1. āyuṣkāmīyaḥ

Adhikarana athA~a~ayuShkAmIyo nAma prathamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાત આયુષ્કામીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માઽહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana AyurvedAnusaraNaPalamadhikArI ca (2) · Śloka 2

આયુઃકામયમાનેન ધર્માર્થસુખસાધનમ્| આયુર્વેદોપદેશેષુ વિધેયઃ પરમાદરઃ||૨||

Adhikarana AyurvedAgamakramaH (3) · Śloka 3

આયુર્વેદામૃતં સાર્વં બ્રહ્મા બુદ્ધ્વા સનાતનમ્| દદૌ દક્ષાય સોઽશ્વિભ્યાં તૌ શતક્રતવે તતઃ| ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં વિઘ્નકારિભિરામયૈઃ| નરેષુ પીડ્યમાનેષુ પુરસ્કૃત્ય પુનર્વસુમ્| ધન્વન્તરિભરદ્વાજનિમિકાશ્યપકશ્યપાઃ| મહર્ધયો મહાત્માનસ્તથા લમ્બાયનાદયઃ| શતક્રતુમુપાજગ્મુઃ શરણ્યમમરેશ્વરમ્| તાન્દૃષ્ટ્વૈવ સહસ્રાક્ષો નિજગાદ યથાગમમ્| આયુષઃ પાલનં વેદમુપવેદમથર્વણઃ| કાયબાલગ્રહોર્ધ્વાઙ્ગશલ્યદંષ્ટ્રાજરાવૃષૈઃ| ગતમષ્ટાઙ્ગતાં પુણ્યં બુબુધે યં પિતામહઃ||૩||

Adhikarana AyurvedAnayanam (4) · Śloka 4

ગૃહીત્વા તે તમામ્નાયં પ્રકાશ્ય ચ પરસ્પરમ્| આયયુર્માનુષં લોકં મુદિતાઃ પરમર્ષયઃ||૪||

Adhikarana Ayurvedasya tantranirmANam (5) · Śloka 5

સ્થિત્યર્થમાયુર્વેદસ્ય તેઽથ તન્ત્રાણિ ચક્રિરે| કૃત્વાઽગ્નિવેશહારીત ભેડમાણ્ડવ્યસુશ્રુતાન્| કરાલાદીંશ્ચ તચ્છિષ્યાન્ ગ્રાહયામાસુરાદૃતાઃ| સ્વં સ્વં તન્ત્રં તતસ્તેઽપિ ચક્રુસ્તાનિ કૃતાનિ ચ| ગુરુન્ સંશ્રાવયામાસુઃ સર્ષિસઙ્ઘાન્સુમેધસઃ| તૈઃ પ્રશસ્તાનિ તાન્યેષાં પ્રતિષ્ઠાં ભુવિ લેભિરે||૫||

Adhikarana aShTA~ggasaMgrahopodghAtaH (6) · Śloka 6

તેષામેકૈકમવ્યાપિ સમસ્તવ્યાધિસાધને| પ્રતિતન્ત્રાભિયોગે તુ પુરુષાયુષસંક્ષયઃ| ભવત્યધ્યયનેનૈવ યસ્માત્પ્રોક્તઃ પુનઃ પુનઃ| તન્ત્રકારૈઃ સ એવાઽર્થઃ ક્વચિત્કશ્ચિદ્વિશેષતઃ| તેઽર્થપ્રત્યાયન પરા વચને યચ્ચ નાદૃતાઃ||૬||

Adhikarana saMgrahasya sarvatantrasaMgraharUpatvaM yugAnurUpasandarBatva~jca (7) · Śloka 7

સર્વતન્ત્રાણ્યતઃ પ્રાયઃ સંહૃત્યાઽષ્ટાઙ્ગસંગ્રહઃ| અસ્થાનવિસ્તરાક્ષેપપુનરુક્તાદિવર્જિતઃ| હેતુલિઙ્ગૌષધસ્કન્ધત્રયમાત્રનિબન્ધનઃ| વિનિગૂઢાર્થતત્ત્વાનાં પ્રદેશાનાં પ્રકાશકઃ| સ્વાન્યતન્ત્રવિરોધાનાં ભૂયિષ્ઠં વિનિવર્તકઃ| યુગાનુરૂપસન્દર્ભો વિભાગેન કરિષ્યતે||૭||

