1. āyuṣkāmīyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka

|| શ્રીઃ|| શ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતઃ અષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહઃ મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતશશિલેખાવ્યાખ્યાસમન્વિતઃ અથ સૂત્રસ્થાનમ્ મઙ્ગલાચરણમ્ રાગાદિરોગાઃ સહજાઃ સમૂલા યેનાઽશુ સર્વે જગતોઽપ્યપાસ્તાઃ| તમેકવૈદ્યં શિરસા નમામિ વૈદ્યાગમજ્ઞાંશ્ચ પિતામહાદીન્|| ૧|| ટીકાકારકૃતં મઙ્ગલમ્ પ્રોદ્ભાસિ-સ્વચ્છ-શઙ્ખ-સ્ફુટશશિ-શકલોદ્દામ-વૈશદ્યહૃદ્ય- પ્રોદ્યત્સૌન્દર્યવર્યપ્રકટિતવપુષં નૌમિ વાગીશ્વરીં તામ્| કલ્લોલોલ્લાસ-શાન્તિ-પ્રતત-સિતતર-ક્ષીરસિન્ધ્વન્તરાલ- શ્લિષ્યત્પીયૂષરેખાં સ્મરયતિ વિબુધાન્ધ્યાયતો યો દયાલુઃ|| ૧|| સરસિ સુવિપુલાયુર્વેદરૂપે કૃતાસ્થં મુનિવરવચનૌઘે દીર્ઘનાલે નિબદ્ધમ્| રચિતદલમિવાઙ્ગૈઃ સંગ્રહાખ્યં સરોજં વિકસતિ શશિલેખા વ્યાખ્યયેન્દોર્યથાવત્|| ૨|| અનાલોચિતતન્ત્રાર્થઃ પદાદાવકૃતશ્રમઃ| યત્રાવભાષતે મૂર્ખસ્તત્રાવાચ્યા વિપશ્ચિતઃ|| ૩|| બન્ધચ્છાયાવિશેષજ્ઞઃ સૂક્ષ્મમપ્યધિગચ્છતિ| સુકવેરપિ યા વાચઃ કુણ્ઠાસ્તા જનસંસદિ|| ૪|| કિયદ્વા કથયિષ્યામિ યત્સતત્ત્વૈર્ન બુદ્ધ્યતે પ્રમાણં ચ તદેવાત્ર યદસ્માભિર્નિરૂપ્યતે|| ૫|| દુર્વ્યાખ્યાવિષસુપ્તસ્ય વાગ્ભટસ્યાસ્મદુક્તયઃ| સન્તુ સંવિત્તિદાયિન્યઃ સદાગમપરિષ્કૃતાઃ|| ૬|| સોઽયં વાગ્ભટનામા શાસ્ત્રકારો લોકહિતાય શાસ્ત્રમારિપ્સુર્વિઘ્નોપશમાયાભિમત દેવતાનમસ્કારં કરોતિ રાગાદીત્યાદિના| રાગાદિરોગા યેનાપાસ્તાઃ તં નમામીતિ સમ્બન્ધઃ| રાગાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ| રાગ આદિર્યેષાં ત ઇમે રાગાદયઃ| આદિગ્રહણેન દ્વેષાદીનાં પરિગ્રહઃ| રુજન્તીતિ રોગાઃ, રાગાદયશ્ચ તે રોગાશ્ચ રાગાદિરોગાઃ, સહ જાતાઃ સહજાઃ જન્મનઃપ્રભૃતિ શરીરિણા સઙ્ગતાઃ સમૂલા યેનાપાસ્તાઃ| મૂલમેષામજ્ઞાનમ્| આશુ શીઘ્રમેવ| સર્વે ન તુ કેચિદેવ| જગતોઽપિ નાઽઽત્મન એવ| તમેકવૈદ્યં નમામિ| એકશ્ચાસૌ વૈદ્યશ્ચ તં નમામિ| એવઙ્ગુણયુક્તસ્યાન્યસ્ય ભિષજોઽભાવાત્તસ્યૈકત્વમ્| ન હ્યન્યો વૈદ્યઃ સહજત્વાદ્યસાધ્યલક્ષણયુક્તાન્ રોગાઞ્જેતું શક્નોતિ| અભિમતદેવતાનમસ્કારં કૃત્વા વિઘ્નોપશમાયૈવ પુનર્ગુરુનમસ્કારં કરોતિ વૈદ્યાગમજ્ઞાંશ્ચ પિતામહાદીનિતિ| વૈદ્યાનામાગમો વૈદ્યાગમ આયુર્વેદસ્તઞ્જાનન્તીતિ વૈદ્યાગમજ્ઞાઃ| આદિગ્રહણેન દક્ષપ્રજાપત્યાદીનાં ગ્રહણમ્|| ૧||

Adhikarana athA~a~ayuShkAmIyo nAma prathamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાત આયુષ્કામીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માઽહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથ નમસ્કારં કૃત્વા તન્ત્રં પ્રસ્તૌતિ-અથાત ઇત્યાદિ| અથેતિ મઙ્ગલાર્થઃ| અત ઇતિ નમસ્કારાદાનન્તર્યે| આયુષ્કામેભ્યો હિત આયુષ્કામીયઃ| આયુષ્કામશબ્દોઽત્રાસ્ત્યધ્યાય ઇતિ વા આયુષ્કામીયઃ| અધ્યાય ઇતિ વિશિષ્ટપ્રકરણનામ| વ્યાખ્યાસ્યામો વર્ણયિષ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માઽહુરિત્યાદિના ન સ્વમનીષાકારિતેતિ દ્યોતયતિ| ઇતિ હેતિનિપાતસમુદાયોઽતીતવસ્તુવિષયઃ| આહુઃ સ્મ બ્રુવન્તિ સ્મ `લટ્ સ્મે' ઇતિ ભૂતે લટ્ પ્રયોગઃ| આત્રેયાદયો મહર્ષયઃ આદિશબ્દેન ભરદ્વાજાદીનાં પરિગ્રહઃ| મહાન્તશ્ચ તે ઋષયશ્ચ મહર્ષયઃ| મહત્ત્વન્તુ જ્ઞાનાદ્યતિશયયોગાત્પૂજ્યતા|| ૧||

Adhikarana AyurvedAnusaraNaPalamadhikArI ca (2) · Śloka 2

આયુઃકામયમાનેન ધર્માર્થસુખસાધનમ્| આયુર્વેદોપદેશેષુ વિધેયઃ પરમાદરઃ||૨||

કિમાહુઃ? આયુઃકામયમાનેનેત્યાદિ| અનેનાઽઽયુર્વેદતત્ત્વાધિગમાર્થં શિષ્યગણં પ્રોત્સાહયતિ| આયુઃકામયમાનેન યથોચિતં જીવિતં નીરોગમિચ્છતા| આયુર્વેદોપદેશેષુ યૈરુપાયૈરાયુર્વેદ ઉપદિશ્યતે તેષુ| પરમાદરો વિધેયઃ કિમ્ભૂતમાયુઃ? ધર્માદિસાધનમ્| ન હિ પ્રાધાન્યેન ધર્માદયઃ સાધ્યન્તે| અનેન સમ્બન્ધાદીનિ અપ્યુક્તાનિ ભવન્તિ| અત્ર ઉપાયોપેયભાવલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ| અસ્ય તન્ત્રસ્યાઽઽયુર્વેદોપદેશત્વાદુપાયત્વમ્| તત્ સાધ્યત્વાદાયુષ ઉપેયત્વમ્| અભિધેયમાયુર્વેદઃ| પ્રયોજનમાયુઃ ધર્માર્થસુખાનિ ચેતિ|

Adhikarana AyurvedAgamakramaH (3) · Śloka 3

આયુર્વેદામૃતં સાર્વં બ્રહ્મા બુદ્ધ્વા સનાતનમ્| દદૌ દક્ષાય સોઽશ્વિભ્યાં તૌ શતક્રતવે તતઃ| ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં વિઘ્નકારિભિરામયૈઃ| નરેષુ પીડ્યમાનેષુ પુરસ્કૃત્ય પુનર્વસુમ્| ધન્વન્તરિભરદ્વાજનિમિકાશ્યપકશ્યપાઃ| મહર્ધયો મહાત્માનસ્તથા લમ્બાયનાદયઃ| શતક્રતુમુપાજગ્મુઃ શરણ્યમમરેશ્વરમ્| તાન્દૃષ્ટ્વૈવ સહસ્રાક્ષો નિજગાદ યથાગમમ્| આયુષઃ પાલનં વેદમુપવેદમથર્વણઃ| કાયબાલગ્રહોર્ધ્વાઙ્ગશલ્યદંષ્ટ્રાજરાવૃષૈઃ| ગતમષ્ટાઙ્ગતાં પુણ્યં બુબુધે યં પિતામહઃ||૩||

સંબન્ધાદીન્યુક્ત્વા આગમશુદ્ધિં દર્શયતિ- આયુર્વેદામૃતમિત્યાદિના| અનેન ગુરુપરમ્પરામપિ દર્શયતિ| બ્રહ્મા પદ્મયોનિરાયુર્વેદામૃતં બુદ્ધ્વા દક્ષાય દદૌ| યથાઽમૃતેન સકલરોગપરિક્ષયઃ તથૈવ આયુર્વેદેનેત્યતઃ સાદૃશ્યમ્| સર્વેભ્યો હિતં સાર્વમ્| સનાતનમવિનાશિ| સ દક્ષોઽશ્વિભ્યાં દેવભિષગ્ભ્યાં દદૌ| તાવશ્વિનૌ શતક્રતવે ઇન્દ્રાય દદતુઃ| તતોઽનન્તરમાયુર્વેદજ્ઞાનપરિપૂર્ણે શતક્રતૌ ધર્માદિચતુર્વર્ગવિઘ્નકારિભિરામયૈઃ પીડ્યમાનેષુ સત્સુ નરેષુ સકલજનરોગોપશમહેતોર્મહર્ષયઃ શતક્રતુમુપાજગ્મુરુપાવિશન્| યત એવ શરણ્યસ્તતઃ| અમરાણામીશ્વરં દેવનાયકમ્| મહતી ઋદ્ધિર્યેષાં તે મહર્દ્ધયઃ| મહર્ષયો ધન્વન્તરિપ્રભૃતયઃ| ન કેવલં ધન્વન્તરિપ્રભૃતયઃ યાવલ્લમ્બાયનાદયોઽપિ| તાન્ ધન્વન્તરિપ્રભૃતીન્ દૃષ્ટ્વૈવ સહસ્રાક્ષો યથાઽગમં નિજગાદ આગમમનતિક્રામંસ્તેભ્યઃ કથયાઞ્ચકાર| કિમિત્યાહ- આયુષઃ પાલનં જીવિતસ્ય રક્ષણં ઉપવેદમથર્વણઃ અથર્વવેદસ્યોપવેદમ્| કીદૃશમાયુર્વેદં નિજગાદેત્યાહ- કાયેતિ| કાયાદિભિરષ્ટાઙ્ગતાઙ્ગતમ્| યં પિતમહો બુબુધ ઇતિ સંબન્ધઃ| કાયચિકિત્સા કાયશબ્દેનોચ્યતે| એવં બાલાદિષ્વપિ યોજ્યમ્| એવમન્યેષ્વપિ| વૃષં વાજીકરણમ્| યથાભૂતમેવ બ્રહ્મણા બુદ્ધં તથાભૂતમેવ તેષાં જ્ઞાનમિત્યર્થઃ|| ૩||

