7. annsvarūpavijñānīyaḥ

Adhikarana athAnnasvarupavij~jAnIyo nAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతోఽన్న్స్వరుపవిజ్ఞానీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాఽహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

ద్రవస్య పానాన్నసంస్కారాద్యుపయోగ్యత్వాదన్నముచ్యతే-అథేతి|

Adhikarana (1) SUkadhAnyavargaH,SAliBedAH teShAM sAmAnyaguNAshca (2) · Śloka 2

రక్తో మహానూ సకలమస్తూర్ణకః శకునాహృతః| శారాముఖో దీర్ఘశూకో లోఘ్రశూఖ్ సుగంధికః| పుండ్రః పాండుః పుండరీకః ప్రమోదో గౌరశారివౌ| కంచనో మహిషః శూకో దూషకః కుసుమాండకః| లాంగలా లోహవాలాఖ్యాః కర్దమాః శీతభీరుకాః| పతంగాస్తపనీయాశ్చ యే చాన్యే శాలయః శుభాః| స్వాదుపాకరసాః స్నిగ్ధా వృష్యా బద్ధాల్పవర్చసః| కషాయానురసాః పథ్యా లఘవో మూత్రలా హిమాః||2||

శూకధాన్యానాంచ ప్రాధాన్యాదగ్రే పాఠః| రక్తాద్యాస్తపనీయాంతా అన్యే చ దేశకాలరసాదినా రక్తాదిసదృశాః శాలయస్తే సర్వే మధురవిపాకరసత్వాదియుక్తాః| ఏతే చ సర్వే నానాదేశప్రసిద్ధనామానః| బద్ధం గ్రథితం అల్పం చ వర్చః పురీషం కుర్వంతీతి బద్ధాల్పవర్చసః| స్వభావేనైవ శరీరే హితాః|| 2||

Adhikarana shUkajeshu raktashAlyAdInAM yathottaramavaratvam (3) · Śloka 3

శూకజేషు వరస్తత్ర రక్తస్తృష్ణాత్రిదోషహా| మహాంస్తం చాను కలమస్తం చాప్యను తతః పరే||3||

తత్ర శూకజేషు మధ్యే రక్తశాలిః శ్రేష్ఠః| తృష్ణానాశనస్త్రిదోషనాశనశ్చ| తతో రక్తాదూనో మహాన్| తతోఽప్యూనః కలమః| అనేనైవ క్రమేణ పరే తూర్ణకాదయః పూర్వస్మాదుత్తరో గుణైరూన ఇత్యర్థః|| 3||

Adhikarana yavakAdInAM yathApUrvamavaratvam (4) · Śloka 4

యవకా హాయనః పాంసువాప్యనైషధకాదయః| స్వాదూష్ణా గురవః స్నిగ్ధాః పాకేఽమ్లాః శ్లేష్మపిత్తలాః| సృష్టమూత్రపురిషాశ్చ పూర్వం పూర్వం చ నిందితాః||4||

యవకాదయో మధురత్వాదియుక్తా యశ్చ యస్మాత్ పూర్వః స తస్మాన్నింద్యః (చ0సూ0-28-12,సు0సూ0-21-23)|| 4||

Adhikarana vrIhiShu ShaShTikasya shraiShThyam (5) · Śloka 5

స్నిగ్ధో గ్రాహి లఘుః స్వాదుస్త్రిదోషఘ్నః స్థిరో హిమః| షష్టికో వ్రీహిషు శ్రేష్ఠో గౌరశ్చాసితగౌరతః||5||

షష్టికో నామ వ్రీహిః స్నిగ్ధత్వాదియుక్తాః| స్థిరః శరీరే అవ్యాపనశీలః| స చ సర్వవ్రీహిషు శ్రేష్ఠః| తస్య షష్టికస్య ద్వైవిధ్యంగౌరః కృష్ణగౌరశ్చ, అసితగౌరతః కృష్ణగౌరాత్ గౌరః శ్రేష్ఠః|| 5||

Adhikarana mahAvrIhyAdInAM ShaShTikAt hInaguNatvam (6) · Śloka 6

తతః క్రమాన్మహావ్రీహికృష్ణవ్రీహిజతూముఖాః| కుక్కటాండకలాబాక్షపారావతకసూకరాః| వరకోద్దాలకోజ్జాలచీనశారదదర్దురాః| గంధనాః కురువిందాశ్చ గుణైరల్పాంతరాః స్మృతాః||6||

తతః షష్టికాత్ గుణైర్మహావ్రీహ్యాదయః క్రమేణోనాః|| 6||

Adhikarana itaravrIhiguNAH (7) · Śloka 7

స్వాదురమ్లవిపాకోఽన్యో వ్రీహిః పిత్తకరో గురుః||7||

ఏతేభ్యః షష్టికయవాదిభ్యోఽన్యోనుక్తో వ్రీహిర్మధురః అమ్లవిపాక పిత్తకరో గురుశ్చ|| 7||

Adhikarana pATalavrIhiguNAH (8) · Śloka 8

బహుమూత్రపురీషోష్మా త్రిదోషస్త్వేవ పాటలః||8||

పాటలో నామ వ్రీహిః త్రిదోషకర ఏవ|| 8||

Adhikarana ka~ggvAditRuNadhAnyAnAM sAmAnyaguNAH ka~ggvAdInAM visheShaguNAH (9) · Śloka 9

కంగుకోద్రవజూర్ణాహ్వగదీవరుణపాదికాః| శ్యామాకతోయశ్యామాకహస్తిశ్యామాకశిల్బికాః| శిశిరోద్దాలనీవారవరూకబరకోత్కటాః| మధూలికాంతనిర్గండీవేణుపర్ణీప్రశాంతికాః| గవేధుకాండలౌహిత్యతోయపర్ణీముకుందరాః| కఫపిత్తహరా రూక్షః కషాయమధురా హిమాః| వాతలా బద్ధవిణ్మూత్రా లఘవో లేఖనాత్మకాః| భగ్నసంధానకృత్తత్ర ప్రియంగుర్బృంహణీ గురుః| కోరదూషః పరం గ్రాహి స్పర్శే శీతో విషాపహః| ఉద్దాలకస్తు వీర్యోష్ణో నీవారః శ్లేష్మవర్ధనః| శీతవీర్యా విశేషేణ స్నిగ్ధా వృష్యా మధూలికా||9||

కంగ్వాదయః కఫపిత్తహరత్వాదియుక్తాః| అతఏవ నిర్ధాయతే| వ్రీహయో విశిష్టాః శూకధాన్యాః| ప్రియంగుః, భగ్నస్యాంగస్య సంధానం కరోతి| బృంహణీ గుర్వీ చ| కోరదూషః కోద్రవః అత్యర్థసంగ్రహణః, స్పర్శే శీతో విషహరశ్చ| ఉద్దాలకస్తు ఉష్ణవీర్యః| నీవారః శ్లేష్మవర్ధనః| మధూలికా అత్యర్థం శీతవీర్యా స్నిగ్ధా వృష్యా చ| సర్వత్ర చోత్సర్గాపవాదోపబృంహకవచనకల్పనా చ స్వయం కల్పనీయా|| 9||

Adhikarana yavAdInAM guNAH (10) · Śloka 10

రూక్షః శీతో గురుఃస్వాదుః సరో విడ్వాతకృద్యవః| వృష్యః స్థైర్యకరో మూత్రమేదఃపిత్తకఫాంజయేత్| పీనసశ్వాసకాసోరుస్తంభకంఠత్వగామయాన్| గుణైర్న్యూనతరా జ్ఞేయా యవాదను యవాహ్వయాః| ఉష్ణాః సరా వేణుయవాః కషాయా వాతపిత్తలాః||10||

యవో రూక్షత్వాదిగుణయుక్తః|ఏతైశ్చ త్వగామయనాశనాంతైర్గుణైః స్వల్పైర్యుక్తా, అనుయవాః అనుయవాః అనుయవనామానో యవాః| తే చ యవాకృతయో లోకే ప్రసిద్ధాః| వేణుప్రాంతభవా యవా ఉష్నవీర్యాః సరాః కషాయరసాః వాతపిత్తలాశ్చ||10||

Adhikarana godhUmaguNAH (11) · Śloka 11

వృష్యః శీతో గురూః స్నిగ్ధో జీవనో వాతపిత్తహా| సంధానకారి మధురో గోధూమః స్థైర్యకృత్సరః| పథ్యా నందీసుఖీ శీతా కషాయా మధురా లఘుః||11||

గోధూమో వృష్యత్వాదియుక్తః| జీవనః సౌభ్యధాతువృద్వీకరః సంధానకారి భగ్నస్యోరూప్రభృతేః సంధానం కరోతి| నందిముఖీ శరీరహితా రసే కషాయమధురా లఘ్వీ చ| ఇతి శూకధాన్యవర్గః|| 11||

Adhikarana (2) shimbidhAnyavargaH shimbIparicayasteShAM sAmAnyaguNAshca (12) · Śloka 12

శింబిజా ముద్గమంగల్యవనముద్గమకుష్ఠకాః| మసూరకఫలాఢక్యశ్చణకాశ్చ పృథగ్విధాః| కషాయస్వాదులఘవో విబంధాధ్మానకారిణః| రూక్షా బద్ధమలాః శీతా విపాకే కటుకా హితాః| పిత్తాసృక్కఫమేదస్సు సూపాలేపాదియోజనాత్||12||

శింబిధాన్యముచ్యతే-ముద్గాద్యాః పృథగ్విధాః నానావిధాః| రసేన కషాయమధురాః లఘవః| దోషవిబంధమాధ్మానం చ కుర్వంతి| బద్ధపురీషా| శీతవీర్యా విపాకే కటుకాః| భోజనాలేపపరిషేకాదియోజనా చ రక్తపిత్తశ్లేష్మమేదఃసు హితాః పథ్యాః|| 12||

Adhikarana mudgaguNAH (13) · Śloka 13

సూప్యానాముత్తమా ముద్గా లఘీయాంసోఽల్పమారుతాః| హరితాస్తేష్వపివరా.....................||13||

సూపే సాధుః సూప్యః| తేషాం సూప్యానాం ముద్గా ఉత్తమాః ప్రవరాః| అతిలఘవః స్వల్పవాతలాశ్చ| తేషు ముద్గేషు మధ్యే హరితాః శాతవలవర్ణాః వరాః శ్రేష్ఠాః కృష్ణాస్త్వవరాః|| 13||

Adhikarana makuShThamasuraguNAH (14) · Śloka 14

.........................మకుష్ఠాః క్రిమికారిణః| వర్ణ్యాః పరం ప్రలేపాద్యైర్మసూరా గ్రాహిణో భృశం||14||

మకుష్ఠాస్తు కృమికరాః| మసూరాః ప్రలేపాదిభిర్యుక్తాః పరమత్యర్థేన వర్ణకరాః| సంగ్రహణాశ్చ|| 14||

Adhikarana rAjamAShaguNAH (15) · Śloka 15

రాజమాషో గురుర్భూరిశకృద్రూక్షోఽతివాతః||15||

రాజమాషో గురుః ప్రభూతపురీషః రూక్షోఽతివాతలశ్చ|| 15||

Adhikarana kulatthaguNAH (16) · Śloka 16

కషాయస్వాదురూక్షోష్ణా కులత్థా రక్తపిత్తలాః| పీనసాశ్వాసకాసార్శోహిధ్మానాహకఫానిలాన్| ఘ్నంతి శుక్రాశ్మరీం శుక్రం దృష్టిం శోఫం తథోదరం| గ్రాహిణో లఘవస్తీక్ష్ణా విపాకేఽమ్లా విదాహినః||16||

కులత్థాః కషాయమధురా రూక్షా ఉష్ణవీర్యాః రక్తపిత్తకరా పీనసాదినాశనాశ్చ| శుక్రాశ్మరీం ఘ్నంతి| శుక్రం రేతః తేనాశ్మరీ వక్ష్యమాణా (ని0అ0-9)| దృష్టిం దర్శనశక్తిం చ నాశయంతి| సంగ్రహణా లఘవస్తీక్ష్ణా అమ్లవిపాకా విదాహినః|| 16||

Adhikarana niShpAvaguNAH (17) · Śloka 17

నిష్పావస్తు సరో రూక్షః కషాయమధురో గురుః| పాకేఽమ్లో వాతవిష్టంభీ స్తన్యమూత్రాస్రపిత్తకృత్| ఉష్ణో విదాహీ దృక్శుక్రకఫశోఫవిషాపహః||17||

నిష్పావస్తు సరత్వాదియుక్తః, వాతకరః, ఉష్ణవీర్యః, విదాహీ దృశం-రేతః-కఫః-శోఫం-విషంచ నాశయతి| నిష్పావో రాజశింబిః|

Adhikarana mAShaguNAH (18) · Śloka 18

మాషః స్నిగ్ధో బలశ్లేష్మమలపిత్తకరః సరః| గురుష్ణోఽనిలహా స్వాదుః శుక్రవృద్ధిర్విరేకకృత్||18||

మాషః స్నిగ్ధత్వాదియుక్తః| మలం పురీషం| శుక్రస్య రేతసో వృద్ధిం బహుత్వం విరేకం బహిఃప్రేరణం చ కరోతి|| 18||

Adhikarana kAkANDolAtmaguptayorguNAH (19) · Śloka 19

ఫలాని గుణవద్విద్యాత్ కాకాండోలాత్మగుప్తయోః||19||

కాకాండోలాత్మగుప్తయోశ్చ ఫలాని మాషవత్ గుణైర్విద్యాత్| కాకాండోలా కటభిః|| 19||

Adhikarana kuSAmrashimbiguNAH (20) · Śloka 20

కుశామ్రశింబీ మధురా వాతాపిత్తహరా హిమా||20||

కుశామ్రశింబీ నామ శింబిధాన్యం| సా మధురా వాతపిత్తహరా శీతవీర్యా చ|| 20||

Adhikarana anuktaSimbidhAnyAnAM sAmAnyaguNAH (21) · Śloka 21

మధురాః శీతలా గుర్వ్యో బలఘ్న్యో రూక్షణాత్మికాః| స్నేహాఢ్యా బలిభిర్భోజ్యా వివిధాః శింబిజాతయః||21||

అనుక్తానాం సామాన్యగుణముచ్యతే| వివిధాః శింబిజాతయో మధురాః శీతవీర్యా గుర్వ్యో బలఘ్న్యో రౌక్ష్యాపాదనస్వభావాః| తాశ్చ స్నేహాఢ్యా ఘృతాదిబహలాః సత్యో బలవద్భిః పురుషైర్భోజ్యాః|| 21||

Adhikarana tilaguNAH (22) · Śloka 22

స్నిగ్ధోష్ణతిక్తకటుకః కషాయమధురస్తిలః| మేధ్యః కేశ్యో గురుర్వర్ణ్యః స్పర్శశీతోఽనిలాపహః| అల్పమూత్రః కటుః పాకే మేధాగ్నికఫపిత్తకృత్| కృష్ణః ప్రశస్తస్తమను శుక్లస్తమను చారుణః||22||

తిలః స్నిగ్ధత్వాదియుక్తః| రసే తిక్తాదియుక్తః| విపాకే కటుకః| మూత్రస్యాల్పత్వకరోఽల్పమూత్రః| మేధాగ్నికఫపిత్తకరశ్చ| మేధా ప్రజ్ఞా| తేషు చ తిలేషు మధ్యే కృష్ణతిలః శ్రేష్ఠః| తతః శుక్లః ఊనః| శుక్లాదప్యరుణ ఊనతరః|| 22||

Adhikarana atasIguNAH (23) · Śloka 23

స్నిగ్ధోమా స్వాదుతిక్తోష్ణా కఫపిత్తకరీ గురుః| దృక్ఛుక్రహృత్కటుః పాకే.....................||23||

ఉమా అతసీ స్నిగ్ధా రసేన మధురతిక్తా, ఉష్ణవీర్యా కఫపిత్తకరీ గుర్వీ చ దృశం శుక్రం చ నాశయతి, కటువిపాకా చ|| 23||

Adhikarana kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24

.......................తద్వద్బీజం కుసుంభజం||24||

తద్వదుమావత్కుసుంభబీజం|| 24||

Adhikarana mAShayavakayoravaratvaM shimbishUka- dhAnyorvarAvaratvam (25) · Śloka 25

మాషోఽత్ర సర్వేష్వవరో యవకః శూకజేషు చ||25||

అత్ర శింబిధాన్యవర్గే మాషః అశ్రేష్ఠః| శూకధాన్యమధ్యే యవకః అశ్రేష్ఠః|| 25||

Adhikarana navapurANAdidhAnyaguNAHsUpyasya laghutvAva (26) · Śloka 26

నవం ధాన్యమభిష్యంది సేక్యం కేదారజం చ యత్| లఘు వర్షోషితం దగ్ధభూమిజం స్థలసంభం| శీఘ్రజన్మ తథా సూప్యం నిస్తుషం యుక్తిభర్జితం||26||

నవమగతసంవత్సరం ధాన్యమభిష్యంది మాలిన్యేన స్రోతసాం స్రావకం| తథా సేక్యే బహూదకే కేదారే జాతమభిష్యంది| లఘు వర్షోషితం| తథా దగ్ధభూమిజం| తథా స్థలసంభవం నిరుదకకేదారజం| శీఘ్ర- జన్మ| అచిరకాలపాకం| తథా సూప్యం ముద్గాది తుషరహితం యుక్త్యా చ భర్జితం సత్ నిస్తుషం| ఇతి శింబిధాన్యవర్గః|| 26||

Adhikarana (3) kRutAnnavargaH maNDapeyAdInAM yathApUrva lAghavam| (27) · Śloka 27

మండపేయావిలేపీనామోదనస్య చ లాఘవం| యథాపూర్వ............................||27||

ధాన్యానాం స్వరూపముక్తం| అనంతరోక్తాని రక్తాదీని సత్స్వపి స్వరూపగుణేషు సంయోగసంస్కారప్రమాణాదివిశేషేణ గుణాంతరయోగమపి యాంతి, తద్విజ్ఞ్హానార్థం కృతాన్నవర్గారంభః| మండాదీనాం యథాపూర్వం లఘుత్వం| తేనైతదుక్తం భవతి-ఓదవమపేక్ష్య లఘ్వీ విలేపికా| తతోఽపి పేయా ద్రవా లఘుతరా| తతోఽపి మండోఽత్యర్థద్రవో లఘుః| ఓదనస్య పూర్వకత్వాభావాన్న లఘుత్వం న గురుత్వముక్తం|| 27||

Adhikarana maNDaguNAH (28) · Śloka 28

.................శివస్తత్ర మండో వాతానులోమనః| తృంగానిదోషశేషఘ్నః పాచనో ధాతుసామ్యకృత్| స్రోతోమార్దవకృత్స్వేదీ సంధుక్షయతి చానలం||28||

ఏతదేవ నిర్ధారయతి| మండో వాతాస్యానులోమనః| తృడాదిఘ్నశ్చ| దోషస్య వమనవిరేచనాదినా నిర్హృతస్య శేషో దోషశేషః| పాచనో ధాతుసామ్యకరశ్చ| స్రోతోమార్దవం కరోతి| స్వేదయత్యాగ్నిం చోద్దీపయతి|| 28||

Adhikarana peyAguNAH (29) · Śloka 29

క్షుత్తృష్ణాగ్లానిదౌర్బల్యకుక్షిరోగజ్వరాపహా| మలానులోమినీ పథ్యా పేయా దీపనపాచనీ||29||

