūpā iti jñāpanārtham| tēṣāṁ ca paryāyā nighaṇṭujñānāt dēśabhāpāsaṁskaraṇācca kiñcit jñāyantē| kiñcit ucyantē-kalambuḥ kālikā| nālikā kapōtacaraṇā| māṣaṁ gāndhārī, kāśmīrēṣu śilaḥ| cillī taṇḍulīyakaviśēṣaḥ| laṭvākō gugguluḥ| niṣpāvō rājaśimbī| piluparṇikā mūrvā| lōṇikā kāśmīrēṣu lōnārā| yavaśākaḥ kṣārapatrakam, kāśmīrēṣu kōṇīkaḥ| ālūpāni bahuvidhāni dēśēṣūktāni| tāni sarvāṇīha gr̥hyantē| sūpyāni mudgādisasyaparṇāni| lakṣmaṇā madhuyaṣṭī| jīvantikō raktanālō vāstukaḥ| prapunnāṭaḥ cakramardakaḥ| kubērakaḥ kaṭiñjarabhēdaḥ, kōmīrēti kēcit| ētacca sarvaṁ niṣpīḍitarasaṁ, atiśayēna bahusnēhaṁ ca nātyapathyam|| 129||
Adhikarana cillIguNAH (130) · Śloka 130
laghupatrā tu yā cillī sā vāstukasamā matā||130||
लघुपत्रा तु या चिल्ली सा वास्तुकसमा मता||१३०||
🔊 Audio coming soon
sūkṣmapatrā jātyaiva yā cillī sā vāstukasamānaguṇā|
Adhikarana takkArIvaraNayorguNAH (131) · Śloka 131
takkārīvaraṇaṁ svādu satiktaṁ kaphavātajit||131||
तक्कारीवरणं स्वादु सतिक्तं कफवातजित्||१३१||
🔊 Audio coming soon
takkārīvaraṇaṁ ca madhuratiktaṁ, vātaślēṣmanāśanañca| takkārī agnimanthaḥ|| 131||
Adhikarana varShABUkAlaSAkAnAM guNAH (132) · Śloka 132
varṣābhvau kālaśākaṁ ca sakṣāraṁ kaṭu tiktakam| dīpanaṁ bhēdanaṁ hanti garaśōphakaphānilān||132||
वर्षाभ्वौ कालशाकं च सक्षारं कटु तिक्तकम्| दीपनं भेदनं हन्ति गरशोफकफानिलान्||१३२||
🔊 Audio coming soon
varṣābhvau punarnavē kālaśākaṁ ca īṣatkṣāraṁ, rasē ca kaṭukatiktaṁ, agnidīpanaṁ, bhēdanaṁ garādīṁśca nāśayati|| 132||
Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (133) · Śloka 133
dīpanāḥ kaphavātaghnāściribilvāṅkurāḥ sarāḥ||133||
दीपनाः कफवातघ्नाश्चिरिबिल्वाङ्कुराः सराः||१३३||
🔊 Audio coming soon
ciribilvāṅkurāḥ agnidīpanāḥ vātaślēṣmanāśanāḥ sarāśca|
Adhikarana urUbUkalA~ggalyorguNAH (134) · Śloka 134
laghuruṣṇā sarā tiktā sōrubūkā ca lāṅgalī||134||
लघुरुष्णा सरा तिक्ता सोरुबूका च लाङ्गली||१३४||
🔊 Audio coming soon
urubūkaṁ lāṅgalī ca laghunī, uṣṇavīryē, sarē tiktē ca| ūrūbūkaṁ raktairaṇḍaḥ| lāṅgalī indrapuṣpikā||134||
Adhikarana tilavetasayorguNAH (135) · Śloka 135
vātalau kaṭutiktāmlau bhēdinau tilavētasau||135||
वातलौ कटुतिक्ताम्लौ भेदिनौ तिलवेतसौ||१३५||
🔊 Audio coming soon
tilavētasapatrē vātalē, rasē kaṭukatiktāmlē bhēdanē ca||135||
Adhikarana pa~jcA~ggulaguNAH (136) · Śloka 136
tadvatpañcāṅgulō...................||136||
तद्वत्पञ्चाङ्गुलो...................||१३६||
🔊 Audio coming soon
tadvattilavētsaguṇaḥ pañcāṅulaḥ śuklairaṇḍaḥ| tasya patrē śākatvam||136||
Adhikarana vaMSakarIraguNAH (137) · Śloka 137
.............vaṁśakarīrāstu vidāhinaḥ| vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭupākāḥ kaphāpahāḥ||137||
.............वंशकरीरास्तु विदाहिनः| वातपित्तकरा रूक्षाः कटुपाकाः कफापहाः||१३७||
🔊 Audio coming soon
vaṁśakarīrāḥ vaṁśāṅkurāḥ, vidāhinaḥ, vātapittakarāḥ, rūkṣā, vipākē kaṭukāḥ, kaphanāśanāśca||137||
Adhikarana bilvAdi SAkatrayaguNAH (138) · Śloka 138
bilvarāsnābalāśākaṁ vātaghnamatisārajit||138||
बिल्वरास्नाबलाशाकं वातघ्नमतिसारजित्||१३८||
🔊 Audio coming soon
bilvādiśākatrayaṁ vātanāśanamatīsāranāśanaṁ ca||138||
Adhikarana vatsAdanyAdiguNAH (139) · Śloka 139
vāyuṁ vatsādanī hanyāt kaphaṁ gaṇḍīracitrakau||139||
वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ||१३९||
🔊 Audio coming soon
vatsādanī vāyuṁ nāśayāti| vatsādanī kacēyakaḥ| gaṇḍīracitrakaśākau kaphaṁ nāśayataḥ|| 139||
Adhikarana pattUraguNAH (140) · Śloka 140
pattūrō dīpanastiktaḥ plīhārśaḥkaphavātajit||140||
पत्तूरो दीपनस्तिक्तः प्लीहार्शःकफवातजित्||१४०||
🔊 Audio coming soon
pattūrō dīpanādīguṇayuktaḥ 'matsyākakṣakastu pattūraḥ patrajaḥ priya ityapi'|| 140||
Adhikarana kAsamardaguNAH (141) · Śloka 141
krimikāsakaphōtklēdānkāsamardō jayētsaraḥ||141||
क्रिमिकासकफोत्क्लेदान्कासमर्दो जयेत्सरः||१४१||
🔊 Audio coming soon
kāsamardakaḥ saraḥ, krimyādīṁśca nāśayati| utklēdaḥ srōtasāṁ mālinyēnārdratvam|| 141||
Adhikarana kausumBaSAkaguNAH (142) · Śloka 142
rūkṣōṣṇamamlaṁ kausumbhaṁ guru pittakaraṁ saram||142||
रूक्षोष्णमम्लं कौसुम्भं गुरु पित्तकरं सरम्||१४२||
🔊 Audio coming soon
kusumbhaśākaṁ rūkṣaṁ, uṣṇavīryaṁ, guru, pittakaraṁ, sarañca|
Adhikarana sArShapashAkaguNAH (143) · Śloka 143
sakṣāraṁ madhuraṁ snigdhamuṣṇaṁ guru ca sārṣapam| śākānāmavaraṁ baddhaviṇmūtraṁ sarvadōṣakr̥t||143||
सक्षारं मधुरं स्निग्धमुष्णं गुरु च सार्षपम्| शाकानामवरं बद्धविण्मूत्रं सर्वदोषकृत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
sārṣapaṁ śākaṁ, īṣatkṣāraguṇayuktaṁ, madhuratvādiyuktaṁ, śākānāṁ cāvaramaśrēṣṭhaṁ, mūtraṁ viśaṁ ca badhnāti, tridōṣakarañca|| 143||
Adhikarana avasthAdiBedena mUlakaguNAH (144) · Śloka 144
yadbālamavyaktarasaṁ kiñcitkṣāraṁ satiktakam| tanmūlakaṁ dōṣaharaṁ laghu sōṣṇaṁ niyacchati| gulmakāsakṣayaśvāsavraṇanētragalāmayān| svarāgnisādōdāvartapīnasāṁśca mahatpunaḥ| gurūṣṇakaṭukaṁ svādu vipākaṁ sarvadōṣakr̥t| gurvabhiṣyandi ca snigdhasiddhaṁ tadapi vātajit| vātaślēṣmaharaṁ śuṣkaṁ sarvamāmaṁ tu dōṣalam||144||
यद्बालमव्यक्तरसं किञ्चित्क्षारं सतिक्तकम्| तन्मूलकं दोषहरं लघु सोष्णं नियच्छति| गुल्मकासक्षयश्वासव्रणनेत्रगलामयान्| स्वराग्निसादोदावर्तपीनसांश्च महत्पुनः| गुरूष्णकटुकं स्वादु विपाकं सर्वदोषकृत्| गुर्वभिष्यन्दि च स्निग्धसिद्धं तदपि वातजित्| वातश्लेष्महरं शुष्कं सर्वमामं तु दोषलम्||१४४||
🔊 Audio coming soon
bālaṁ sūkṣmaṁ tridōṣanāśanaṁ, laghu, kiñciduṣṇavīryaṁ, gulmādīśca nāśayati| kīdr̥gbālamityuktamata āha- yadbālamavyaktarasamasphuṭamādhuryādi, īṣatkṣāraṁ kṣāraṁ jihvādivaiṣadyakr̥t, kiñcidvyaktatiktatvañca| ēvaṁvidhaṁ sūkṣmaṁ mūlakamēvaṁguṇayuktam| athaṁ jātiviśēṣaḥ| tathā ca bālamūlakasya kandamūlakabījadēśakālasaṁsthānapariṇativiśēṣādbhinnajātīyatvaṁ prasiddhamēva kāśmīrēṣu| mahatpunaḥ sthūlaṁ, mūlakaṁ, gurūṣṇavīryaṁ, rasē kaṭukaṁ, vipākē madhuraṁ, tridōṣakarañca| tadēvaṅguṇayuktamapi ghr̥tamāsādinā siddhaṁ gurvābhiṣyandi vātajicca| śuṣkaṁ ca mahadapi mūlakaṁ vātaślēṣmaharam| sarvaṁ ca mūlakaṁ bālañca mahacca śuṣkam ārdraṁ cāmamanagnipakvaṁ sadōṣakr̥ddēhasyāpathyatvāt| dōṣadhātvādīnāmutklēśaprāyapariṇāmakaraṁ ca| agnisiddhaṁ tu yathāsvarūpamuktam|| 144||
Adhikarana piNDAlukaguNAH (145) · Śloka 145
kaṭūṣṇō vātakaphahā piṇḍāluḥ pittavardhanaḥ||145||
कटूष्णो वातकफहा पिण्डालुः पित्तवर्धनः||१४५||
🔊 Audio coming soon
piṇḍāluḥ rasē kaṭukaḥ, vīryē uṣṇaḥ, vātaślēṣmanāśanaḥ pittavardhanaśca|| 145||
Adhikarana kuTherAdiguNAH (haritavargaH) (146) · Śloka 146
kuṭhēraśigrusurasasumukhāsuribhūstr̥ṇāḥ| dhānyatumburuśailēyayavānī śr̥ṅgivērakāḥ| parṇāsō gr̥ñjanō'jājī jīrakaṁ gajapippalī| phaṇirjārjakajambīrakharāhvākālamālikāḥ| dīpyakaḥ kṣavakadvīpibastagandhādi baddhaviṭ| rasē pākē ca kaṭukaṁ dōṣōtklēśakaraṁ laghu| vidāhi rūkṣatīkṣṇōṣṇaṁ dr̥kśukrakrimināśanam| vargō haritakākhyō'yamupadaṁśēṣu yujyatē| vāsanō vyañjanānāṁ ca hr̥dyō dīpanarōcanaḥ||146||
कुठेरशिग्रुसुरससुमुखासुरिभूस्तृणाः| धान्यतुम्बुरुशैलेययवानी शृङ्गिवेरकाः| पर्णासो गृञ्जनोऽजाजी जीरकं गजपिप्पली| फणिर्जार्जकजम्बीरखराह्वाकालमालिकाः| दीप्यकः क्षवकद्वीपिबस्तगन्धादि बद्धविट्| रसे पाके च कटुकं दोषोत्क्लेशकरं लघु| विदाहि रूक्षतीक्ष्णोष्णं दृक्शुक्रक्रिमिनाशनम्| वर्गो हरितकाख्योऽयमुपदंशेषु युज्यते| वासनो व्यञ्जनानां च हृद्यो दीपनरोचनः||१४६||