Adhikarana AyurvedAnayanam (4) · Śloka 4

ગૃહીત્વા તે તમામ્નાયં પ્રકાશ્ય ચ પરસ્પરમ્| આયયુર્માનુષં લોકં મુદિતાઃ પરમર્ષયઃ||૪||

તે ચ ધન્વન્તરિપ્રભૃતયસ્તમામ્નાયં શતક્રતુપ્રોક્તમાગમં ગૃહીત્વા મયૈવમજ્ઞાયિ મયૈવમજ્ઞાયીતિ પરસ્પરં પ્રકાશ્ય ચ માનુષં લોકમાયયુઃ પ્રાપુઃ| કિમ્ભૂતાઃ મુદિતાઃ સમ્પન્નકાર્યત્વાત્સહર્ષાઃ|| ૪||

Adhikarana Ayurvedasya tantranirmANam (5) · Śloka 5

સ્થિત્યર્થમાયુર્વેદસ્ય તેઽથ તન્ત્રાણિ ચક્રિરે| કૃત્વાઽગ્નિવેશહારીત ભેડમાણ્ડવ્યસુશ્રુતાન્| કરાલાદીંશ્ચ તચ્છિષ્યાન્ ગ્રાહયામાસુરાદૃતાઃ| સ્વં સ્વં તન્ત્રં તતસ્તેઽપિ ચક્રુસ્તાનિ કૃતાનિ ચ| ગુરુન્ સંશ્રાવયામાસુઃ સર્ષિસઙ્ઘાન્સુમેધસઃ| તૈઃ પ્રશસ્તાનિ તાન્યેષાં પ્રતિષ્ઠાં ભુવિ લેભિરે||૫||

આગત્ય ચ માનુષં લોકમાયુર્વેદસ્ય સ્થિત્યર્થમાયુર્વેદો માન્તર્ધાદિતિ તન્ત્રાણિ ચક્રિરે અકુર્વન્| તતસ્તાનિ તન્ત્રાણિ કૃત્વા આદૃતાઃ સાદરં પુનર્વસુધન્વન્તરિપ્રભૃતયોઽગ્નિવેશાદિકાન્ સુશ્રુતાન્ તાનધિગમયામાસુઃ| ન કેવલમગ્નિવેશાદિકાન્ યાવત્તત્ શિષ્યાન્ કરાલાદીનપિ ગ્રાહયામાસુઃ| તેઽપ્યગ્નિવેશાદયઃ ધન્વન્તરિપ્રભૃતિભ્યસ્તાનિ તન્ત્રાણિ ગૃહીત્વા સ્વયં તન્ત્રં ચક્રુઃ| તતશ્ચ સ્વયંકૃતાનિ તન્ત્રાણિ ગુરૂન્ ધન્વન્તરિપ્રભૃતીન્ સંશ્રાવયામાસુઃ| કિમ્ભૂતાન્ ગુરૂન્? સર્ષિસઙ્ઘાન્ સમુનિસમૂહાન્| કિમ્ભૂતા અગ્નિવેશાદયઃ? સુમેધસઃ સુપ્રજ્ઞાઃ| તાનિ ચ તન્ત્રાણ્યેષામગ્નિવેશાદીનામ્| તૈર્ધન્વન્તરિપ્રભૃતિભિઃ| પ્રશસ્તાનિ કૃતપ્રશંસાનિ| પ્રતિષ્ઠાં સુપૂજ્યાં સ્થિતિમ્| ભુવિ મનુષ્યલોકે| લેભિરે પ્રાપુઃ|| ૫||

Adhikarana aShTA~ggasaMgrahopodghAtaH (6) · Śloka 6

તેષામેકૈકમવ્યાપિ સમસ્તવ્યાધિસાધને| પ્રતિતન્ત્રાભિયોગે તુ પુરુષાયુષસંક્ષયઃ| ભવત્યધ્યયનેનૈવ યસ્માત્પ્રોક્તઃ પુનઃ પુનઃ| તન્ત્રકારૈઃ સ એવાઽર્થઃ ક્વચિત્કશ્ચિદ્વિશેષતઃ| તેઽર્થપ્રત્યાયન પરા વચને યચ્ચ નાદૃતાઃ||૬||

ઇત્યનેન ગ્રન્થસંદર્ભેણાઽગમશુદ્ધિં દર્શયિત્વા સ્વયં તન્ત્રકરણે હેતુમાહ-તેષામિતિ| તેષામગ્નિવેશાદિપ્રણીતાનાં તન્ત્રાણામેકૈકં તન્ત્રં સમસ્તવ્યાધિસાધને સકલરોગચિકિત્સિતેઽવ્યાપિ અસમ્પૂર્ણમ્| ન હિ સુશ્રુતપ્રણીતા ક્વચિચ્ચિકિત્સાઽગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે જ્ઞાતે જ્ઞાતા ભવત્યતઃ પ્રતિતન્ત્રાભિયોગે ત્વધ્યયનમાત્રેણૈવ પુરુષાયુષસંક્ષયો ભવતિ, ન હિ તદુક્તવિધાનાનુષ્ઠાનસ્યાઽયુર્ભવત્યતઃ યસ્માત્ ચ સુખગ્રહણાર્થં લોકસ્યૈક એવાર્થસ્તન્ત્રકારૈઃ પુનઃપુનઃ પ્રોક્તઃ સ એવૈકેન પ્રોક્તઃ સ એવાન્યેન| ન કેવલમેવં યાવત્ ક્વચિચ્ચ તન્ત્રે કશ્ચિદર્થો વિશેષતઃ અન્યેન વિશેષેણોક્તઃ અતસ્તદ્વિજ્ઞાનમતિદુર્લભમ્| યચ્ચ યસ્માચ્ચ તે તન્ત્રકૃતો વિવક્ષિતાર્થપ્રત્યાયનપરત્વાદ્વચને શબ્દે અનાદૃતા અવહેલાવન્તઃ વચનસ્ય સ્વલ્પત્વબહુત્વનિરપેક્ષાઃ અર્થાદરેણ બહુભાષિણ ઇત્યર્થઃ|| ૬||

Adhikarana saMgrahasya sarvatantrasaMgraharUpatvaM yugAnurUpasandarBatva~jca (7) · Śloka 7

સર્વતન્ત્રાણ્યતઃ પ્રાયઃ સંહૃત્યાઽષ્ટાઙ્ગસંગ્રહઃ| અસ્થાનવિસ્તરાક્ષેપપુનરુક્તાદિવર્જિતઃ| હેતુલિઙ્ગૌષધસ્કન્ધત્રયમાત્રનિબન્ધનઃ| વિનિગૂઢાર્થતત્ત્વાનાં પ્રદેશાનાં પ્રકાશકઃ| સ્વાન્યતન્ત્રવિરોધાનાં ભૂયિષ્ઠં વિનિવર્તકઃ| યુગાનુરૂપસન્દર્ભો વિભાગેન કરિષ્યતે||૭||

અતોઽપિ હેતોઃ સર્વતન્ત્રાણિ સંહૃત્યાઽષ્ટાઙ્ગસંગ્રહઃ કરિષ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતોઽષ્ટાઙ્ગસંગ્રહઃ| અસ્થાનવિસ્તરાદિવર્જિતઃ| ઉચિતે પુનઃ સ્થાને વિસ્તરાદીનિ વિધીયન્ત એવ| તથાહિ ઋતુસ્વરૂપવર્ણને દોષોપક્રમણે ચ સ્વસ્થાતુરહિતત્વાદ્વિસ્તરોઽપ્યુપયુજ્યત એવ| તથા ગર્ભાવક્રાન્ત્યઙ્ગવિભાગાદિષુ આક્ષેપોઽપિ દૃશ્યતે| તથાઽતિયોગાદિપ્રકરણે પુનરુક્તમપીતિ| અન્યે પુનરાહુઃ- અન્યત્ર વક્તવ્યમર્થવસ્ત્વન્યત્રોઽચ્યત ઇત્યસ્થાનં તદ્વર્જિતઃ| તથા વિસ્તરાક્ષેપાભ્યાં વર્જિતઃ નાતિવિસ્તરો નાતિસંક્ષિપ્ત ઇત્યર્થઃ| સકૃજ્જ્ઞાપિતસ્ય વસ્તુનઃ પુનર્વચનં પુનરુક્તિસ્તદ્વર્જિતઃ| અન્યચ્ચ હેત્વાદિસ્કન્ધત્રયમાત્રનિબન્ધનઃ| હેતૂ રોગોદ્ભવકારણં સ્કન્ધઃ સમૂહઃ| હેતુસ્કન્ધો મિથ્યાહારવિહારાદિઃ| લિઙ્ગં ભવિષ્યતઃ સતશ્ચ વ્યાધેશ્ચિહ્નભૂતમ્| યથા જ્વરસ્યાલસ્યાદિઃ| ઔષધસ્કન્ધો રોગચિકિત્સાર્થં હિતાશનચૂર્ણલેહક્વાથાદિઃ| સમ્પ્રાપ્તેર્હેતુસ્કન્ધ એવાઽન્તર્ભાવઃ| ઉપશયઃ પુનઃ લિઙ્ગસ્કન્ધે વા ઔષધસ્કન્ધે વાઽનુપ્રવિશતિ| એવમન્યદપ્યસ્મિન્નેવ સ્કન્ધત્રયેઽન્તર્ભાવ્યમ્| એતાવન્માત્રમત્ર નિબધ્યત ઇત્યર્થઃ| માત્રાશબ્દઃ સ્તોકપર્યાયઃ અન્યતન્ત્રેષુ યથા બહુવક્તવ્યતા ન તથાઽત્ર કિન્તુ કેવલં તાત્પર્યવસ્તુગ્રહણમિતિ માત્રશબ્દપ્રયોગઃ| અન્યચ્ચ કિમ્ભૂતોઽષ્ટાઙ્ગસંગ્રહઃ? અન્યતન્ત્રેષુ વિનિગૂઢાર્થતત્વા યે પ્રદેશાસ્તેષાં પ્રકાશકઃ| તથા ચરકમુનિના ષષ્ટિકસ્ય ગુણેષુ "સ્નિગ્ધોઽગુરુશ્ચે"તિ સન્ધાનકેઽકારપ્રયોગઃ કૃત ઇતિ વાગ્ભટેન દર્શયતા લઘુશબ્દપ્રયોગઃ કૃતઃ| સુશ્રુતોઽપ્યાહ "ષષ્ટિકઃ પ્રવરસ્તેષાં કષાયમધુરો લઘુ"રિતિ| કૃષ્ણાત્રેયોઽપિ "ષષ્ટિકઃ સુકર" ઇત્યાદિ પઠિત્વા લઘવઃ કટુપાકાશ્ચેત્યાહ| ખરનાદોઽપ્યાહ-`દોષઘ્નઃ ષષ્ટિકો લઘુ' રિતિ| પરાશરોઽપિ `રક્તો મહાન્ શકુનાહૃતઃ ષષ્ટિક' ઇત્યાદિ પઠિત્વા લઘવઃ સંગ્રાહિકા ઇત્યાહ| ચરકેઽપિ પઠ્યતે `શાલિષષ્ટિકાદીનિ પ્રકૃતિલઘૂન્યપિ માત્રાપેક્ષીણિ ભવન્તી' તિ| અન્યચ્ચ સ્વતન્ત્રવિરોધાનામન્યતન્ત્રવિરોધાનાં ચ ભૂયિષ્ઠમતિશયેન નિવર્તકઃ| સ્વતન્ત્રવિરોધો ય એકસ્મિન્નેવ તન્ત્રેઽન્યસ્થાનસ્થિતો ગ્રન્થોઽન્યસ્થાનસ્થિતેન વિરુધ્યતે| યથા ચરકે `ચતુર્વિંશતિરિત્યેતાઃ સ્નેહસ્ય પ્રવિચારણા' ઇત્યુક્ત્વા પુનરપ્યાહ `એવમેતાશ્ચતુષ્ષષ્ટિઃ સ્નેહાનાં પ્રવિચારણા' ઇતિ| તદ્વાગ્ભટ એકીકુર્વન્નાહ `યુક્ત્યાવચારયેત્ સ્નેહ'મિત્યાદિ| ભક્ષ્યાદિનોપયુજ્યમાન એવ રસભેદેન ત્રિષષ્ટિધા સ્નેહો ભવતિ એકશ્ચ| ઇતિ ચતુષ્ષષ્ટિઃ| એતચ્ચ સમ્મોહનમાત્રનિવૃત્તયે ઉક્તં ન હિ વસ્તુતો વિરોધઃ સમ્ભવતિ| પરતન્ત્રવિરોધો યથા ચરકગ્રન્થેન કૃષ્ણાત્રેયો વિરુદ્ધઃ| તથા ચરકો હિમવત્પ્રભવાનાં નદીનાં પથ્યત્વમિચ્છતિ| કૃષ્ણાત્રેયસુશ્રુતૌ તાસામેવ ગલગણ્ડાદિકર્તૃત્વમ્| વાગ્ભટસ્તૂપલાસ્ફાલનેત્યાદિના વિરોધં નિવર્તયતિ| એવમન્યત્ ગ્રન્થગૌરવભયાન્ન લિખ્યતે| વિનિવર્તકો વિનાશકઃ, અર્થાનાં સુબોધકત્વાત્| તથા યુગાનુરુપસન્દર્ભઃ અસ્મિન્ કલિયુગે પાઠાવબોધધારણયોગ્યગ્રન્થસમ્ભારઃ| વિભાગેન શોભનૈરર્થપ્રકરણાદિવિચ્છેદૈઃ|| ૭||