పేయా క్షుదాదిహరా|| 29||

Adhikarana vilepIguNAH (30) · Śloka 30

విలేపీ గ్రాహిణీ హృద్యా తృష్ణాఘ్నీ దీపనీ హితా| వ్రణాక్షిరోగసంశుద్ధదుర్బలస్నేహపాయినాం||30||

విలేపికా సంగ్రాహిణీ, హృద్యా, తృష్ణాఘ్నీ, దీపనీ చ వ్రణాదీనాం చ హితా| సంశుద్ధః కృతవమనవిరేచనః|| 30||

Adhikarana odanasya gurulAghavam (31) · Śloka 31

సుధౌతః ప్రస్రుతః స్విన్నస్త్యక్తోష్మా చౌదనో లఘుః| యశ్చాగ్నేయౌషధక్వాథసాధితో భృష్టతండులః| విపరీతో గురుః క్షీరమాంసాద్యైర్యశ్చ సాధితః||31||

త్యక్తబాష్పశ్చ లఘుః| ఊష్మా బాష్పో జలభాగో గురుత్వహేతుః| అత్యుష్ణాతిశీతయోః ప్రమాణాంతరాన్నిషేధః| కేచిత్సిద్ధ్యుష్ణస్య లఘవమభ్యుపగచ్ఛంతః స్విన్నః| ఓదనః సుష్ఠు ధౌతః ప్రస్రతుః| స్విన్నః అత్యక్తోష్మా చేతి పఠంతి| యత్ర చైషాం పునరుష్ణప్రతిషేధః, స సిద్ధిశబ్దాశయః| యశ్చోదన ఆగ్నేయానాం మరిచాదీనాం క్వాథేన సంసిద్ధః, సోఽపి లఘుః| తథా భృష్టైస్తండులైః సిద్ధ ఓదనో లఘుః| యథోక్తలక్షణాదోదనాద్విపరీతో గురుః| క్షీరమాంసాదిభిర్మధురైర్యశ్చ సాధితః, సోఽపి గురుః|| 31||

Adhikarana dravyakriyAdibhiH kRutAnnasya gurulAghavaM peyAdInAM guNAH (32) · Śloka 32

ఇతి ద్రవ్యక్రియాయోగమానాద్యైః సర్వమాదిశేత్||32||

ఇత్యనయా దిశా సర్వం కృతాన్నం ద్రవస్య స్వరూపేణ క్రియయా సంయోగేన ప్రమాణేన చ బోద్ధవ్యం| కిం స్వరూపేణ గుణానాం స్వనిబంధకేన ఉపబృంహకేన సంయోగినా ద్రవ్యేణ సంయుక్తమితి నానావిధవికల్పనేన కృతాన్నస్వరూపం జానీయాత్|| 32||

Adhikarana mAMsaraguNAH (33) · Śloka 33

శుష్యతాం వ్యాధిముక్తానాం శుద్ధానాం శుద్ధికాంక్షిణాం| కృశక్షామతోరస్కక్షీణధాత్వింద్రియౌజసాం| దృష్టిశ్రవణవహన్యాయుర్బలవర్ణస్వరార్థినాం| భగ్నవిశ్లిష్టసంధీనా వ్రణినాం వాతరోగిణాం| హృద్యః పథ్యంః పరం వృష్యో బృంహణః ప్రీణనో రసః||33||

రసో మాంసరసః శుష్యదాదీనాం పథ్యః| వ్యాధిముక్తానాం బలాధానార్థం| శుద్ధానాం కృతవమనవిరేచనానాం పేయాద్యంతే| శుద్ధికాంక్షిణాం చాఽఽచరణీయః సంశోధనానాం దేహదోషమార్దవాయ|| 33||

Adhikarana maudgarasaguNAH (34) · Śloka 34

మౌద్గస్తు పథ్యః సంశుద్ధవ్రణకంఠాక్షిరోగిణాం||34||

మౌద్గస్తు రసో నిర్మాంసయూషః సంశుద్ధాదీనాం పథ్యః|| 34||

Adhikarana kaulattharasaguNAH (35) · Śloka 35

వాతానులోమీ కౌలత్థో గుల్మతూనిప్రతూనిజిత్||35||

కౌలత్థో రసో వాతమనులోమయతి గుల్మాదినాశనం చ| తూనిప్రతూనీ రోగౌ గుల్మనిదానే వక్ష్యమాణలక్షణౌ (ని0అ0-11)|| 35||

Adhikarana mAShasUpaguNAH (36) · Śloka 36

ప్రభూతాభ్యంతరమలో మాషసూపః పరం స్మృతః||36||

మాషసూపః పరమత్యర్థమాంతరం మలం పురీషం ప్రభూతం కరోతి| మాషాణాం బహుమలత్వే ఉక్తోఽపి అన్యేభ్యస్తద్వికృతిభ్యః సూపస్యాతిశయఖ్యాపనార్థం వచనం|| 36||

Adhikarana khalakAmbalikaguNAH (37) · Śloka 37

ఖలకాంబలికౌ హృద్యౌ చ్ఛేదినౌ స్వౌషధానుగౌ||37||

ఖలకాంబలికౌ హృద్యౌ చ్ఛేదినౌ స్వసంస్కారకౌషధగుణయుక్తౌ చ|| 37||

Adhikarana rasayUShakhalAnAM lakShaNAni (38) · Śloka 38

పిశితేన రసస్తత్ర యూషో ధాన్యైః ఖలః ఫలైః||38||

రసాదీనాం వ్యవహారార్థం లక్షణముచ్యతే| పిశితేన మాంసేన యః క్రియతే స రసః| ధాన్యైర్ముద్గాదిభిః క్రియతే స యూషః| ఫలైర్బదరాదిభిర్యః క్రియతే స ఖలః|| 38||

Adhikarana kAmbalikalakShaNam (39) · Śloka 39

మూలైశ్చ తిలకల్కామ్లప్రాయః కాంబలికః స్మృతః||39||

మూలైస్తిలైస్తిలకల్కాద్యైశ్చ కృతో దాడిమాద్యమ్లప్రాయః కాంబలికః|| 39||

Adhikarana mAMsarasAdInAM kRutAkRutalakShaNam (40) · Śloka 40

జ్ఞేయాః కృతాకృతాస్తే తు స్నేహాదియుతవర్జితాః||40||

తే తు రసాదయో యథాసంఖ్యేన స్నేహాదియుతవర్జితాః కృతాకృతా జ్ఞేయాః| తేనైతదుక్తం భవతి- స్నేహాదిభిర్భర్జనేన శుంఠ్యాదినా చ సంస్కృతాః కృతశబ్దవాచ్యాః| విపరీతాః అకృతాః|| 40||

Adhikarana dakalAvaNikalakShaNam (41) · Śloka 41

అల్పమాంసాదయః స్వచ్ఛా దకలావణికాః స్మృతాః||41||

యే స్వల్పేన మాంసేన స్వల్పైశ్చ శుంఠ్యాదిభిః క్రియంతే స్వచ్ఛాశ్చ తే రసాదయో దకలావణికాః|| 41||

Adhikarana yUShAdInAmuttarottaraM gurutvam (42) · Śloka 42

విద్యాద్యూషే రసే సూపే శాకే చైవోత్తరోత్తరం| గౌరవం తనుసాంద్రామ్లస్వాదుష్వేషు పృథక్ తథా||42||

యూషరససూపశాకానాం యథోత్తరమేవ గౌరవం విజ్ఞేయం ద్రవ్యగుణసామ్యేఽపి| తథా తనుసాంద్రామ్లస్వాదుషు చ పృథక్ యథోత్తరమేవ గౌరవం విజ్ఞేయమితి| తేనైతదుక్తం భవతి- తనుభ్యో రసాదిభ్యః సాంద్రా ఘనా గురవః| అమ్లేభ్యశ్చ మధురా ఇతి|| 42||

Adhikarana tilapiNyAkavikRutyAdInAM guNAH (43) · Śloka 43

తిలపిణ్యాకవికృతిః శుష్కశాకం విరూఢకం| చాండాకీవటకం దృగ్ఘ్నం దోషలం గ్లపనం గురు||43||

తిలపిణ్యాకస్య వికృతిః శుష్కశాకం విరూఢకం చాండాకీవటకం చ దృష్టినాశనం దోషలం త్రిదోషకోపనం గ్లానికరం గురు చ| విరూఢకం అంకురితాని భృష్టాని సస్యాని| చాండాక్యా సహసాసుతం ముద్గాదివిటకం చాండాకీవటకం|| 43||

Adhikarana parpaTakShAraparpaTayorguNAH (44) · Śloka 44

పర్పటా లఘవో రూచ్యా లఘీయాన్ క్షారపర్పటః||44||

పర్పటాభిధానా భక్ష్యా లఘవో రుచికరాశ్చ| తేభ్యశ్చ క్షారపర్పటోఽతిలఘుః| యః స్వర్చికాదిజలేన సంస్క్రియతే|| 44||

Adhikarana rAgaShADavayoguNAH (45) · Śloka 45

హృద్యా వృష్యా రుచికరా గురవో రాగషాడవాః| ప్రీణనా భ్రమతృట్చ్ఛర్దిమదమూర్చ్ఛాశ్రమచ్ఛిదః||45||

రాగాః సితామధ్వాదికృతాః| షాడవాః అమ్లసిద్ధశాక్శర్కరాదికృతాః| హృద్యా వృష్యా రుచికరా గురవశ్చ| తథా ప్రీణనా మనఃప్రీతికరాః, భ్రమాదినాశనాశ్చ|| 45||

Adhikarana manthaguNAH rasAlAguNAH (47) · Śloka 47

తృట్చ్ఛర్దిశ్రమనున్మంథః శీతః సద్యోబలప్రదః| ప్రమేహక్షయకుష్ఠాని న చ స్యుర్మంథపాయినః||46|| రసాలా బృంహణీ వృష్యా స్నిగ్ధా బల్యా రుచిప్రదా||47||

రసాలా కారమథితేన మరిచశర్కరాదిసంయుక్తేన చ దధ్నా కృతాః బృహణీ దేహస్య బృహత్వకరీ వృష్యత్వాదిగుణయుక్తా చ|| 47||

Adhikarana pAnakaguNAH (48) · Śloka 48

శ్రమక్షుత్తృట్క్లమహరం పానకం ప్రీణనం గురు| విష్టంభి మూత్రలం హృద్యం యథాద్రవ్యగుణం చ తత్||48||

సర్వంచ పానకం శ్రమాదిహరం గురు విష్టంభి ముత్రలం హృద్యంచ| తచ్చ పానకం యథాద్రవ్యగుణం స్వసంస్కారద్రవ్యగుణసంయుక్తంచ||48||

Adhikarana lAjAguNAH (49) · Śloka 49

లాజాస్తృటూచ్ఛర్ద్యతీసారమేహమేదఃకఫచ్ఛిదః| కాసపిత్తోపశమనా దీపనా లఘవో హిమాః||49||

లాజాస్తృడాదీన్ చ్ఛిందంతి నాశయంతి| కాసం పిత్తం చోపశమయంతి| ఆగ్నిదీప్తికరాః లఘవః శీతవీర్యాశ్చ||49||

Adhikarana pRuthukaguNAH (50) · Śloka 50

పృథుకా గురవో బల్యాః కఫవిష్టంభకారిణః||50||

పృథుకా గురూత్వాదియుక్తాః| హరితధాన్యాని సతుషభృష్టముసలాహితాని పృథుకశబ్దవాచ్యాని|| 50||

Adhikarana dhAnAguNAH (51) · Śloka 51

ధానావిష్టంభినీ రుక్షా తర్పణీ లేఖనీ గురుః||51||

ధానా భృష్టధాన్యాని విష్టంభినీ రూక్షాదిగుణయుక్తా చ|| 51||

Adhikarana saktuprabhRutInAM guNAH (52) · Śloka 52

కంఠనేత్రామయక్షుత్తృట్శ్రమఛర్దివ్రణాపహాః| సక్తవో లఘవః పానాత్ సద్య ఏవ బలప్రదాః| నిచయాత్ కఠినా గుర్వీ ప్రోక్తా పిండీ మృదుర్లఘుః| సక్తూనాం ద్రవతాయోగాల్లఘీయస్యవలేహికా| శష్కులీమోదకాదీనాం వ్యాఖ్యాతైవం చ కల్పనా||52||

సక్తవః కంఠామయనేత్రామయాదినాశనా లఘవః| ఉదకేన పీతాశ్చ సద్య ఏవ బలం కుర్వంతి| తేషాం సక్తూనాం పిండీ నిచయాత్ సంహతత్వాత్ యా కఠినా సా గుర్వీ| యా తు మృదుః సా తు లఘుః| యే తు సక్తవః ఉదకమిశ్రాః అవలిహ్య భుజ్యంతే సా అవలేహికా ద్రవత్వయోగాత్ లఘీయసీ| శుష్కలీమోదకాదీనాం భక్ష్యాణాం చైవానయైవ సంయోగసంస్కారకాఠిన్యాదివిశేషదిశా గుణకల్పనా వ్యాఖ్యాతా|| 52||

Adhikarana saktubhakShaNe niyamAH (53) · Śloka 53

నోదకాంతరితాన్న ద్విర్న నిశాయాం న కేవలాన్| న భుక్త్వా న ద్విజైశ్ఛిత్వా సక్తూనధ్యన్న వా బహున్||53||

సక్తూంశ్చైవంవిధాన్నాధ్యాత్ ఉదకాంతరితానుదకేన జలేనాంతరితాన్ వ్యవహితాన్| ఆదౌ పిండీ మధ్యే జలమంతే చ పిండీత్యుదకాంతరితాన్| ద్వౌ వారౌద్విః|నిశాయాం రత్త్ర్యాం| కేవలనుదకాదిరహితాన్| భుక్త్వాచాన్యదోదనాది| ద్విజైశిఛత్వా దంతైః కరస్థాం పిండీం చిత్వేత్యర్థః| బహూంశ్చ సక్తూన్నాధ్యాత్|| 53||

Adhikarana karkandhubadarAdi saktuguNAH (54) · Śloka 54

కర్కంధుబదరాదీనాం శ్రమతృష్ణాక్లమచ్ఛిదః| సక్తబోఽమ్లరసా హృఘా యథాద్రవ్యగుణాశ్చ తే||54||

కర్కంధుబదరాదీనాం చ ఫలాదీనాం సక్తవః క్లమాదిచ్ఛిదః అమ్లరసా హృఘాశ్చ| తే సర్వే సక్తవః ప్రకృతిద్రవ్యగుణయుక్తాః|| 54||

Adhikarana piNyAkaguNAH (55) · Śloka 55

పిణ్యాకో గ్లపనో రూక్షో విష్టంభీ దృష్టిదూషణః||55||

పిణ్యాకోఽక్షోటతిలాదీనాం నిష్పీడితతైలకల్కః గ్లానికరో విష్టంభీ దృష్టివికారకరశ్చ|| 55||

Adhikarana veSavAraguNAH (56) · Śloka 56

వేశవారో గురుః స్నిగ్ధో బలోపచయవర్ధనః||56||

వేశవారః నాగరధనికాజాజ్యాదిసంస్కృతం సూక్ష్మచ్ఛిన్నం మాంసం| స గురుః స్నిగ్ధః బలవర్ధనోఽంగోపచయవర్ధనశ్చ|| 56||

Adhikarana mudgAdijAnAM veSavArANAM guNAH (57) · Śloka 57

ముద్గాజిజాస్తు గురవో యథాద్రవ్యగుణానుగాః||57||

ముద్గాదిజాస్తు వేశవారాః యే సూక్ష్మచ్ఛిన్నైర్ముద్గయవధాన్యాదిభిః క్రియంతే| లోకే చ పూరణమితి ప్రసిద్ధాః, తే గురువః ప్రకృతిద్రవ్యగుణాశ్చ| ఆదిగ్రహణేన శింబిధాన్యానాంచ వరకసూకరాణాములుకాదీనాంచ గ్రహణం|| 57||

Adhikarana kukUlAdipakvAnAmapUpAnAM yathottaraM laGutvamGAryAdInAM yathottaraM gurutvam (58) · Śloka 58

కుకూలకర్పరభ్రాష్టకంద్వంగారవిపాచితాన్| ఏకయోనీన్ సఘూన్విద్యాదపూపానుత్తరోత్తరం| ఘారీ కేడరికాద్యాశ్చ గురవశ్చ యథోత్తరం||58||

కుకూలాదిసిద్ధానపూపాన్ ఏకయోనీనేకశాలికారణాన్ సతో యథోత్తరం లఘూనితి జానీయాత్| తేనైతదుక్తం భవతి-సజాతీయాత్ కుకూలపక్వాత్ కర్పరపక్వో లఘురగ్నిసంయోగనైకట్యాత్| కర్పరపక్వాచ్చ భ్రాష్ట్రపక్వః| భ్రాష్ట్రపక్వాచ్చ కందుపక్వః| కందుపక్వాచ్చ అంగారపక్వః| ఏకయోనిగ్రహణం భిన్నయోనేః సమలాఘవశంకానిరాసార్థం| ఏకో హ్యపూపో గురుశాలియోనిః కుకూలపక్వోఽన్యేన లఘుశాలియోనినా కుకూలపక్వేనైవ న లాఘవే సమః| తథా ఏకో లఘుశాలియోనిః కుకూలపక్వోఽన్యో గురుశాలియోనిః కర్పరపక్వశ్చ సమావిత్యర్థః| అనయా చ కల్పనయా సర్వమూహ్యం| కుకూలో బాష్పస్వేదః| క్షారపాక ఇత్యన్యే| కర్పరో జ్వాలాసంతప్తః కపాలః| భ్రాష్టం ప్రసిద్ధం| కందుః అంగారతప్తా భిత్తిః| అంగారః స్వరూపేణైవ| ఇతి కృతాన్నవర్గః|| 58||

Adhikarana (4) mAMsavargaH mRugavargaH (59) · Śloka 59

హరిణైణకురంగర్శ్యగోకర్ణమృగమాతృకాః| కాలపుచ్ఛకచారుష్కవరపోతశశోరణాః| శ్వదంష్ట్రామశరభకోహకారకశంభరాః| కరాలకృతమాలౌ చ పృషతశ్చ మృగాః స్మృతాః||59||

అనంతరం మాంసముచ్యతే-హరిణాదయః పృషతాంతాః ఏకోనవింశతిర్మృగవిజ్ఞేయాః|| 59||

Adhikarana viShkiravargaH (60) · Śloka 60

లావవాతీకవర్తీరరక్తవర్త్మకకక్కుభాః| కపింజలోపచక్రాఖ్యాచకోరరురుబాహవః| వర్తకో వర్తికా చేతి తిత్తిరిః క్రకరః శిఖీ| తామ్రచూడాఖ్యవరకగోనర్దగిరివర్తికాః| తథా శారపదేంద్రాహ్వవారటాశ్చేతి విష్కిరాః||60||

లావాదయో వారటాంతా ఏకవింశతిరాహారస్య వికీర్య విక్షిప్య భక్షణాత్ విష్కిరాః| వర్తికా వర్తక్షాంజాత్యంతరే న తు నామ తస్య స్త్రీ|| 60||