🔊 Audio coming soon
kuṭhērādikaṁ bastagandhāntaṁ harita ēvōpayōgāddharitavarga ēvōcyatē| ādigrahaṇādanyēṣāmēvaṁ rasādiyuktānāmēvaṁyōgavatāṁ grahaṇam| asya cānagnipakvasyōpayōgē guṇaviśēṣaprādurbhāvaḥ| kuṭhērādikaṁ haritakaṁ viśaṁ purīṣaṁ badhnāti grathayati| rasē vipākē ca kaṭukam| dōṣān vātādīnutklēśayati, yatkiñcitkōpayan sthānāccālayati tadutklēśakaram| laghu, vidāhi, rūkṣaṁ, uṣṇavīryaṁ, tīkṣṇaṁ, dr̥gādināśanaṁ ca| ayaṁ ca kuṭhērādiryō haritakākhyō varga upadaṁśēṣu yujyatē| upadaṁśō yēna sahānnaṁ bhōktuṁ yujyatē| vyañjanānāṁ ca nānāvidhānāṁ bhōjanōpayōgināṁ vāsanaḥ saugandhyādikaraḥ, hr̥dyō'gnidīpanō rōcanaśca| kuṭhērakaḥ vaikuṇṭhakaḥ| śigruḥ saubhāñjanam| sumukhaḥ kaṭupatrakaḥ| āsurī rājikā| phaṇirjakaḥ phaṇī| arjakaḥ jātyā sūkṣmapatraḥ| jambīraḥ kharapatraḥ, kāśmīrēṣu tumburuḥ| kharāhvā hastimayūrakaḥ| kālamālaḥ kr̥ṣṇakuṭhērakam| dīpyakaḥ ajamōdaḥ|| 146||
Adhikarana surasasumuKadhAnakAnAM guNAH (147) · Śloka 147
hidhmākāsaviṣaśvāsapārśvarukpūtigandhahā| surasaḥ sumukhaḥ śōphagandhahā dhānakā punaḥ| kaṣāyatiktamadhurā mūtralā na ca pittakr̥t||147||
हिध्माकासविषश्वासपार्श्वरुक्पूतिगन्धहा| सुरसः सुमुखः शोफगन्धहा धानका पुनः| कषायतिक्तमधुरा मूत्रला न च पित्तकृत्||१४७||
🔊 Audio coming soon
surasastu hidhmādīnnāśayati| sumukhaḥ śvayathudurgandhau nāśayati| dhānakā rasē kaṣāyatiktamadhurā, mūtrakarī pittañca na karōti|
Adhikarana KarAhvacitrakayorguNAH (148) · Śloka 148
kharāhvā bastiśūlaghnī citrakō dīpanaḥ param||148||
खराह्वा बस्तिशूलघ्नी चित्रको दीपनः परम्||१४८||
🔊 Audio coming soon
kharāhvā bastiśūlaṁ nāśayati| citrakō'tyarthamagnidīpanaḥ|
Adhikarana lashunaguNAH (149) · Śloka 149
patrē sakṣāramadhurō madhyē madhurapicchilaḥ| tīkṣṇōṣṇō laśunaḥ kandē kaṭupākarasaḥ saraḥ| hr̥dyaḥ kēśyaḥ gururbr̥ṣyaḥ snigdhō rōcanadīpanaḥ| bhagnasandhānakr̥d balyō raktapittapradūṣaṇaḥ| kilāsakuṣṭhagulmārśīmēhakrimikaphānilān| sahidhmāpīnasaśvāsakāsān hanti rasāyanam||149||
पत्रे सक्षारमधुरो मध्ये मधुरपिच्छिलः| तीक्ष्णोष्णो लशुनः कन्दे कटुपाकरसः सरः| हृद्यः केश्यः गुरुर्बृष्यः स्निग्धो रोचनदीपनः| भग्नसन्धानकृद् बल्यो रक्तपित्तप्रदूषणः| किलासकुष्ठगुल्मार्शीमेहक्रिमिकफानिलान्| सहिध्मापीनसश्वासकासान् हन्ति रसायनम्||१४९||
🔊 Audio coming soon
laśunaḥ patrē īṣatkṣārō, madhurarasaśca| madhyē patrātkaṭhinē bhāgē madhurarasaḥ picchilaśca| kandē mūlē tīkṣṇōṣṇavīryō, rasē vipākē ca kaṭukaḥ, sarō hr̥dyaḥ kēśyatvādiguṇayuktaḥ, kilāsādīṁśca nāśayati| kilāsaḥ śvitraḥ| rasāyanamiva rasāyanaṁ dēhahitam|
Adhikarana palANDuguNAH (150) · Śloka 150
palāṇḍustadguṇairnyūnō vipākē madhurastu saḥ| kaphaṁ karōti nō pittaṁ kēvalānilanāśanaḥ||150||
पलाण्डुस्तद्गुणैर्न्यूनो विपाके मधुरस्तु सः| कफं करोति नो पित्तं केवलानिलनाशनः||१५०||
🔊 Audio coming soon
palāṇḍustadguṇairlaśunaguṇairnyūnaḥ hīnaḥ vipākē tu madhuraṁ karōti pittaṁ na karōtīti sambandhaḥ| na karōtīti pittaṁ na vināśayatīti tātparyārthaḥ| vātaṁ ca kēvalamanyadōṣāsaṁsr̥ṣṭaṁ nāśayati|| 150||
Adhikarana sUraNabhUkandayorguNAH (151) · Śloka 151
dīpanaḥ sūraṇō rūcyaḥ kaphaghnō viśadō laghuḥ| viśēṣādarśasāṁ pathyō bhūkandastvatidōṣalaḥ||151||
दीपनः सूरणो रूच्यः कफघ्नो विशदो लघुः| विशेषादर्शसां पथ्यो भूकन्दस्त्वतिदोषलः||१५१||
🔊 Audio coming soon
sūraṇō'gnidīptirucikaraḥ, ślēṣmanāśanō viśadō laghuḥ, arśasāmatipathyaśca| bhūkandō'tyarthaṁ tridōṣakaraḥ| sa ca prasiddhaḥ|| 151||
Adhikarana shAkAnAM patrapuShpAdikrameNa yathottaraM gurutvam (152) · Śloka 152
patrē puṣpē phalē nālē kandē ca gurutā kramāt||152||
पत्रे पुष्पे फले नाले कन्दे च गुरुता क्रमात्||१५२||
🔊 Audio coming soon
patrādīnāñca śākaharitakayōgyakramādyathōttaraṁ gurutvam| patraśākaṁ tāvatprathamamanapēkṣya guru, tataḥ puṣpaśākaṁ, tataḥ phalaśākaṁ, tatō nālaśākaṁ, tataśca kandaśākam ityēvaṁ haritakēṣu gurutvaṁ vijñēyam| atrāpyutsargāpavādōpr̥baṁhakavacanādikaṁ cintyam| atra śākānāṁ haritakānāṁ ca yēṣāṁ nāmāni nōktāni tēṣāṁ dēśabhāṣādividbhyō'dhigamyāpabhraṁśasaṁskārādupayōgaviśēṣācca jñātavyāni|| 152||
Adhikarana varAvaraSAkam (153) · Śloka 153
varā śākēṣu jīvantī sārṣapāstvavarāḥ param||153||
वरा शाकेषु जीवन्ती सार्षपास्त्ववराः परम्||१५३||
🔊 Audio coming soon
subōdham| iti śākavargaḥ|| 153||
Adhikarana (6) PalavargaH drAkShAguNAH (154) · Śloka 154
drākṣā phalōttamā vr̥ṣyā cakṣuṣyā sr̥ṣṭamūtraviṭ| svādu pākarasā snigdhā sakaṣāyā himā guruḥ| nihantyanilapittāsratiktāsyatvamadātyayān| tr̥ṣṇākāsajvaraśvāsasvarabhēdakṣatakṣayān||154||
द्राक्षा फलोत्तमा वृष्या चक्षुष्या सृष्टमूत्रविट्| स्वादु पाकरसा स्निग्धा सकषाया हिमा गुरुः| निहन्त्यनिलपित्तास्रतिक्तास्यत्वमदात्ययान्| तृष्णाकासज्वरश्वासस्वरभेदक्षतक्षयान्||१५४||
🔊 Audio coming soon
phalānyucyantē| tēṣāṁ ca drākṣā śrēṣṭhā| ataḥ saivādau gr̥hyatē| drākṣā sarvaphalānāmuttamā, vr̥ṣyatvādiguṇayuktā, laghuḥ, anilapittādīṁśca nāśayati| sakaṣāyā mādhuryātsvalpaṁ kaṣāyatvaṁ tatrāstītyarthaḥ|| 154||
Adhikarana dADimaguNAH (155) · Śloka 155
udriktapittāñjayati tridōṣān svādu dāḍimam| pittāvirōdhi nātyuṣṇamamlaṁ vātakaphāpaham| sarvaṁ hr̥dyaṁ laghuḥ snigdhaṁ grāhi rōcanadīpanam||155||
उद्रिक्तपित्ताञ्जयति त्रिदोषान् स्वादु दाडिमम्| पित्ताविरोधि नात्युष्णमम्लं वातकफापहम्| सर्वं हृद्यं लघुः स्निग्धं ग्राहि रोचनदीपनम्||१५५||
🔊 Audio coming soon
svādu madhuraṁ dāḍimamadhikapittaṁ sannipātaṁ nāśayati| amlaṁ dāḍimaṁ na pittē viruddhaṁ, nāti cōṣṇavīryaṁ, vātaślēṣmanāśanaṁ ca| sarvaṁ dāḍimaṁ madhuramamlam madhurāmlaṁ ca hr̥dyatvādiguṇayuktam|
Adhikarana kadalyAdiphalAnAM sAmAnyaguNAH (156) · Śloka 156
mōcakharjūrapanasanālikēraparuṣakam| āmrātatālakāśmaryarājādanamadhūkajam| sauvīrabadarāṅkōlaphalguślēṣmātakōdbhavam| vātāmābhiṣukākṣōḍamukūlakanikōcakam| urumāṇaṁ priyālaṁ ca br̥ṁhaṇaṁ guruśītalam| dāhakṣatakṣayaharaṁ raktapittaprasādanam| svādu pākarasaṁ snigdhaṁ viṣṭambhi kaphaśukrakr̥t||156||
मोचखर्जूरपनसनालिकेरपरुषकम्| आम्राततालकाश्मर्यराजादनमधूकजम्| सौवीरबदराङ्कोलफल्गुश्लेष्मातकोद्भवम्| वातामाभिषुकाक्षोडमुकूलकनिकोचकम्| उरुमाणं प्रियालं च बृंहणं गुरुशीतलम्| दाहक्षतक्षयहरं रक्तपित्तप्रसादनम्| स्वादु पाकरसं स्निग्धं विष्टम्भि कफशुक्रकृत्||१५६||
🔊 Audio coming soon
mōcādi priyālāntaṁ br̥ṁhaṇatvādiguṇayuktam| mōcaṁ kadalīphalam| āmrātakaṁ pītanakam| rājādanaṁ vānarapriyam| sauvīraṁ karṇīkabadaram| kṣataḥ uraḥkṣataḥ| kṣayō dhātukṣayaḥ|| 156||
Adhikarana nAlikeraguNAH,kadalIPalaguNAH,rAjAdanaPalaguNAH (157) · Śloka 157
nālikēraṁ guru snigdhaṁ pittaghnaṁ svādu śītalam| balamāṁsakaraṁ hr̥dyaṁ br̥ṁhaṇaṁ bastiśōdhanam| mōcaṁ svādurasaṁ prōktaṁ kaṣāyaṁ nātiśītalam| raktapittaharaṁ vr̥ṣyaṁ rucyaṁ ślēṣmakaraṁ guru| snigdhaṁ svādu kaṣāyaṁ ca rājādanaphalaṁ guru||157||
नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम्| बलमांसकरं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम्| मोचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम्| रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु| स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु||१५७||
🔊 Audio coming soon
subōdham|| 157||