Adhikarana saMgrahasya kAyacikitsAparatvam (8) · Śloka 8

નિત્યોપયોગિ દુર્બોધં સર્વાઙ્ગવ્યાપિ ભાવતઃ| સંગૃહીતં વિશેષેણ યત્ર કાયચિકિત્સિતમ્||૮||

તથા યત્ર ચાષ્ટાઙ્ગસંગ્રહે કાયચિકિત્સિતં વિશેષેણાતિશયેન સંગૃહીતમ્| કિમ્ભૂતમિત્યાહ નિત્યોપયોગિ સતતં શરીરિણા ઉપયુજ્યતે| દુઃખેન ચ બોદ્ધું શક્યત ઇતિ દુર્બોધમ્| ન હિ અકૃતપ્રયત્નઃ તજ્જાનાતીત્યર્થઃ| તથા ભાવતસ્તત્ત્વતઃ સર્વાઙ્ગાનાં વ્યાપકમ્| કાયચિકિત્સાઙ્ગમેકં વર્જયિત્વા સપ્ત સર્વશબ્દસંગૃહીતાનિ| તથા ચ બાલચિકિત્સાયાં વક્ષ્યતિ ક્ષીરદોષજનિતરોગપ્રસઙ્ગે `યથા સ્વલિઙ્ગાનિ'ત્યાદિ| તથા ઊર્ધ્વાઙ્ગરોગ ચિકિત્સાયાં `સર્વરોગનિદાનોક્તૈ'રિત્યાદિ| અત એવ કાયચિકિત્સિતસ્ય વ્યાપકત્વમ્| યતશ્ચ દ્રવ્યરસાદિમાત્રાશિતાન્નસ્વરુપાદિ પરિજ્ઞાનસ્નેહાદ્યુપયોગાસઙ્ગિકરોગચિકિત્સાદિસપ્તાનામપ્યઙ્ગાના કાયચિકિત્સિતમેવ| અસ્ય ચ ગ્રન્થસન્દર્ભસ્ય સંગ્રહસંજ્ઞાઽર્થાનુગતા તેન ખરનાદસંહિતાવચ્ચરકાદિનયવ્યાખ્યાનતાત્પર્યમત્ર વિપરીતાવગમસમ્ભાવનાભયાન્ન ક્રિયત ઇતિ|| ૮||

Adhikarana saMgrahasya siddhatvam (9) · Śloka 9

ન માત્રામાત્રમપ્યત્ર કિઞ્ચિદાગમવર્જિતમ્| તેઽર્થાઃ સ ગ્રન્થબન્ધશ્ચ સંક્ષેપાય ક્રમોઽન્યથા||૯||

અનન્તરગ્રન્થોક્તાર્થમેવ પ્રકટીકુર્વન્નાહ- ન માત્રેત્યાદિ| માત્રાઽક્ષરકલા| અક્ષરકલામાત્રમપ્યત્ર ન કિઞ્ચિદાગમવર્જિતં કથિતમિતિ| ત એવાર્થાઃ સ એવ ગ્રન્થબન્ધઃ| કેવલં સંક્ષેપાર્થમન્યઃ ક્રમ આશ્રિતઃ|| ૯||

Adhikarana tridoShANAM nirdeshaH, teShAM vikRutAvikRutAnA~gkArya~jca (10) · Śloka 10

વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચેતિ ત્રયો દોષાઃ સમાસતઃ| પ્રત્યેકં તે ત્રિધા વૃદ્ધિક્ષયસામ્યવિભેદતઃ| ઉત્કૃષ્ટમધ્યાલ્પતયા ત્રિધા વૃદ્ધિક્ષયાવપિ| વિકૃતાઽવિકૃતા દેહં ઘ્નન્તિ તે વર્ત્તયન્તિ ચ||૧૦||

આયુર્વેદાગમશુદ્ધિં દર્શયિત્વા આત્મન આગમપરતન્ત્રતાં ચાનન્તરં તન્ત્રમારભતે| તન્ત્રં ચાયુષઃ પાલનમ્| આયુર્જીવિતમ્| તચ્ચ શરીરસમ્બદ્ધમ્| શરીરં ચ દોષધાતુમલસમુદાયઃ| તેષાઞ્ચ ધાત્વાદીનાં દોષા એવ પ્રધાનં, યતો દોષેભ્ય એવ ધાતૂનાં પ્રવૃત્તિઃ| તથા ચ ધાતુપોષાય રસસ્ય વહનપાકસ્નેહકાઠિન્યાદિદોષપ્રસાદલભ્યમેવ| અતસ્ત એવ પૂર્વમુચ્યન્તે- વાયુરિત્યાદિ| ઉદ્દેશાદેવાધિગતે ત્રિત્વે પુનસ્ત્રિગ્રહણં નિયમાર્થમ્| ત્રય એવ દોષા ન ચતુર્થોઽસ્તિ| યથા સુશ્રુતોક્તાવિતિ નિયમયતિ| સમાસતઃ સંક્ષેપતઃ ન સંસર્ગભેદાદિવિસ્તરેણ| વિસ્તરતસ્તુ બહવઃ| દૂષણાત્મકત્વાદ્દોષાઃ| તે ચ વાતાદયઃ પ્રત્યેકં ત્રિધા ત્રિપ્રકારાઃ| કથં ત્રિપ્રકારા? અત આહ-પ્રત્યેકં વૃદ્ધિક્ષયસામ્યવિભેદાત્| વાયુર્વૃદ્ધઃ વાયુઃ ક્ષીણઃ વાયુઃ સમ ઇતિ| એવં પિત્તકફયોરપિ વાચ્યમ્| તેષાં ચ પ્રાકૃતસ્વરુપમપેક્ષ્ય વૃદ્ધ્યાદિગતિર્વિજ્ઞેયા| વૃદ્ધિક્ષયાવપિ પુનરુત્કૃષ્ટત્વાદિના ત્રિધૈવ ઉત્કૃષ્ટા વૃદ્ધિર્મધ્યા વૃદ્ધિરલ્પા વૃદ્ધિરેવં ક્ષયેઽપિ વાચ્યમ્| સામ્યે તૂત્કર્ષાદ્યસમ્ભવાન્ન ભેદઃ| તે વાતાદયઃ વિકૃતાઽવિકૃતા દેહં ઘ્નન્તિ વર્તયન્તિ ચ| વિકૃતાઃ સ્વરુપાત્ ચલિતાઃ શરીરં ઘ્નન્તિ નાશયન્તિ| અવિકૃતાઃ સ્વરુપાદચલિતાઃ શરીરં વર્ત્તયન્તિ|| ૧૦||

Adhikarana doShasthAnavisheShaH (11) · Śloka 11

તે વ્યાપિનોઽપિ હૃન્નાભ્યોરધોમધ્યોર્ધ્વસંશ્રયાઃ||૧૧||

નનુ વાતાદયઃ કિં નિયતદેશા આહોસ્વિદ્વ્યાપિનોઽત આહ-ત ઇતિ| તે દોષા વ્યાપિનોઽપિ સકલશરીરચરા અપિ પ્રતિનિયતદેશાઃ| કઃ કસ્ય દેશ ઇત્યત આહ-હૃન્નાભ્યોરિતિ| અસ્યાયમર્થઃ નાભેરધો વાયોઃ સ્થાનં હૃન્નાભ્યોર્મધ્યે પિત્તસ્ય હૃદયાદૂર્ધ્વં શ્લેષ્મણ ઇતિ|| ૧૧||

Adhikarana doShANAM kAlavisheShaH (12) · Śloka 12

વયોહોરાત્રિભુક્તાનાં તેઽન્તમધ્યાદિગાઃ ક્રમાત્||૧૨||

ન કેવલં શરીરવ્યાપિનઃ સન્તો નિયતદેશા યાવત્ સકલકાલવ્યાપિનોઽપિ નિયતકાલાઃ| એતત્પ્રદર્શનાર્થમાહ-વય ઇતિ| અન્તાદીનાં વાતાદિભિર્યથાસઙ્ખ્યં સંબન્ધઃ| વયસઃ પુરુષાયુષસ્ય અન્તઃ પશ્ચિમો ભાગો વાયોઃ કોપકાલઃ| મધ્યભાગઃ પિત્તસ્ય| પૂર્વભાગઃ શ્લેષ્મણઃ| અહ્નોઽપ્યેવં રાત્રેશ્ચ| ભુક્તં નિગીર્ણ આહારઃ| તસ્યાન્તો જીર્ણપ્રાયાવસ્થા વાયોઃ કોપકાલઃ| મધ્યં વિદાહાવસ્થા પિત્તસ્ય| પૂર્વાવસ્થા ભુક્તમાત્ર એવાન્ને શ્લેષ્મણઃ|