Adhikarana pratudavargaH (61) · Śloka 61

శతపత్రో భృంగరాజః కోయష్టీ జీవజీవకః| ఖంజరీటకహారీతదుర్నామారికృశాగ్రహాః| లట్వా లడూషో వటహా గోక్ష్వేలో డిండిమాణవః| జటీ దుందుభిపార్కారలోహపృష్ఠకులింగకాః| శారికాశుకశారంగాచిరీటీకకుయష్టికాః| మంజరీయకదాత్యూహగోధాపుత్రప్రియాత్మజాః| కలవింకః పరభృతః కపోతోఽంగారచూడకః| పారావతః పాణవిక ఇత్యుక్తాః ప్రతుదా ద్విజాః||61||

శతపత్రాదయః పాణవికాంతాశ్చతుస్త్రింశదాహారశ్చ శాల్యాదేః ప్రతుద్య తుండైరాహత్య భక్షణాత్ ద్విజాః ప్రతుదాః స్మృతాః|| 61||

Adhikarana bileSayavargaH (62) · Śloka 62

శ్వేతః శ్యామశ్చిత్రపృష్ఠః కాలకః కాకులీ మృగః| భేకచిల్లటకూచీకా గోధాశల్యకశాండకాః| వృషాహికదలీశ్వావిన్నకులాద్యా బిలేశయాః||62||

శ్వేతాద్యా నకులాద్యాంతా బిలే భూగర్భే నిషదనాత్ బిలేశయాః|| 62||

Adhikarana prasahavargaH (63) · Śloka 63

గోఖరాశ్వతరోష్ట్రాశ్వద్వీపిసింహర్క్షవానరాః| మార్జారమూషికవ్యాఘ్రవృకబభ్రుతరక్షవః| లోపాకజంబుకశ్యేనచాషోలూకశ్వవాయసాః| శశఘ్నీభాసకురరగృధ్రవేశ్యకులింగకాః| ధూమికా మధుహా చేతి ప్రసహామృగపక్షిణః||63||

గవాదయాః మధుహాంతాః కేచిత్పక్షిణః కేచిన్మృగాః| జాత్యా ప్రసహ్యాహృత్య భక్షణాచ్చ ప్రసహాః స్మృతాః|| 63||

Adhikarana mahAmRugAH (64) · Śloka 64

మహిషన్యంకురోహీతవరాహరురువారణాః| సుమరశ్చమరః ఖడ్గో గవయశ్చ మహామృగాః||64||

మహిషాదయో గవయాంతా దశ మహామృగశబ్దవాచ్యాః|| 64||

Adhikarana jalacArivargaH (65) · Śloka 65

హంససారసకాదంబబకకారండవప్లవాః| మృణాలకంఠచక్రాహ్వబలాకా రక్తశీర్షకాః| ఉత్క్రోశపుండరీకాక్షశరారీమణితుండకాః| కాకతుండఘనారావమద్గుక్రౌంచాంబుకుక్కుటాః| నంద్యాస్యమల్లికాద్యాశ్చ పక్షిణో జలచారిణః||65||

హంసాదయో మల్లికాద్యంతాశ్చ జల ఏవ చరణాత్ జలచారిణః|| 65||

Adhikarana matsyavargaH (66) · Śloka 66

మత్స్యారోహితపాఠీనకూర్మకుంభీరకర్కటాః| శుక్తిశఙ్హ్ఖోద్రుశంబూకశఫరీవర్త్మిచంద్రికాః| బోలూకీనక్రమకరశిశుమారతిమింగలాః| రాజీ చిలిచిమాద్యాశ్చ మాంసమిత్యాహురష్టధా||66||

రోహితాదయశ్చిలిచిమాద్యాంతాః జలోద్భవా మత్స్యాః| ఇత్యష్టిభిః ప్రకారైరాచార్యా మాంసమాహుః|| 66||

Adhikarana ajAvyoH yojyanishcayaH (67) · Śloka 67

యోనిష్వజావీ వ్యామిశ్రగోచరత్వాదనిశ్చితే||67||

ఏతాసు చాష్టాసు మాంసయోనిషు మధ్యే మిశ్రయోనిత్వాన్మిశ్రవిషయత్వాదజావీ అనిశ్చితే| తే హి జాంగలేఽపి దేశే సమ్యగ్వర్తేతే ఆనూపేఽపి| యద్యపి తిత్తిరిరుభయచరస్తథాపి సదైవ తత్స్వభావత్వాద్వర్గేభ్యః పృథఙ్నోక్తః| అజా అవయశ్చ కేచిద్ధన్వని కేచదానూప ఇతి పృథగుక్తే| యేషాం చ నామపర్యాయాః నానాదేశప్రసిద్ధాః కిరాతకైవర్తాదిభ్యః అపభ్రంశసంస్కారణాచ్చ జ్ఞాతవ్యాః| వర్తికా వర్తకాజ్జాత్యంతరం, న తు తస్య స్త్రీ|| 67||

Adhikarana mAMsasya traividhyAdi (68) · Śloka 68

అద్యాంత్యా జాఙ్హ్గలానూపా మధ్యౌ సాధారణౌ స్మృతౌ| వికీర్యాదిక్రియాయోగైర్భక్షణాద్విష్కిరాదయః||68||

ఏషాం చ వర్గాణాం మధ్యే ఆద్యాస్త్రయో మృగవిష్కిరప్రతుదాః జాంగలాః జాంగలశబ్దవాచ్యాః| అంత్యాస్త్రయః మహామృగజలచరమత్స్యా ఆనూపాః| మధ్యౌ ద్వౌ బిలేశయప్రసహౌ సధారణౌ| వికీర్య భక్షణక్రియాయోగాద్విష్కిరాదీని నామానీత్యుక్తం|| 68||

Adhikarana jA~ggalamAMsaguNAH (69) · Śloka 69

తత్ర బద్ధమలా రుచ్యా మాంసానాముత్తమా హిమాః| కషాయస్వాదువిశదా లఘవో జాంగలా హితాః| పిత్తోత్తరే వాతమధ్యే సన్నిపాతే కఫానుగే||69||

తత్ర జాంగలా మలం పురీషం బద్ధం కుర్వంతి| రుచికరాః మాంసానాం చోత్తమాః| శీతవీర్యా రసే కషాయమధురాః విషదా లఘవః| సన్నిపాతే చ హితాః కింభూత ఇత్యాహ-పిత్తోత్తర ఇత్యాది| యస్మిన్ సన్నిపాతే పిత్తముత్తరమధికం వాతో మధ్యః కఫశ్చ స్వల్పః|| 69||

Adhikarana hariNaiNayorvarNAH guNASca (70) · Śloka 70

తామ్రోఽత్ర హరిణః కృష్ణస్త్వేణో హృద్యస్త్రిదోషజిత్| లఘీయాన్ షడ్రసశ్చాసౌ............................||70||

అత్ర చైణహరిణావాకృత్యా సదృశౌ| కేవలం తామ్రవర్ణో హరిణః| కృష్ణవర్ణస్త్వేణః| అసావేణో హృద్యస్త్రిదోషహరః, అతిలఘుః, షడ్రసశ్చ|| 70||

Adhikarana shashaguNAH (71) · Śloka 71

........................గ్రాహి రూక్షో హిమః శశః| కటుపాకోఽగ్నికృత్ పథ్యః సన్నిపాతేఽనిలావరే||71||

శశస్తు సంగ్రహణో రూక్షః శీతవీర్యః కటువిపాకోఽగ్నివృద్ధికృత్, ఊనవాయౌ సన్నిపాతే చ పథ్యః|| 71||

Adhikarana lAvakapi~jjalayorguNAH (72) · Śloka 72

తద్వల్లవోఽప్యరూక్షస్తు కించిద్రూక్షః కపింజలః||72||

లావోఽపి తద్వత్ శశవత్| కేవలమసావరూక్షః| కపింజలః కించిద్రూక్షః|| 72||

Adhikarana vanyapArAvatakapotayorguNAH (73) · Śloka 73

పారావతాః కపోతాశ్చ తద్వద్వన్యాః సుపూజితాః||73||

పారావతకపోతౌ వనజాతౌ పథ్యౌ| గృహభృతావపథ్యౌ|| 73||

Adhikarana vartakAdInAM sAmAnyaguNAH (74) · Śloka 74

ఈషదుష్ణగురుస్నిగ్ధా బృంహణా వర్తకాదయః||74||

వర్తకాత్ప్రభృతి యావజ్జాంగలపరిసమాప్తి తావత్సర్వే ఔష్ణ్యేన గురుత్వేన స్నిగ్ధత్వేన చ ఈషత్ స్వల్పం యుక్తాః|| 74||

Adhikarana tittiriguNAH (75) · Śloka 75

తిత్తిరిస్తేష్వపి వరో మేధాగ్నిబలశుక్రకృ గ్రాహీ వర్ణ్యోఽనిలోక్తసన్నిపాతహరః పరం| ధన్వానూపవిచారిత్వాత్ స్నిగ్ధోష్ణాగురూబృంహణః||75||

తేష్వపి మధ్యే తిత్తిరిః శ్రేష్ఠః మేధాదికరః| సంగ్రహణో వర్ణ్యో వాతాధికసన్నిపాతహరశ్చ| స తు తిత్తిరిర్ధన్వని దేశే విచరత్యానూపే చ| అతః స్నిగ్ధ ఉష్ణో గురుర్బృంహణశ్చ|| 75||

Adhikarana mayUraguNAH (76) · Śloka 76

నాతిపథ్యః శిఖీ పథ్యః శ్రోత్రస్వరవయోదృశాం||76||

శిఖీ మయూరో నాతిపథ్యః| శ్రోత్రాదీనాం పథ్యః| వయసశ్చ పథ్యః| శీఘ్రపరిణామరక్షణః|| 76||

Adhikarana kukkuTaguNAH (77) · Śloka 77

తద్వచ్చ కుక్కుటో వృష్యో గ్రామ్యస్తు శ్లేష్మలో గురుః||77||

కుక్కుటస్తద్వన్మయరవత్| అయం తు వృష్యః| గ్రామ్యస్తు జనపదపరివేశచరః శ్లేష్మలో గురుశ్చ|| 77||

Adhikarana krakaropacakrakaguNAH (78) · Śloka 78

మేధానలకరా హృద్యాః క్రకరాః సోపచక్రకాః||78||

క్రకరాః మేధామాగ్నించ కుర్వంతి హృద్యాశ్చ| తద్వదుపచక్రకాః|

Adhikarana kANakapotaguNAH (79) · Śloka 79

గురుః సలవణః కాణకపోతః సర్వదోషకృత్||79||

కాణకపోతో గురుః కించిల్లవర్ణాస్త్రిదోషకరశ్చ|| 79||

Adhikarana bileSayAdivargANAM yathottaraM gurutvAdisAmAnyaguNASca (80) · Śloka 80

గురూష్ణస్నిగ్ధమధురా వర్గాశ్చాతో యథోత్తరం| మూత్రశుక్రకృతో బల్యా వాతఘ్నాః కఫపిత్తలాః||80||

అథోఽనంతరా బిలేశయాద్యా వర్గా యథోత్తరం గురుత్వేనోష్ణత్వేన చాధికాః స్నిగ్ధత్వేన మధురాత్వేన చాధికాః| యో యస్తమాద్వర్గాదుత్తరో వర్గః స తస్మాద్గురుత్వాదిభిరధిక ఇత్యర్థః| తథా సర్వే మూత్రం శుక్రం చ కుర్వంతి| బల్యాః వాతఘ్నాః పిత్తశ్లేష్మలాశ్చ|| 80||

Adhikarana mahAmRugaguNAH (81) · Śloka 81

శీతామహామృగాస్తేషు.................................||81||

తేషు వర్గేషు మధ్యే మహామృగాః శీతవీర్యాః|| 81||

Adhikarana prasahaguNAH (82) · Śloka 82

.................................క్రవ్యాదాః ప్రసహాః పునః| చక్షుష్యాః సృష్టవిణ్మూత్రమాంసలాః కటుపాకినః| జీర్ణార్శోగ్రహణీదోషశోషార్తానాం పరం హితాః||82||

ప్రసహాః క్రవ్యాదాః క్రవ్యం మాంసం భుంజతే యే ప్రసహాస్తే చక్షుష్యాః మూత్రం విశం చ కుర్వంతి| మాంసవృద్వికరాః, కటువిపాకాః, జీర్ణోర్శోప్రభృత్యార్తానాం చ పథ్యాః|| 82||

Adhikarana godhAmUShakaguNAH (83) · Śloka 83

గోధా నియచ్ఛతి విషం మూషికః శుక్రకరః||83||

గోధా విషఘ్నీ| మూషికః శుక్రవర్ధనః శుక్రకరః|| 83||

Adhikarana gomAMsaguNAH (84) · Śloka 84

శుష్కకాసశ్రమాత్యాగ్నివిషమజ్వరపీనసాన్| కార్శ్యకేవలవాతంశ్చ గోమాంసం సన్నియశ్చతి||84||

గోమాంసం శుష్కకాసాదీన్నాశయతి| విషమజ్వరః సతతకాదిః| కేవలవాతా నాన్యదోషసంయుక్తాః|| 84||

Adhikarana caTakaguNAH (85) · Śloka 85

చటకాః శ్లేష్మలాః స్నిగ్ధా వాతఘ్నాః శుక్రలాః పరం||85||

చటకాః కఫహరాః స్నిగ్ధాః వాతఘ్నాశ్చ పరమత్యర్థం శుక్రకరాః|

Adhikarana mahiShaguNAH (86) · Śloka 86

గురుష్ణో మహిషః స్నిగ్ధః స్వప్నదార్ఢ్యబృహత్వకృత్||86||

మహిషో గురురుష్ణవీర్యః స్నిగ్ధో నిద్రాదింశ్చ కరోతి|| 86||

Adhikarana varAhaguNAH (87) · Śloka 87

తద్వద్వరాహః శ్రమాహ రుచిశుక్రబలప్రదః||87||

వరాహః సూకరః తద్వన్మాహిషవద్గుణైర్జ్ఞేయ ఇత్యర్థః| అసౌ తు శ్రమఘ్నః, రుచ్యాదిప్రదశ్చ|| 87||

Adhikarana haMsaguNAH (88) · Śloka 88

హంసః స్వరకరః పిత్తరక్తజిన్మేదురో హిమః||88||

హంసః స్వరకరః, రక్తపిత్తవినాశనశ్చ| యస్తు మేదురోఽతిమేదాః స హిమః శీతః| కేచిత్తు చరకానురోధాన్మధురః, మహిమాశ్చేతి పఠంతి|| 88||

Adhikarana matsyasAmAnyaguNAH (89) · Śloka 89

కఫపిత్తకరా మత్స్యాః పరం పవననాశనాః||89||

మత్స్యాః పిత్తశ్లేష్మకరా వాతనాశనాశ్చ పరమత్యర్థం|| 89||

Adhikarana rohitamatsyacilicimayorguNAH (90) · Śloka 90

ప్రతిస్రోతోవిచారిత్వాదాకాశప్లవనేన చ| నిత్యం శైవాలభక్షత్వాద్దివాస్వప్నవివర్జనాత్| రోహితః ప్రవరస్తేషాం పరం చిలిచిమోఽవరః| అగోచరవిచారిత్వాత్ సర్వదోషకరో హి సః||90||

తేషాం మత్స్యానాం మధ్యే రోహితః ప్రవరః ప్రతిస్రోతోవిచారత్వాత్| తస్య హ్యేవం స్వభావః, యత్ ప్రతిస్రోతః స్రోతస అభిముఖ్యేన విచారతి| యయా దిశా జలమేతి తాం దిశాం యాతీత్యర్థః| తథా పానీయమధ్యాత్ స్వభావేనైవాకాశం ప్లవతే| అత ఉభయథాపి క్రియాయోగాత్ పరమత్యర్థం రోహితః ప్రవరః| చిలిచిమః పరమత్యర్థమవరః అశ్రేష్ఠః| స చాగోచరే దుర్విషయే కర్ద్దమశైవలాదౌ యతో విచరత్యతస్త్రిదోషకరః|| 90||

Adhikarana kulIraguNAH (91) · Śloka 91

కులీరః పరమం వృష్యో బృంహణః ప్రీణనో గురుః||91||

కులీరః పరమం వృష్యః బృంహణః ప్రీతికరః గురుశ్చ| కులీరః కర్కటకః|| 91||

Adhikarana AjamAMsaguNAH (92) · Śloka 92

నాతిశీతగురుస్నిగ్ధం మాసంమాజమదోషలం| శరీరధాతుసామాన్యాదనభిష్యంది బృహణం||92||

ఆజం మాంసం నాతిశీతవీర్యం నాతిసినగ్ధం అదోషలం దోషాణాం సామ్యం న నాశయతి, పథ్యామిత్యర్థః| సామర్థ్యాల్లబ్ధపురుశరీరసకలశరీరధాతుసాదృశయాదనభిష్యంది మాలిన్యేనస్రోతసామస్రావకం| ఏతదుక్తం దోషగుణవిపరీతగుణత్వేనాదోషలత్వాచ్చ శరీరధాతుగుణత్వేన స్రోతసామప్రదూషకత్వాచ్చానభిష్యంది| స్రోతఃప్రదూషకరూపం శారీరే వక్ష్యతి (అ0-6); యథా- ఆహారశ్చ విహారశ్చ యః స్యాద్దోషగుణైః సమః| ధాతుభిర్విగుణో యశ్చ స్రోతసాం స ప్రదూషకః|| ఇతి|| 92||

Adhikarana AvikamAMsaguNAH (93) · Śloka 93

విపరీతమతో జ్ఞేయమావికం బృంహణం తు తత్||93||

అత ఆజమాంసాద్విపరీతమావికం మాంసం| వైపరీత్యేన బృంహణత్వం తత్తు బృహణమితి విశేషః|| 93||

Adhikarana tyAjyaM mAMsam (94) · Śloka 94

అతిమేద్యం త్యజేన్మాంసం హతం వ్యాధివిషోధకైః| స్వయం మృతం ధూమపూర్ణమగోచరభృతం కృశం||94||

సర్వంచ మాంసమతిమేద్యం మేదురం త్యజేత్| వ్యాధ్యాదిభిశ్చ నష్టస్య మాంసం త్యజేత్| తథా స్వయమాత్మనైవ మృతం ధూమపూర్ణం ధూమేన మృతం| తథా అగోచరమృతం, అగోచరే అన్యస్మిన్విషయే మృతం| యథా జాంగలమానూపే మృతమనూపం చ జాంగలే| కృశం చ త్యజేత్|| 94||

Adhikarana praSastaM mAMsam (95) · Śloka 95

సద్యోహతం వయస్థం చ శుద్ధం సురభి శస్యతే||95||

సద్యోహతం వయస్థం చ శుద్ధం తృణాదిభిరనుపహతం అదుర్గంధి చ శస్యతే|| 95||

Adhikarana svasvavargeShveNAdInAM varatvam (96) · Śloka 96

ఏణః కురంగో హరిణః శశో లావః కపింజలః| తిత్తిరిః క్రకరో గోధా శ్వావిడ్గృధ్రో మృగాధిపః| తథైవ శారికా న్యంకుర్హంసౌ రోహితకచ్ఛపౌ| వర్త్మీ చాగ్ర్యాః స్వవర్గేషు.......................||96||