Adhikarana tAlaPalakASmarIPalaguNAH (158) · Śloka 158
phalaṁ tu pittalaṁ tālaṁ saraṁ kāśmaryajaṁ himam| śakr̥nmūtravibandhaghnaṁ kēśyaṁ mēdhyaṁ rasāyanam||158||
फलं तु पित्तलं तालं सरं काश्मर्यजं हिमम्| शकृन्मूत्रविबन्धघ्नं केश्यं मेध्यं रसायनम्||१५८||
🔊 Audio coming soon
tālaṁ phalaṁ pittalaṁ saraṁ ca| kāśmaryajaṁ himādiguṇam|
Adhikarana madhUrakabadaraPalayorguNAH (159) · Śloka 159
madhūkajamahr̥dyaṁ tu badaraṁ saraṇātmakam||159||
मधूकजमहृद्यं तु बदरं सरणात्मकम्||१५९||
🔊 Audio coming soon
madhūkaphalamahr̥dyam| badaraṁ saraṇaśīlam|| 159||
Adhikarana vAtAmAdiguNAH (160) · Śloka 160
vātāmādyuṣṇavīryaṁ tu kaphapittakaraṁ saram||160||
वातामाद्युष्णवीर्यं तु कफपित्तकरं सरम्||१६०||
🔊 Audio coming soon
vātāmādīnāṁ guṇaviśēṣapradarśanaparaṁ nirddhāraṇam| vātāmādikaṁ pittaślēṣmakaramatyarthamuṣṇaṁ ca vātaharaṁ snigdhaṁ ca|| 160||
Adhikarana priyAlaguNAH (161) · Śloka 161
paraṁ vātaharaṁ snigdhamanuṣṇaṁ tu priyālajam||161||
परं वातहरं स्निग्धमनुष्णं तु प्रियालजम्||१६१||
🔊 Audio coming soon
priyālaphalasya śītavīryatvāpavādōṣṇatvaśaṅkāyāmidamucyatē- anuṣṇamiti|| 161||
Adhikarana priyAlamajjakolamajjayorguNAH (162) · Śloka 162
priyālamajjā madhurō vr̥ṣyaḥ pittānilāpahaḥ| kōlamajjā guṇaistadvattr̥ṭchardiḥ kāsajicca saḥ||162||
प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः| कोलमज्जा गुणैस्तद्वत्तृट्छर्दिः कासजिच्च सः||१६२||
🔊 Audio coming soon
priyālamajjā priyālabījam| tacca madhuratvādiguṇayuktam| badaramajjā guṇaistadvat priyālamajjavat| badarasya tu viśēṣaḥ tr̥ḍādināśakatvam|| 162||
Adhikarana tindukAdInAM sAmAnyaguNAH (163) · Śloka 163
tindukāśmantakāsīnaphalinī bimbitōdanam| ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgērudhavadhanvanam| śvētapākakapitthāni siñcatī bhavyajāmbavam| kṣīrivr̥kṣabhavaṁ bījaṁ pauṣkaraṁ kaphapittajit| kaṣāyamadhuraṁ rūkṣaṁ śītalaṁ guru lēkhanam| vibandhādhmānajananaṁ stambhanaṁ vātakōpanam||163||
तिन्दुकाश्मन्तकासीनफलिनी बिम्बितोदनम्| टङ्काश्वकर्णबकुलगाङ्गेरुधवधन्वनम्| श्वेतपाककपित्थानि सिञ्चती भव्यजाम्बवम्| क्षीरिवृक्षभवं बीजं पौष्करं कफपित्तजित्| कषायमधुरं रूक्षं शीतलं गुरु लेखनम्| विबन्धाध्मानजननं स्तम्भनं वातकोपनम्||१६३||
🔊 Audio coming soon
tindukādi puṣkarabījāntaṁ kaphapittajitvādiguṇayuktam| siñcatī kāśmīrēṣu vr̥kṣabadarī| sā ca madhurā| puṣkarabījasyānagnipakvasyōpayōgē phalaguṇatvam| kṣīrivr̥kṣā yē śastrādikṣatāḥ kṣīraṁ sravanti| vibandhaḥ srōtōbhirdōṣādīnāmavahanam|| 163||
Adhikarana kapitthaguNAH (164) · Śloka 164
kapitthamāmaṁ kaṇṭhaghnaṁ kaṣāyāmlaṁ tridōṣakr̥t| pakvaṁ rucyaṁ kaṣāyāmlaṁ svādu hidhmāvamipraṇut| dōṣaghnaṁ ṣāḍavāriṣṭarāgayuktiṣu pūjitam| viṣaghnamubhayaṁ grāhi kapitthānyēvamādiśēt||164||
कपित्थमामं कण्ठघ्नं कषायाम्लं त्रिदोषकृत्| पक्वं रुच्यं कषायाम्लं स्वादु हिध्मावमिप्रणुत्| दोषघ्नं षाडवारिष्टरागयुक्तिषु पूजितम्| विषघ्नमुभयं ग्राहि कपित्थान्येवमादिशेत्||१६४||
🔊 Audio coming soon
kapitthamāmamapakvaṁ svaranāśanaṁ, rasē kaṣāyāmlaṁ, tridōṣakaraṁ ca| pakvaṁ rucikaraṁ, rasē ca kaṣāyāmlaṁ, madhuraṁ hidhmācchardināśanaṁ, tridōṣaghnaṁ, ṣāḍavādiyōjanāsu ca pūjitam| ubhayamāmaṁ pakvaṁ ca viṣanāśanaṁ saṁgrahaṇaṁ ca| ēvaṁ kapitthānyādiśēt| rasaviśēṣēṇa nānāvidhāni kapitthāni sambhavanti| tānyanayā diśā kalpayēdityarthaḥ| tēna kaṣāyāmlaṁ sadaivāmakapitthaguṇaṁ, mādhuryānuviddhaṁ tathaiva pakvaguṇamiti|| 164||
Adhikarana si~jcitikAPalaguNAH (165) · Śloka 165
br̥ṁhaṇaṁ vātapittaghnaṁ snigdhaṁ siñcitikāphalam||165||
बृंहणं वातपित्तघ्नं स्निग्धं सिञ्चितिकाफलम्||१६५||
🔊 Audio coming soon
siñcitikāphalaṁ br̥ṁhaṇatvādiguṇayuktam|| 165||
Adhikarana BavyajAmbavakShIrivRukShaPalaguNAH (166) · Śloka 166
bhavyaṁ viśadamamlañca jāmbavaṁ tvativātalam| viṣṭambhakr̥dakaṇṭhyaṁ ca sāmlantu kṣīrivr̥kṣajam||166||
भव्यं विशदमम्लञ्च जाम्बवं त्वतिवातलम्| विष्टम्भकृदकण्ठ्यं च साम्लन्तु क्षीरिवृक्षजम्||१६६||
🔊 Audio coming soon
bhavyamamlaṁ saviśadaṁ ca| jāmbavamativātakaraṁ, viṣṭambhakaraṁ svaraghnaṁ ca, kṣīrivr̥kṣaphalaṁ sāmlamīṣadamlam|| 166||
Adhikarana akShakIPalaguNAH (167) · Śloka 167
pittaślēṣmaghnamamlaṁ ca vātalaṁ cākṣakīphalam||167||
पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षकीफलम्||१६७||
🔊 Audio coming soon
akṣakīphalaṁ pittaślēṣmanāśanaṁ amlarasaṁ, vātalaṁ ca|
Adhikarana AmraguNAHsahakArarasaguNAH (168) · Śloka 168
bālaṁ kaṣāyakaṭvamlaṁ rūkṣaṁ vātāsrapittakr̥t| sampūrṇamāmramamlaṁ tu raktapittakaphapradam| svādu sāmlaṁ guru snigdhaṁ mārutaghnamapittalam| hr̥dyaṁ paryāgataṁ ślēṣmamāṁsaśukrabalapradam| sahakārarasō hr̥dyaḥ surabhiḥ snigdharōcanaḥ| dīpanaḥ pittavātaghnaḥ śukraśōṇitaśuddhikr̥t||168||
बालं कषायकट्वम्लं रूक्षं वातास्रपित्तकृत्| सम्पूर्णमाम्रमम्लं तु रक्तपित्तकफप्रदम्| स्वादु साम्लं गुरु स्निग्धं मारुतघ्नमपित्तलम्| हृद्यं पर्यागतं श्लेष्ममांसशुक्रबलप्रदम्| सहकाररसो हृद्यः सुरभिः स्निग्धरोचनः| दीपनः पित्तवातघ्नः शुक्रशोणितशुद्धिकृत्||१६८||
🔊 Audio coming soon
āmraṁ cūtaṁ bālamasampūrṇasvarūpaṁ rasē kaṣāyakaṭukāmlaṁ, rūkṣaṁ, vātāsrapittakaraṁ ca| paryāgatamatikrāntapākaṁ svādu sāmlaṁ madhurāmlarasaṁ, guru, snigdhaṁ, vātaṁ nāśayati, pittaṁ ca na karōti, hr̥dyaṁ, ślēṣmādikaraṁ ca| sahakārākhyādrasa āmrādēva niṣkāsyatē| atō'trōcyatē| sahakārarasō hr̥dyatvādiguṇayuktaḥ|| 168||
Adhikarana lavalIPalaguNAH (169) · Śloka 169
kaṣāyaṁ rōcanaṁ hr̥dyaṁ vātalaṁ lavalīphalam||169||
कषायं रोचनं हृद्यं वातलं लवलीफलम्||१६९||
🔊 Audio coming soon
lavalīphalaṁ kaṣāyarasaṁ rōcanatvādiguṇayuktam|| 169||
Adhikarana bilvaguNAH (170) · Śloka 170
gurvagnisādakr̥dbilvaṁ dōṣalaṁ pūtimārutam| pakvaṁ bālaṁ punastīkṣṇaṁ pittalaṁ laghudīpanam| vātaślēṣmaghnamuṣṇaṁ ca snigdhaṁ grāhyubhayaṁ param||170||
गुर्वग्निसादकृद्बिल्वं दोषलं पूतिमारुतम्| पक्वं बालं पुनस्तीक्ष्णं पित्तलं लघुदीपनम्| वातश्लेष्मघ्नमुष्णं च स्निग्धं ग्राह्युभयं परम्||१७०||
🔊 Audio coming soon
bilvaṁ guru, agnisādakaraṁ, tridōṣakaraṁ, pūtimārutaṁ ca| pūtiguṇaṁ durgandhakaraṁ ca mārutamudgārādau karōtītyēvaṁguṇaṁ pakvaṁ bilvam| bālaṁ punarapakvaṁ tīkṣṇatvādiguṇayuktam| ubhayaṁ bālaṁ pakvaṁ ca snigdhaṁ paramatyarthaṁ ca saṁgrahaṇam|| 170||
Adhikarana vRukShAmlakoSAmrayorguNAH (171) · Śloka 171
vr̥kṣāmlaṁ grāhi rūkṣōṣṇaṁ laghu dīpanarōcanam| vātaślēṣmaharaṁ kiñcidūnaṁ kōśāmlajaṁ tataḥ||171||
वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं लघु दीपनरोचनम्| वातश्लेष्महरं किञ्चिदूनं कोशाम्लजं ततः||१७१||
🔊 Audio coming soon
vr̥kṣāmlaṁ tintiṇīkaṁ saṁgrahaṇatvādiguṇayuktam|kōśāmrajaṁ phalaṁ tathāvr̥kṣāmlaguṇaiḥkiñcidūnam||171||
Adhikarana kara~jjaPalaguNAH (172) · Śloka 172
phalaṁ karañjaṁ viṣṭambhi pittaślēṣmāvirōdhi ca||172||
फलं करञ्जं विष्टम्भि पित्तश्लेष्माविरोधि च||१७२||
🔊 Audio coming soon
karañjaphalaṁ viṣṭambhi, pittaślēṣmaṇi ca na viruddham|| 172||
Adhikarana SamIPalaguNAH (173) · Śloka 173
gurūṣṇamadhuraṁ rūkṣaṁ kēśaghnaṁ ca śamīphalam||173||
गुरूष्णमधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्||१७३||
🔊 Audio coming soon
śamīphalaṁ madhuraṁ, rūkṣaṁ, kēśaghnaṁ, gurūṣṇavīryaṁ ca|| 173||
Adhikarana pIluPalaguNAH (174) · Śloka 174