Adhikarana agneshcAturvidhyam (13) · Śloka 13

તૈર્ભવેદ્વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચાગ્નિઃ સમૈઃ સમઃ||૧૩||

તૈશ્ચ વાતાદિભિઃ પુરુષસ્યાગ્નિશ્ચતુર્વિધો ભવતિ| ન હ્યેકેનાપિ દોષેણ હીના વાતાદયઃ શરીરજનને સમર્થાઃ| અવશ્યં ચ સર્વૈરેવ ભવિતવ્યમ્| યશ્ચૈષામેકવ્યપદેશઃ સ ઉત્કર્ષકૃતઃ| વાતોત્કર્ષેણ વિષમઃ પિત્તોત્કર્ષેણ તીક્ષ્ણઃ કફોત્કર્ષેણ મન્દઃ સમૈર્હાન્યુત્કર્ષવર્જિતૈઃ સમઃ| વિષમાદીનાં લક્ષણં શારીરે વક્ષ્યતે| યત્ર તુ દ્વાવુત્કૃષ્ટૌ તત્ર ભિષજા સ્વબુદ્ધ્યા પરિકલ્પનીયઃ| વયં દિશં દર્શયામઃ- દ્વૌ દોષૌ વાતપિત્તે વા વાતકફૌ વા પિત્તકફૌ વા| તત્ર વાતસ્ય યોગવાહિત્વાદ્વાતપિત્તે તીક્ષ્ણત્વોત્કર્ષઃ| વાતકફે મન્દત્વોત્કર્ષઃ| પિત્તકફે ત્વાહારવિશેષાત્કદાચિત્તૈક્ષ્ણ્યં કદાચિન્માન્દ્યમ્| પ્રકૃત્યા વિકૃત્યા ચૈવમેવ|| ૧૩||

Adhikarana koShThacAturvidhyam (14) · Śloka 14

કોષ્ઠઃ ક્રૂરો મૃદુર્મધ્યો મધ્યઃ સ્યાત્તૈઃ સમૈરપિ||૧૪||

તૈશ્ચ વાતાદિભિઃ કોષ્ઠચતુર્વિધો ભવતિ| પ્રકૃત્યા વિકૃત્યા ચ| વાતોત્કર્ષેણ ક્રૂરઃ, પિત્તોક્તર્ષેણ મૃદુઃ, શ્લેષ્મોત્કર્ષેણ મધ્યઃ, સર્વૈઃ સમૈર્મધ્ય એવ| ક્રૂરાદીનાં ચ લક્ષણં વક્ષ્યતે|| ૧૪||

Adhikarana prakRutisambhavaH (15) · Śloka 15

શુક્રાર્તવસ્થૈર્જન્માદૌ વિષેણેવ વિષકૃમેઃ| તૈશ્ચ તિસ્રઃ પ્રકૃતયો હીનમધ્યોત્તમાઃ પૃથક્| સમધાતુઃ સમસ્તાસુ શ્રેષ્ઠા નિન્દ્યા દ્વિદોષજાઃ||૧૫||

તૈશ્ચ વાતાદિભિઃ પ્રકૃતયો ભવન્તિ| પ્રકૃતિઃ શરીરસ્વરૂપમ્| કિમ્ભૂતૈઃ વાતાદિભિઃ પ્રકૃતિઃ સમ્પદ્યતે, અત આહ- શુક્રાર્તવસ્થૈરિત્યાદિ| તથા ચ વક્ષ્યતિ `શુક્રાસૃગ્ગર્ભિણીભોજ્યે'ત્યાદિ| જન્માદૌ ગર્ભાધાનકાલે પિણ્ડીભૂતશુક્રાર્ત્તવસ્થૈઃ| શુક્રં રેતઃ આર્તવં શોણિતમ્| દૃષ્ટાન્તઃ વિષેણેવ વિષકૃમેઃ| યથા વિષકૃમેઃ વિષયોનેઃ કીટસ્યાન્યમારણસ્વભાવેનાપિ વિષેણ પ્રકૃતિઃ સ્વરુપં સમ્પદ્યતે| એવં પુરુષસ્ય દોષૈઃ પ્રકૃતિઃ સમ્પદ્યતે| અનેન દૃષ્ટાન્તેનૈતદ્દર્શયતિ- વાતાદીનામુપઘાતકત્વેઽપિ શુક્રાર્ત્તવસ્થાવસ્થાયાં પ્રકૃતિનિષ્પાદનં પ્રત્યનુપહન્તૃત્વમ્| તૈશ્ચ પ્રકૄતય ઇત્યુક્તમ્| તાસ્તુ કિયન્ત્ય ઇત્યાહ-તિસ્ર ઇતિ| પૃથગ્દોષૈઃ પ્રકૃતયસ્તિસ્રો ભવન્તિ| મિશ્રદોષાણાં તૂદ્દેશકથને પૃથગ્ગ્રહણં લિઙ્ગમ્| દોષાણાં પૄથક્ત્ત્વં મિશ્રીભાવશ્ચ સપ્તપ્રકૃતિહેતુઃ| તત્ર ચ વાતોત્કર્ષેણ હીના પ્રકૃતિરુચ્યતે| પિત્તોત્કર્ષેણ મધ્યા| શ્લેષ્મોત્કર્ષેણોત્તમા| યાશ્ચ મિશ્રદોષજાઃ પ્રકૃતયઃ તાઃ સર્વા નિન્દ્યા ગર્હણીયાઃ| સર્વાસુ પ્રકૃતિષુ મધ્યે સમધાતુઃ શ્રેષ્ઠા| યા સર્વૈરેવ સમદોષૈર્નોનેવ કેનચિન્નાઽપ્યધિકેન| ધાતુશબ્દો દોષપર્યાયઃ, ધારણાદ્ધાતવ ઇતિ|| ૧૫||

Adhikarana tridoShaguNAH (16) · Śloka 16

તત્ર રુક્ષો લઘુઃ શીતઃ ખરઃ સૂક્ષ્મશ્ચલોઽનિલઃ| પિત્તં સસ્નેહતીક્ષ્ણોષ્ણં લઘુઃ વિસ્રં સરં દ્રવમ્| સ્નિગ્ધઃ શીતો ગુરુર્મન્દઃ શ્લક્ષ્ણો મૃત્સ્નઃ સ્થિરઃ કફઃ||૧૬||

દોષાણાં વાતાદીનાં પ્રકૃત્યાદિકારણત્વમુક્તમ્| તેષાં સ્વરૂપં ન જ્ઞાતમતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમાહ-તત્રેતિ| એવં હિ સ્વરૂપે જ્ઞાતે વાતાદિહેતુકસ્ય રોગગ્રામસ્ય સ્વકારણદોષવિશેષગુણસમન્વયેનાપ્રતિપદોક્તાવપિ વિશિષ્ટદોષકારણત્વં વૃદ્ધિહાનિકારણસ્ય ચ દોષાણાં વસ્તુજાતસ્ય યથાસ્વં દોષૈઃ સાદૃશ્યમસાદૃશ્યઞ્ચ જ્ઞાતં ભવતિ| યસ્માદ્વક્ષ્યતિ `વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષા'મિતિ| તત્રાનિલો વાયૂ રૂક્ષઃ લઘુઃ શીતઃ| ખરઃ અમૃદુઃ| સૂક્ષ્મઃ સૂક્ષ્મસ્રોતોગામિત્વાત્સૂક્ષ્મઃ| ચલઃ નૈકત્ર સ્થિતિશીલઃ| વાતસ્ય યોગવાહિત્વેઽપિ તાવન્માત્રં શૈત્યં સ્વાભાવિકં ન વિનશ્યતિ| પિત્તમ્ ઈષત્ સ્નિગ્ધં, તીક્ષ્ણં શીઘ્રકારિ, ઉષ્ણં લઘુ, વિસ્રં દુર્ગન્ધિ, સરં વ્યાપ્તિશીલં, દ્રવમકઠિનમ્| કફઃ સ્નિગ્ધઃ, શીતઃ, ગુરુઃ, મન્દશ્ચિરકારી| શ્લક્ષ્ણઃ અપરુષઃ| મૃત્સ્નઃ કચકચાયમાનઃ| સ્થિરઃ અવ્યાપનશીલઃ|| ૧૬||

Adhikarana saMsargasannipAtau (17) · Śloka 17

સંસર્ગઃ સન્નિપાતશ્ચ તદ્દ્વિત્રિક્ષયકોપતઃ| તૌ ષોઢા દશધા ચોક્તાવુત્કર્ષાદિવિકલ્પનાત્||૧૭||

એષાં દોષાણાં મિશ્રીભૂતાનાં તન્ત્રવ્યવહારાર્થં સંજ્ઞાદ્વયં ચિકીર્ષુરિદમાહ-સંસર્ગ ઇતિ| દ્વયોસ્ત્રયાણાઞ્ચ સંસર્ગસન્નિપાતૌ યથાસઙ્ખ્યમ્| દ્વૌ દોષૌ મિશ્રીભૂતૌ ક્ષીણૌ કુપિતૌ વા સંસર્ગવાચ્યૌ| એવં ત્રયો દોષાઃ સન્નિપાતવાચ્યાઃ| તૌ ચ સંસર્ગસન્નિપાતૌ યથાસઙ્ખ્યેન ષોઢા દશધા ચોક્તૌ| ષડ્ભિઃ પ્રકારૈઃ ષોઢા દશભિઃ દશધા| કથમ્? ઉત્કર્ષાદિવિકલ્પનાત્| આદિગ્રહણેન મધ્યહાન્યોઃ પરિગ્રહઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સંસર્ગ ઉત્કર્ષાદિના વિકલ્પિતઃ ષોઢા ભવતિ| સન્નિપાતશ્ચ દશધા| તત્ર સંસર્ગ એકો દોષઃ ઉત્કૃષ્ટેન કોપેન કુપિતઃ ક્ષયેણ વા ક્ષીણઃ દ્વિતીયો મધ્યેનાલ્પેન ચેતિ દ્વૌ ભેદૌ| એકો મધ્યેન દ્વિતીયોઽલ્પેનેતિ તૃતીયઃ| દ્વાવપ્યુત્કર્ષેણેતિ ચતુર્થઃ| દ્વાવપિ મધ્યેનેતિ પઞ્ચમઃ| દ્વાવલ્પેનેતિ ષષ્ઠઃ| ઇતિ સંસર્ગઃ સન્નિપાતે એકોત્કર્ષેણ દ્વયોઃ મધ્યત્વેનાલ્પત્વેન ચેતિ દ્વૌ ભેદૌ| એકો મધ્યેન દ્વિતીયોઽલ્પેનેતિ તૃતીયઃ| દ્વયોરુત્કર્ષેણૈકસ્ય મધ્યત્વેનાલ્પત્વેન ચેતિ ચતુર્થઃ પઞ્ચમશ્ચ| દ્વૌ મધ્યાવેકોઽલ્પ ઇતિ ષષ્ઠઃ| સર્વ ઉત્કર્ષેણેતિ સપ્તમઃ| સર્વે મધ્યેન ઇતિ અષ્ટમઃ| સર્વે અલ્પેનેતિ નવમઃ| એક ઉત્કર્ષેણ દ્વિતીયો મધ્યેન તૃતીયોઽલ્પેનેતિ દશમઃ| ઇતિ સન્નિપાતો દશધા|| ૧૭||