ఏణాదయశ్చ స్వవర్గేషు ప్రధానాః ఏణకురంగహరిణశశాః మృగేషు మధ్యే అగ్ర్యాః వరాః| లావకపింజలతిత్తిరిక్రకరా విష్కిరేషు| శ్వావిడ్గోధే బిలేశయేషు| గృధ్రమృగాధిపౌ ప్రసహేషు| శారికా ప్రతుదేషు| న్యంకుర్మహామృగేషు| హంసో జనచారిషు| రోహితకచ్ఛపౌ వర్త్మీ చ జలజేషు|| 96||

Adhikarana vareShu pravarAH (97) · Śloka 97

................................ప్రవరాస్తేష్వపి స్మృతాః| లావైణగోధాః సింహశ్చ..................................||97||

తేష్వపి ప్రధానేషు మధ్యే ప్రవరాః| ఏణాదిష్వేణః| లవాదిషు లవాః| శ్వావిద్గోధయోర్గోధా| గృధ్రమృగాధిపయోః సింహ ఇతి|| 97||

Adhikarana svasvavargeShu ninditAH (98) · Śloka 98

.......................................... నిందితౌ గౌః సదర్దురః| ఋశ్యః కాణకపోతశ్చ శోషముక్తం యథాయథం||98||

గౌః, దుర్దరః, ఋశ్యః, కాణకపోతశ్చ చత్వారః స్వవర్గేషు నింద్యాగర్హణీయాః| శోషంచ యథాయథం గుణైర్యుక్తం|| 98||

Adhikarana aNDAnAM gurutvaM, bAlavRuddhayormAMsaguNAHmAMsAnAM gurulAghavam (99) · Śloka 99

గురుణ్యండాని బాలానాం కషాయమధురం పలం| వృద్ధానాం స్నాయుభూయిష్ఠమబల్యం గురుదోషలం| పుంస్త్రియోః పూర్వపశ్చార్ధే గురుణీ గర్భిణీ గురుహ్| లఘుర్యోషిచ్చతుష్పాస్తు విహంగేషు పునః పుమాన్| శిరఃస్కంధాదీనాం యథాపూర్వం గౌరవం శిరస్కంధోరుపృష్ఠస్య కట్యాః సక్థ్నోశ్చ గౌరవం| తథాఽఽమపక్వాశయయోర్యథాపూర్వం వినిర్దేశేత్| శోణితాదీనాం యథోత్తరం గౌరవం శోణితప్రభృతీనాంచ ధాతూనాముత్తరోత్తరం| మాంసాద్ గరీయో వృషణమేఢ్రవృక్కయకృద్గుదం||99||

అండాని పక్షిణాం గురూణి| బాలానాం పక్షిణాం పలం మాంసం రసే కషాయమధురం| వృద్ధానాం మాంసం బహుస్నాయు అబల్యం గురు త్రిదోషకరం చ| పుంసః స్త్రియాశ్చ యథాసంఖ్యేన శరీరస్య పూర్వార్ధం నాభేరూర్ధ్వం పశ్చార్ధమధోనాభేర్గురు| గర్భిణీ చ స్త్రీ గుర్వీ| చతుశ్చరణేషు మధ్యే యోషిత్ స్త్రీ లఘుః| విహంగేషు పక్షిషు మధ్యే పుమాన్ లఘుః| శిరఃప్రభృతీనామంగానాం యథాపూర్వం గురుత్వం జ్ఞేయం| సక్థిమాంసాత్ కటీమాంసం గురు| ఏవమామాశయపక్వాశయయోశ్చ యథాపూర్వం గురుత్వం| పక్వాశయాదామాశయో గురురిత్యర్థః| రక్తాదీనాం చ ధాతూనాం యథోత్తరం గురుత్వం| సప్తభిర్ధాత్వగ్నిభిర్యథోత్తరమేవ స్నేహస్య పాకద్ యథోత్తరమేవ స్నేహస్య గురుత్వం స్యాత్| ధాతూనాం తథాభూతేన స్నేహేన సంశ్లేషాత్ యథోత్తరమేవ గురుత్వం భవతి| ధాతుస్నేహక్రమపరిణత్యా చ| ఉక్తంచ హృదయే - పరస్పరోపసంస్థంభాద్ధాతుస్నేహపరంపరా| అనేన కిముక్తం? రసాదీనాం శుక్రాంతానాం పరస్పరోపసంస్థంభాదన్యోన్యసంశ్లేషాద్ధాతూనాం స్నేహోత్కర్షక్రమపరిణతిర్యథోత్తరమేవ జాయతే| అత్ర చ మాంసానాం స్త్రీపుంసకృతం విశేషమేకయోనీనాం భిన్నయోనీనాం చోత్సర్గాపవాదస్థిథార్థోపబృంహకవచనకల్పనం చ యథాయోగం స్వబుద్ధ్యా పరికల్పనీయం| ఇతి మాంసవర్గః|| 99||

Adhikarana (5)shAkavargaH pAThAdishAkasAmAnyaguNAH (100) · Śloka 100

శాకం పాఠా శటీ శ్రూషా సునిషండ సతీనజం| త్రిదోషఘ్నం లఘు గ్రాహి సరాజక్షవవాస్తుకం||100||

శాకముచ్యతే - పాఠాదికం శాకం త్రిదోషనాశనం లఘు సంగ్రహణం చ| తద్వత్ రాజక్షవకవాస్తుకే|| 100||

Adhikarana suniShaNNakaguNAH (101) · Śloka 101

సునిషణ్ణోఽగ్నికృద్వృష్యస్తేషు...........................||101||

తేషు మధ్యే సునిషణ్ణోఽగ్నికరో వృష్యశ్చ| సునిషణ్ణో జలమధ్యే భవతి| పత్రైశ్చాంగేరీసదృశైర్యః కాశ్మీరేషు శూల్యేషు చాతిప్రసిద్ధః|| 101||

Adhikarana rAjakShavavAstukaguNAH (102) · Śloka 102

...................రాజక్షవః పరం| గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నః వర్చ్చోభేదీ తు వాస్తుకః||102||

రాజక్షవోఽత్యర్థం గ్రహణ్యర్శోవికారగ్న్నః| వాస్తకస్తు వర్చసః పురీషస్య భేదనః|| 102||

Adhikarana kAkamAcIguNAH (103) · Śloka 103

హంతి దోషత్రయం కుష్ఠం వృష్యా సోష్ణా రసాయనీ| కాకమాచీ సరా సవర్యా......................||103||

కాకమాచీ త్రిదోషఘ్నీ కుష్ఠనాశనీ ఈషదుష్ణవీర్యా సరా స్వాస్థ్యసంవాహకత్వేన చ రసాయనసాదృశ్యాద్రసాయనీ|| 103||

Adhikarana cA~ggerIguNAH (104) · Śloka 104

.......................చాంగేర్యమ్లాఽగ్నిదీపనీ| గ్రహణ్యర్శోఽనిలశ్లేష్మహితోష్ణా గ్రాహిణీ లఘుః||104||

చాంగేరీ అమ్లా అగ్నిదీపనీ గ్రహణ్యాదిషు పథ్యా సంగ్రహణీ లఘ్వీ చ| చాంగేరీ క్షుద్రామ్లికా|| 104||

Adhikarana paTolAdInAM sAmAnyaguNAH (105) · Śloka 105

పటోలసప్తలారిష్టశారంగేష్టావల్గుజామృతాః| వేత్రాగ్రబృహతీవాసాకుంతలీతిలపర్ణికాః| మండూకపర్ణీకర్క్కోటకారవేల్లకపర్పటాః| నాడీకలాయగోజిహ్వా వార్త్తాకం వనతిక్తకం| కరీరం కూలకం నందీ కువేలా శకులాదనీ| కఠిల్లం కేంబుకం శీతం సకోశాతకకర్క్కశం| తిక్తం పాకే కటు గ్రాహి వాతలం కఫపిత్తజిత్||105||

పటోలాదీని కర్కశాంతాని అష్టావింశతిః శీతవీర్యాణి రసే తిక్తాని| విపాకే కటుకాని| సంగ్రహణాని వాతకృంతి పిత్తశ్లేష్మనాశనాని చ| సప్తలా సాతలా| అరిష్టో నింబః| శారంగేష్టా అంగారవల్లికా| అవల్గుజః సోమరాజీ| అమృతా గుడూచీ| వేత్రో వంశసదృశః| మండూకపర్ణీ మండూకీ| సైవాదిత్యవల్లీ| నాడీకలాయః బాహ్లీ| సైవశకులాక్షకః| ఏతే సువర్చలావిశేషాః| `గోధూమికా తు గోజిహ్వా గోజీ క్రోష్టకమూలకః|' వనతిక్తకో నలఖండకః| కూలకః కాకతిందుకః| కువేలా పాఠా| శకులాదనీ కటుకా| కఠిల్లః వర్షాభూభేదః| కోశాతకం దధిత్థం|| 105||

Adhikarana paTolaguNAH (106) · Śloka 106

హృద్యం పటోలం క్రిమినుత్స్వాదుపాకం రుచిప్రదం||106||

అతో నిర్ద్ధారణం-పటోలం హృద్యం క్రిమినాశనం మధురవిపాకం రుచికరం చ|| 106||

Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (107) · Śloka 107

పిత్తలం దీపనం భేది వాతఘ్నం బృహతీద్వయం||107||

బృహతీ క్షుద్రబృహతీ చ పిత్తకరమగ్నిదీపనం శకృదాదీనాం చ భేదనం వాతనాశనం చ|| 107||

Adhikarana vRuShaguNAH (108) · Śloka 108

వృషం తు వమికాసఘ్నం రక్తపిత్తహరం పరం||108||

వృషం ఛర్దికాసౌ నాశయత్యత్యర్థం చ రక్తపిత్తం నాశయతి|

Adhikarana kAravellaguNAH (109) · Śloka 109

కారవేల్లం సకటుకం దీపనం కఫపిత్తజిత్||109||

కారవేల్లం రసే కించిత్ కటుకత్వేన యుక్తం| అగ్నిదీప్తికరం పిత్తశ్లేష్మనాశనం చ|| 109||

Adhikarana vArtAkaguNAH (110) · Śloka 110

వార్తాకం కటుతిక్తోష్ణం మధురం కఫవాతజిత్| సక్షారమగ్నిజననం హృద్యం రుచ్యమపిత్తలం||110||

వార్తాకం రసే కటుతిక్తం మధురముష్ణవీర్యం చ వాతశ్లేష్మహరం కించిక్షారత్వయుక్తం అగ్నిదీప్తికరం హృద్యం రుచికరం న చ పిత్తం కరోతి| యథా వాతశ్లేష్మఘ్నం న తథా పిత్తకరమిత్యర్థః|| 110||

Adhikarana karIraguNAH (111) · Śloka 111

కరీరమాధ్మానకరం కషాయం స్వాదుతిక్తకం||111||

కరీరమధ్మానకరం రసే కషాయమధురం తిక్తం చ|| 111||

Adhikarana koSAtakAvalgujaguNAH (112) · Śloka 112

కోశాతకావల్గుజకౌ భేదినావగ్నిదీపనౌ||112||

కోశాతకావల్గుజకౌ భేదినౌ వాహ్నిదీపనౌ చ|| 112||

Adhikarana SyAmAdInAM sAmAnyaguNAH (113) · Śloka 113

శ్యామాశాల్మతికాశ్మర్యభంజీకర్ణకయూథికాః| వృక్షాదినీక్షీరవృక్షబింబీతనికవృక్షకాః| లోధ్రః శణః కచ్ఛుదారః సశేలుర్వృషముష్టికా| భల్లాతకః కోవిదారః కమలోత్పలకింశకుం| పటోలాదిగుణం స్వాదు కషాయం పిత్తజిత్ పరం||113||

శ్యామాదికింశుకాంతపటోలాదిగుణయుక్తం రసే మధురకషాయం పరమత్యర్థేన పిత్తజిత్| శ్యామా త్రివృత్| భంజీ భారంగీ| వృక్షాదనీ వందాకః| క్షీరవృక్షః పీతకః| స ఏవ కశేరుకః| బింబీ రక్తఫలా| శేలుః శ్లేష్మాతకః| విశమూషికాకింశుకః పలాశః| తస్య కుసుమ ఏవ శాకత్వం|| 113||

Adhikarana Ba~jjIguNAH (114) · Śloka 114

బద్ధమూత్రా సరా భంజీ............................||114||

భంజీ బద్ధమూత్రా సరా చ|| 114||

Adhikarana SatAvarya~gkuraguNAH (115) · Śloka 115

............................కరీరం స్యాదభీరుజం| సతిక్తం లఘు చక్షుష్యం వృష్యం దోషత్రయప్రణుత్||115||

అభీరుజం కరీరం శతావర్యంకురం తత్ తిక్తం లఘు చక్షుష్యం వృష్యం త్రిదోషనాశనంచ| ఇదమన్యత్కరీరం|| 115||

Adhikarana taNDulIyaguNAH (116) · Śloka 116

తండులీయో హిమో రూక్షః స్వాదుపాకరసో లఘుః| మదపిత్తవిషాస్రఘ్నో ....................................||116||

తుండలీయః శీతవీర్యో రూక్షో మధురవిపాకరసో లఘుః మదాదినాశనశ్చ|| 116||

Adhikarana mu~jjAtaguNAH (117) · Śloka 117

.................ముంజాతం వాతపిత్తజిత్| స్నిగ్ధం శీతం గురు స్వాదు బృంహణం శుక్రకృత్ పరం||117||

ముంజాతం వాతపిత్తనాశనం స్నిగ్ధత్వాదిగుణయుక్తం అత్యర్థశుక్రకరం చ| ముంజాతః కాశ్మీరేషు మహోయకః|| 117||

Adhikarana pAlakyAguNAH (118) · Śloka 118

పాలక్యా పిచ్ఛిలా గుర్వీ శ్లేష్మలా భేదినీ హిమాః||118||

పాలక్యా పిచ్ఛిలత్వాదిగుణాపంచకయుక్తా|| 118||

Adhikarana upodikAcu~jcuguNAH (119) · Śloka 119

మదఘ్న్యుపోదకా చుంచుర్గ్రాహీ తౌ పూర్వవత్తథా||119||

ఉపోదకా మదనాశినీ| `ఉపోదకా మయాలీ చ సురుంగా పోతకీ స్మృతా'| తౌ తూపోదకాచుంచూ పూర్వవత్ పాలక్యాగుణావిత్యర్థః| తథేతి సముచ్చయే|| 119||

Adhikarana vidArIguNAH (120) · Śloka 120

విదారీ వాతపిత్తఘ్నీ మూత్రలా స్వాదు శీతలా| జీవనీ బృంహణీ కంఠ్యా గుర్వీ వృష్యా రసాయనీ||120||

విదారీ వాతపిత్తనాశనీ మూత్రలా మధురా శీతవీర్యా చ| విదారీ శృగాలికా|| 120||

Adhikarana jIvantIguNAH (121) · Śloka 121

చక్షుష్యా సర్వదోషఘ్నీ జీవంతీ మధురా హిమా| శాకానాం ప్రవరా న్యూనా ద్వితీయా కించిదేవ తు||121||

జీవంతీశాకం జీవనత్వాదిగుణయుక్తం| యా జీవంతీ మధురా సా శీతవీర్యా ఏవంగుణా శాకానాం చ శ్రేష్ఠా| ద్వితీయా అమధురా సా ఏభిరేవ గుణైః కించిన్యూనా భవతి|| 121||

Adhikarana bhaNDyAditrayaguNAH (122) · Śloka 122

వాతపిత్తహరా భండీ పర్వణీ పర్వపుష్పికా||122||

భండ్యాదిత్రయం వాతపిత్తహరం| భండీ మంజిష్ఠా| పర్వపుష్పీ నాగదంతీ|| 122||

Adhikarana kUShmANDAdInAM sAmAnyaguNAH (123) · Śloka 123

కూష్మాండతుంబకాలింగకర్కారూర్వారుతిండిశం| తథా త్రపుసచీనాకచిర్భిటం కఫవాతకృత్| భేదీ విష్టంభ్యభిష్యంది స్వాదుపాకరసం గురు||123||

కూష్మాండాదికం వాతస్లేష్మకరం, భేదనం, విష్టంభకరమభిష్యంది, స్రోతఃస్రావకం, మధురరసవిపాకం, గురు చ| ఉర్వారుః కర్కటికా|| 123||

Adhikarana kUShmANDaguNAH (124) · Śloka 124

వల్లీఫలానాం ప్రవరం కూష్మాండం వాతపితాజిత్| బస్తిశుద్ధికరం వృష్యం............................||124||

ఏతేషాం నిర్ధారయతి- సర్వేషాం వల్లీఫలానాం కూష్మాండం ప్రశస్తం| వాతపిత్తనాశనం బస్తిశోధనం వృష్యంచ|| 124||

Adhikarana trapusaguNAH (125) · Śloka 125

..................త్రపుసం త్వతిమూత్రలం||125||

త్రపుసం పునరతిమూత్రలం|| 125||

Adhikarana tumbaguNAH (126) · Śloka 126

తుంబం రూక్షతరం గ్రాహి......................||126||

తుంబమలావు అత్యర్థ రూక్షం సంగ్రహణం చ|| 126||

Adhikarana avasthABedena kAli~ggAdiguNAH (127) · Śloka 127

.........................కాలింగోర్వారుచిర్భిటం| బాలం పిత్తహరం శీతం విద్యాత్ పక్వమథోఽన్యథా| శీర్ణవృంతం తు సక్షారం పిత్తలం కఫవాతజిత్| రోచనం దీపనం హృద్యమష్ఠీలానాహనుల్లఘు||127||

కాలింగోర్వారుచిర్భిటం చ బాలమపూర్ణరసాది పిత్తహరం శీతవీర్యం చ| పక్వమతో బాలాద్విపరీతం| శీర్ణవృంతం శీర్ణం వృంతం వల్లీబంధనస్థానం శుష్కం యస్య, యత్పాకమతిక్రమ్య వర్తతే తదీషత్క్షారం, పిత్తకరం, వాతశ్లేష్మనాశనం, రుచికరం, హృద్యం, అష్ఠీలాం ఆనాహం చ నాశయతి, లఘు చ| అష్ఠీలా వక్ష్యమాణలక్షణా (ని0-11)|| 127||

Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (128) · Śloka 128

మృణాలబిసశాలూకశ్రృంగాటకకశేరుకాః| నందీమాషకకేలూటక్రౌంచాదనకలోడ్యకం| సతరూఢం కదంబం చ రూక్షం గ్రాహి హిమం గురు||128||

మృణాలాదికం రూక్షం సంగ్రహణం, శీతవీర్యం, గురు చ| మృణాలం బిసాంకురం| శాలూకం పద్మకందం| కశేరుకం ప్రసిద్ధం మధ్యదేశే| క్రౌంచాదనం కాశ్మీరేషు కేబుకమన్యత్ర కనావికం| అనకలోడ్యం హ్రస్వముత్పలం పద్మబీజమన్యే| కదంబః కందవిశేషః|| 128||

Adhikarana kalambAdiguNAH (129) · Śloka 129

కలంబునాలికామాషకఠింజరకుతుంబకం| చిల్లీలట్వాకనిష్పావకురూటకగవేధుకాః| యాతుకా సాలకల్యాణీ శ్రీపర్ణీ పీలుపర్ణికా| కుమారీ జీవలోణీకా యవశాకసువర్చలాః| కుష్మాండనీలినీ స్వర్చా వృకధూమకలక్ష్మణా| ఆలూపాని చ సర్వాణి తథా సూప్యాని రాలకః| జీవంతికంచుంచుపర్ణీప్రపున్నాటకుబేరకం| స్వాదు రూక్షం సలవణం వాతశ్లేష్మకరం గురు| శీతలం సృష్టవిణ్మూత్రం ప్రాయో విష్టభ్య జీర్యతి| స్విన్నం నిష్పీడితరసం స్నేహాఢ్యం నాతిదోషలం||129||