kaṭupākarasaṁ pīlu tīkṣṇōṣṇaṁ bhēdi pittalam| krimi gulmōdaragaraplīhārśaḥ kaphavātajit| satiktaṁ svādu yatpīlu nātyuṣṇaṁ tattridōṣajit||174||
कटुपाकरसं पीलु तीक्ष्णोष्णं भेदि पित्तलम्| क्रिमि गुल्मोदरगरप्लीहार्शः कफवातजित्| सतिक्तं स्वादु यत्पीलु नात्युष्णं तत्त्रिदोषजित्||१७४||
🔊 Audio coming soon
pīluphalaṁ pākē rasē ca kaṭukaṁ, tīkṣṇatvādiguṇayuktam, krimyādīnnāśayati| madhuramīṣattiktaṁ ca jātyā yat pīlu tat nātyuṣṇavīryaṁ, tridōṣaghnaṁ ca|| 174||
Adhikarana nIpAdiPalAnAM guNAH (175) · Śloka 175
nīpaṁ śatākṣikaṁ prācīnāgaraṁ tr̥ṇaśūlyajam| asmādalpāntaraguṇamēṅgudaṁ savikaṅkatam||175||
नीपं शताक्षिकं प्राचीनागरं तृणशूल्यजम्| अस्मादल्पान्तरगुणमेङ्गुदं सविकङ्कतम्||१७५||
🔊 Audio coming soon
nīpādivikaṅkatāntaṁ phalamasmāt satiktasvādupīlutō'lpāntaraguṇaṁ stōkaguṇamityarthaḥ| nīpō dhūlikadambaḥ prācīnāgarakamāmalakasadr̥śaṁ kr̥ṣṇalōhitam|| 175||
Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (176) · Śloka 176
tvaktiktakaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vātajit| br̥ṁhaṇaṁ madhuraṁ māṁsaṁ vātapittaharaṁ guru| laghu tatkēsaraṁ kāsaśvāsahidhmāmadātyayān| asyaśōṣānilaślēṣmavibandhacchardyarōcakān| gulmōdarārśaḥśūlāni mandāgnitvaṁ ca nāśayēt||176||
त्वक्तिक्तकटुका स्निग्धा मातुलुङ्गस्य वातजित्| बृंहणं मधुरं मांसं वातपित्तहरं गुरु| लघु तत्केसरं कासश्वासहिध्मामदात्ययान्| अस्यशोषानिलश्लेष्मविबन्धच्छर्द्यरोचकान्| गुल्मोदरार्शःशूलानि मन्दाग्नित्वं च नाशयेत्||१७६||
🔊 Audio coming soon
mātultṅgaphalasya tvak rasē tiktakaṭukā, snigdhā vātanāśinī ca| māṁsaṁ tvacō'ntaḥ br̥ṁhaṇaṁ, madhuraṁ, vātapittaharaṁ guru ca| tasya mātuluṅgasya kēsaramantarmāṁsabhavaṁ laghu kāsādīṁśca nāśayati (su0sū0-46/149-152)|| 176||
Adhikarana bhallAtakaguNAH (177) · Śloka 177
bhallātakasya tvaṅmāṁsa br̥ṁhaṇaṁ svādu śītalam| tadasthyagnisamaṁ mēdhyaṁ kaphavātaharaṁ param||177||
भल्लातकस्य त्वङ्मांस बृंहणं स्वादु शीतलम्| तदस्थ्यग्निसमं मेध्यं कफवातहरं परम्||१७७||
🔊 Audio coming soon
bhallātakasya tvak, māṁsaṁ ca br̥ṁhaṇatvādiguṇayuktam| tasya cāsthi taikṣṇyēnāgnisamaṁ, mēdhāyai hitamatyarthaṁ vātaślēṣmaharam|| 177||
Adhikarana pArAvatArukayorguNAH (178) · Śloka 178
svādvamlaṁ śītamuṣṇañca dvidhā pārāvataṁ guru| rucyamatyagniśamanaṁ rucyaṁ madhuramārukam| pakvamāśu jarāṁ yāti nātyuṣṇaṁ guru dōṣalam||178||
स्वाद्वम्लं शीतमुष्णञ्च द्विधा पारावतं गुरु| रुच्यमत्यग्निशमनं रुच्यं मधुरमारुकम्| पक्वमाशु जरां याति नात्युष्णं गुरु दोषलम्||१७८||
🔊 Audio coming soon
pārāvataṁ dvidhā dviprakāraṁ madhuramamlaṁ ca| yathāsaṁkhyēna madhuraṁ śītavīryamamlamuṣṇavīryam| ubhayamapi guru, rucikaramatyagniśamanañca madhuramārukaṁ rucikaram| pakvaṁ ca sat sujaraṁ, kiñciduṣṇavīryaṁ, kiñcid guru kiñciddōṣalaṁ ca| dōṣalamapathyam| ārukaṁ vīrasēnañca vīrā cīnārukaṁ tathā| vidyājjātiviśēṣēṇa taccaturvidhamārukam|| 178||
Adhikarana ArdradrAkShAdiguNAH (179) · Śloka 179
drākṣāparūṣakaṁ cārdramamlaṁ pittakaphapradam| gurūṣṇavīryaṁ vātaghnaṁ saraṁ sakaramardakam||179||
द्राक्षापरूषकं चार्द्रमम्लं पित्तकफप्रदम्| गुरूष्णवीर्यं वातघ्नं सरं सकरमर्दकम्||१७९||
🔊 Audio coming soon
drākṣāparūṣakaṁ cārdraparūṣakaṁ karamardakaṁ cāmlaṁ sat pittaślēṣmakaraṁ gurutvādiguṇayuktaṁ ca| karamardakaṁ suṣēṇam|| 179||
Adhikarana kolAdiguNAH (180) · Śloka 180
tathāmlaṁ kōlakarkandhulikucāmrātakārukam| airāvataṁ dantaśaṭhaṁ satrudaṁ mr̥gatiṇḍakam| nātipittakaraṁ pakvaṁ śuṣkaṁ ca karamardakam||180||
तथाम्लं कोलकर्कन्धुलिकुचाम्रातकारुकम्| ऐरावतं दन्तशठं सत्रुदं मृगतिण्डकम्| नातिपित्तकरं पक्वं शुष्कं च करमर्दकम्||१८०||
🔊 Audio coming soon
kōlādikaṁ mr̥gatiṇḍāntamamlaṁ sattathētyamlakṣādivadityarthaḥ| airāvataṁ nāgaraṅgaṁ, dantaśaṭhaṁ jambīram, karkandhurhrasvabadarī| karamardakaṁ pakvaṁ śuṣkaṁ ca nātyarthaṁ pittakaram| śuṣkasya karamardasya guṇamāha śuṣkamiti| cakārēṇa nātipittakaramityākr̥ṣyatē|| 180||
Adhikarana amlikA~gkolayorguNAH (181) · Śloka 181
dīpanaṁ bhēdanaṁ śuṣkamamlikāṅkōlayōḥ phalam| tr̥ṣṇāśramaklamacchēdi laghviṣṭaṁ kaphavātayōḥ||181||
दीपनं भेदनं शुष्कमम्लिकाङ्कोलयोः फलम्| तृष्णाश्रमक्लमच्छेदि लघ्विष्टं कफवातयोः||१८१||
🔊 Audio coming soon
amlikāphalamaṅkōlaphalaṁ ca śuṣkaṁ saddīpanaṁ, bhēdanaṁ, tr̥ṣṇādināśanaṁ, kaphavātayōśca pathyam|| 181||
Adhikarana likucaguNAH (182) · Śloka 182
phalānāmavaraṁ tatra likucaṁ sarvadōṣakr̥t||182||
फलानामवरं तत्र लिकुचं सर्वदोषकृत्||१८२||
🔊 Audio coming soon
sarvēṣāṁ ca phalānāmavaramapradhānaṁ likucaṁ tridōṣakarañca|| 182||
Adhikarana sApavAdaH tyAjyadhAnyashAkaphalanirdeshaH (183) · Śloka 183
himānilōṣṇadurvātavyalalālādidūṣitam| jantujuṣṭaṁ jalē magnamabhūmijamanārtavam| anyadhānyayutaṁ hīnavīryaṁ jīrṇatayā'ti ca| dhānyaṁ tyajēttathā śākaṁ rūkṣasiddhamakōmalam| asañjātarasaṁ tadvacchuṣkaṁ cānyatra mūlakāt| prāyēṇa phalamapyēvaṁ tathāmaṁ bilvavarjitam||183||
हिमानिलोष्णदुर्वातव्यललालादिदूषितम्| जन्तुजुष्टं जले मग्नमभूमिजमनार्तवम्| अन्यधान्ययुतं हीनवीर्यं जीर्णतयाऽति च| धान्यं त्यजेत्तथा शाकं रूक्षसिद्धमकोमलम्| असञ्जातरसं तद्वच्छुष्कं चान्यत्र मूलकात्| प्रायेण फलमप्येवं तथामं बिल्ववर्जितम्||१८३||
🔊 Audio coming soon
ityannasvarūpavijñānaniṣpattau dhānyādikamannaṁ samāhr̥tya himānilētyādinōcyatē| ēvaṁvidhaṁ dhānyaṁ tyajēt| himādidūṣitamanilēnātivr̥ddhēna kēdārasthaṁ dūṣimuṣṇēna cātapādinā durvātēna ca purōvātādinā| tathā vyālānāṁ sarpādīnāṁ lālayā dūṣitam| ādigrahaṇēna śavakōthādīnāṁ grahaṇam| tathā jantubhiḥ krimyādibhirjuṣṭaṁ sēvitam| jalē magnamāśikham| abhūmau viparītabhūmau jātamabhūmijam| yā yasya dhānyasyōcitā bhūmistatō'nyā viparītā| tathā anārtavamaprāptasamayam| yasminnr̥tau yasya dhānyasyōtpattiḥ prasiddhā tatō'nyasminnutpāditamityarthaḥ| tallakṣaṇaṁ ca rasādīnāmaparipūrṇatvēna vijñēyam| anyēna ca vijātīyēna dhānyēna saṁyuktaṁ kēdārē jātam| atijīrṇatayā atipurāṇatvēna ca hīnavīryaṁ naṣṭaśakti| ēvaṁvidhaṁ dhānyaṁ tyajēt| tathā śākamapi tyajēt| kīdr̥śaṁ rūkṣasiddhaṁ rūkṣamēva siddhaṁ rūkṣasiddhaṁ niḥsnēhasiddhamityarthaḥ| athavā rūkṣēṇa kāñcikādinā siddhaṁ rūkṣasiddham| akōmalam kaṭhinam| svabhāvataḥ saṁskāratō vā| asañjātasamaparipūrṇasvarūpamityarthaḥ| tathā sarvaṁ śākaṁ śuṣkaṁ tyajēt| mūlakaṁ varjayitvā| prāyēṇa bāhulyēna phalamapyēvaṁvidhaṁ tyajēt| drākṣādēśca śuṣkasyāpi prayōgō dr̥śyata iti jñāpanārthaṁ prāyōgrahaṇam| tathā phalaṁ sarvamāmamaprāptapākaṁ tyajēt| bilvaṁ tu varjayitvā| tasyāmasyāpi prayōgaḥ| atra yathāyōgaṁ pūrvavadyōjyam| atrāpi phalānāmaprasiddhānāṁ ca yēṣāṁ nāmāni nōktāni tāni nānādēśakulēbhyō'pabhraṁśasaṁskārādinādhigantavyāni| iti phalavargaḥ|| 183||
Adhikarana (7) mAtrAdivargaH prakaraNopasaMhAraH (184) · Śloka 184
śakaśimbilapakvānnamāṁsaśākaphalāśrayaiḥ| vargairannaikadēśō'yaṁ bhūyiṣṭhamupayōgavān| nirdiṣṭō rasavīryādyairyathāsvaṁ karmasādhanē||184||
शकशिम्बिलपक्वान्नमांसशाकफलाश्रयैः| वर्गैरन्नैकदेशोऽयं भूयिष्ठमुपयोगवान्| निर्दिष्टो रसवीर्याद्यैर्यथास्वं कर्मसाधने||१८४||
🔊 Audio coming soon
śūkādhānyādināmāśrayaiḥ ṣaḍbhirvargairayamannasyāhārasyaikadēśaḥ stōkamātraṁ nirdiṣṭa iti sandhēyaḥ| kimbhūtō'nnaikadēśaḥ? bhūyiṣṭhaṁ prācuryēṇōpayōgō yasyāsti| kathaṁ nirdiṣṭaḥ? rasavīryavipākaprabhāvasaṁskārādibhiḥ| yathāsvaṁ karmasādhanē yathātmīyakāryakartr̥tvē|| 184||