Adhikarana sapta dhAtavaH (18) · Śloka 18

રસાસૃઙ્માંસમેદોસ્થિમજ્જશુક્રાણિ ધાતવઃ| સપ્ત દૂષ્યાઃ................................||૧૮||

રસાદયઃ સપ્ત ધાતુસંજ્ઞાઃ| શરીરધારણાદ્ધાતવઃ| તે ચ દૂષ્યાઃ વાતાદિભિર્દોષૈર્દૂષણીયાઃ|| ૧૮||

Adhikarana malAH (19) · Śloka 19

મલા મૂત્રશકૃત્સ્વેદાદયોઽપિ ચ||૧૯||

અનન્તરં મલા ઉચ્યન્તે-દોષધાતુમલસમુદાયાત્મકત્વાત્ કાયસ્ય મલાઃ મૂત્રશકૃત્સ્વેદાદયઃ| તેઽપિ ચ દૂષ્યાઃ| ન કેવલં ધાતવ ઇત્યપિ શબ્દાર્થઃ| આદિશબ્દાત્ કર્ણમલાદીનાં ગ્રહણમ્| ચશબ્દાત્ મલાનાં ધાતુસંજ્ઞાપિ દેહધારકત્વાત્|| ૧૯||

Adhikarana rasajaH vyAdhirityupacArAt (20) · Śloka 20

રસાદિસ્થેષુ દોષેષુ વ્યાધયઃ સંભવન્તિ યે| તજ્જાનિત્યુપચારેણ તાનાહુર્ઘૃતદાહવત્||૨૦||

દોષા એવ સર્વેષાં રોગાણાં કારણં વિકૃતા ન ધાતુમલાઃ| યા તુ ધાતૂનાં મલાનાં રોગહેતુકત્વકલ્પના સા ઔપચારિકી| એતદેવાહરસાદીત્યાદિ| રસાદિધાતુસ્થેષુ દોષેષુ યે વ્યાધયઃ સમ્ભવન્તિ તે રસાદિજા ઇત્યાચાર્યા ઉપચારેણ બ્રુવન્તિ| દૃષ્ટાન્તઃ `ઘૃતદાહવત્'| ન હિ ઘૃતસ્ય દાહશક્તિઃ કદાચિદસ્તિ, કિં તર્હિ તત્સ્થસ્યાગ્નેઃ| એવં ચોચ્યતે `ઘૃતેનાયં દગ્ધ' ઇતિ|| ૨૦||

Adhikarana dhAtUnAM karmANi (21) · Śloka 21

પ્રીણનં જીવનં લેપઃ સ્નેહો ધારણપૂરણે| ગર્ભોત્પાદશ્ચ કર્માણિ ધાતૂનાં ક્રમશો વિદુઃ| શરીરં ધારયન્ત્યેતે ધાત્વાહારાશ્ચ સર્વદા||૨૧||

એષાં ચ ધાતૂનાં સપ્તાનાં યથાસઙ્ખ્યેન પ્રીણનાદીનિ સપ્ત કર્માણિ| યાનિ કુર્વન્તો દેહં ધારયન્તિ| પ્રીણનં રસસ્ય કર્મ| પ્રીણનં ચિત્તપ્રીતિઃ| જીવનમસૃજઃ| જીવનમ્ જીવિતં પ્રાણનમિતિ યાવત્| તથા ચ રક્તમયમષ્ટબિન્દુકમોજો નામ જીવાનાં ગ્રહણધારણવિવેકકાર્યકરં વક્ષ્યતે| લેપો માંસસ્ય| લેપનં અસ્થ્યાદીનાં લેપઃ| શરીરસ્નેહો મેદસઃ| શરીરધારણમસ્થ્નઃ| અન્યથા નિરવલમ્બનં માંસં સ્યાત્| પૂરણમસ્થ્નો મજ્જ્ઞઃ કર્મ| ગર્ભોત્પાદઃ શુક્રસ્ય| એતે ચાનન્તરોક્તા ધાતવઃ શરીરં ધારયન્તિ| ધાત્વાહારાશ્ચ-આહારો યથા જન્તૂનાં વૃદ્ધિકારણં તથૈવ ધાતૂનાં ધાતવ એવ વૃદ્ધિકારણમ્| પૂર્વઃ પૂર્વો ધાતુરુત્તરસ્યોત્તરસ્ય આહારઃ|| ૨૧||

Adhikarana sAmAnyavisheShau vRuddhihrAsahetu (22) · Śloka 22

વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષાં વિપરીતૈર્વિપર્યયઃ||૨૨||

દોષાદીનાં વૃદ્ધિહાનિકારણવાદપ્રસઙ્ગેન સર્વભાવાનામપિ વૃદ્ધિહાનિકારણમાહવૃદ્ધિરિત્યાદિ| સમાનૈઃ સદૃશૈઃ સર્વેષાં વૃદ્ધિઃ| યો યો યેન યાવતા ચાંશેન યસ્ય સમાનઃ તેનૈવ તાવતા ચાંશેન સદૃશેન સ તસ્ય વૃદ્ધિકારણમ્| યથા વાયોરન્યો વાયુર્દ્રવ્યસ્વભાવેનૈવ સમાનઃ| તસ્યૈવ મરિચં લાઘવરૌક્ષ્યગુણતઃ| તસ્યૈવ સરણાદિકા ક્રિયા ચલનાદિસાધર્મ્યાત્| એવં સર્વભાવાનામપ્યૂહ્યમ્| એતત્સમાનમસમાનં ચ સામાન્યવિશેષરૂપં ગોત્વાદિવિષયમપેક્ષ્ય વિજ્ઞેયમ્| નતુ દ્રવ્યત્વસત્તાદિમહાવિષયં સામાન્યમ્| તતો વ્યવહારાસિદ્ધેઃ| તથા ચ મહાસામાન્યાપેક્ષયા ન કસ્યચિદપિ વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરેણ સમાનત્વવ્યભિચારો ન ચાસમાનત્વસમ્ભવઃ| યતશ્ચૈકસ્યૈવ વસ્તુનઃ કેનચિત્સાદૃશ્યમન્યેન વૈપરીત્યમતઃ સકૃદેવોભયસ્ય વૃદ્ધિહાનિલક્ષણસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ન વિરુધ્યતે| યદ્યપિ વસ્તુનઃ યેનૈવ વસ્તુનોંઽશેન સાદૃશ્યં તેનૈવાંશેન વૈપરીત્યમપિ| તથાપિ તયોર્વસ્તુનોરુભયરૂપત્વાદ્વૃદ્ધિહાનિલક્ષણમુભયં પ્રત્યેકદૈવ કારણત્વમ્| કથમેકો વિરુદ્ધકાર્યકર ઇતિ ચેન્ન, વિરુદ્ધયોઃ કારણયોરેકસ્મિન્દ્રવ્યે નિવેશાત્| ન હિ વિરુદ્ધયોર્જલતેજસોરત્ર દ્રવ્યે ન સમ્ભવઃ, પઞ્ચભૂતાત્મકત્વાત્તસ્ય| અથૈવમુચ્યતે-યથા સુરયા દ્રવ્યત્વેન સમાનસ્ય સ્તન્યસ્ય વૃદ્ધિઃ ક્રિયતે તથૈવ કથમમ્લત્વાદુષ્ણત્વાચ્ચ વિપરીતત્વે તસ્યૈવ ન ક્ષય ઇત્યેતદપિ ન| તથાવિધસ્વભાવત્વાત્| ન હિ સ્વભાવઃ પર્યનુયોક્તવ્યઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ શાસ્ત્રકારઃ- કટુપાકરસસ્નિગ્ધગુરુત્વૈઃ કફવાતજિત્| લશુનો વાતકફકૃન્ન તુ તૈરેવ યદ્ ગુણૈઃ|| ઇતિ|| તચ્ચ તત્રૈવ વ્યાખ્યાતમ્| સાદૃશ્યસામાન્યયોશ્ચાત્ર ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ, એકેન રૂપેણ વિના સાદૃશ્યમપિ ન સમ્ભવતિ| તથા સામાન્યસ્યાપ્યર્થક્રિયાસુ વ્યક્ત્યનુવિધાયિત્વાત્સામાન્યં વૃદ્ધિકારણમિત્યુક્તેઽપિ ન ગોસ્પર્શવદ્વ્યક્તિવિશેષાનપેક્ષા| ન હિ સામાન્યમનાલમ્બનવદ્વૃદ્ધિહેતુતાં યાતિ| અપિ ત્વાશ્રયયોર્મિશ્રીભાવવિશેષેણેતિ|| ૨૨||

Adhikarana ShaDrasAH (23) · Śloka 23

રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણતિક્તોષણકષાયકાઃ| ષડ્ દ્રવ્યમાશ્રિતાસ્તે ચ યથાપૂર્વં બલાવહાઃ||૨૩||

વાતાદીનામાધ્યાત્મિકાનાં બાહ્યેન દ્રવ્યેણ સાદૃશ્યમ્| દ્રવ્યઞ્ચ મહાભૂતકાર્યં રસવીર્યવિપાકપ્રભાવૈઃ કાર્યકરમ્| તે ચ રસાદયોઽસ્મિન્નેવ સૂત્રસ્થાને વક્ષ્યન્તે| અત્ર ત્વધ્યાયે તન્ત્રાર્થસૂચનાર્થં કિઞ્ચિદુચ્યતે-રસા ઇત્યાદિ| સ્વાદ્વાદયઃ ષડ્રસાઃ| રસનેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્ રસાઃ દ્રવ્યમ્ નિર્વિશેષં પઞ્ચભૂતાત્મકં મૂર્તમાશ્રિતાઃ| તેષાઞ્ચ યો યસ્માત્ પૂર્વઃ સ તસ્માદ્દેહિનો બલાવહઃ સ્વભાવવિશેષાત્|| ૨૩||

Adhikarana rasAnAM kAryANi (24) · Śloka 24

તત્રાદ્યા મારુતં ઘ્નન્તિ ત્રયસ્તિક્તાદયઃ કફમ્| કષાયતિક્તમધુરાઃ પિત્તમન્યે તુ કુર્વતે||૨૪||

એષાઞ્ચ રસાનાં દોષવિશેષપ્રશમનપ્રકોપપ્રશમનવિભાગં તત્રેત્યાદિના દર્શયતિ| અન્યે તુ કુર્વતે ઇત્યેતત્ ઘ્નન્તીત્યેતચ્ચ મારુતાદિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| તેષુ રસેષુ મધ્યે આદ્યાસ્ત્રયઃ સ્વાદ્વમ્લલવણા મારુતમનિલં ઘ્નન્તિ| અન્યે તુ તિક્તોષણકષાયાઃ તમેવ ચાનિલં કુર્વતે| તિક્તાદયસ્ત્રયઃ તિક્તોષણકષાયાઃ કફં ઘ્નન્તિ| અન્યે તુ મધુરામ્લલવણાઃ તમેવ કફં કુર્વતે| કષાયતિક્તમધુરાઃ પિત્તં ઘ્નન્તિ નાશયન્તિ| અન્યે ત્વમ્લલવણોષણાઃ પિત્તમેવ કુર્વતે| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-મધુરો વાતપિત્તઘ્નઃ શ્લેષ્મકરઃ| અમ્લો વાતં હન્તિ કફપિત્તે તુ જનયતિ| લવણો મારુતં હન્તિ કફપિત્તે તુ કુરુતે| તિક્તઃ કફપિત્તે નાશયતિ વાતં તુ જનયતિ| ઊષણઃ કફં નાશયતિ વાતપિત્તે તુ જનયતિ| કષાયઃ કફપિત્તે હન્તિ વાતં કરોતીતિ|| ૨૪||