కలంబ్వాదికం మధురం, ఈషల్లవణం, రూక్షం, వాతశ్లేష్మకరం, గురు, శీతవీర్యం, మూత్రం పురీషం చ సృజతి బహిఃక్షిపతి| విష్టభ్యైకస్మిన్ జఠరప్రదేశే పిండీభూయ జరాం యాతీతి| ప్రాయోగ్రహణమేతేషాం మధ్యే కేచిన్నైవంస్వరూపా ఇతి జ్ఞాపనార్థం| తేషాం చ పర్యాయా నిఘంటుజ్ఞానాత్ దేశభాపాసంస్కరణాచ్చ కించిత్ జ్ఞాయంతే| కించిత్ ఉచ్యంతే-కలంబుః కాలికా| నాలికా కపోతచరణా| మాషం గాంధారీ, కాశ్మీరేషు శిలః| చిల్లీ తండులీయకవిశేషః| లట్వాకో గుగ్గులుః| నిష్పావో రాజశింబీ| పిలుపర్ణికా మూర్వా| లోణికా కాశ్మీరేషు లోనారా| యవశాకః క్షారపత్రకం, కాశ్మీరేషు కోణీకః| ఆలూపాని బహువిధాని దేశేషూక్తాని| తాని సర్వాణీహ గృహ్యంతే| సూప్యాని ముద్గాదిసస్యపర్ణాని| లక్ష్మణా మధుయష్టీ| జీవంతికో రక్తనాలో వాస్తుకః| ప్రపున్నాటః చక్రమర్దకః| కుబేరకః కటింజరభేదః, కోమీరేతి కేచిత్| ఏతచ్చ సర్వం నిష్పీడితరసం, అతిశయేన బహుస్నేహం చ నాత్యపథ్యం|| 129||

Adhikarana cillIguNAH (130) · Śloka 130

లఘుపత్రా తు యా చిల్లీ సా వాస్తుకసమా మతా||130||

సూక్ష్మపత్రా జాత్యైవ యా చిల్లీ సా వాస్తుకసమానగుణా|

Adhikarana takkArIvaraNayorguNAH (131) · Śloka 131

తక్కారీవరణం స్వాదు సతిక్తం కఫవాతజిత్||131||

తక్కారీవరణం చ మధురతిక్తం, వాతశ్లేష్మనాశనంచ| తక్కారీ అగ్నిమంథః|| 131||

Adhikarana varShABUkAlaSAkAnAM guNAH (132) · Śloka 132

వర్షాభ్వౌ కాలశాకం చ సక్షారం కటు తిక్తకం| దీపనం భేదనం హంతి గరశోఫకఫానిలాన్||132||

వర్షాభ్వౌ పునర్నవే కాలశాకం చ ఈషత్క్షారం, రసే చ కటుకతిక్తం, అగ్నిదీపనం, భేదనం గరాదీంశ్చ నాశయతి|| 132||

Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (133) · Śloka 133

దీపనాః కఫవాతఘ్నాశ్చిరిబిల్వాంకురాః సరాః||133||

చిరిబిల్వాంకురాః అగ్నిదీపనాః వాతశ్లేష్మనాశనాః సరాశ్చ|

Adhikarana urUbUkalA~ggalyorguNAH (134) · Śloka 134

లఘురుష్ణా సరా తిక్తా సోరుబూకా చ లాంగలీ||134||

ఉరుబూకం లాంగలీ చ లఘునీ, ఉష్ణవీర్యే, సరే తిక్తే చ| ఊరూబూకం రక్తైరండః| లాంగలీ ఇంద్రపుష్పికా||134||

Adhikarana tilavetasayorguNAH (135) · Śloka 135

వాతలౌ కటుతిక్తామ్లౌ భేదినౌ తిలవేతసౌ||135||

తిలవేతసపత్రే వాతలే, రసే కటుకతిక్తామ్లే భేదనే చ||135||

Adhikarana pa~jcA~ggulaguNAH (136) · Śloka 136

తద్వత్పంచాంగులో...................||136||

తద్వత్తిలవేత్సగుణః పంచాఙులః శుక్లైరండః| తస్య పత్రే శాకత్వం||136||

Adhikarana vaMSakarIraguNAH (137) · Śloka 137

.............వంశకరీరాస్తు విదాహినః| వాతపిత్తకరా రూక్షాః కటుపాకాః కఫాపహాః||137||

వంశకరీరాః వంశాంకురాః, విదాహినః, వాతపిత్తకరాః, రూక్షా, విపాకే కటుకాః, కఫనాశనాశ్చ||137||

Adhikarana bilvAdi SAkatrayaguNAH (138) · Śloka 138

బిల్వరాస్నాబలాశాకం వాతఘ్నమతిసారజిత్||138||

బిల్వాదిశాకత్రయం వాతనాశనమతీసారనాశనం చ||138||

Adhikarana vatsAdanyAdiguNAH (139) · Śloka 139

వాయుం వత్సాదనీ హన్యాత్ కఫం గండీరచిత్రకౌ||139||

వత్సాదనీ వాయుం నాశయాతి| వత్సాదనీ కచేయకః| గండీరచిత్రకశాకౌ కఫం నాశయతః|| 139||

Adhikarana pattUraguNAH (140) · Śloka 140

పత్తూరో దీపనస్తిక్తః ప్లీహార్శఃకఫవాతజిత్||140||

పత్తూరో దీపనాదీగుణయుక్తః 'మత్స్యాకక్షకస్తు పత్తూరః పత్రజః ప్రియ ఇత్యపీ|| 140||

Adhikarana kAsamardaguNAH (141) · Śloka 141

క్రిమికాసకఫోత్క్లేదాంకాసమర్దో జయేత్సరః||141||

కాసమర్దకః సరః, క్రిమ్యాదీంశ్చ నాశయతి| ఉత్క్లేదః స్రోతసాం మాలిన్యేనార్ద్రత్వం|| 141||

Adhikarana kausumBaSAkaguNAH (142) · Śloka 142

రూక్షోష్ణమమ్లం కౌసుంభం గురు పిత్తకరం సరం||142||

కుసుంభశాకం రూక్షం, ఉష్ణవీర్యం, గురు, పిత్తకరం, సరంచ|

Adhikarana sArShapashAkaguNAH (143) · Śloka 143

సక్షారం మధురం స్నిగ్ధముష్ణం గురు చ సార్షపం| శాకానామవరం బద్ధవిణ్మూత్రం సర్వదోషకృత్||143||

సార్షపం శాకం, ఈషత్క్షారగుణయుక్తం, మధురత్వాదియుక్తం, శాకానాం చావరమశ్రేష్ఠం, మూత్రం విశం చ బధ్నాతి, త్రిదోషకరంచ|| 143||

Adhikarana avasthAdiBedena mUlakaguNAH (144) · Śloka 144

యద్బాలమవ్యక్తరసం కించిత్క్షారం సతిక్తకం| తన్మూలకం దోషహరం లఘు సోష్ణం నియచ్ఛతి| గుల్మకాసక్షయశ్వాసవ్రణనేత్రగలామయాన్| స్వరాగ్నిసాదోదావర్తపీనసాంశ్చ మహత్పునః| గురూష్ణకటుకం స్వాదు విపాకం సర్వదోషకృత్| గుర్వభిష్యంది చ స్నిగ్ధసిద్ధం తదపి వాతజిత్| వాతశ్లేష్మహరం శుష్కం సర్వమామం తు దోషలం||144||

బాలం సూక్ష్మం త్రిదోషనాశనం, లఘు, కించిదుష్ణవీర్యం, గుల్మాదీశ్చ నాశయతి| కీదృగ్బాలమిత్యుక్తమత ఆహ- యద్బాలమవ్యక్తరసమస్ఫుటమాధుర్యాది, ఈషత్క్షారం క్షారం జిహ్వాదివైషద్యకృత్, కించిద్వ్యక్తతిక్తత్వంచ| ఏవంవిధం సూక్ష్మం మూలకమేవంగుణయుక్తం| అథం జాతివిశేషః| తథా చ బాలమూలకస్య కందమూలకబీజదేశకాలసంస్థానపరిణతివిశేషాద్భిన్నజాతీయత్వం ప్రసిద్ధమేవ కాశ్మీరేషు| మహత్పునః స్థూలం, మూలకం, గురూష్ణవీర్యం, రసే కటుకం, విపాకే మధురం, త్రిదోషకరంచ| తదేవంగుణయుక్తమపి ఘృతమాసాదినా సిద్ధం గుర్వాభిష్యంది వాతజిచ్చ| శుష్కం చ మహదపి మూలకం వాతశ్లేష్మహరం| సర్వం చ మూలకం బాలంచ మహచ్చ శుష్కం ఆర్ద్రం చామమనగ్నిపక్వం సదోషకృద్దేహస్యాపథ్యత్వాత్| దోషధాత్వాదీనాముత్క్లేశప్రాయపరిణామకరం చ| అగ్నిసిద్ధం తు యథాస్వరూపముక్తం|| 144||

Adhikarana piNDAlukaguNAH (145) · Śloka 145

కటూష్ణో వాతకఫహా పిండాలుః పిత్తవర్ధనః||145||

పిండాలుః రసే కటుకః, వీర్యే ఉష్ణః, వాతశ్లేష్మనాశనః పిత్తవర్ధనశ్చ|| 145||

Adhikarana kuTherAdiguNAH (haritavargaH) (146) · Śloka 146

కుఠేరశిగ్రుసురససుముఖాసురిభూస్తృణాః| ధాన్యతుంబురుశైలేయయవానీ శృంగివేరకాః| పర్ణాసో గృంజనోఽజాజీ జీరకం గజపిప్పలీ| ఫణిర్జార్జకజంబీరఖరాహ్వాకాలమాలికాః| దీప్యకః క్షవకద్వీపిబస్తగంధాది బద్ధవిట్| రసే పాకే చ కటుకం దోషోత్క్లేశకరం లఘు| విదాహి రూక్షతీక్ష్ణోష్ణం దృక్శుక్రక్రిమినాశనం| వర్గో హరితకాఖ్యోఽయముపదంశేషు యుజ్యతే| వాసనో వ్యంజనానాం చ హృద్యో దీపనరోచనః||146||

కుఠేరాదికం బస్తగంధాంతం హరిత ఏవోపయోగాద్ధరితవర్గ ఏవోచ్యతే| ఆదిగ్రహణాదన్యేషామేవం రసాదియుక్తానామేవంయోగవతాం గ్రహణం| అస్య చానగ్నిపక్వస్యోపయోగే గుణవిశేషప్రాదుర్భావః| కుఠేరాదికం హరితకం విశం పురీషం బధ్నాతి గ్రథయతి| రసే విపాకే చ కటుకం| దోషాన్ వాతాదీనుత్క్లేశయతి, యత్కించిత్కోపయన్ స్థానాచ్చాలయతి తదుత్క్లేశకరం| లఘు, విదాహి, రూక్షం, ఉష్ణవీర్యం, తీక్ష్ణం, దృగాదినాశనం చ| అయం చ కుఠేరాదిర్యో హరితకాఖ్యో వర్గ ఉపదంశేషు యుజ్యతే| ఉపదంశో యేన సహాన్నం భోక్తుం యుజ్యతే| వ్యంజనానాం చ నానావిధానాం భోజనోపయోగినాం వాసనః సౌగంధ్యాదికరః, హృద్యోఽగ్నిదీపనో రోచనశ్చ| కుఠేరకః వైకుంఠకః| శిగ్రుః సౌభాంజనం| సుముఖః కటుపత్రకః| ఆసురీ రాజికా| ఫణిర్జకః ఫణీ| అర్జకః జాత్యా సూక్ష్మపత్రః| జంబీరః ఖరపత్రః, కాశ్మీరేషు తుంబురుః| ఖరాహ్వా హస్తిమయూరకః| కాలమాలః కృష్ణకుఠేరకం| దీప్యకః అజమోదః|| 146||

Adhikarana surasasumuKadhAnakAnAM guNAH (147) · Śloka 147

హిధ్మాకాసవిషశ్వాసపార్శ్వరుక్పూతిగంధహా| సురసః సుముఖః శోఫగంధహా ధానకా పునః| కషాయతిక్తమధురా మూత్రలా న చ పిత్తకృత్||147||

సురసస్తు హిధ్మాదీన్నాశయతి| సుముఖః శ్వయథుదుర్గంధౌ నాశయతి| ధానకా రసే కషాయతిక్తమధురా, మూత్రకరీ పిత్తంచ న కరోతి|

Adhikarana KarAhvacitrakayorguNAH (148) · Śloka 148

ఖరాహ్వా బస్తిశూలఘ్నీ చిత్రకో దీపనః పరం||148||

ఖరాహ్వా బస్తిశూలం నాశయతి| చిత్రకోఽత్యర్థమగ్నిదీపనః|

Adhikarana lashunaguNAH (149) · Śloka 149

పత్రే సక్షారమధురో మధ్యే మధురపిచ్ఛిలః| తీక్ష్ణోష్ణో లశునః కందే కటుపాకరసః సరః| హృద్యః కేశ్యః గురుర్బృష్యః స్నిగ్ధో రోచనదీపనః| భగ్నసంధానకృద్ బల్యో రక్తపిత్తప్రదూషణః| కిలాసకుష్ఠగుల్మార్శీమేహక్రిమికఫానిలాన్| సహిధ్మాపీనసశ్వాసకాసాన్ హంతి రసాయనం||149||

లశునః పత్రే ఈషత్క్షారో, మధురరసశ్చ| మధ్యే పత్రాత్కఠినే భాగే మధురరసః పిచ్ఛిలశ్చ| కందే మూలే తీక్ష్ణోష్ణవీర్యో, రసే విపాకే చ కటుకః, సరో హృద్యః కేశ్యత్వాదిగుణయుక్తః, కిలాసాదీంశ్చ నాశయతి| కిలాసః శ్విత్రః| రసాయనమివ రసాయనం దేహహితం|

Adhikarana palANDuguNAH (150) · Śloka 150

పలాండుస్తద్గుణైర్న్యూనో విపాకే మధురస్తు సః| కఫం కరోతి నో పిత్తం కేవలానిలనాశనః||150||

పలాండుస్తద్గుణైర్లశునగుణైర్న్యూనః హీనః విపాకే తు మధురం కరోతి పిత్తం న కరోతీతి సంబంధః| న కరోతీతి పిత్తం న వినాశయతీతి తాత్పర్యార్థః| వాతం చ కేవలమన్యదోషాసంసృష్టం నాశయతి|| 150||

Adhikarana sUraNabhUkandayorguNAH (151) · Śloka 151

దీపనః సూరణో రూచ్యః కఫఘ్నో విశదో లఘుః| విశేషాదర్శసాం పథ్యో భూకందస్త్వతిదోషలః||151||

సూరణోఽగ్నిదీప్తిరుచికరః, శ్లేష్మనాశనో విశదో లఘుః, అర్శసామతిపథ్యశ్చ| భూకందోఽత్యర్థం త్రిదోషకరః| స చ ప్రసిద్ధః|| 151||

Adhikarana shAkAnAM patrapuShpAdikrameNa yathottaraM gurutvam (152) · Śloka 152

పత్రే పుష్పే ఫలే నాలే కందే చ గురుతా క్రమాత్||152||

పత్రాదీనాంచ శాకహరితకయోగ్యక్రమాద్యథోత్తరం గురుత్వం| పత్రశాకం తావత్ప్రథమమనపేక్ష్య గురు, తతః పుష్పశాకం, తతః ఫలశాకం, తతో నాలశాకం, తతశ్చ కందశాకం ఇత్యేవం హరితకేషు గురుత్వం విజ్ఞేయం| అత్రాప్యుత్సర్గాపవాదోపృబంహకవచనాదికం చింత్యం| అత్ర శాకానాం హరితకానాం చ యేషాం నామాని నోక్తాని తేషాం దేశభాషాదివిద్భ్యోఽధిగమ్యాపభ్రంశసంస్కారాదుపయోగవిశేషాచ్చ జ్ఞాతవ్యాని|| 152||

Adhikarana varAvaraSAkam (153) · Śloka 153

వరా శాకేషు జీవంతీ సార్షపాస్త్వవరాః పరం||153||

సుబోధం| ఇతి శాకవర్గః|| 153||

Adhikarana (6) PalavargaH drAkShAguNAH (154) · Śloka 154

ద్రాక్షా ఫలోత్తమా వృష్యా చక్షుష్యా సృష్టమూత్రవిట్| స్వాదు పాకరసా స్నిగ్ధా సకషాయా హిమా గురుః| నిహంత్యనిలపిత్తాస్రతిక్తాస్యత్వమదాత్యయాన్| తృష్ణాకాసజ్వరశ్వాసస్వరభేదక్షతక్షయాన్||154||

ఫలాన్యుచ్యంతే| తేషాం చ ద్రాక్షా శ్రేష్ఠా| అతః సైవాదౌ గృహ్యతే| ద్రాక్షా సర్వఫలానాముత్తమా, వృష్యత్వాదిగుణయుక్తా, లఘుః, అనిలపిత్తాదీంశ్చ నాశయతి| సకషాయా మాధుర్యాత్స్వల్పం కషాయత్వం తత్రాస్తీత్యర్థః|| 154||

Adhikarana dADimaguNAH (155) · Śloka 155

ఉద్రిక్తపిత్తాంజయతి త్రిదోషాన్ స్వాదు దాడిమం| పిత్తావిరోధి నాత్యుష్ణమమ్లం వాతకఫాపహం| సర్వం హృద్యం లఘుః స్నిగ్ధం గ్రాహి రోచనదీపనం||155||

స్వాదు మధురం దాడిమమధికపిత్తం సన్నిపాతం నాశయతి| అమ్లం దాడిమం న పిత్తే విరుద్ధం, నాతి చోష్ణవీర్యం, వాతశ్లేష్మనాశనం చ| సర్వం దాడిమం మధురమమ్లం మధురామ్లం చ హృద్యత్వాదిగుణయుక్తం|

Adhikarana kadalyAdiphalAnAM sAmAnyaguNAH (156) · Śloka 156

మోచఖర్జూరపనసనాలికేరపరుషకం| ఆమ్రాతతాలకాశ్మర్యరాజాదనమధూకజం| సౌవీరబదరాంకోలఫల్గుశ్లేష్మాతకోద్భవం| వాతామాభిషుకాక్షోడముకూలకనికోచకం| ఉరుమాణం ప్రియాలం చ బృంహణం గురుశీతలం| దాహక్షతక్షయహరం రక్తపిత్తప్రసాదనం| స్వాదు పాకరసం స్నిగ్ధం విష్టంభి కఫశుక్రకృత్||156||

మోచాది ప్రియాలాంతం బృంహణత్వాదిగుణయుక్తం| మోచం కదలీఫలం| ఆమ్రాతకం పీతనకం| రాజాదనం వానరప్రియం| సౌవీరం కర్ణీకబదరం| క్షతః ఉరఃక్షతః| క్షయో ధాతుక్షయః|| 156||