Adhikarana mAtrAdivaSAt hitAhitasyABimatavastunaH niravaSeSheNa guNakathanaM duSSakam (185) · Śloka 185
na śakyaṁ vistarēṇāpi vaktuṁ sarvaṁ tu sarvathā| hitāhitatvē'pyēkāntaniyamō'smādaniścitaḥ| mātrāyōgakriyādēśakālāvasthādibhēdataḥ| tatastatō yatō dr̥ṣṭāstē tē bhāvāstathā tathā||185||
न शक्यं विस्तरेणापि वक्तुं सर्वं तु सर्वथा| हिताहितत्वेऽप्येकान्तनियमोऽस्मादनिश्चितः| मात्रायोगक्रियादेशकालावस्थादिभेदतः| ततस्ततो यतो दृष्टास्ते ते भावास्तथा तथा||१८५||
🔊 Audio coming soon
ēkadēśaḥ kimarthamukta ityata āha- na śakyamityādi| sarvaṁ vastujātaṁ sarvathā sarvēṇa prakārēṇāpi vaktuṁ na śakyam| mahatā'pi granthasambhārēṇa na śakyaṁ, kimuta saṁgrahēṇētyapiśabdārthaḥ| sarvabhāvānāṁ ca śarīra idaṁ hitamidamahitamiti niyamō'niścitaḥ| kasmādaniścitaḥ? yatō yasmāttē nānāvidhā bhāvāstatō mātrāsaṁyōgakriyādēśakālasvabhāvaviṣayāvasthākramādīnāṁ bhēdāstathā tathā tēna tēna prakārēṇa nānāvidhairviśēṣairdr̥ṣṭāḥ| atō'niścitaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati- pathyamapi mātrādiviśēṣādapathyatāṁ yāti apathyañca pathyatāmiti||185||
Adhikarana mAtrAviSeShodAharaNAni (186) · Śloka 186
mātrayā sēvitaṁ madyaṁ hanti rōgāṁstadudbhavān| niṣēvyamāṇaṁ tilaśō viṣamapyamr̥tāyatē| hīnātimātramaśanaṁ marunnicayakōpanam| bhajētē viṣarupatvaṁ tulyāṁśē madhusarpiṣī||186||
मात्रया सेवितं मद्यं हन्ति रोगांस्तदुद्भवान्| निषेव्यमाणं तिलशो विषमप्यमृतायते| हीनातिमात्रमशनं मरुन्निचयकोपनम्| भजेते विषरुपत्वं तुल्यांशे मधुसर्पिषी||१८६||
🔊 Audio coming soon
mātrayā sēvitamityādinā caitadēva savistaramucyatē-madyōdbhavān rōgāṁstadēva madyaṁ viśiṣṭayā mātrayā pītaṁ nāśayati| tathā ca vakṣyati- `hīnamithyātipītēna'(ca0-8) ityādi| iti mātrākr̥tō viśēṣaḥ| viṣaṁ māraṇātmakamapi tilamātrābhyāsēna sēvitamamr̥tatvaṁ yātīti mātrākr̥tō viśēṣaḥ| hīnamātraṁ svalpaṁ bhōjanaṁ marutō vāyōḥ kōpanam| atimātraṁ nicayasya sannipātasya kōpanam| svāsthyakarasyāpyāhārasya mātrayā viśēṣaḥ| madhusarpiṣī svarūpēṇāviruddhē samamātrē viṣarūpatvaṁ bhajētē iti mātrākr̥tō viśēṣaḥ|| 186||
Adhikarana saMyogaviSeShodAharaNam (187) · Śloka 187
kṣārō'mlarasasaṁyōgō madhurībhavati kṣaṇāt| uttuṇḍakasyāstindukēna tiktatā madhurāyatē| hiṅgurgairikasindhūtthaṁ gandhavarṇarasādhikam| pūgatāmbūlaśaṅkhēbhyō gandhavarṇarasōdbhavaḥ| kōdravō hantyasr̥kpittaṁ karōtyēva vidāhibhiḥ| kuṣṭhaṁ tatkāryapi tilō hanti bhallātakaiḥ saha| guḍaḥ kartāgnisādasya sa hinastyabhayādibhiḥ| tr̥ṣyatyagnēḥ samadanaṁ sarpirapyupadiśyatē| jīvanīyamapi kṣīraṁ viṣalēśēna mr̥tyavē| tulyē api hatō'nyōnyaṁ viṣē sthāvarajaṅgamē| saktavō vātalā rūkṣāḥ pītāstē tarpayanti tu||187||
क्षारोऽम्लरससंयोगो मधुरीभवति क्षणात्| उत्तुण्डकस्यास्तिन्दुकेन तिक्तता मधुरायते| हिङ्गुर्गैरिकसिन्धूत्थं गन्धवर्णरसाधिकम्| पूगताम्बूलशङ्खेभ्यो गन्धवर्णरसोद्भवः| कोद्रवो हन्त्यसृक्पित्तं करोत्येव विदाहिभिः| कुष्ठं तत्कार्यपि तिलो हन्ति भल्लातकैः सह| गुडः कर्ताग्निसादस्य स हिनस्त्यभयादिभिः| तृष्यत्यग्नेः समदनं सर्पिरप्युपदिश्यते| जीवनीयमपि क्षीरं विषलेशेन मृत्यवे| तुल्ये अपि हतोऽन्योन्यं विषे स्थावरजङ्गमे| सक्तवो वातला रूक्षाः पीतास्ते तर्पयन्ति तु||१८७||
🔊 Audio coming soon
kṣārō'mlasaṁyōgēna madhuratvaṁ yātīti saṁyōgaviśēṣaḥ| tindukēna saṁyuktāyā uttuṇḍakyāstiktatvaṁ madhuratvamiva yātīti saṁyōgaviśēṣaḥ| hiṅgugairikasiṁdhūtthaṁ ca miśrībhūtaṁ gandhēna, varṇēna, rasēna cādhikaṁ bhavati| hiṅgusaṁyōgē rasavarṇaviśēṣēṇāvijñātamapi gandhēna gairikasaindhavē abhibhavati| gairikamapi varṇēna hiṅgusaindhavē| saindhavamapi rasēna hiṅgugairikē iti saṁyōgaviśēṣaḥ| pūgaphalatāmbūlakisalayaśaṅkhasaṁyōgē pratyēkāsambhavavilakṣaṇavarṇādyudbhava iti saṁyōgaviśēṣaḥ| kōdravō raktapittaghnō vidāhibhiḥ saṁyuktō yōgavāhitvādraktapittaṁ karōtīti saṁyōgaviśēṣaḥ| līnadōṣōtklēśēna kuṣṭhakāryapi tilaḥ bhallātakaiḥ saṁyuktō līnadōṣōtklēśanāt kuṣṭhaṁ hantīti saṁyōgaviśēṣaḥ| agnisādakarō'pi guḍaḥ harītakīśuṇṭhīprabhr̥tibhiḥ saṁyuktastaṁ na karōtīti saṁyōgaviśēṣaḥ| tr̥ṣi tr̥ṣṇāyāmatyagnēḥ dīpanamapi ghr̥taṁ samadhūcchiṣṭaṁ pathyamiti saṁyōgaviśēṣaḥ| dīpanasyōpaśōṣakatvāttr̥ṣyapathyatvam| kṣīraṁ jīvanīyaṁ prāṇadhārakamapi viṣalēśē dēhasthitē'pi taṁ mārayati| viṣalēśō viṣabhuktasya śōdhanādināvaśēṣaḥ| sthāvarajaṅgamē viṣē tulyē sadr̥śē api māraṇātmakatvēna śarīrasthitē api parasparaṁ nāśakāraṇē| sthāvaraṁ viṣaṁ jaṅgamēna daṁṣṭrādisambhavēna viṣēṇa saṁyōgē naśyati, jaṅgamaṁ sthāvaraviṣēṇēti saṁyōgaviśēṣaḥ| saktavō rūkṣā vātalāśca santō jalamiśritāḥ pītāstarpaṇā iti saṁyōgaviśēṣaḥ|| 187||
Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (188) · Śloka 188
vināpi cōpayōgēna maṇimantrādikāryakr̥t||188||
विनापि चोपयोगेन मणिमन्त्रादिकार्यकृत्||१८८||
🔊 Audio coming soon
maṇimantrādikaṁ guḍūcyādivadanupayuktamapi jvarādīñchamayatīti svabhāvaviśēṣaḥ|| 188||
Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (189) · Śloka 189
ārdrakājjāyatē śuṇṭhī saṁskārēṇa laghīyasī| laghubhyō'pi hi saktubhyō guravaḥ siddhapiṇḍikāḥ||189||
आर्द्रकाज्जायते शुण्ठी संस्कारेण लघीयसी| लघुभ्योऽपि हि सक्तुभ्यो गुरवः सिद्धपिण्डिकाः||१८९||
🔊 Audio coming soon
ārdrakācchuṇṭhyā sambhavaḥ| tasyāstu laghutvaṁ saṁskāraviśēṣaḥ| svabhāvalaghubhiḥ saktubhiḥ, kr̥tāḥ siddhapiṇḍikā gurava iti saṁskāraviśēṣaḥ|| 189||
Adhikarana kriyAsvabhAvavisheShodAharaNam (190) · Śloka 190
bhr̥ṣṭaḥ kṣuṇṇō'pi pr̥thukō raktaśālērlaghōrguruḥ||190||
भृष्टः क्षुण्णोऽपि पृथुको रक्तशालेर्लघोर्गुरुः||१९०||
🔊 Audio coming soon
svabhāvalaghunō'pi raktaśālēḥ sambhūtō bhr̥ṣṭaḥ musalacchinnaśca pr̥thukaḥ gurutvaṁ yātīti kriyāsvabhāvakr̥tō viśēṣaḥ|| 190||
Adhikarana kriyAvisheShodAharaNam (191) · Śloka 191
śāliḥ piṣṭō garīyastvaṁ gōdhūmādapi gacchati||191||
शालिः पिष्टो गरीयस्त्वं गोधूमादपि गच्छति||१९१||
🔊 Audio coming soon
laghuḥ śālirapi piṣṭō'piṣṭāt svabhāvagurutō gōdhūmādapyadhikaṁ gurutvaṁ yātīti kriyāviśēṣaḥ|| 191||
Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (192) · Śloka 192
laghu pittaharā lājā vrīhitō gurupittalāt| saṁgrāhiṇō laghurmudgātkulmāṣō bhēdanō guruḥ| āmaṁ grāhitaraṁ takraṁ nāgarīkr̥tamārdrakam||192||
लघु पित्तहरा लाजा व्रीहितो गुरुपित्तलात्| संग्राहिणो लघुर्मुद्गात्कुल्माषो भेदनो गुरुः| आमं ग्राहितरं तक्रं नागरीकृतमार्द्रकम्||१९२||
🔊 Audio coming soon
vrīhitaḥ pittakarāt gurōśca sambhūtā lājā laghavaḥ, pittaharāścēti saṁskāraviśēṣaḥ| saṁgrahaṇaḥ svabhāvāllaghunaśca mudgājjātaḥ kulmāṣō bhēditvaṁ gurutvaṁ ca yātīti saṁskāraviśēṣaḥ| kulmāṣō'lpasvinnāni sasyāni| āmaṁ takramatisaṁgrahaṇaṁ pakvaṁ kvathitaṁ kiñcitsaṁgrahaṇamiti saṁskāraviśēṣaḥ| nāgarīkr̥taṁ śuṇṭhitaṁ prāpitamārdrakamatisaṁgrahaṇaṁ tathāsvarūpamiti saṁskāraviśēṣaḥ|| 192||
Adhikarana saMyogasaMskAraviSeShodAharaNAni (193) · Śloka 193
guḍāttōyācca sutarāṁ mūtralaṁ guru pānakam||193||
गुडात्तोयाच्च सुतरां मूत्रलं गुरु पानकम्||१९३||
🔊 Audio coming soon
guḍēna mūtralēna tōyēna ca mūtralēna kr̥taṁ pānakamatimūtralamatiguru ca kāraṇāpēkṣayēti saṁyōgasaṁskāraviśēṣaḥ|| 193||
Adhikarana kriyAsaMyogavisheShodAharaNam (194) · Śloka 194
garīyō guḍadadhyutthā rasālā cātiśukralā||194||
गरीयो गुडदध्युत्था रसाला चातिशुक्रला||१९४||