Adhikarana dravyANAM traividhyam (25) · Śloka 25

શમનં કોપનં સ્વસ્થહિતં દ્રવ્યમિતિ ત્રિધા||૨૫||

એષાં ચ રસાનામાશ્રયો દ્રવ્યં યદ્રસાદીનનપેક્ષ્ય પ્રભાવાદેવ કિઞ્ચિત્ કરોતિ| તત્ ત્રિપ્રકારં વિશિષ્ટૈઃ રસાદિભિર્યુક્તં કુપિતાનાં વાતાદીનાં શમનં નાશકરં ગુડૂચ્યાદિ| અન્યૈર્યુક્તં કોપનં સામ્યનાશકરં યવકાદિ| અન્યૈઃ સ્વસ્થહિતં શાલ્યાદિ| યન્ન કુપિતસ્ય સમીકરણે સમર્થં નાપિ સમસ્ય કોપને કેવલં યથાસ્થિતમેવ સંવાહયતિ| કેચિત્તુ એકસ્યૈવ દ્રવ્યસ્ય યોગમાત્રાકાલાદિભેદાત્ ત્રિરૂપતામાહુઃ|| ૨૫||

Adhikarana vIryadvaividhyam (26) · Śloka 26

ઉષ્ણશીતગુણોત્કર્ષાત્તત્ર વીર્યં દ્વિધા સ્મૃતમ્||૨૬||

તત્ર દ્રવ્યે વીર્યં દ્વિવિધં ઉષ્ણશીતગુણાધિક્યાત્| યદ્યપિ સર્વં દ્રવ્યં પઞ્ચભૂતાત્મકં તથાપ્યગ્નીષોમાત્મકત્વાત્ સર્વભાવાનાં કિઞ્ચિદુષ્ણગુણોત્કર્ષાત્ તન્મુખેનૈવ કાર્યકારણમુષ્ણવીર્યમુચ્યતે| તદ્વિપરીતં શીતવીર્યમ્| વીર્યં શક્તિઃ કાર્યકારણહેતુઃ|| ૨૬||

Adhikarana tridhA vipAkaH (27) · Śloka 27

ત્રિધા વિપાકો દ્રવ્યસ્ય સ્વાદ્વમ્લકટુકાત્મકઃ||૨૭||

વિપાકસ્તુ ત્રિધા| સર્વદ્રવ્યાણાં વિપાકો જઠરાગ્નિસમ્બન્ધાત્ દ્રવ્યસ્ય સ્વરૂપાન્તર પ્રાદુર્ભાવઃ| તત્ર કિઞ્ચિત્ સ્વાદુવિપાકં કિઞ્ચિદમ્લવિપાકમ્| કિઞ્ચિત્ કટુવિપાકમ્|| ૨૭||

Adhikarana dravyamAshritAH guNAH (28) · Śloka 28

ગુરુમન્દ- હિમસ્નિગ્ધ- શ્લક્ષ્ણસાન્દ્ર- મૃદુસ્થિરાઃ| ગુણાઃ સસૂક્ષ્મવિશદા વિંશતિઃ સવિપર્યયાઃ| ઇન્દ્રિયાર્થા વ્યવાયી ચ વિકાષી ચાપરે ગુણાઃ| વ્યવાયી દેહમખિલં વ્યાપ્ય પાકાય કલ્પતે| વિકાષી વિકષન્ધાતૂન્સન્ધિબન્ધાન્ વિમુઞ્ચતિ| સરતીક્ષ્ણપ્રકર્ષૌ તુ કૈશ્ચિત્તૌ પરિકીર્તિતૌ||૨૮||

તદેવ ચ દ્રવ્યમાશ્રિતા વિંશતિર્ગુણા ગુર્વાદયઃ, સવિપર્યયાઃ સવિપરીતાઃ| ગુરુર્લઘુર્મન્દસ્તીક્ષ્ણઃ, હિમ ઉષ્ણઃ, સ્નિગ્ધઃ રૂક્ષઃ, શ્લક્ષ્ણઃ પરુષઃ, સાન્દ્રઃ દ્રવઃ, મૃદુઃ કઠિનઃ, સ્થિરશ્ચલઃ, સૂક્ષ્મઃ સ્થૂલઃ, વિશદઃ પિચ્છિલઃ| ખરાદયસ્ત્વેતદ્ભેદા એવ યથાસમ્ભવં વ્યાખ્યેયાઃ| એતેભ્ય અન્યે ગુણા ઇન્દ્રિયાર્થાઃ શબ્દાદયઃ| વ્યવાયી વિકાષી ચ| ઇન્દ્રિયાર્થાનાં પ્રસિદ્ધત્વાત્ લક્ષણં નોચ્યતે| સર્વં દેહં વ્યાપ્ય યત્ પાકં યાતિ સ વ્યવાયી| વિકાષી ધાતૂન્ વિકષન્ હિંસન્ સન્ધિબન્ધાનુપલેપાદિકાન્ મુઞ્ચતિ નાશયતિ| કૈશ્ચિદાચાર્યૈર્વ્યવાયી સરસ્યૈવ પ્રકર્ષ ઇતિ પરિકલ્પિતઃ| વિકાષી તીક્ષ્ણપ્રકર્ષઃ|| ૨૮||

Adhikarana mahAguNAH (29) · Śloka 29

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ત્રયઃ પ્રોક્તા મહાગુણાઃ||૨૯||

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચ તન્ત્રે વ્યવહારાર્થે મહાગુણશબ્દેન ઉક્તાઃ|| ૨૯||

Adhikarana rogArogyakAraNam (30) · Śloka 30

કાલાર્થકર્મણાં યોગો હીનમિથ્યાતિમાત્રકઃ| સમ્યગ્યોગશ્ચ વિજ્ઞેયો રોગારોગ્યૈકકારણમ્||૩૦||

દોષાદીનાં સદૃશેન વૃદ્ધ્યા વિસદૃશેન ચ હાન્યા રોગકારણત્વમુક્તમ્| કાલાદીનાં ત્વતિયોગાદયો દોષવૃદ્ધિક્ષયમુખેનૈવ રોગકારણત્વેનોચ્યન્તે- કાલેતિ| કાલઃ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણસ્ત્રિવિધો વક્ષ્યતે| તસ્ય સ્વરૂપહાનિર્હીનયોગઃ| સ્વરૂપાતિશયોઽતિયોગઃ| સ્વરૂપવૈપરીત્યં મિથ્યાયોગઃ| અર્થાઃ ઇન્દ્રિયાર્થાઃ શબ્દાદયઃ તેષામિન્દ્રિયેણાલ્પસંયોગઃ સંયોગાભાવશ્ચ હીનયોગઃ| અત્યન્તસંયોગોઽતિયોગઃ| પરુષાનભિમતાદિસ્વરૂપસ્યાર્થજાતસ્ય ઇન્દ્રિયેણ યોગો મિથ્યાયોગઃ| કાયવાઙ્મનસાં ક્રિયા કર્મ| તસ્ય હીના પ્રવૃત્તિર્હીનયોગઃ| અતિપ્રવૃત્તિરતિયોગઃ| વેગોદીરણાદિમુત્તરત્ર વક્ષ્યમાણં મિથ્યાયોગઃ| સર્વેષાં સમા પ્રવૃત્તિઃ સમયોગઃ| હીનાદિયોગસ્ત્રયો રોગકારણમ્| સમ્યગ્યોગઃ ત્વારોગ્યકારણમ્|

Adhikarana rogArogyasvarUpam (31) · Śloka 31

રોગસ્તુ દોષવૈષમ્યં દોષસામ્યમરોગતા| નિજાગન્તુ વિભાગેન રોગાશ્ચ દ્વિવિધા મતાઃ| તેષાં કાયમનોભેદાદધિષ્ઠાનમપિ દ્વિધા| રજસ્તમશ્ચ મનસો દ્વૌ ચ દોષાવુદાહૃતૌ||૩૧||

રોગારોગ્યે કે ઉચ્યેતે ઇત્યાહ- રોગ ઇતિ| રોગો વાતાદીનાં વિષમતા સ્વરૂપાચ્ચલનમ્| સંપ્રાપ્તિવશેન મુખ્યોક્તિર્હેતુત્વેનૌપચારિકી| વિશિષ્ટસંપ્રાપ્તયો હિ દોષા એવ રોગાઃ તત્ કાર્યં વેતિ પક્ષદ્વયણ્ તેન વ્યાધિવિશેષમનિષ્પાદયદપિ દોષવૈષમ્યં પરિગૃહીતં ભવતિ| રોગવિશેષાણાં જ્વરાદીનાં નામાનિ| વાતાદીનાં સામ્યમરોગતા| તે ચ રોગા દ્વિવિધા નિજાગન્તુવિભાગેન| મિથ્યાહારવિહારેણ યો દોષકોપસ્તત્કૃતા પીડા નિજો રોગઃ| અભિઘાતાદિના દોષકોપ આગન્તૂ રોગઃ| તેષાં રોગાનાં કાયમનોભેદેન દ્વિવિધમધિષ્ઠાનં સ્થાનમ્| જ્વરાસ્રપિત્તાદીનાં કાયઃ રાગદ્વેષાદીનાં મનઃ| નનુ ચ રોગાણાં વાતાદયઃ કારણત્વેનોક્તાઃ તે ચ કાયિકાનામેવ સમ્ભવન્તિ ન માનસાનામત આહ- રજસ્તમશ્ચેતિ| મનઃ શુદ્ધં સત્વમ્| રજઃ તમસી દોષૌ તસ્યોપપ્લવાવવિદ્યાસમ્ભૂતૌ|| ૩૧||

Adhikarana rogiparIkShA (32) · Śloka 32

દર્શનસ્પર્શનપ્રશ્નૈઃ પરીક્ષેત ચ રોગિણમ્||૩૨||

રોગો જ્ઞાતઃ, રોગોપહતશરીરજ્ઞાનોપાયમાહ- દર્શનેતિ| દર્શનેન દૃષ્ટ્યા વર્ણસંસ્થાનાદિકમ્| સ્પર્શનેન સન્તાપકાઠિન્યોત્સેધાદિકમ્| પ્રશ્નેન શૂલારોચકાદિ| એવં રોગોપહતશરીરં દર્શનાદિભિર્જ્ઞાતવ્યમ્|| ૩૨||