Adhikarana nAlikeraguNAH,kadalIPalaguNAH,rAjAdanaPalaguNAH (157) · Śloka 157

నాలికేరం గురు స్నిగ్ధం పిత్తఘ్నం స్వాదు శీతలం| బలమాంసకరం హృద్యం బృంహణం బస్తిశోధనం| మోచం స్వాదురసం ప్రోక్తం కషాయం నాతిశీతలం| రక్తపిత్తహరం వృష్యం రుచ్యం శ్లేష్మకరం గురు| స్నిగ్ధం స్వాదు కషాయం చ రాజాదనఫలం గురు||157||

సుబోధం|| 157||

Adhikarana tAlaPalakASmarIPalaguNAH (158) · Śloka 158

ఫలం తు పిత్తలం తాలం సరం కాశ్మర్యజం హిమం| శకృన్మూత్రవిబంధఘ్నం కేశ్యం మేధ్యం రసాయనం||158||

తాలం ఫలం పిత్తలం సరం చ| కాశ్మర్యజం హిమాదిగుణం|

Adhikarana madhUrakabadaraPalayorguNAH (159) · Śloka 159

మధూకజమహృద్యం తు బదరం సరణాత్మకం||159||

మధూకఫలమహృద్యం| బదరం సరణశీలం|| 159||

Adhikarana vAtAmAdiguNAH (160) · Śloka 160

వాతామాద్యుష్ణవీర్యం తు కఫపిత్తకరం సరం||160||

వాతామాదీనాం గుణవిశేషప్రదర్శనపరం నిర్ద్ధారణం| వాతామాదికం పిత్తశ్లేష్మకరమత్యర్థముష్ణం చ వాతహరం స్నిగ్ధం చ|| 160||

Adhikarana priyAlaguNAH (161) · Śloka 161

పరం వాతహరం స్నిగ్ధమనుష్ణం తు ప్రియాలజం||161||

ప్రియాలఫలస్య శీతవీర్యత్వాపవాదోష్ణత్వశంకాయామిదముచ్యతే- అనుష్ణమితి|| 161||

Adhikarana priyAlamajjakolamajjayorguNAH (162) · Śloka 162

ప్రియాలమజ్జా మధురో వృష్యః పిత్తానిలాపహః| కోలమజ్జా గుణైస్తద్వత్తృట్ఛర్దిః కాసజిచ్చ సః||162||

ప్రియాలమజ్జా ప్రియాలబీజం| తచ్చ మధురత్వాదిగుణయుక్తం| బదరమజ్జా గుణైస్తద్వత్ ప్రియాలమజ్జవత్| బదరస్య తు విశేషః తృడాదినాశకత్వం|| 162||

Adhikarana tindukAdInAM sAmAnyaguNAH (163) · Śloka 163

తిందుకాశ్మంతకాసీనఫలినీ బింబితోదనం| టంకాశ్వకర్ణబకులగాంగేరుధవధన్వనం| శ్వేతపాకకపిత్థాని సించతీ భవ్యజాంబవం| క్షీరివృక్షభవం బీజం పౌష్కరం కఫపిత్తజిత్| కషాయమధురం రూక్షం శీతలం గురు లేఖనం| విబంధాధ్మానజననం స్తంభనం వాతకోపనం||163||

తిందుకాది పుష్కరబీజాంతం కఫపిత్తజిత్వాదిగుణయుక్తం| సించతీ కాశ్మీరేషు వృక్షబదరీ| సా చ మధురా| పుష్కరబీజస్యానగ్నిపక్వస్యోపయోగే ఫలగుణత్వం| క్షీరివృక్షా యే శస్త్రాదిక్షతాః క్షీరం స్రవంతి| విబంధః స్రోతోభిర్దోషాదీనామవహనం|| 163||

Adhikarana kapitthaguNAH (164) · Śloka 164

కపిత్థమామం కంఠఘ్నం కషాయామ్లం త్రిదోషకృత్| పక్వం రుచ్యం కషాయామ్లం స్వాదు హిధ్మావమిప్రణుత్| దోషఘ్నం షాడవారిష్టరాగయుక్తిషు పూజితం| విషఘ్నముభయం గ్రాహి కపిత్థాన్యేవమాదిశేత్||164||

కపిత్థమామమపక్వం స్వరనాశనం, రసే కషాయామ్లం, త్రిదోషకరం చ| పక్వం రుచికరం, రసే చ కషాయామ్లం, మధురం హిధ్మాచ్ఛర్దినాశనం, త్రిదోషఘ్నం, షాడవాదియోజనాసు చ పూజితం| ఉభయమామం పక్వం చ విషనాశనం సంగ్రహణం చ| ఏవం కపిత్థాన్యాదిశేత్| రసవిశేషేణ నానావిధాని కపిత్థాని సంభవంతి| తాన్యనయా దిశా కల్పయేదిత్యర్థః| తేన కషాయామ్లం సదైవామకపిత్థగుణం, మాధుర్యానువిద్ధం తథైవ పక్వగుణమితి|| 164||

Adhikarana si~jcitikAPalaguNAH (165) · Śloka 165

బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం స్నిగ్ధం సించితికాఫలం||165||

సించితికాఫలం బృంహణత్వాదిగుణయుక్తం|| 165||

Adhikarana BavyajAmbavakShIrivRukShaPalaguNAH (166) · Śloka 166

భవ్యం విశదమమ్లంచ జాంబవం త్వతివాతలం| విష్టంభకృదకంఠ్యం చ సామ్లంతు క్షీరివృక్షజం||166||

భవ్యమమ్లం సవిశదం చ| జాంబవమతివాతకరం, విష్టంభకరం స్వరఘ్నం చ, క్షీరివృక్షఫలం సామ్లమీషదమ్లం|| 166||

Adhikarana akShakIPalaguNAH (167) · Śloka 167

పిత్తశ్లేష్మఘ్నమమ్లం చ వాతలం చాక్షకీఫలం||167||

అక్షకీఫలం పిత్తశ్లేష్మనాశనం అమ్లరసం, వాతలం చ|

Adhikarana AmraguNAHsahakArarasaguNAH (168) · Śloka 168

బాలం కషాయకట్వమ్లం రూక్షం వాతాస్రపిత్తకృత్| సంపూర్ణమామ్రమమ్లం తు రక్తపిత్తకఫప్రదం| స్వాదు సామ్లం గురు స్నిగ్ధం మారుతఘ్నమపిత్తలం| హృద్యం పర్యాగతం శ్లేష్మమాంసశుక్రబలప్రదం| సహకారరసో హృద్యః సురభిః స్నిగ్ధరోచనః| దీపనః పిత్తవాతఘ్నః శుక్రశోణితశుద్ధికృత్||168||

ఆమ్రం చూతం బాలమసంపూర్ణస్వరూపం రసే కషాయకటుకామ్లం, రూక్షం, వాతాస్రపిత్తకరం చ| పర్యాగతమతిక్రాంతపాకం స్వాదు సామ్లం మధురామ్లరసం, గురు, స్నిగ్ధం, వాతం నాశయతి, పిత్తం చ న కరోతి, హృద్యం, శ్లేష్మాదికరం చ| సహకారాఖ్యాద్రస ఆమ్రాదేవ నిష్కాస్యతే| అతోఽత్రోచ్యతే| సహకారరసో హృద్యత్వాదిగుణయుక్తః|| 168||

Adhikarana lavalIPalaguNAH (169) · Śloka 169

కషాయం రోచనం హృద్యం వాతలం లవలీఫలం||169||

లవలీఫలం కషాయరసం రోచనత్వాదిగుణయుక్తం|| 169||

Adhikarana bilvaguNAH (170) · Śloka 170

గుర్వగ్నిసాదకృద్బిల్వం దోషలం పూతిమారుతం| పక్వం బాలం పునస్తీక్ష్ణం పిత్తలం లఘుదీపనం| వాతశ్లేష్మఘ్నముష్ణం చ స్నిగ్ధం గ్రాహ్యుభయం పరం||170||

బిల్వం గురు, అగ్నిసాదకరం, త్రిదోషకరం, పూతిమారుతం చ| పూతిగుణం దుర్గంధకరం చ మారుతముద్గారాదౌ కరోతీత్యేవంగుణం పక్వం బిల్వం| బాలం పునరపక్వం తీక్ష్ణత్వాదిగుణయుక్తం| ఉభయం బాలం పక్వం చ స్నిగ్ధం పరమత్యర్థం చ సంగ్రహణం|| 170||

Adhikarana vRukShAmlakoSAmrayorguNAH (171) · Śloka 171

వృక్షామ్లం గ్రాహి రూక్షోష్ణం లఘు దీపనరోచనం| వాతశ్లేష్మహరం కించిదూనం కోశామ్లజం తతః||171||

వృక్షామ్లం తింతిణీకం సంగ్రహణత్వాదిగుణయుక్తం|కోశామ్రజం ఫలం తథావృక్షామ్లగుణైఃకించిదూనం||171||

Adhikarana kara~jjaPalaguNAH (172) · Śloka 172

ఫలం కరంజం విష్టంభి పిత్తశ్లేష్మావిరోధి చ||172||

కరంజఫలం విష్టంభి, పిత్తశ్లేష్మణి చ న విరుద్ధం|| 172||

Adhikarana SamIPalaguNAH (173) · Śloka 173

గురూష్ణమధురం రూక్షం కేశఘ్నం చ శమీఫలం||173||

శమీఫలం మధురం, రూక్షం, కేశఘ్నం, గురూష్ణవీర్యం చ|| 173||

Adhikarana pIluPalaguNAH (174) · Śloka 174

కటుపాకరసం పీలు తీక్ష్ణోష్ణం భేది పిత్తలం| క్రిమి గుల్మోదరగరప్లీహార్శః కఫవాతజిత్| సతిక్తం స్వాదు యత్పీలు నాత్యుష్ణం తత్త్రిదోషజిత్||174||

పీలుఫలం పాకే రసే చ కటుకం, తీక్ష్ణత్వాదిగుణయుక్తం, క్రిమ్యాదీన్నాశయతి| మధురమీషత్తిక్తం చ జాత్యా యత్ పీలు తత్ నాత్యుష్ణవీర్యం, త్రిదోషఘ్నం చ|| 174||

Adhikarana nIpAdiPalAnAM guNAH (175) · Śloka 175

నీపం శతాక్షికం ప్రాచీనాగరం తృణశూల్యజం| అస్మాదల్పాంతరగుణమేంగుదం సవికంకతం||175||

నీపాదివికంకతాంతం ఫలమస్మాత్ సతిక్తస్వాదుపీలుతోఽల్పాంతరగుణం స్తోకగుణమిత్యర్థః| నీపో ధూలికదంబః ప్రాచీనాగరకమామలకసదృశం కృష్ణలోహితం|| 175||

Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (176) · Śloka 176

త్వక్తిక్తకటుకా స్నిగ్ధా మాతులుంగస్య వాతజిత్| బృంహణం మధురం మాంసం వాతపిత్తహరం గురు| లఘు తత్కేసరం కాసశ్వాసహిధ్మామదాత్యయాన్| అస్యశోషానిలశ్లేష్మవిబంధచ్ఛర్ద్యరోచకాన్| గుల్మోదరార్శఃశూలాని మందాగ్నిత్వం చ నాశయేత్||176||

మాతుల్తంగఫలస్య త్వక్ రసే తిక్తకటుకా, స్నిగ్ధా వాతనాశినీ చ| మాంసం త్వచోఽంతః బృంహణం, మధురం, వాతపిత్తహరం గురు చ| తస్య మాతులుంగస్య కేసరమంతర్మాంసభవం లఘు కాసాదీంశ్చ నాశయతి (సు0సూ0-46/149-152)|| 176||

Adhikarana bhallAtakaguNAH (177) · Śloka 177

భల్లాతకస్య త్వఙ్మాంస బృంహణం స్వాదు శీతలం| తదస్థ్యగ్నిసమం మేధ్యం కఫవాతహరం పరం||177||

భల్లాతకస్య త్వక్, మాంసం చ బృంహణత్వాదిగుణయుక్తం| తస్య చాస్థి తైక్ష్ణ్యేనాగ్నిసమం, మేధాయై హితమత్యర్థం వాతశ్లేష్మహరం|| 177||

Adhikarana pArAvatArukayorguNAH (178) · Śloka 178

స్వాద్వమ్లం శీతముష్ణంచ ద్విధా పారావతం గురు| రుచ్యమత్యగ్నిశమనం రుచ్యం మధురమారుకం| పక్వమాశు జరాం యాతి నాత్యుష్ణం గురు దోషలం||178||

పారావతం ద్విధా ద్విప్రకారం మధురమమ్లం చ| యథాసంఖ్యేన మధురం శీతవీర్యమమ్లముష్ణవీర్యం| ఉభయమపి గురు, రుచికరమత్యగ్నిశమనంచ మధురమారుకం రుచికరం| పక్వం చ సత్ సుజరం, కించిదుష్ణవీర్యం, కించిద్ గురు కించిద్దోషలం చ| దోషలమపథ్యం| ఆరుకం వీరసేనంచ వీరా చీనారుకం తథా| విద్యాజ్జాతివిశేషేణ తచ్చతుర్విధమారుకం|| 178||

Adhikarana ArdradrAkShAdiguNAH (179) · Śloka 179

ద్రాక్షాపరూషకం చార్ద్రమమ్లం పిత్తకఫప్రదం| గురూష్ణవీర్యం వాతఘ్నం సరం సకరమర్దకం||179||

ద్రాక్షాపరూషకం చార్ద్రపరూషకం కరమర్దకం చామ్లం సత్ పిత్తశ్లేష్మకరం గురుత్వాదిగుణయుక్తం చ| కరమర్దకం సుషేణం|| 179||

Adhikarana kolAdiguNAH (180) · Śloka 180

తథామ్లం కోలకర్కంధులికుచామ్రాతకారుకం| ఐరావతం దంతశఠం సత్రుదం మృగతిండకం| నాతిపిత్తకరం పక్వం శుష్కం చ కరమర్దకం||180||

కోలాదికం మృగతిండాంతమమ్లం సత్తథేత్యమ్లక్షాదివదిత్యర్థః| ఐరావతం నాగరంగం, దంతశఠం జంబీరం, కర్కంధుర్హ్రస్వబదరీ| కరమర్దకం పక్వం శుష్కం చ నాత్యర్థం పిత్తకరం| శుష్కస్య కరమర్దస్య గుణమాహ శుష్కమితి| చకారేణ నాతిపిత్తకరమిత్యాకృష్యతే|| 180||

Adhikarana amlikA~gkolayorguNAH (181) · Śloka 181

దీపనం భేదనం శుష్కమమ్లికాంకోలయోః ఫలం| తృష్ణాశ్రమక్లమచ్ఛేది లఘ్విష్టం కఫవాతయోః||181||

అమ్లికాఫలమంకోలఫలం చ శుష్కం సద్దీపనం, భేదనం, తృష్ణాదినాశనం, కఫవాతయోశ్చ పథ్యం|| 181||

Adhikarana likucaguNAH (182) · Śloka 182

ఫలానామవరం తత్ర లికుచం సర్వదోషకృత్||182||

సర్వేషాం చ ఫలానామవరమప్రధానం లికుచం త్రిదోషకరంచ|| 182||

Adhikarana sApavAdaH tyAjyadhAnyashAkaphalanirdeshaH (183) · Śloka 183

హిమానిలోష్ణదుర్వాతవ్యలలాలాదిదూషితం| జంతుజుష్టం జలే మగ్నమభూమిజమనార్తవం| అన్యధాన్యయుతం హీనవీర్యం జీర్ణతయాఽతి చ| ధాన్యం త్యజేత్తథా శాకం రూక్షసిద్ధమకోమలం| అసంజాతరసం తద్వచ్ఛుష్కం చాన్యత్ర మూలకాత్| ప్రాయేణ ఫలమప్యేవం తథామం బిల్వవర్జితం||183||

ఇత్యన్నస్వరూపవిజ్ఞాననిష్పత్తౌ ధాన్యాదికమన్నం సమాహృత్య హిమానిలేత్యాదినోచ్యతే| ఏవంవిధం ధాన్యం త్యజేత్| హిమాదిదూషితమనిలేనాతివృద్ధేన కేదారస్థం దూషిముష్ణేన చాతపాదినా దుర్వాతేన చ పురోవాతాదినా| తథా వ్యాలానాం సర్పాదీనాం లాలయా దూషితం| ఆదిగ్రహణేన శవకోథాదీనాం గ్రహణం| తథా జంతుభిః క్రిమ్యాదిభిర్జుష్టం సేవితం| జలే మగ్నమాశిఖం| అభూమౌ విపరీతభూమౌ జాతమభూమిజం| యా యస్య ధాన్యస్యోచితా భూమిస్తతోఽన్యా విపరీతా| తథా అనార్తవమప్రాప్తసమయం| యస్మిన్నృతౌ యస్య ధాన్యస్యోత్పత్తిః ప్రసిద్ధా తతోఽన్యస్మిన్నుత్పాదితమిత్యర్థః| తల్లక్షణం చ రసాదీనామపరిపూర్ణత్వేన విజ్ఞేయం| అన్యేన చ విజాతీయేన ధాన్యేన సంయుక్తం కేదారే జాతం| అతిజీర్ణతయా అతిపురాణత్వేన చ హీనవీర్యం నష్టశక్తి| ఏవంవిధం ధాన్యం త్యజేత్| తథా శాకమపి త్యజేత్| కీదృశం రూక్షసిద్ధం రూక్షమేవ సిద్ధం రూక్షసిద్ధం నిఃస్నేహసిద్ధమిత్యర్థః| అథవా రూక్షేణ కాంచికాదినా సిద్ధం రూక్షసిద్ధం| అకోమలం కఠినం| స్వభావతః సంస్కారతో వా| అసంజాతసమపరిపూర్ణస్వరూపమిత్యర్థః| తథా సర్వం శాకం శుష్కం త్యజేత్| మూలకం వర్జయిత్వా| ప్రాయేణ బాహుల్యేన ఫలమప్యేవంవిధం త్యజేత్| ద్రాక్షాదేశ్చ శుష్కస్యాపి ప్రయోగో దృశ్యత ఇతి జ్ఞాపనార్థం ప్రాయోగ్రహణం| తథా ఫలం సర్వమామమప్రాప్తపాకం త్యజేత్| బిల్వం తు వర్జయిత్వా| తస్యామస్యాపి ప్రయోగః| అత్ర యథాయోగం పూర్వవద్యోజ్యం| అత్రాపి ఫలానామప్రసిద్ధానాం చ యేషాం నామాని నోక్తాని తాని నానాదేశకులేభ్యోఽపభ్రంశసంస్కారాదినాధిగంతవ్యాని| ఇతి ఫలవర్గః|| 183||

Adhikarana (7) mAtrAdivargaH prakaraNopasaMhAraH (184) · Śloka 184

శకశింబిలపక్వాన్నమాంసశాకఫలాశ్రయైః| వర్గైరన్నైకదేశోఽయం భూయిష్ఠముపయోగవాన్| నిర్దిష్టో రసవీర్యాద్యైర్యథాస్వం కర్మసాధనే||184||

శూకాధాన్యాదినామాశ్రయైః షడ్భిర్వర్గైరయమన్నస్యాహారస్యైకదేశః స్తోకమాత్రం నిర్దిష్ట ఇతి సంధేయః| కింభూతోఽన్నైకదేశః? భూయిష్ఠం ప్రాచుర్యేణోపయోగో యస్యాస్తి| కథం నిర్దిష్టః? రసవీర్యవిపాకప్రభావసంస్కారాదిభిః| యథాస్వం కర్మసాధనే యథాత్మీయకార్యకర్తృత్వే|| 184||