🔊 Audio coming soon
guḍō dadhi cātiguru, tatkr̥tā rasālā cātigurutarā, sā tvatiśukralēti kriyāsaṁyōgaviśēṣaḥ|| 194||
Adhikarana kriyAvisheShodAharaNam (195) · Śloka 195
daṇḍābhimathanāddadhnō guruṇaścātiśōphadāt| anuddhr̥tasnēhamapi takraṁ śōphaharaṁ laghu||195||
दण्डाभिमथनाद्दध्नो गुरुणश्चातिशोफदात्| अनुद्धृतस्नेहमपि तक्रं शोफहरं लघु||१९५||
🔊 Audio coming soon
guruṇaḥ śōphakarācca dadhnō daṇḍamanthanēnaiva sasnēhamapi takraṁ laghu śōphaharaṁ cēti kriyāviśēṣaḥ|| 195||
Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (196) · Śloka 196
sarpiḥ snigdhataraṁ hanti nārditaṁ navanītavat||196||
सर्पिः स्निग्धतरं हन्ति नार्दितं नवनीतवत्||१९६||
🔊 Audio coming soon
arditaṁ vātaṁ ca tasya cātisnigdhatvēnātiviparītaṁ ghr̥taṁ na tathā vināśasamarthaṁ yathā tadūnaṁ navanītamiti svabhāvaviśēṣaḥ|| 196||
Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (197) · Śloka 197
cakṣuṣyō'pi hi gōdhūmastailapakvastu dr̥ṣṭihā| mūlakaṁ dōṣajananaṁ siddhaṁ tu tadadōṣalam| uṣṇaṁ viṣībhavatyēva viṣaghnamapi mākṣikam||197||
चक्षुष्योऽपि हि गोधूमस्तैलपक्वस्तु दृष्टिहा| मूलकं दोषजननं सिद्धं तु तददोषलम्| उष्णं विषीभवत्येव विषघ्नमपि माक्षिकम्||१९७||
🔊 Audio coming soon
gōdhūmaścakṣuṣyō'pi tailapakvō dr̥ṣṭināśana iti saṁyōgasaṁskāraviśēṣaḥ| āmamūlakaṁ tridōṣakaraṁ na tathāgnisiddhamiti saṁskāraviśēṣaḥ| viṣanāśanamapi mākṣikamuṣṇaṁ sat viṣībhavatīti saṁskāraviśēṣaḥ|| 197||
Adhikarana pAtraviSeShodAharaNAni (198) · Śloka 198
durbhājanasthā drākṣāmlā dōṣalā ca prajāyatē||198||
दुर्भाजनस्था द्राक्षाम्ला दोषला च प्रजायते||१९८||
🔊 Audio coming soon
drākṣā durbhājanē lōhādikr̥tē sthitāmlatvaṁ tridōṣakaratvaṁ ca yātīti pātraviśēṣaḥ|| 198||
Adhikarana viruddhakriyAprayogaviSeShodAharaNam (199) · Śloka 199
ślakhśṇaśuṣkaghanō lēpaścandanasyāpi dāhakr̥t| tvaggatasyōṣmaṇō rōdhācchītakr̥ttvanyathā'gurōḥ||199||
श्लख्श्णशुष्कघनो लेपश्चन्दनस्यापि दाहकृत्| त्वग्गतस्योष्मणो रोधाच्छीतकृत्त्वन्यथाऽगुरोः||१९९||
🔊 Audio coming soon
candanasyātidāhanāśanasya lēpaḥ ślakṣṇaḥ śuṣkō ghanaśca tvagūṣmaṇō rōdhāddāhanāśanē na samarthaḥ| agurōścōṣṇasparśavīryasyāpi| ataścandanalēpasvarupādanyathā vaiparītyēna lēpaḥ puruṣaḥ ārdraḥ tanuśca śītakr̥diti kriyāprayōgaviśēṣaḥ (ca0 ci0-30/324, ca0 ci0-3/174, 174-cakradattaṭīkā)|| 199||
Adhikarana kriyAsvaBAvavisheShodAharaNam (200) · Śloka 200
mēdhyastilaḥ sparśaśītō mēdhyaṁ tailaṁ khalō himaḥ| tasyaiva ślēṣmakāritvaṁ na tailasya khalasya vā||200||
मेध्यस्तिलः स्पर्शशीतो मेध्यं तैलं खलो हिमः| तस्यैव श्लेष्मकारित्वं न तैलस्य खलस्य वा||२००||
🔊 Audio coming soon
tilō mēdhyaḥ puṣṭikaraḥ sparśaśītalaśca| tailaṁ mēdhyam| khalastailakhalaḥ śītavīryayuktaḥ| trīṇyapi ślēṣmasadr̥śāni| tila ēva ślēṣmakarō na khalatailē iti kriyāsvabhāvaviśēṣaḥ|
Adhikarana svaBAvavisheShodAharaNam (201) · Śloka 201
dadhni śvayathukāritvaṁ na takranavanītayōḥ||201||
दध्नि श्वयथुकारित्वं न तक्रनवनीतयोः||२०१||
🔊 Audio coming soon
dadhni snigdhē śvayathukāritvaṁ dr̥ṣṭam| takranavanītayōstadvikārayōḥ snigdhayōrapi na dr̥ṣṭamiti svabhāvaviśēṣaḥ|| 201||
Adhikarana deshavisheSheShu sAtmyavisheShodAharaNAni (202) · Śloka 202
dēśaviśēṣēṣu sātmyaviśēṣōdāharaṇāni bhūmisātmyaṁ dadhikṣīrakarīraṁ maruvāsiṣu| kṣāraḥ prācyēṣu matsyāstu saindhavēṣvaśmakēṣu tu| tailāmlaḥ kandamūlāni malayē kōṅkaṇē punaḥ| pēyā mantha udīcyēṣu gōdhūmō'vantibhūmiṣu| bāhlikā bāhlavāścīnāḥ śūlikā yavanāḥ śakāḥ| māṁsagōdhūmamārdvīkaśastravaiśvānarōcitāḥ||202||
देशविशेषेषु सात्म्यविशेषोदाहरणानि भूमिसात्म्यं दधिक्षीरकरीरं मरुवासिषु| क्षारः प्राच्येषु मत्स्यास्तु सैन्धवेष्वश्मकेषु तु| तैलाम्लः कन्दमूलानि मलये कोङ्कणे पुनः| पेया मन्थ उदीच्येषु गोधूमोऽवन्तिभूमिषु| बाह्लिका बाह्लवाश्चीनाः शूलिका यवनाः शकाः| मांसगोधूममार्द्वीकशस्त्रवैश्वानरोचिताः||२०२||
🔊 Audio coming soon
bhūmisātmyaṁ dēśaviśēṣāśrayaṁ prāṇināṁ pathyam| yathā maruvāsiṣu dadhyādikaṁ, prācyēṣu yatkiñcitkṣāraṁ lavaṇādi, sindhudēśajēṣu matsyāḥ, aśmakēṣu tailaṁ, amlaśca rasaḥ sātmyaṁ, malayaparvatē kandāni mūlāni ca, kōṅkaṇē sātmyaṁ pēyā, udīcyēṣu sātmyaṁ manthō, avantibhūmiṣu sātmyaṁ gōdhūmaḥ, bāhlikādīnāṁ māṁsādikaṁ pathyamiti dēśaviśēṣaḥ|| 202||
Adhikarana dehasAtmyAsAtmyodAharaNAni (203) · Śloka 203
dēhasātmyaṁ ghr̥taṁ kṣīraṁ madyaṁ māṁsaṁ ca kasyacit| pēyā yūṣō rasō'nyasya gōdhūmō'nyasya śālayaḥ| ahitairapi tēṣāṁ ca tairēvōpahitaṁ hitam||203||
देहसात्म्यं घृतं क्षीरं मद्यं मांसं च कस्यचित्| पेया यूषो रसोऽन्यस्य गोधूमोऽन्यस्य शालयः| अहितैरपि तेषां च तैरेवोपहितं हितम्||२०३||
🔊 Audio coming soon
sātmyamājanma dēha ucitamabhyastatvāt svāsthyahētuḥ| dēhasātmyaṁ yathā-kasyacid ghr̥taṁ, kasyacinmāṁsaṁ, kasyacinmadyaṁ, kasyacitpēyā, anyasya sūpaḥ, anyasya śāliḥ, anyasyānyaḥ| yasya ca yat sātmyaṁ tasya rōgiṇō'nnapānauṣadhādikaṁ tēnaiva sātmyēnāpathyēnāpyupahitaṁ miśritaṁ hitam|| 203||
Adhikarana svaBAvavisheShodAharaNam (204) · Śloka 204
annapānauṣadhaṁ dōṣamātrākālādyapēkṣayā| sātmyaṁ hyāśu balaṁ dhattē nātidōṣañca bahvapi||204||
अन्नपानौषधं दोषमात्राकालाद्यपेक्षया| सात्म्यं ह्याशु बलं धत्ते नातिदोषञ्च बह्वपि||२०४||
🔊 Audio coming soon
dōṣādīnapēkṣya kasmiṁściddōṣādyavasthāviśēṣē sātmyōpahitamapyahitaṁ hitamiti jñāpayatīti svabhāvaviśēṣaḥ| sātmyamiśritamauṣadhādikaṁ kimarthaṁ kriyata ityāha- sātmyaṁ hyāśu śīghramēva balaṁ karōti| bahu cōpayuktaṁ nātidōṣakaram| gatamānuṣaṅgikam|
Adhikarana dehavisheShodAharaNam (205) · Śloka 205
sraṁsanaṁ sat payō gavyaṁ bhavati grāhi kasyacit||205||
स्रंसनं सत् पयो गव्यं भवति ग्राहि कस्यचित्||२०५||
🔊 Audio coming soon
svarūpēṇa sraṁsanaṁ sad gavyaṁ kṣīraṁ kasyacit saṅgrāhakatāṁ yātīti dēhaviśēṣaḥ| tatra kaphapradhānasya saṅgrahaṇaṁ bhavati| pittapradhānasya bhēdanam (a0saṁ0sū0-27)|| 205||
Adhikarana prakRutivisheShaH (206) · Śloka 206
mandō'gnirbhavati prāyaḥ kaphavāyōttarē himē||206||
मन्दोऽग्निर्भवति प्रायः कफवायोत्तरे हिमे||२०६||
🔊 Audio coming soon
tathā prāyēṇa sarvō vātaślēṣmādhikō himē kālē śītēna vātaślēṣmādhikyānmandāgnirbhavatīti prakr̥tiviśēṣaḥ|| 206||
Adhikarana dehavisheShodAharaNam,avasthAvisheShodAharaNam (207) · Śloka 207
viṣaghnēnāpi payasā dēhē'hērvadhatē viṣam| sthūlasthavirabālādau vamanādi niṣidhyatē||207||
विषघ्नेनापि पयसा देहेऽहेर्वधते विषम्| स्थूलस्थविरबालादौ वमनादि निषिध्यते||२०७||
🔊 Audio coming soon
sthūlādīnāṁ vamanādikaṁ pratiṣiddhamityavasthāviśēṣaḥ|| 207||
Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (208) · Śloka 208
takramāmaṁ kaphaṁ kōṣṭhē hanti kaṇṭhē karōti tu| vātahr̥tvē'pi mr̥dvīkakharjūraṁ kōṣṭhavātakr̥t||208||
तक्रमामं कफं कोष्ठे हन्ति कण्ठे करोति तु| वातहृत्वेऽपि मृद्वीकखर्जूरं कोष्ठवातकृत्||२०८||
🔊 Audio coming soon
āmapakvaṁ takraṁ kōṣṭhē kaphaṁ nāśayati, kaṇṭhē tu karōtīti svabhāvaviśēṣaḥ| drākṣākharjūraṁ vātaharamapi kōṣṭhē vātaṁ karōtīti svabhāvaviśēṣaḥ|| 208||
Adhikarana viShayavisheShodAharaNAni (209) · Śloka 209
nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrōtrasvaravayōdr̥śām||209||
नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोदृशाम्||२०९||
🔊 Audio coming soon
mayūraḥ svāsthyē'pathyaḥ, śrōtrādīnāñca pathya iti viṣayaviśēṣaḥ|| 209||