Adhikarana rogaparIkShA (33) · Śloka 33

રોગં નિદાનપ્રાગ્રૂપલક્ષણોપશયાપ્તિભિઃ||૩૩||

સામાન્યેન શરીરસ્ય રોગસમ્બન્ધે જ્ઞાતે રોગવિશેષસ્યાધિગમોપાયમાહ- રોગમિતિ| નિદાનાદિભિઃ પઞ્ચભિર્લક્ષણૈઃ રોગં પરીક્ષેત| નિદાનં હેતુઃ| એવંવિધમર્થજાતમેવંવિધસ્ય રોગસ્ય હેતુત્વેનોપદિષ્ટમેવંવિધશ્ચોત્પન્નઃ| અતો નિદાનાત્ જ્ઞાયતે રોગઃ| પ્રાગ્રૂપં ભવિષ્યતો વ્યાધેરપ્રકાશિતદોષવિશેષાધિષ્ઠાનસ્ય લક્ષણમ્| લક્ષણમુત્પન્નસ્ય ચિહ્નમ્| ઉપશયઃ સુખાનુબન્ધ્યાહારાદ્યુપયોગઃ| એવંવિધેરાહારાદિના હ્યસ્ય પીડા નાભૂદેવંવિધેનાભૂદત ઉપશયાત્ જ્ઞાયતેઽયં રોગ ઇતિ| આપ્તિઃ સમાપ્તિઃ| એવંદુષ્ટેન એવંસ્થાનસ્થિતેન એવમનુગતેનાનયા કલ્પનયા એવં માર્ગેણ દોષેણેતિ પરિકલ્પનમ્| અત આપ્ત્યા જ્ઞાયતેઽયમ્ રોગ ઇતિ|| ૩૩||

Adhikarana deshadvaividhyam (34) · Śloka 34

ભૂમિદેહપ્રભેદેન દેશમાહુરિહ દ્વિધા||૩૪||

ઉપશયાદિપ્રસઙ્ગેન ચ દેશકાલાવપ્યુપયુજ્યેતે અતસ્તાવપિ સૂત્રયતિ| ઇહાયુર્વેદશાસ્ત્રે આચાર્યા દ્વિપ્રકારં દેશમાહુઃ| ભૂમિભેદેન દેહભેદેન ચ| દેહદેશઃ શિરઃપાણ્યાદિઃ પ્રસિદ્ધઃ|| ૩૪||

Adhikarana bhUdeshatraividhyam (35) · Śloka 35

જાઙ્ગલં વાતભૂયિષ્ઠમાનૂપં તુ કફોલ્બણમ્| સાધારણં સમમલં ત્રિધા ભૂદેશમાદિશેત્||૩૫||

ભૂમિદેશ ઉચ્યતે- જાઙ્ગલમિત્યાદિ| જાઙ્ગલો નામાલ્પોદક તરુપર્વતત્વેન વક્ષ્યમાણલક્ષણો વાતભૂયિષ્ઠઃ સઞ્જાતૌષધિખગમૃગપુરુષાદિર્યો વાતપ્રધાનઃ| આનૂપસ્તસ્માદ્વિપરીતલક્ષણઃ| સ કફપ્રાયૌષધિસલિલઃ શ્લીપદાદિરોગદઃ| સાધારણઃ ઉભયલક્ષણમધ્યપતિતઃ, સમમલઃ સમવાતાદિદોષઃ| એવં ત્રિવિધો ભૂમિદેશઃ|| ૩૫||

Adhikarana kAlanirUpaNam (36) · Śloka 36

ક્ષણાદિર્વ્યાધ્યવસ્થા ચ કાલો ભૈષજ્યયોગકૃત્||૩૬||

કાલો દ્વિવિધઃ ક્ષણાદિર્વ્યાધ્યવસ્થા ચ વ્યવહારાર્થં તન્ત્રે પ્રયુજ્યતે| તત્ર ક્ષણાદિઃ પ્રસિદ્ધઃ| વ્યાધ્યવસ્થા ચ પુરાણનવત્વાદિકં વિશિષ્ટલક્ષણસંયુક્તત્વં વ્યાધેઃ| દ્વિવિધોઽપિ કાલો રોગિણો ભેષજસ્ય સમ્બન્ધં કરોતિ| તથા ચ વક્ષ્યતિ `પૂર્વાહ્ણે વમનં દેયં મધ્યાહ્ને તુ નિરૂહણમ્' ઇતિ| તથા ચ બસ્તિવિધૌ `નિવૃત્તિકાલઃ પરમસ્ત્રયો યામાઃ' ઇત્યાદિ| તથા જ્વરે `કષાયપાનપથ્યાન્નૈ'રિતિ| `ઇતિ દોષે વિજિતે' ઇત્યાદિ કુષ્ઠે|| ૩૬||

Adhikarana auShadhasya dvaividhyam (37) · Śloka 37

શોધનં શમનં ચેતિ સમસાદૌષધં દ્વિધા||૩૭||

કાલો ભેષજયોગકૃદિત્યુક્તમ્| ભેષજમૌષધમ્, અતઃ તદ્વિજ્ઞાનાર્થમાહ-શોધનમિતિ| યદ્ દ્રવ્યમદ્રવ્યં વાઽભયાતપાદિકુપિતદોષવિનાશનાર્થમુપયુજ્યતે તદૌષધમિત્યુચ્યતે| સંક્ષેપેણ દ્વિવિધમૌષધં શોધનં શમનઞ્ચ| વિસ્તરતસ્તુ નિરૂહપાચનક્વાથચૂર્ણાદિકં બહુવિધમ્| શોધનં યત્ કુપિતાન્ દોષાન્ નિઃસાર્ય બહિઃ રોગોપશમનં કરોતિ| શમનં પુનર્યત્ સ્વસ્થાનસ્થિતાનામેવ સામ્યહેતુઃ|| ૩૭||

Adhikarana SArIramAnasarogayoH paramauShadham (38) · Śloka 38

શરીરજાનાં દોષાણાં ક્રમેણ પરમૌષધમ્| બસ્તિર્વિરેકો વમનં તથા તૈલં ઘૃતં મધુ| ધીધૈર્યાત્માદિવિજ્ઞાનં મનોદોષૌષધં પરમ્||૩૮||

ઔષધમુક્તં, તસ્ય વિશેષતઃ પ્રાધાન્યમુચ્યતે-શરીરજાનામિત્યાદિ| શરીરજાનાં વાતાદીનાં ક્રમેણ યથાસઙ્ખ્યેન પરમૌષધં પ્રધાનૌષધમ્| કિમિત્યાહ-બસ્તિરિત્યાદિ| બસ્તિર્ગુદપ્રણિધેયઃ સ્નેહક્વાથાદિર્વાતસ્ય પરમૌષધમ્| વિરેકો મુખપીતં ગુદમાર્ગેણાઽન્તઃસ્થિતસ્ય દોષસ્ય નિસ્સારણં પિત્તસ્ય પરમૌષધમ્| વમનં મુખેન પીતમ્, તેનૈવ દોષસ્ય નિસ્સારણં શ્લેષ્મણઃ પરમૌષધમિતિ શોધનરૂપેણ દોષાણામૌષધમ્| તથૈવ વાતાદિષુ શમનસ્વરૂપેણૈતદાહ-તથેતિ| તૈલં વાતસ્ય ઘૃતં પિત્તસ્ય મધુ શ્લેષ્મણઃ| મનોદોષયો રજસ્તમસો રોગવિઘ્નકારિધીધૈર્યાદિકં પરમૌષધમ્| કાલવિશેષમાશ્રિત્ય સર્વત્ર સર્વમેવ|| ૩૮||

Adhikarana granthAdhyAyasaMgrahaH (39) · Śloka 39

તન્ત્રસ્યાસ્ય પરં ચાતો વક્ષ્યતેઽધ્યાયસંગ્રહઃ||૩૯||

અસ્ય ચાષ્ટાઙ્ગસંગ્રહાભિધાનસ્ય તન્ત્રસ્ય સુખસ્મરણાર્થમધ્યાયાનાં સંગ્રહો વક્ષ્યતે|| ૩૯||

Adhikarana sUtrasthAnAdhyAyAH (40) · Śloka 40

આયુષ્કામીય શિષ્યાર્થ-દિનર્તુવ્યાધ્યસંભવાઃ| દ્રવાન્ન-જ્ઞાન-સંરક્ષા-વિરુદ્ધાન્નાન્ન-પાનિકાઃ| માત્રાશિતૌષધ-જ્ઞાન-શ્રેષ્ઠ-શુધ્યાદિ- સંગ્રહાઃ| મહાકષાય-વિવિધ-દ્રવ્યાદિ-રસ-ભેદકાઃ| દોષાદિજ્ઞાનતદ્ભેદતત્ક્રિયા રોગભેષજમ્| દ્વ્યૌષધ-સ્નેહન-સ્વેદ-શુધ્યાસ્થાપન-નાવનમ્| ધૂમ-ગણ્ડૂષ-દૃક્સેક-તૃપ્તિ-યન્ત્ર-જલૌકસઃ| સિરાવિધિઃ શલ્યવિધિઃ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મકાઃ| ચત્વારિંશદિમેઽધ્યાયાઃ સૂત્રમ્.................||૪૦||

૧. આયુષ્કામીયઃ ૨. શિષ્યાર્થઃ શિષ્યોપનયનીયઃ ૩. દિનચર્યા ૪. ઋતુચર્યા ૫. વ્યાધ્યસમ્ભવઃ રોગાનુત્પાદનીયઃ ૬. દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયઃ ૭. અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયઃ ૮. અન્નસંરક્ષણીયઃ ૯. વિરુદ્ધાન્નવિજ્ઞાનીયઃ ૧૦. અન્નપાનવિધિઃ ૧૧. માત્રાશિતીયઃ ૧૨. દ્વિવિધૌષધવિજ્ઞાનીયઃ ૧૩. શ્રેષ્ઠસંગ્રહઃ અગ્ર્યસંગ્રહઃ ૧૪. શોધનાદિસંગ્રહઃ ૧૫. મહાકષાયસંગ્રહઃ ૧૬. વિવિધગણસંગ્રહઃ ૧૭. દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયઃ ૧૮. રસભેદીયઃ ૧૯. દોષાદિવિજ્ઞાનીયઃ ૨૦. દોષભેદીયઃ તત્ક્રિયા ૨૧. દોષોપક્રમણીયઃ ૨૨. રોગભેદીયઃ ૨૩. ભેષજાવચરણીયઃ ૨૪. દ્વિવિધોપક્રમણીયઃ ૨૫. સ્નેહવિધિઃ ૨૬. સ્વેદવિધિઃ ૨૭. શુદ્ધિઃ વમનવિરેચનવિધિઃ ૨૮. બસ્તિવિધિઃ ૨૯. નાવનવિધિઃ ૩૦. ધૂમવિધિઃ ૩૧. ગણ્ડૂષાદિવિધિઃ ૩૨. આશ્ચ્યોતનવિધિઃ ૩૩. તર્પણવિધિઃ ૩૪. યન્ત્રવિધિઃ ૩૫. જલૌકાવચરણીયઃ ૩૬. સિરાવેધવિધિઃ ૩૭. શલ્યાપહરણવિધિઃ ૩૮. શસ્ત્રકર્મવિધિઃ ૩૯. ક્ષારકર્મવિધિઃ ૪૦. અગ્નિકર્મવિધિઃ ઇમે ચત્વારિંશદધ્યાયાઃ સૂત્રસ્થાનમ્|| ૪૦||