Adhikarana mAtrAdivaSAt hitAhitasyABimatavastunaH niravaSeSheNa guNakathanaM duSSakam (185) · Śloka 185

న శక్యం విస్తరేణాపి వక్తుం సర్వం తు సర్వథా| హితాహితత్వేఽప్యేకాంతనియమోఽస్మాదనిశ్చితః| మాత్రాయోగక్రియాదేశకాలావస్థాదిభేదతః| తతస్తతో యతో దృష్టాస్తే తే భావాస్తథా తథా||185||

ఏకదేశః కిమర్థముక్త ఇత్యత ఆహ- న శక్యమిత్యాది| సర్వం వస్తుజాతం సర్వథా సర్వేణ ప్రకారేణాపి వక్తుం న శక్యం| మహతాఽపి గ్రంథసంభారేణ న శక్యం, కిముత సంగ్రహేణేత్యపిశబ్దార్థః| సర్వభావానాం చ శరీర ఇదం హితమిదమహితమితి నియమోఽనిశ్చితః| కస్మాదనిశ్చితః? యతో యస్మాత్తే నానావిధా భావాస్తతో మాత్రాసంయోగక్రియాదేశకాలస్వభావవిషయావస్థాక్రమాదీనాం భేదాస్తథా తథా తేన తేన ప్రకారేణ నానావిధైర్విశేషైర్దృష్టాః| అతోఽనిశ్చితః| తేనైతదుక్తం భవతి- పథ్యమపి మాత్రాదివిశేషాదపథ్యతాం యాతి అపథ్యంచ పథ్యతామితి||185||

Adhikarana mAtrAviSeShodAharaNAni (186) · Śloka 186

మాత్రయా సేవితం మద్యం హంతి రోగాంస్తదుద్భవాన్| నిషేవ్యమాణం తిలశో విషమప్యమృతాయతే| హీనాతిమాత్రమశనం మరున్నిచయకోపనం| భజేతే విషరుపత్వం తుల్యాంశే మధుసర్పిషీ||186||

మాత్రయా సేవితమిత్యాదినా చైతదేవ సవిస్తరముచ్యతే-మద్యోద్భవాన్ రోగాంస్తదేవ మద్యం విశిష్టయా మాత్రయా పీతం నాశయతి| తథా చ వక్ష్యతి- `హీనమిథ్యాతిపీతేనా(చ0-8) ఇత్యాది| ఇతి మాత్రాకృతో విశేషః| విషం మారణాత్మకమపి తిలమాత్రాభ్యాసేన సేవితమమృతత్వం యాతీతి మాత్రాకృతో విశేషః| హీనమాత్రం స్వల్పం భోజనం మరుతో వాయోః కోపనం| అతిమాత్రం నిచయస్య సన్నిపాతస్య కోపనం| స్వాస్థ్యకరస్యాప్యాహారస్య మాత్రయా విశేషః| మధుసర్పిషీ స్వరూపేణావిరుద్ధే సమమాత్రే విషరూపత్వం భజేతే ఇతి మాత్రాకృతో విశేషః|| 186||

Adhikarana saMyogaviSeShodAharaNam (187) · Śloka 187

క్షారోఽమ్లరససంయోగో మధురీభవతి క్షణాత్| ఉత్తుండకస్యాస్తిందుకేన తిక్తతా మధురాయతే| హింగుర్గైరికసింధూత్థం గంధవర్ణరసాధికం| పూగతాంబూలశంఖేభ్యో గంధవర్ణరసోద్భవః| కోద్రవో హంత్యసృక్పిత్తం కరోత్యేవ విదాహిభిః| కుష్ఠం తత్కార్యపి తిలో హంతి భల్లాతకైః సహ| గుడః కర్తాగ్నిసాదస్య స హినస్త్యభయాదిభిః| తృష్యత్యగ్నేః సమదనం సర్పిరప్యుపదిశ్యతే| జీవనీయమపి క్షీరం విషలేశేన మృత్యవే| తుల్యే అపి హతోఽన్యోన్యం విషే స్థావరజంగమే| సక్తవో వాతలా రూక్షాః పీతాస్తే తర్పయంతి తు||187||

క్షారోఽమ్లసంయోగేన మధురత్వం యాతీతి సంయోగవిశేషః| తిందుకేన సంయుక్తాయా ఉత్తుండక్యాస్తిక్తత్వం మధురత్వమివ యాతీతి సంయోగవిశేషః| హింగుగైరికసింధూత్థం చ మిశ్రీభూతం గంధేన, వర్ణేన, రసేన చాధికం భవతి| హింగుసంయోగే రసవర్ణవిశేషేణావిజ్ఞాతమపి గంధేన గైరికసైంధవే అభిభవతి| గైరికమపి వర్ణేన హింగుసైంధవే| సైంధవమపి రసేన హింగుగైరికే ఇతి సంయోగవిశేషః| పూగఫలతాంబూలకిసలయశంఖసంయోగే ప్రత్యేకాసంభవవిలక్షణవర్ణాద్యుద్భవ ఇతి సంయోగవిశేషః| కోద్రవో రక్తపిత్తఘ్నో విదాహిభిః సంయుక్తో యోగవాహిత్వాద్రక్తపిత్తం కరోతీతి సంయోగవిశేషః| లీనదోషోత్క్లేశేన కుష్ఠకార్యపి తిలః భల్లాతకైః సంయుక్తో లీనదోషోత్క్లేశనాత్ కుష్ఠం హంతీతి సంయోగవిశేషః| అగ్నిసాదకరోఽపి గుడః హరీతకీశుంఠీప్రభృతిభిః సంయుక్తస్తం న కరోతీతి సంయోగవిశేషః| తృషి తృష్ణాయామత్యగ్నేః దీపనమపి ఘృతం సమధూచ్ఛిష్టం పథ్యమితి సంయోగవిశేషః| దీపనస్యోపశోషకత్వాత్తృష్యపథ్యత్వం| క్షీరం జీవనీయం ప్రాణధారకమపి విషలేశే దేహస్థితేఽపి తం మారయతి| విషలేశో విషభుక్తస్య శోధనాదినావశేషః| స్థావరజంగమే విషే తుల్యే సదృశే అపి మారణాత్మకత్వేన శరీరస్థితే అపి పరస్పరం నాశకారణే| స్థావరం విషం జంగమేన దంష్ట్రాదిసంభవేన విషేణ సంయోగే నశ్యతి, జంగమం స్థావరవిషేణేతి సంయోగవిశేషః| సక్తవో రూక్షా వాతలాశ్చ సంతో జలమిశ్రితాః పీతాస్తర్పణా ఇతి సంయోగవిశేషః|| 187||

Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (188) · Śloka 188

వినాపి చోపయోగేన మణిమంత్రాదికార్యకృత్||188||

మణిమంత్రాదికం గుడూచ్యాదివదనుపయుక్తమపి జ్వరాదీంఛమయతీతి స్వభావవిశేషః|| 188||

Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (189) · Śloka 189

ఆర్ద్రకాజ్జాయతే శుంఠీ సంస్కారేణ లఘీయసీ| లఘుభ్యోఽపి హి సక్తుభ్యో గురవః సిద్ధపిండికాః||189||

ఆర్ద్రకాచ్ఛుంఠ్యా సంభవః| తస్యాస్తు లఘుత్వం సంస్కారవిశేషః| స్వభావలఘుభిః సక్తుభిః, కృతాః సిద్ధపిండికా గురవ ఇతి సంస్కారవిశేషః|| 189||

Adhikarana kriyAsvabhAvavisheShodAharaNam (190) · Śloka 190

భృష్టః క్షుణ్ణోఽపి పృథుకో రక్తశాలేర్లఘోర్గురుః||190||

స్వభావలఘునోఽపి రక్తశాలేః సంభూతో భృష్టః ముసలచ్ఛిన్నశ్చ పృథుకః గురుత్వం యాతీతి క్రియాస్వభావకృతో విశేషః|| 190||

Adhikarana kriyAvisheShodAharaNam (191) · Śloka 191

శాలిః పిష్టో గరీయస్త్వం గోధూమాదపి గచ్ఛతి||191||

లఘుః శాలిరపి పిష్టోఽపిష్టాత్ స్వభావగురుతో గోధూమాదప్యధికం గురుత్వం యాతీతి క్రియావిశేషః|| 191||

Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (192) · Śloka 192

లఘు పిత్తహరా లాజా వ్రీహితో గురుపిత్తలాత్| సంగ్రాహిణో లఘుర్ముద్గాత్కుల్మాషో భేదనో గురుః| ఆమం గ్రాహితరం తక్రం నాగరీకృతమార్ద్రకం||192||

వ్రీహితః పిత్తకరాత్ గురోశ్చ సంభూతా లాజా లఘవః, పిత్తహరాశ్చేతి సంస్కారవిశేషః| సంగ్రహణః స్వభావాల్లఘునశ్చ ముద్గాజ్జాతః కుల్మాషో భేదిత్వం గురుత్వం చ యాతీతి సంస్కారవిశేషః| కుల్మాషోఽల్పస్విన్నాని సస్యాని| ఆమం తక్రమతిసంగ్రహణం పక్వం క్వథితం కించిత్సంగ్రహణమితి సంస్కారవిశేషః| నాగరీకృతం శుంఠితం ప్రాపితమార్ద్రకమతిసంగ్రహణం తథాస్వరూపమితి సంస్కారవిశేషః|| 192||

Adhikarana saMyogasaMskAraviSeShodAharaNAni (193) · Śloka 193

గుడాత్తోయాచ్చ సుతరాం మూత్రలం గురు పానకం||193||

గుడేన మూత్రలేన తోయేన చ మూత్రలేన కృతం పానకమతిమూత్రలమతిగురు చ కారణాపేక్షయేతి సంయోగసంస్కారవిశేషః|| 193||

Adhikarana kriyAsaMyogavisheShodAharaNam (194) · Śloka 194

గరీయో గుడదధ్యుత్థా రసాలా చాతిశుక్రలా||194||

గుడో దధి చాతిగురు, తత్కృతా రసాలా చాతిగురుతరా, సా త్వతిశుక్రలేతి క్రియాసంయోగవిశేషః|| 194||

Adhikarana kriyAvisheShodAharaNam (195) · Śloka 195

దండాభిమథనాద్దధ్నో గురుణశ్చాతిశోఫదాత్| అనుద్ధృతస్నేహమపి తక్రం శోఫహరం లఘు||195||

గురుణః శోఫకరాచ్చ దధ్నో దండమంథనేనైవ సస్నేహమపి తక్రం లఘు శోఫహరం చేతి క్రియావిశేషః|| 195||

Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (196) · Śloka 196

సర్పిః స్నిగ్ధతరం హంతి నార్దితం నవనీతవత్||196||

అర్దితం వాతం చ తస్య చాతిస్నిగ్ధత్వేనాతివిపరీతం ఘృతం న తథా వినాశసమర్థం యథా తదూనం నవనీతమితి స్వభావవిశేషః|| 196||

Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (197) · Śloka 197

చక్షుష్యోఽపి హి గోధూమస్తైలపక్వస్తు దృష్టిహా| మూలకం దోషజననం సిద్ధం తు తదదోషలం| ఉష్ణం విషీభవత్యేవ విషఘ్నమపి మాక్షికం||197||

గోధూమశ్చక్షుష్యోఽపి తైలపక్వో దృష్టినాశన ఇతి సంయోగసంస్కారవిశేషః| ఆమమూలకం త్రిదోషకరం న తథాగ్నిసిద్ధమితి సంస్కారవిశేషః| విషనాశనమపి మాక్షికముష్ణం సత్ విషీభవతీతి సంస్కారవిశేషః|| 197||

Adhikarana pAtraviSeShodAharaNAni (198) · Śloka 198

దుర్భాజనస్థా ద్రాక్షామ్లా దోషలా చ ప్రజాయతే||198||

ద్రాక్షా దుర్భాజనే లోహాదికృతే స్థితామ్లత్వం త్రిదోషకరత్వం చ యాతీతి పాత్రవిశేషః|| 198||

Adhikarana viruddhakriyAprayogaviSeShodAharaNam (199) · Śloka 199

శ్లఖ్శ్ణశుష్కఘనో లేపశ్చందనస్యాపి దాహకృత్| త్వగ్గతస్యోష్మణో రోధాచ్ఛీతకృత్త్వన్యథాఽగురోః||199||

చందనస్యాతిదాహనాశనస్య లేపః శ్లక్ష్ణః శుష్కో ఘనశ్చ త్వగూష్మణో రోధాద్దాహనాశనే న సమర్థః| అగురోశ్చోష్ణస్పర్శవీర్యస్యాపి| అతశ్చందనలేపస్వరుపాదన్యథా వైపరీత్యేన లేపః పురుషః ఆర్ద్రః తనుశ్చ శీతకృదితి క్రియాప్రయోగవిశేషః (చ0 చి0-30/324, చ0 చి0-3/174, 174-చక్రదత్తటీకా)|| 199||

Adhikarana kriyAsvaBAvavisheShodAharaNam (200) · Śloka 200

మేధ్యస్తిలః స్పర్శశీతో మేధ్యం తైలం ఖలో హిమః| తస్యైవ శ్లేష్మకారిత్వం న తైలస్య ఖలస్య వా||200||

తిలో మేధ్యః పుష్టికరః స్పర్శశీతలశ్చ| తైలం మేధ్యం| ఖలస్తైలఖలః శీతవీర్యయుక్తః| త్రీణ్యపి శ్లేష్మసదృశాని| తిల ఏవ శ్లేష్మకరో న ఖలతైలే ఇతి క్రియాస్వభావవిశేషః|

Adhikarana svaBAvavisheShodAharaNam (201) · Śloka 201

దధ్ని శ్వయథుకారిత్వం న తక్రనవనీతయోః||201||

దధ్ని స్నిగ్ధే శ్వయథుకారిత్వం దృష్టం| తక్రనవనీతయోస్తద్వికారయోః స్నిగ్ధయోరపి న దృష్టమితి స్వభావవిశేషః|| 201||

Adhikarana deshavisheSheShu sAtmyavisheShodAharaNAni (202) · Śloka 202

దేశవిశేషేషు సాత్మ్యవిశేషోదాహరణాని భూమిసాత్మ్యం దధిక్షీరకరీరం మరువాసిషు| క్షారః ప్రాచ్యేషు మత్స్యాస్తు సైంధవేష్వశ్మకేషు తు| తైలామ్లః కందమూలాని మలయే కోంకణే పునః| పేయా మంథ ఉదీచ్యేషు గోధూమోఽవంతిభూమిషు| బాహ్లికా బాహ్లవాశ్చీనాః శూలికా యవనాః శకాః| మాంసగోధూమమార్ద్వీకశస్త్రవైశ్వానరోచితాః||202||

భూమిసాత్మ్యం దేశవిశేషాశ్రయం ప్రాణినాం పథ్యం| యథా మరువాసిషు దధ్యాదికం, ప్రాచ్యేషు యత్కించిత్క్షారం లవణాది, సింధుదేశజేషు మత్స్యాః, అశ్మకేషు తైలం, అమ్లశ్చ రసః సాత్మ్యం, మలయపర్వతే కందాని మూలాని చ, కోంకణే సాత్మ్యం పేయా, ఉదీచ్యేషు సాత్మ్యం మంథో, అవంతిభూమిషు సాత్మ్యం గోధూమః, బాహ్లికాదీనాం మాంసాదికం పథ్యమితి దేశవిశేషః|| 202||

Adhikarana dehasAtmyAsAtmyodAharaNAni (203) · Śloka 203

దేహసాత్మ్యం ఘృతం క్షీరం మద్యం మాంసం చ కస్యచిత్| పేయా యూషో రసోఽన్యస్య గోధూమోఽన్యస్య శాలయః| అహితైరపి తేషాం చ తైరేవోపహితం హితం||203||

సాత్మ్యమాజన్మ దేహ ఉచితమభ్యస్తత్వాత్ స్వాస్థ్యహేతుః| దేహసాత్మ్యం యథా-కస్యచిద్ ఘృతం, కస్యచిన్మాంసం, కస్యచిన్మద్యం, కస్యచిత్పేయా, అన్యస్య సూపః, అన్యస్య శాలిః, అన్యస్యాన్యః| యస్య చ యత్ సాత్మ్యం తస్య రోగిణోఽన్నపానౌషధాదికం తేనైవ సాత్మ్యేనాపథ్యేనాప్యుపహితం మిశ్రితం హితం|| 203||

Adhikarana svaBAvavisheShodAharaNam (204) · Śloka 204

అన్నపానౌషధం దోషమాత్రాకాలాద్యపేక్షయా| సాత్మ్యం హ్యాశు బలం ధత్తే నాతిదోషంచ బహ్వపి||204||

దోషాదీనపేక్ష్య కస్మింశ్చిద్దోషాద్యవస్థావిశేషే సాత్మ్యోపహితమప్యహితం హితమితి జ్ఞాపయతీతి స్వభావవిశేషః| సాత్మ్యమిశ్రితమౌషధాదికం కిమర్థం క్రియత ఇత్యాహ- సాత్మ్యం హ్యాశు శీఘ్రమేవ బలం కరోతి| బహు చోపయుక్తం నాతిదోషకరం| గతమానుషంగికం|

Adhikarana dehavisheShodAharaNam (205) · Śloka 205

స్రంసనం సత్ పయో గవ్యం భవతి గ్రాహి కస్యచిత్||205||

స్వరూపేణ స్రంసనం సద్ గవ్యం క్షీరం కస్యచిత్ సంగ్రాహకతాం యాతీతి దేహవిశేషః| తత్ర కఫప్రధానస్య సంగ్రహణం భవతి| పిత్తప్రధానస్య భేదనం (అ0సం0సూ0-27)|| 205||

Adhikarana prakRutivisheShaH (206) · Śloka 206

మందోఽగ్నిర్భవతి ప్రాయః కఫవాయోత్తరే హిమే||206||

తథా ప్రాయేణ సర్వో వాతశ్లేష్మాధికో హిమే కాలే శీతేన వాతశ్లేష్మాధిక్యాన్మందాగ్నిర్భవతీతి ప్రకృతివిశేషః|| 206||

Adhikarana dehavisheShodAharaNam,avasthAvisheShodAharaNam (207) · Śloka 207

విషఘ్నేనాపి పయసా దేహేఽహేర్వధతే విషం| స్థూలస్థవిరబాలాదౌ వమనాది నిషిధ్యతే||207||

స్థూలాదీనాం వమనాదికం ప్రతిషిద్ధమిత్యవస్థావిశేషః|| 207||

Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (208) · Śloka 208

తక్రమామం కఫం కోష్ఠే హంతి కంఠే కరోతి తు| వాతహృత్వేఽపి మృద్వీకఖర్జూరం కోష్ఠవాతకృత్||208||

ఆమపక్వం తక్రం కోష్ఠే కఫం నాశయతి, కంఠే తు కరోతీతి స్వభావవిశేషః| ద్రాక్షాఖర్జూరం వాతహరమపి కోష్ఠే వాతం కరోతీతి స్వభావవిశేషః|| 208||