Adhikarana dRuShTishrotrayoH svabhAvavisheShodAharaNam (210) · Śloka 210
dr̥ṣṭēḥ sparśahimaṁ dravyaṁ śrōtrasyōṣṇaṁ tu pūjitam||210||
दृष्टेः स्पर्शहिमं द्रव्यं श्रोत्रस्योष्णं तु पूजितम्||२१०||
🔊 Audio coming soon
dr̥ṣṭēstējōbhavatvēna viparītamapi śītaṁ dravyaṁ sparśa iṣyatē| tathā śrōtrasya vāyavyasyāpyuṣṇamiti svabhāvaḥ|| 210||
Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (211) · Śloka 211
payaḥ svādu saraṁ śītaṁ viparītaṁ tatō dadhi| kālēna jāyatē tasmāt kṣīravacca punarghr̥tam| payō dadhi ca vātaghnamajātaṁ vātalaṁ tu tat| takraṁ grāhi kaṣāyāmlamamlamēva tu bhēdanam||211||
पयः स्वादु सरं शीतं विपरीतं ततो दधि| कालेन जायते तस्मात् क्षीरवच्च पुनर्घृतम्| पयो दधि च वातघ्नमजातं वातलं तु तत्| तक्रं ग्राहि कषायाम्लमम्लमेव तु भेदनम्||२११||
🔊 Audio coming soon
kṣīraṁ madhuraṁ saraṁ śītaṁ ca tasyaivāvasthāntaraṁ dadhyamlaṁ grāhyuṣṇaṁ ca| tatō'pyavasthāntaramubhayavilakṣaṇamapi kṣīrāt kālēna bahvīṣvavasthāsu gatāsu ghr̥taṁ jāyatē| tacca guṇaiḥ kṣīrasadr̥śam| kṣīraṁ vātaghnaṁ dadhi ca vātaghnam| tayōścāntarē ajātaṁ dadhi vātakaramityavasthāviśēṣaḥ| takraṁ rasē kaṣāyāmlaṁ saṅgrahaṇaṁ, kēvalāmlaṁ bhēdanamityavasthāviśēṣaḥ|| 211||
Adhikarana saMskArakAlavisheShodAharaNAni (212) · Śloka 212
dhātakīguḍatōyāni kāraṇaṁ madyaśuktayōḥ| śītē na tu tadādyantē snigdhāmlalavaṇā hitāḥ| udamanthadivāsvapnau grīṣmādanyatra garhitau||212||
धातकीगुडतोयानि कारणं मद्यशुक्तयोः| शीते न तु तदाद्यन्ते स्निग्धाम्ललवणा हिताः| उदमन्थदिवास्वप्नौ ग्रीष्मादन्यत्र गर्हितौ||२१२||
🔊 Audio coming soon
dhātakī guḍastōyaṁ ca madyasya kāraṇatāṁ yāti| śuktasya ca tānyēvēti saṁskārakālaviśēṣaḥ| na śuktaṁ madyasyāvasthā| api tu tajjātyantaramēva| śītē kālē snigdhādayō hitāḥ| na tu tatprārambhaparisamāptyōriti kālaviśēṣaḥ| udamanthō bahudravāḥ saktavaḥ, divāsvapnaśca grīṣmādanyasminnr̥tau garhitāviti kālaviśēṣaḥ|| 212||
Adhikarana kAlasvabhAvavisheShodAharaNam (213) · Śloka 213
samayōgē'pi gharmādyā vātādicayahētavaḥ| r̥tuṣvanyō rasēṣvanyō raukṣyē snēhē balē kramaḥ||213||
समयोगेऽपि घर्माद्या वातादिचयहेतवः| ऋतुष्वन्यो रसेष्वन्यो रौक्ष्ये स्नेहे बले क्रमः||२१३||
🔊 Audio coming soon
gharmādyāḥ grīṣmādyā r̥tavaḥ samayōgē'pi vātādisañcayahētutāṁ yāntīti kālasvabhāvaviśēṣaḥ| r̥tuṣu hēmantādiṣu raukṣyē, snēhē, balē cānyaḥ kramaḥ| rasēṣu ca r̥tusvabhāvavilakṣaṇa ēva raukṣyādikramaḥ| tathā ca śiśirē kiñcidraukṣyaṁ, tatō'dhikaṁ vasantē, tatō'pyadhikaṁ grīṣmē, tata ūnaṁ varṣāsu, tata ūnaṁ śaradi, tatō'pyūnaṁ hēmanta iti raukṣyakramaḥ| r̥tuṣu snēhakramastu- varṣāḥ kiñcit snigdhāḥ, tatō'pyadhikā śarat, tatō'pyadhikō hēmantaḥ, tata ūnaḥ śiśiraḥ, tata ūnō vasantaḥ, tatō'pyūnō grīṣma iti snēhakramaḥ| balakramastu- śiśirē'dhikaṁ balaṁ, vasantē madhyaṁ, grīṣmē ūnaṁ, varṣāsu cōnamēva, śaradi madhyaṁ, hēmantē tvadhikamiti| rasēṣu raukṣyakramō yathā- tiktakaṭukaṣāyā yathōttaraṁ rūkṣāḥ| snēhakramō- madhurāmlalavaṇā yathāpūrvaṁ snigdhāḥ| balakramō- madhurō'tibalyaḥ, tata ūnō'mlaḥ, tata ūnō lavaṇaḥ, tata ūnastiktaḥ, tata ūnaḥ kaṭuḥ, tata ūnaḥ kaṣāya iti svabhāvaḥ| r̥tuviśēṣāśrayēṇa tu rasānāmētadyathōktēna prakārēṇa svābhāvikaraukṣyādi vyabhicaratīti kālasvabhāvaviśēṣaḥ| tathāca madhuraḥ snigdhō'pi na tathānyartau hēmantē yathā| amlaḥ snigdhō'pi varṣāsvatisnigdhaḥ| lavaṇaḥ snigdhō'pyatisnigdhaḥ śaradi| tiktō rūkṣō'pyatirūkṣaḥ śiśirē| kaṭukō rūkṣō'pyatirūkṣō grīṣmē| kaṣāyō vasantē| balataśca vyabhicāraḥ| yathā madhurō'mlādibhyō balavānapyatibalō hēmantē| amlō madhurādūnabalō'pi varṣāsvadhikabalaḥ| lavaṇaḥ svādvamlābhyāmūnabalō'pi śaradyadhikabalaḥ| tiktō madhurāmlalavaṇēbhya ūnabalō'pi śiśirē'dhikabalaḥ| kaṭukō madhurādibhya ūnabalō'pi grīṣmē'dhikabalaḥ| kaṣāyō madhurādibhya ūnabalō'pi vasantē'dhikabala iti|| 213||
Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (214) · Śloka 214
rasāyanaṁ kākamācī sadyaḥ paryuṣitā viṣam||214||
रसायनं काकमाची सद्यः पर्युषिता विषम्||२१४||
🔊 Audio coming soon
kākamācī sadyaḥ siddhā rasāyanam| paryuṣitā divasamadhyuṣitā viṣamityavasthāviśēṣaḥ|| 214||
Adhikarana jAtivisheShodAharaNam (215) · Śloka 215
mūlakaṁ dōṣajidbālaṁ viparītaṁ tu kandavat||215||
मूलकं दोषजिद्बालं विपरीतं तु कन्दवत्||२१५||
🔊 Audio coming soon
bālaṁ mūlakaṁ tridōṣaharam| yattu kandavat mūlakaṁ tadviparītaṁ tridōṣakaramiti jātiviśēṣaḥ|| 215||
Adhikarana vyAdhyavasthAvisheShodAharaNam (216) · Śloka 216
jvarē pēyā kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṁ virēcanam| ṣaḍahaṁ ṣaḍahaṁ yuñjyādvīkṣya dōṣabalābalam||216||
ज्वरे पेया कषायाश्च सर्पिः क्षीरं विरेचनम्| षडहं षडहं युञ्ज्याद्वीक्ष्य दोषबलाबलम्||२१६||
🔊 Audio coming soon
jvarē dōṣāṇāṁ balābalaṁ vikalpya pēyādayaḥ ṣaḍahaṁ ṣaḍahaṁ yōjanīyā iti vyādhyavasthāviśēṣaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati- kēnacidadhikōnabalēna ṣaḍahādhikamūnaṁ vāpi yōjanīyamiti ṣaḍahamityupayōgō bāhulyēna| athavā'nēna kramēṇa pēyādīnāṁ ṣaḍahāntaprayōgapratiṣēdhaparamētat||216||
Adhikarana rogAvasthodAharaNam (217) · Śloka 217
chardihr̥drōgagulmārtē vamanaṁ ca cikitsitē| niṣiddhamapi nirdiṣṭaṁ bastirarśasakuṣṭhinōḥ||217||
छर्दिहृद्रोगगुल्मार्ते वमनं च चिकित्सिते| निषिद्धमपि निर्दिष्टं बस्तिरर्शसकुष्ठिनोः||२१७||
🔊 Audio coming soon
chardyādibhirārtē pratiṣiddhamapi vamanaṁ cikitsāyāṁ nirdiṣṭam| ūrdhvagē hi dōṣē na vamanaṁ pathyaṁ, chardyāṁ tu bahudōṣasya satatavamathōśca vamanamēva pathyamiti| hr̥drōgagulmayōstu yadyapi vātādhikya bhayādvamanaṁ niṣiddhaṁ, tatrāpi ślēṣmaṇā vātasya mārgarōdhē pathyamēva| arśasaḥ kuṣṭhinaśca pratiṣiddhō'pi bastinirdiṣṭa ēva| yadyapyarśasaḥ vātavarjita malasantarpakō bastiḥ| tatrāpyatidōṣauṣadhakṣapitatvādvātādhikyē yōjya ēva| ēvaṁ kuṣṭhinō dōṣasya klēdasvabhāvatvādapathyamapyatirūkṣatāyāṁ pathyamiti rōgāvasthāviśēṣaḥ|| 217||
Adhikarana samprAptivisheShodAharaNam (218) · Śloka 218
jvarē tulyartudōṣatvaṁ pramēhē tulyadūṣyatā| raktagulmē purāṇatvaṁ sukhasādhyatvahētavaḥ||218||
ज्वरे तुल्यर्तुदोषत्वं प्रमेहे तुल्यदूष्यता| रक्तगुल्मे पुराणत्वं सुखसाध्यत्वहेतवः||२१८||
🔊 Audio coming soon
sarvarōgēṣu sadr̥śartutvaṁ sadr̥śadōṣatvaṁ cāsādhyatvahētuḥ| tadēva jvarē atisukhasādhyatvahētuḥ| jvarasyaca sadr̥śartudōṣatvē tvēkamārgakriyārambhēṇa śīghramupaśamaḥ| anyarōgāṇāṁ tu sadr̥śartudōṣatvaṁ vyādhērmahārambhakatvādasādhyamiti samprāptiviśēṣaḥ| ēvaṁ pramēhē sadr̥śadūṣyatvaṁ raktagulmē ca purāṇatvaṁ vijñēyam| ētacca vakṣyāmaḥ|| 218||
Adhikarana rogAvasthAvisheShodAharaNam (219) · Śloka 219
āścōtanamabhiṣyandē yuñjītōrdhvaṁ dinatrayāt| añjanaṁ pakvadōśasya pratiśyāyē ca nāvanam| nātipravr̥ddhē timirē sirāmōkṣō vidhīyatē||219||
आश्चोतनमभिष्यन्दे युञ्जीतोर्ध्वं दिनत्रयात्| अञ्जनं पक्वदोशस्य प्रतिश्याये च नावनम्| नातिप्रवृद्धे तिमिरे सिरामोक्षो विधीयते||२१९||
🔊 Audio coming soon
abhiṣyandē pathyamapyāścyōtanaṁ prathamadinatrayamapathyamityavasthāviśēṣaḥ| ēvamēva pakvadōṣasyāñjanaṁ pratiśyāyē ca nasyamavasthāviśēṣēṇa pathyam| prathamōdbhūtē timirē sirāmōkṣaḥ, avasthāviśēṣāt|| 219||
Adhikarana rogasvabhAvavisheShodAharaNam (220) · Śloka 220