Adhikarana SArIrasthAnAdhyAyAH (41) · Śloka 41

...................શારીરમુચ્યતે| પુત્રાર્થગર્ભાવક્રાન્તિ-ચર્યાવ્યાપચ્છરીરજાઃ| સિરામર્મપ્રકૃત્યાખ્યા વિકૃતાઙ્ગેહિતામયાઃ| સદૂતા દ્વાદશાધ્યાયાઃ..................||૪૧||

શારીરમુચ્યતે- ૧. પુત્રાર્થઃપુત્રકામીયઃ ૨. ગર્ભાવક્રાન્તીયઃ ૩. ચર્યા ગર્ભાવચરણીયઃ ૪. વ્યાપત્ ગર્ભવ્યાપત્ ૫. શરીરજઃ અઙ્ગવિભાગઃ ૬. સિરાવિભાગઃ ૭. મર્મવિભાગઃ ૮. પ્રકૃતિભેદીયઃ ૯. વિકૃતાઙ્ગવિજ્ઞાનીયઃ ૧૦. વિકૃતેહિતવિજ્ઞાનીયઃ ૧૧. વિકૃતામયવિજ્ઞાનીયઃ ૧૨. દૂતાદિવિજ્ઞાનીયઃ ઇતિ દ્વાદશાધ્યાયાઃ શારીરમ્|| ૪૧||

Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (42) · Śloka 42

................ંઇદાનં સાર્વરૌગિકમ્| જ્વરાસૃક્શ્વાસયક્ષ્માદિ-મદાદ્યર્શોતિસારિણામ્| મૂત્રાઘાતપ્રમેહાણાં વિદ્રધ્યાદ્યુદરસ્ય ચ| પાણ્ડુકુષ્ઠાનિલાર્ત્તાનાં વાતાસ્રસ્ય ચ ષોડશ||૪૨||

નિદાનમુચ્યતે- ૧. સર્વરોગનિદાનમ્ ૨. જ્વરનિદાનમ્ ૩. રક્તપિત્તનિદાનમ્ ૪. શ્વાસહિધ્માનિદાનમ્ ૫. યક્ષ્માદિનિદાનમ્ ૬. મદાત્યયનિદાનમ્ ૭. અર્શોનિદાનમ્ ૮. અતિસારનિદાનમ્ ૯. મૂત્રઘાતનિદાનમ્ ૧૦. પ્રમેહનિદાનમ્ ૧૧. વિદ્રધ્યાદિનિદાનમ્ ૧૨. ઉદરનિદાનમ્ ૧૩. પાણ્ડુરોગનિદાનમ્ ૧૪. કુષ્ઠનિદાનમ્ ૧૫. વાતવ્યાધિનિદાનમ્ ૧૬. વાતશોણિતનિદાનમ્ ઇતિ ષોડશાધ્યાયા નિદાનસ્થાનમ્||૪૨||

Adhikarana cikitsAsthAnAdhyAyAH (43) · Śloka 43

ચિકિત્સાજ્વરયોરસ્રકાસયોઃ શ્વાસયક્ષ્મણોઃ| વમૌ મદાત્યયેઽર્શસ્સુ વિશિ દ્વૌ દ્વૌ ચ મૂત્રિતે| વિદ્રધૌ ગુલ્મજઠરપાણ્ડુશોફવિસર્પિષુ| કુષ્ઠશ્વિત્રાનિલવ્યાધિવાતાસ્રેષુ ચિકિત્સિતમ્| ચતુર્વિંશતિરધ્યાયાઃ......................||૪૩||

ચિકિત્સિતમુચ્યતે- ૧. જ્વરચિકિત્સિતમ્ ૨. જીર્ણજ્વરચિકિત્સિતમ્ ૩. રક્તપિત્તચિકિત્સિતમ્ ૪. કાસચિકિત્સિતમ્ ૫. ક્ષતક્ષયકાસચિકિત્સિતમ્ ૬. શ્વાસચિકિત્સિતમ્ ૭. યક્ષ્મચિકિત્સિતમ્ ૮. છર્દ્યાદિચિકિત્સિતમ્ ૯. મદાત્યયચિકિત્સિતમ્ ૧૦. અર્શશ્ચિકિત્સિતમ્ વિશિ દ્વૌ- ૧૧. અતિસારચિકિત્સિતમ્ ૧૨. ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતમ્ ૧૩. મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતમ્ ૧૪. પ્રમેહચિકિત્સિતમ્ ૧૫. વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતમ્ ૧૬. ગુલ્મચિકિત્સિતમ્ ૧૭. ઉદરચિકિત્સિતમ્ ૧૮. પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતમ્ ૧૯. શોફચિકિત્સિતમ્ ૨૦. વિસર્પચિકિત્સિતમ્ ૨૧. કુષ્ઠચિકિત્સિતમ્ ૨૨. શ્વિત્રચિકિત્સિતમ્ ૨૩. વાતવ્યાધિચિકિત્સિતમ્ ૨૪. વાતશોણિતચિકિત્સિતમ્ ઇતિ ચતુર્વિંશતિરધ્યાયાશ્ચિકિત્સિતસ્થાનમ્||૪૩||

Adhikarana kalpasthAnAdhyAyAH (44) · Śloka 44

........................કલ્પસિદ્ધિરતઃપરમ્| કલ્પો વમેર્વિરેકસ્ય તત્સિદ્ધિર્બસ્તિકલ્પના| કલ્પશ્ચ સિદ્ધબસ્તીનાં સિદ્ધિર્બસ્ત્યનુવાસયોઃ| દ્રવ્યકલ્પોષ્ટમઃ....................||૪૪||

કલ્પસ્થાનમુચ્યતે- ૧. વમનકલ્પઃ ૨. વિરેચનકલ્પઃ ૩. વમનવિરેચનવ્યાપત્ સિદ્ધિકલ્પઃ ૪. બસ્તિકલ્પઃ ૫. સિદ્ધબસ્તિકલ્પઃ ૬. બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિકલ્પઃ ૭. અનુવાસનવ્યાપત્ સિદ્ધિકલ્પઃ ૮. દ્રવ્યકલ્પઃ| ઇત્યષ્ટાવધ્યાયાઃ કલ્પસ્થાનમ્||૪૪||

Adhikarana uttarasthAnAdhyAnAdhyAyAH (1) · Śloka 1

................સ્થાનમત ઉત્તરમુત્તરમ્| બાલોપચરણે વ્યાધિગ્રહજ્ઞાનનિષેધને| સ્નાને પૃથગ્ગ્રહે ભૂતે દ્વાવુન્માદે સ્મૃતિક્ષયે| વર્ત્મસન્ધિગતૌ દ્વૌ દ્વૌ દૃક્ત્તમોલિઙ્ગનાશિષુ| સર્વદૃક્સ્યન્દદૃક્પાકે કર્ણનાસામુખેષુ ચ| મૂર્ધ્નિ વ્રણે તથા દ્વૌ દ્વૌ સદ્યોભઙ્ગે ભગન્દરે| ગ્રન્થ્યાદૌ ક્ષુદ્રરોગેષુ ગુહ્યરોગે પૃથગ્દ્વયમ્| વિષે દ્વૌ ભુજગે કીટે દ્વૌ ચ લૂતાસુ મૂષિકે| વિષે વિષોપયોગે ચ તથાઽધ્યાયો રસાયને| વાજીકરણમુદ્દિશ્ય પઞ્ચાશોઽષ્ટાઙ્ગપૂરણઃ||૪૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિહ્મગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને આયુષ્કામીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ઇતિ પઞ્ચાશદધિકમધ્યાયશતં ષડ્ભિઃ સ્થાનૈઃ સમીરિતં સમ્યગુક્તમ્||૧||

અત ઉત્તરમનન્તરમુત્તરસ્થાનમુચ્યતે- ૧. બાલોપચરણીયઃ ૨. બાલામયપ્રતિષેધઃ ૩. બાલગ્રહવિજ્ઞાનીયઃ ૪. બાલગ્રહપ્રતિષેધઃ ૫. સ્નાનવિધિઃ ૬. પૃથગ્ગ્રહે પ્રત્યેકગ્રહપ્રતિષેધઃ ૭. ભૂતગ્રહવિજ્ઞાનીયઃ ૮. ભૂતગ્રહપ્રતિષેધઃ ૯. ઉન્માદપ્રતિષેધઃ ૧૦. અપસ્મારપ્રતિષેધઃ વર્ત્મસન્ધિગતૌ દ્વૌ દ્વૌ- ૧૧. વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયઃ ૧૨. વર્ત્મરોગપ્રતિષેધઃ ૧૩. સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞાનીયઃ ૧૪. સન્ધિસિતાસિતરોગપ્રતિષેધઃ ૧૫. દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનીયઃ ૧૬. તિમિરપ્રતિષેધઃ ૧૭. લિઙ્ગનાશપ્રતિષેધઃ ૧૮. સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનીયઃ ૧૯. અભિષ્યન્દપ્રતિષેધઃ ૨૦. દૃષ્ટિપાકપ્રતિષેધઃ કર્ણાદિષુ વ્રણાન્તેષુ દ્વૌ દ્વૌ- ૨૧. કર્ણરોગવિજ્ઞાનીયઃ ૨૨. કર્ણરોગપ્રતિષેધઃ ૨૩. નાસારોગવિજ્ઞનીયઃ ૨૪. નાસારોગપ્રતિષેધઃ ૨૫. મુખરોગવિજ્ઞાનીયઃ ૨૬. મુખરોગપ્રતિષેધઃ ૨૭. શિરોરોગવિજ્ઞાનીયઃ ૨૮. શિરોરોગપ્રતિષેધઃ ૨૯. વ્રણવિભક્તિવિજ્ઞાનીયઃ ૩૦. વ્રણવિભક્તિપ્રતિષેધઃ ૩૧. સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધઃ ૩૨. ભઙ્ગપ્રતિષેધઃ ૩૩. ભગન્દરપ્રતિષેધઃ| ગ્રન્થ્યાદિત્રિતયે દ્વૌ દ્વૌ- ૩૪. ગ્રન્થ્યાદિવિજ્ઞાનીયઃ ૩૫. ગ્રન્થ્યાદિપ્રતિષેધઃ ૩૬. ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનીયઃ ૩૭. ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધઃ ૩૮. ગુહ્યરોગવિજ્ઞાનીયઃ ૩૯. ગુહ્યરોગપ્રતિષેધઃ ૪૦. વિષપ્રતિષેધઃ| ભુજઙ્ગે દ્વૌ- ૪૧. સર્પાદિદંષ્ટ્રાવિજ્ઞાનીયઃ ૪૨. સર્પાદિદંષ્ટ્રાપ્રતિષેધઃ ૪૩. કીટપ્રતિષેધઃ ૪૪. લૂતાદિવિજ્ઞાનીયે લૂતાદિપ્રતિષેધઃ ૪૫. પ્રત્યેકલૂતાપ્રતિષેધઃ ૪૬. મૂષિકાલર્કપ્રતિષેધઃ ૪૭. વિષોપદ્રવપ્રતિષેધઃ ૪૮. વિષોપયોગીયઃ ૪૯. રસાયનાધ્યાયઃ ૫૦. વાજીકરણાધ્યાયઃ આહૃત્ય ગ્રન્થાધ્યયાઃ પઞ્ચાશદધ્યાયશતં ષડ્ભિઃ સ્થાનૈઃ સમીરિતમ્|| ૪૬|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||