Adhikarana viShayavisheShodAharaNAni (209) · Śloka 209

నాతిపథ్యః శిఖీ పథ్యః శ్రోత్రస్వరవయోదృశాం||209||

మయూరః స్వాస్థ్యేఽపథ్యః, శ్రోత్రాదీనాంచ పథ్య ఇతి విషయవిశేషః|| 209||

Adhikarana dRuShTishrotrayoH svabhAvavisheShodAharaNam (210) · Śloka 210

దృష్టేః స్పర్శహిమం ద్రవ్యం శ్రోత్రస్యోష్ణం తు పూజితం||210||

దృష్టేస్తేజోభవత్వేన విపరీతమపి శీతం ద్రవ్యం స్పర్శ ఇష్యతే| తథా శ్రోత్రస్య వాయవ్యస్యాప్యుష్ణమితి స్వభావః|| 210||

Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (211) · Śloka 211

పయః స్వాదు సరం శీతం విపరీతం తతో దధి| కాలేన జాయతే తస్మాత్ క్షీరవచ్చ పునర్ఘృతం| పయో దధి చ వాతఘ్నమజాతం వాతలం తు తత్| తక్రం గ్రాహి కషాయామ్లమమ్లమేవ తు భేదనం||211||

క్షీరం మధురం సరం శీతం చ తస్యైవావస్థాంతరం దధ్యమ్లం గ్రాహ్యుష్ణం చ| తతోఽప్యవస్థాంతరముభయవిలక్షణమపి క్షీరాత్ కాలేన బహ్వీష్వవస్థాసు గతాసు ఘృతం జాయతే| తచ్చ గుణైః క్షీరసదృశం| క్షీరం వాతఘ్నం దధి చ వాతఘ్నం| తయోశ్చాంతరే అజాతం దధి వాతకరమిత్యవస్థావిశేషః| తక్రం రసే కషాయామ్లం సంగ్రహణం, కేవలామ్లం భేదనమిత్యవస్థావిశేషః|| 211||

Adhikarana saMskArakAlavisheShodAharaNAni (212) · Śloka 212

ధాతకీగుడతోయాని కారణం మద్యశుక్తయోః| శీతే న తు తదాద్యంతే స్నిగ్ధామ్లలవణా హితాః| ఉదమంథదివాస్వప్నౌ గ్రీష్మాదన్యత్ర గర్హితౌ||212||

ధాతకీ గుడస్తోయం చ మద్యస్య కారణతాం యాతి| శుక్తస్య చ తాన్యేవేతి సంస్కారకాలవిశేషః| న శుక్తం మద్యస్యావస్థా| అపి తు తజ్జాత్యంతరమేవ| శీతే కాలే స్నిగ్ధాదయో హితాః| న తు తత్ప్రారంభపరిసమాప్త్యోరితి కాలవిశేషః| ఉదమంథో బహుద్రవాః సక్తవః, దివాస్వప్నశ్చ గ్రీష్మాదన్యస్మిన్నృతౌ గర్హితావితి కాలవిశేషః|| 212||

Adhikarana kAlasvabhAvavisheShodAharaNam (213) · Śloka 213

సమయోగేఽపి ఘర్మాద్యా వాతాదిచయహేతవః| ఋతుష్వన్యో రసేష్వన్యో రౌక్ష్యే స్నేహే బలే క్రమః||213||

ఘర్మాద్యాః గ్రీష్మాద్యా ఋతవః సమయోగేఽపి వాతాదిసంచయహేతుతాం యాంతీతి కాలస్వభావవిశేషః| ఋతుషు హేమంతాదిషు రౌక్ష్యే, స్నేహే, బలే చాన్యః క్రమః| రసేషు చ ఋతుస్వభావవిలక్షణ ఏవ రౌక్ష్యాదిక్రమః| తథా చ శిశిరే కించిద్రౌక్ష్యం, తతోఽధికం వసంతే, తతోఽప్యధికం గ్రీష్మే, తత ఊనం వర్షాసు, తత ఊనం శరది, తతోఽప్యూనం హేమంత ఇతి రౌక్ష్యక్రమః| ఋతుషు స్నేహక్రమస్తు- వర్షాః కించిత్ స్నిగ్ధాః, తతోఽప్యధికా శరత్, తతోఽప్యధికో హేమంతః, తత ఊనః శిశిరః, తత ఊనో వసంతః, తతోఽప్యూనో గ్రీష్మ ఇతి స్నేహక్రమః| బలక్రమస్తు- శిశిరేఽధికం బలం, వసంతే మధ్యం, గ్రీష్మే ఊనం, వర్షాసు చోనమేవ, శరది మధ్యం, హేమంతే త్వధికమితి| రసేషు రౌక్ష్యక్రమో యథా- తిక్తకటుకషాయా యథోత్తరం రూక్షాః| స్నేహక్రమో- మధురామ్లలవణా యథాపూర్వం స్నిగ్ధాః| బలక్రమో- మధురోఽతిబల్యః, తత ఊనోఽమ్లః, తత ఊనో లవణః, తత ఊనస్తిక్తః, తత ఊనః కటుః, తత ఊనః కషాయ ఇతి స్వభావః| ఋతువిశేషాశ్రయేణ తు రసానామేతద్యథోక్తేన ప్రకారేణ స్వాభావికరౌక్ష్యాది వ్యభిచరతీతి కాలస్వభావవిశేషః| తథాచ మధురః స్నిగ్ధోఽపి న తథాన్యర్తౌ హేమంతే యథా| అమ్లః స్నిగ్ధోఽపి వర్షాస్వతిస్నిగ్ధః| లవణః స్నిగ్ధోఽప్యతిస్నిగ్ధః శరది| తిక్తో రూక్షోఽప్యతిరూక్షః శిశిరే| కటుకో రూక్షోఽప్యతిరూక్షో గ్రీష్మే| కషాయో వసంతే| బలతశ్చ వ్యభిచారః| యథా మధురోఽమ్లాదిభ్యో బలవానప్యతిబలో హేమంతే| అమ్లో మధురాదూనబలోఽపి వర్షాస్వధికబలః| లవణః స్వాద్వమ్లాభ్యామూనబలోఽపి శరద్యధికబలః| తిక్తో మధురామ్లలవణేభ్య ఊనబలోఽపి శిశిరేఽధికబలః| కటుకో మధురాదిభ్య ఊనబలోఽపి గ్రీష్మేఽధికబలః| కషాయో మధురాదిభ్య ఊనబలోఽపి వసంతేఽధికబల ఇతి|| 213||

Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (214) · Śloka 214

రసాయనం కాకమాచీ సద్యః పర్యుషితా విషం||214||

కాకమాచీ సద్యః సిద్ధా రసాయనం| పర్యుషితా దివసమధ్యుషితా విషమిత్యవస్థావిశేషః|| 214||

Adhikarana jAtivisheShodAharaNam (215) · Śloka 215

మూలకం దోషజిద్బాలం విపరీతం తు కందవత్||215||

బాలం మూలకం త్రిదోషహరం| యత్తు కందవత్ మూలకం తద్విపరీతం త్రిదోషకరమితి జాతివిశేషః|| 215||

Adhikarana vyAdhyavasthAvisheShodAharaNam (216) · Śloka 216

జ్వరే పేయా కషాయాశ్చ సర్పిః క్షీరం విరేచనం| షడహం షడహం యుంజ్యాద్వీక్ష్య దోషబలాబలం||216||

జ్వరే దోషాణాం బలాబలం వికల్ప్య పేయాదయః షడహం షడహం యోజనీయా ఇతి వ్యాధ్యవస్థావిశేషః| తేనైతదుక్తం భవతి- కేనచిదధికోనబలేన షడహాధికమూనం వాపి యోజనీయమితి షడహమిత్యుపయోగో బాహుల్యేన| అథవాఽనేన క్రమేణ పేయాదీనాం షడహాంతప్రయోగప్రతిషేధపరమేతత్||216||

Adhikarana rogAvasthodAharaNam (217) · Śloka 217

ఛర్దిహృద్రోగగుల్మార్తే వమనం చ చికిత్సితే| నిషిద్ధమపి నిర్దిష్టం బస్తిరర్శసకుష్ఠినోః||217||

ఛర్ద్యాదిభిరార్తే ప్రతిషిద్ధమపి వమనం చికిత్సాయాం నిర్దిష్టం| ఊర్ధ్వగే హి దోషే న వమనం పథ్యం, ఛర్ద్యాం తు బహుదోషస్య సతతవమథోశ్చ వమనమేవ పథ్యమితి| హృద్రోగగుల్మయోస్తు యద్యపి వాతాధిక్య భయాద్వమనం నిషిద్ధం, తత్రాపి శ్లేష్మణా వాతస్య మార్గరోధే పథ్యమేవ| అర్శసః కుష్ఠినశ్చ ప్రతిషిద్ధోఽపి బస్తినిర్దిష్ట ఏవ| యద్యప్యర్శసః వాతవర్జిత మలసంతర్పకో బస్తిః| తత్రాప్యతిదోషౌషధక్షపితత్వాద్వాతాధిక్యే యోజ్య ఏవ| ఏవం కుష్ఠినో దోషస్య క్లేదస్వభావత్వాదపథ్యమప్యతిరూక్షతాయాం పథ్యమితి రోగావస్థావిశేషః|| 217||

Adhikarana samprAptivisheShodAharaNam (218) · Śloka 218

జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యత్వహేతవః||218||

సర్వరోగేషు సదృశర్తుత్వం సదృశదోషత్వం చాసాధ్యత్వహేతుః| తదేవ జ్వరే అతిసుఖసాధ్యత్వహేతుః| జ్వరస్యచ సదృశర్తుదోషత్వే త్వేకమార్గక్రియారంభేణ శీఘ్రముపశమః| అన్యరోగాణాం తు సదృశర్తుదోషత్వం వ్యాధేర్మహారంభకత్వాదసాధ్యమితి సంప్రాప్తివిశేషః| ఏవం ప్రమేహే సదృశదూష్యత్వం రక్తగుల్మే చ పురాణత్వం విజ్ఞేయం| ఏతచ్చ వక్ష్యామః|| 218||

Adhikarana rogAvasthAvisheShodAharaNam (219) · Śloka 219

ఆశ్చోతనమభిష్యందే యుంజీతోర్ధ్వం దినత్రయాత్| అంజనం పక్వదోశస్య ప్రతిశ్యాయే చ నావనం| నాతిప్రవృద్ధే తిమిరే సిరామోక్షో విధీయతే||219||

అభిష్యందే పథ్యమప్యాశ్చ్యోతనం ప్రథమదినత్రయమపథ్యమిత్యవస్థావిశేషః| ఏవమేవ పక్వదోషస్యాంజనం ప్రతిశ్యాయే చ నస్యమవస్థావిశేషేణ పథ్యం| ప్రథమోద్భూతే తిమిరే సిరామోక్షః, అవస్థావిశేషాత్|| 219||

Adhikarana rogasvabhAvavisheShodAharaNam (220) · Śloka 220

దుష్టాస్రసంభవేఽపీష్టో నాస్రపిత్తే సిరావ్యధః||220||

దుష్టరక్తసంభవేఽపి రక్తపిత్తే న సిరావ్యధః పథ్యః రోగస్వభావాత్|| 220||

Adhikarana pradesharogavisheShodAharaNam (221) · Śloka 221

అపథ్యం పథ్యమప్యన్నం నిశాయాం నేత్రరోగిణాం||221||

నేత్రరోగిణాం పథ్యం నేత్రరోగనాశనసమర్థమప్యన్నం నిశాయాం అపథ్యం, ప్రదేశరోగస్వభావవిశేషాత్|| 221||

Adhikarana kAraNavisheShodAharaNam (222) · Śloka 222

అహితాః సక్తవః శుష్కా హితాస్తే తు ప్రమేహిణః||222||

సర్వస్య శుష్కాః సక్తవోఽహితాః, ప్రమేహిణస్తు హితాః కారణవిశేషాత్|| 222||

Adhikarana dravyashaktivisheShodAharaNam (223) · Śloka 223

గుల్మినః క్షీరదధ్యాది హపుషాద్యైర్యుతం హితం| వాతలం వాతకోపేఽపి వర్షాసు మధు శస్యతే||223||

క్షీరాదికమహితమపి గుల్మినాం హపుషాదినా సంయుక్తం హితమేవేతి ద్రవ్యశక్తివిశేషః| వర్షాసు వాతకోపకాలే లాఘవం మధు శస్యతే ఇతి కాలస్వభావద్రవ్యశక్తివిశేషః|| 223||

Adhikarana upayogavisheShodAharaNam (224) · Śloka 224

తదేవ మద్యం మద్యస్య..............................||224||

యేనైవ మద్యేన రోగ ఉత్పన్నస్తదేవ మద్యం కేనచిద్విశేషేణ హితమిత్యుపయోగవిశేషః|| 224||

Adhikarana vastuvisheShodAharaNam (225) · Śloka 225

..................................విషయస్య తు విషాంతరం||225||

విషస్య తు విజాతీయం విషమేవ నాశనసమర్థమితి వస్తువిశేషః|| 225||

Adhikarana deshakAlavisheShodAharaNam,vyAdhisvabhAvavisheShodAharaNamvastusvabhAvavisheShodAharaNam (226) · Śloka 226

ఘృతమానూపదేశోత్థం హేమంతే చ బలాధికం| ఆలస్యగౌరవే రూపం వాతజేఽపి జ్వరే పురః| స్వేదైర్యాతి శమం దాహః ప్రాయో లశునపానజః||226||

లశునోపయోగజో దాహః ప్రాయః సదృశేనైవాగ్న్యాదిస్వేదేన నశ్యతీతి వస్తుస్వభావః|| 226||

Adhikarana kAlavastusvabhAvavisheShodAharaNam (227) · Śloka 227

దివాస్వప్నాజ్జరాం యాతి భుక్తమన్యేద్యురద్య న|227|

అన్యేద్యుర్భుక్తమన్నం జరాం యాతి దివాస్వప్నేనాద్యైవ భుక్తం దివాస్వప్నేన న జరాం యాతీతి కాలవస్తుస్వభావః|| 227||

Adhikarana kAraNavisheShodAharaNam (227) · Śloka 227

కోష్ఠే రుద్ధోఽగ్నికృద్వాయుర్మేదసార్శోభిరగ్నిహృత్||227||

Adhikarana prabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

దుష్పానం దుర్జరం సర్పిర్దీపనం చ పయోఽన్యథా|228|

Adhikarana vastusvabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

సర్పాదిశవకోథేభ్యో వృశ్చికానాం సముద్భవః| తే తైరేవ పునర్దష్టాః సద్యో జహతి జీవితం|228|

Adhikarana dravyasvabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

స్వయమేవ విషం తీవ్రం తాంపునర్నాతిబాధతే|228|

Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

సర్వాంగవ్యాపి తేషాంచ శుక్రవత్సంసృతం విషం| తన్మాంసముపయోగాయ మాంసవర్గే చ పఠ్యతే||228||

సర్పాదీనాం మృతశరీరక్లేదాత్ వృశ్చికోత్పత్తిః| తే చ సర్పాదయస్తైరేవ వృశ్చికైర్దష్టాః సద్య ఏవ జీవితం త్యజంతీతి వస్తుస్వభావః| విషం చ స్వయం తీవ్రమప్యన్యప్రాణివత్ సర్పాదీనాం న తథా బాధతే, కించిద్బాధత ఇతి ద్రవ్యస్వభావః| తేషాం చ సర్పాదీనాం శుక్రవత్ సర్వాంగవ్యాపి విషభుక్తం| అతోఽపి తన్మాంసం దేహోపయోగాయ మాంసవర్గే నిర్దిష్టమిత్యవస్థావిశేషః| అన్యథా హేయత్వాదనిర్దేశః ప్రాప్తః|| 228||

Adhikarana svabhAvavisheSho viruddhakAryakAraNodAharaNam (229) · Śloka 229

ఛర్దిఘ్నీ మక్షికావిట్ చ మక్షికైవ తు వామయేత్||229||

ఛర్దికారాణాన్మక్షికాతోఽపి జాతా విట్ ఛర్దిఘ్నీతి స్వభావః|| 229||

Adhikarana samprAptivisheShodAharaNam (230) · Śloka 230

కఫే లంఘనసాధ్యేఽపి కర్తరి జ్వరగుల్మయోః| తుల్యేఽపి దేశకాలాదౌ లంఘనం న సమం మతం||230||

యద్యపి సర్వః కఫో లంఘనసాధ్యస్తత్రాపి జ్వరకారణే కఫే గుల్మకారణే చ లంఘనం పథ్యత్వేన న సదృశం, సంప్రాప్తివిశేషాత్| తేనైతదుక్తం భవతి- యథైవ దేశకాలాదిసంపదా కఫజ్వర ఉత్పన్నః, తథైవోత్పన్నే కఫగుల్మే పథ్యత్వేన లంఘనం న సదృశం| జ్వరే త్వధికం పథ్యమితి| శీఘ్రం వ్యాధ్యుపశమాత్| అథవా యదేకత్ర లంఘనం తదన్యత్రేత్యసమం సర్వేణ ప్రకారేణామత్వేన పక్వత్వేన చ దీపనసంగ్రహణత్వాత్|| 230||

Adhikarana rogasvabhAvavisheShodAharaNam (231) · Śloka 231

సర్వథా దోషజిత్తక్రం గ్రహణ్యాం దోషకృద్ వ్రణే| సంస్కారస్వభావవిశేషోదాహరణం పీనసశ్వాసకాసాదౌ సిద్ధమేవ ప్రశస్యతే||231||

గ్రహణ్యాం దోషత్రయనాశనం తక్రం వ్రణే తు పూయహేతుత్వాద్దోషత్రయకరమితి రోగస్వభావః| పీనసాదౌ సిద్ధమేవ తక్రం శస్యతే నాసిద్ధమితి సంస్కారస్వభావః|| 231||

Adhikarana mAtrAdiprakaraNopasaMhAraH (7) · Śloka 7

ఇత్యేతేఽన్యే చ బహవః సూక్ష్మా దుర్లభహేతుకాః| ధర్మా విచిత్రా భావేషు కించిత్తేషాం నిదర్శితం| దిశాఽనయా శేషమపి స్వయమూహ్యేత బుద్ధిమాన్| న శాస్త్రమాత్రశరణో న చానాలోచితాగమః||232|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే అన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయో నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||

ఇత్యేతే భావేషు వస్తుషు ధర్మా విచిత్రా విలక్షణా దృష్టాః సూక్ష్మా దుర్లక్ష్యాః| దుర్లభో హేతుర్యేషాం తే దుర్లభహేతుకాః| అన్యే చ విస్తరభయాన్నోక్తాః| దృష్టాచ్చ స్తోకమాత్రమత్ర నిదర్శితం| అనయా చ దిశా అశేషం సర్వమపి వస్తుజాతం నానావిశేషైర్వాక్యార్థావబోధేన చ స్పష్టబుద్ధిః స్వయమూహేత| కింభూతః? న శాస్త్రమాత్రశరణః శాస్త్రవాక్యపఠితమాత్రవస్తుశరణో న భవేత్, న చానాలోచితాగమో భవేదితి సంబంధః| తేన చ శాస్త్రేణ తత్పృష్ఠభావినా చ సాధుగురూపదేశేన సర్వం వస్తుజాతం స్వరూపేణాన్యవిశేషేణ చ బుద్ధ్యా స్వయమూహేతేత్యర్థః| మాత్రాదికప్రకరణం సమాప్తం|| 232|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే సప్తమోధ్యాయః ||7||