duṣṭāsrasambhavē'pīṣṭō nāsrapittē sirāvyadhaḥ||220||
दुष्टास्रसम्भवेऽपीष्टो नास्रपित्ते सिराव्यधः||२२०||
🔊 Audio coming soon
duṣṭaraktasambhavē'pi raktapittē na sirāvyadhaḥ pathyaḥ rōgasvabhāvāt|| 220||
Adhikarana pradesharogavisheShodAharaNam (221) · Śloka 221
apathyaṁ pathyamapyannaṁ niśāyāṁ nētrarōgiṇām||221||
अपथ्यं पथ्यमप्यन्नं निशायां नेत्ररोगिणाम्||२२१||
🔊 Audio coming soon
nētrarōgiṇāṁ pathyaṁ nētrarōganāśanasamarthamapyannaṁ niśāyāṁ apathyam, pradēśarōgasvabhāvaviśēṣāt|| 221||
Adhikarana kAraNavisheShodAharaNam (222) · Śloka 222
ahitāḥ saktavaḥ śuṣkā hitāstē tu pramēhiṇaḥ||222||
अहिताः सक्तवः शुष्का हितास्ते तु प्रमेहिणः||२२२||
🔊 Audio coming soon
sarvasya śuṣkāḥ saktavō'hitāḥ, pramēhiṇastu hitāḥ kāraṇaviśēṣāt|| 222||
Adhikarana dravyashaktivisheShodAharaNam (223) · Śloka 223
gulminaḥ kṣīradadhyādi hapuṣādyairyutaṁ hitam| vātalaṁ vātakōpē'pi varṣāsu madhu śasyatē||223||
गुल्मिनः क्षीरदध्यादि हपुषाद्यैर्युतं हितम्| वातलं वातकोपेऽपि वर्षासु मधु शस्यते||२२३||
🔊 Audio coming soon
kṣīrādikamahitamapi gulmināṁ hapuṣādinā saṁyuktaṁ hitamēvēti dravyaśaktiviśēṣaḥ| varṣāsu vātakōpakālē lāghavaṁ madhu śasyatē iti kālasvabhāvadravyaśaktiviśēṣaḥ|| 223||
Adhikarana upayogavisheShodAharaNam (224) · Śloka 224
tadēva madyaṁ madyasya..............................||224||
तदेव मद्यं मद्यस्य..............................||२२४||
🔊 Audio coming soon
yēnaiva madyēna rōga utpannastadēva madyaṁ kēnacidviśēṣēṇa hitamityupayōgaviśēṣaḥ|| 224||
Adhikarana vastuvisheShodAharaNam (225) · Śloka 225
..................................viṣayasya tu viṣāntaram||225||
..................................विषयस्य तु विषान्तरम्||२२५||
🔊 Audio coming soon
viṣasya tu vijātīyaṁ viṣamēva nāśanasamarthamiti vastuviśēṣaḥ|| 225||
Adhikarana deshakAlavisheShodAharaNam,vyAdhisvabhAvavisheShodAharaNamvastusvabhAvavisheShodAharaNam (226) · Śloka 226
ghr̥tamānūpadēśōtthaṁ hēmantē ca balādhikam| ālasyagauravē rūpaṁ vātajē'pi jvarē puraḥ| svēdairyāti śamaṁ dāhaḥ prāyō laśunapānajaḥ||226||
घृतमानूपदेशोत्थं हेमन्ते च बलाधिकम्| आलस्यगौरवे रूपं वातजेऽपि ज्वरे पुरः| स्वेदैर्याति शमं दाहः प्रायो लशुनपानजः||२२६||
🔊 Audio coming soon
laśunōpayōgajō dāhaḥ prāyaḥ sadr̥śēnaivāgnyādisvēdēna naśyatīti vastusvabhāvaḥ|| 226||
Adhikarana kAlavastusvabhAvavisheShodAharaNam (227) · Śloka 227
divāsvapnājjarāṁ yāti bhuktamanyēdyuradya na|227|
दिवास्वप्नाज्जरां याति भुक्तमन्येद्युरद्य न|२२७|
🔊 Audio coming soon
anyēdyurbhuktamannaṁ jarāṁ yāti divāsvapnēnādyaiva bhuktaṁ divāsvapnēna na jarāṁ yātīti kālavastusvabhāvaḥ|| 227||
Adhikarana kAraNavisheShodAharaNam (227) · Śloka 227
kōṣṭhē ruddhō'gnikr̥dvāyurmēdasārśōbhiragnihr̥t||227||
कोष्ठे रुद्धोऽग्निकृद्वायुर्मेदसार्शोभिरग्निहृत्||२२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228
duṣpānaṁ durjaraṁ sarpirdīpanaṁ ca payō'nyathā|228|
दुष्पानं दुर्जरं सर्पिर्दीपनं च पयोऽन्यथा|२२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vastusvabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228
sarpādiśavakōthēbhyō vr̥ścikānāṁ samudbhavaḥ| tē tairēva punardaṣṭāḥ sadyō jahati jīvitam|228|
सर्पादिशवकोथेभ्यो वृश्चिकानां समुद्भवः| ते तैरेव पुनर्दष्टाः सद्यो जहति जीवितम्|२२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasvabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228
svayamēva viṣaṁ tīvraṁ tānpunarnātibādhatē|228|
स्वयमेव विषं तीव्रं तान्पुनर्नातिबाधते|२२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (228) · Śloka 228
sarvāṅgavyāpi tēṣāñca śukravatsaṁsr̥taṁ viṣam| tanmāṁsamupayōgāya māṁsavargē ca paṭhyatē||228||
सर्वाङ्गव्यापि तेषाञ्च शुक्रवत्संसृतं विषम्| तन्मांसमुपयोगाय मांसवर्गे च पठ्यते||२२८||
🔊 Audio coming soon
sarpādīnāṁ mr̥taśarīraklēdāt vr̥ścikōtpattiḥ| tē ca sarpādayastairēva vr̥ścikairdaṣṭāḥ sadya ēva jīvitaṁ tyajantīti vastusvabhāvaḥ| viṣaṁ ca svayaṁ tīvramapyanyaprāṇivat sarpādīnāṁ na tathā bādhatē, kiñcidbādhata iti dravyasvabhāvaḥ| tēṣāṁ ca sarpādīnāṁ śukravat sarvāṅgavyāpi viṣabhuktam| atō'pi tanmāṁsaṁ dēhōpayōgāya māṁsavargē nirdiṣṭamityavasthāviśēṣaḥ| anyathā hēyatvādanirdēśaḥ prāptaḥ|| 228||
Adhikarana svabhAvavisheSho viruddhakAryakAraNodAharaNam (229) · Śloka 229
chardighnī makṣikāviṭ ca makṣikaiva tu vāmayēt||229||
छर्दिघ्नी मक्षिकाविट् च मक्षिकैव तु वामयेत्||२२९||
🔊 Audio coming soon
chardikārāṇānmakṣikātō'pi jātā viṭ chardighnīti svabhāvaḥ|| 229||
Adhikarana samprAptivisheShodAharaNam (230) · Śloka 230
kaphē laṅghanasādhyē'pi kartari jvaragulmayōḥ| tulyē'pi dēśakālādau laṅghanaṁ na samaṁ matam||230||
कफे लङ्घनसाध्येऽपि कर्तरि ज्वरगुल्मयोः| तुल्येऽपि देशकालादौ लङ्घनं न समं मतम्||२३०||
🔊 Audio coming soon
yadyapi sarvaḥ kaphō laṅghanasādhyastatrāpi jvarakāraṇē kaphē gulmakāraṇē ca laṅghanaṁ pathyatvēna na sadr̥śaṁ, samprāptiviśēṣāt| tēnaitaduktaṁ bhavati- yathaiva dēśakālādisampadā kaphajvara utpannaḥ, tathaivōtpannē kaphagulmē pathyatvēna laṅghanaṁ na sadr̥śam| jvarē tvadhikaṁ pathyamiti| śīghraṁ vyādhyupaśamāt| athavā yadēkatra laṅghanaṁ tadanyatrētyasamaṁ sarvēṇa prakārēṇāmatvēna pakvatvēna ca dīpanasaṅgrahaṇatvāt|| 230||
Adhikarana rogasvabhAvavisheShodAharaNam (231) · Śloka 231
sarvathā dōṣajittakraṁ grahaṇyāṁ dōṣakr̥d vraṇē| saṁskārasvabhāvaviśēṣōdāharaṇam pīnasaśvāsakāsādau siddhamēva praśasyatē||231||
सर्वथा दोषजित्तक्रं ग्रहण्यां दोषकृद् व्रणे| संस्कारस्वभावविशेषोदाहरणम् पीनसश्वासकासादौ सिद्धमेव प्रशस्यते||२३१||
🔊 Audio coming soon
grahaṇyāṁ dōṣatrayanāśanaṁ takraṁ vraṇē tu pūyahētutvāddōṣatrayakaramiti rōgasvabhāvaḥ| pīnasādau siddhamēva takraṁ śasyatē nāsiddhamiti saṁskārasvabhāvaḥ|| 231||
Adhikarana mAtrAdiprakaraNopasaMhAraH (7) · Śloka 7
ityētē'nyē ca bahavaḥ sūkṣmā durlabhahētukāḥ| dharmā vicitrā bhāvēṣu kiñcittēṣāṁ nidarśitam| diśā'nayā śēṣamapi svayamūhyēta buddhimān| na śāstramātraśaraṇō na cānālōcitāgamaḥ||232|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṅgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē annasvarūpavijñānīyō nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
इत्येतेऽन्ये च बहवः सूक्ष्मा दुर्लभहेतुकाः| धर्मा विचित्रा भावेषु किञ्चित्तेषां निदर्शितम्| दिशाऽनया शेषमपि स्वयमूह्येत बुद्धिमान्| न शास्त्रमात्रशरणो न चानालोचितागमः||२३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसङ्ग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने अन्नस्वरूपविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ityētē bhāvēṣu vastuṣu dharmā vicitrā vilakṣaṇā dr̥ṣṭāḥ sūkṣmā durlakṣyāḥ| durlabhō hēturyēṣāṁ tē durlabhahētukāḥ| anyē ca vistarabhayānnōktāḥ| dr̥ṣṭācca stōkamātramatra nidarśitam| anayā ca diśā aśēṣaṁ sarvamapi vastujātaṁ nānāviśēṣairvākyārthāvabōdhēna ca spaṣṭabuddhiḥ svayamūhēta| kimbhūtaḥ? na śāstramātraśaraṇaḥ śāstravākyapaṭhitamātravastuśaraṇō na bhavēt, na cānālōcitāgamō bhavēditi sambandhaḥ| tēna ca śāstrēṇa tatpr̥ṣṭhabhāvinā ca sādhugurūpadēśēna sarvaṁ vastujātaṁ svarūpēṇānyaviśēṣēṇa ca buddhyā svayamūhētētyarthaḥ| mātrādikaprakaraṇaṁ samāptam|| 232|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē saptamōdhyāyaḥ ||7||