Adhikarana saMgrahasya kAyacikitsAparatvam (8) · Śloka 8

નિત્યોપયોગિ દુર્બોધં સર્વાઙ્ગવ્યાપિ ભાવતઃ| સંગૃહીતં વિશેષેણ યત્ર કાયચિકિત્સિતમ્||૮||

Adhikarana saMgrahasya siddhatvam (9) · Śloka 9

ન માત્રામાત્રમપ્યત્ર કિઞ્ચિદાગમવર્જિતમ્| તેઽર્થાઃ સ ગ્રન્થબન્ધશ્ચ સંક્ષેપાય ક્રમોઽન્યથા||૯||

Adhikarana tridoShANAM nirdeshaH, teShAM vikRutAvikRutAnA~gkArya~jca (10) · Śloka 10

વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચેતિ ત્રયો દોષાઃ સમાસતઃ| પ્રત્યેકં તે ત્રિધા વૃદ્ધિક્ષયસામ્યવિભેદતઃ| ઉત્કૃષ્ટમધ્યાલ્પતયા ત્રિધા વૃદ્ધિક્ષયાવપિ| વિકૃતાઽવિકૃતા દેહં ઘ્નન્તિ તે વર્ત્તયન્તિ ચ||૧૦||

Adhikarana doShasthAnavisheShaH (11) · Śloka 11

તે વ્યાપિનોઽપિ હૃન્નાભ્યોરધોમધ્યોર્ધ્વસંશ્રયાઃ||૧૧||

Adhikarana doShANAM kAlavisheShaH (12) · Śloka 12

વયોહોરાત્રિભુક્તાનાં તેઽન્તમધ્યાદિગાઃ ક્રમાત્||૧૨||

Adhikarana agneshcAturvidhyam (13) · Śloka 13

તૈર્ભવેદ્વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચાગ્નિઃ સમૈઃ સમઃ||૧૩||

Adhikarana koShThacAturvidhyam (14) · Śloka 14

કોષ્ઠઃ ક્રૂરો મૃદુર્મધ્યો મધ્યઃ સ્યાત્તૈઃ સમૈરપિ||૧૪||

Adhikarana prakRutisambhavaH (15) · Śloka 15

શુક્રાર્તવસ્થૈર્જન્માદૌ વિષેણેવ વિષકૃમેઃ| તૈશ્ચ તિસ્રઃ પ્રકૃતયો હીનમધ્યોત્તમાઃ પૃથક્| સમધાતુઃ સમસ્તાસુ શ્રેષ્ઠા નિન્દ્યા દ્વિદોષજાઃ||૧૫||

Adhikarana tridoShaguNAH (16) · Śloka 16

તત્ર રુક્ષો લઘુઃ શીતઃ ખરઃ સૂક્ષ્મશ્ચલોઽનિલઃ| પિત્તં સસ્નેહતીક્ષ્ણોષ્ણં લઘુઃ વિસ્રં સરં દ્રવમ્| સ્નિગ્ધઃ શીતો ગુરુર્મન્દઃ શ્લક્ષ્ણો મૃત્સ્નઃ સ્થિરઃ કફઃ||૧૬||

Adhikarana saMsargasannipAtau (17) · Śloka 17

સંસર્ગઃ સન્નિપાતશ્ચ તદ્દ્વિત્રિક્ષયકોપતઃ| તૌ ષોઢા દશધા ચોક્તાવુત્કર્ષાદિવિકલ્પનાત્||૧૭||

Adhikarana sapta dhAtavaH (18) · Śloka 18

રસાસૃઙ્માંસમેદોસ્થિમજ્જશુક્રાણિ ધાતવઃ| સપ્ત દૂષ્યાઃ................................||૧૮||

Adhikarana malAH (19) · Śloka 19

મલા મૂત્રશકૃત્સ્વેદાદયોઽપિ ચ||૧૯||

Adhikarana rasajaH vyAdhirityupacArAt (20) · Śloka 20

રસાદિસ્થેષુ દોષેષુ વ્યાધયઃ સંભવન્તિ યે| તજ્જાનિત્યુપચારેણ તાનાહુર્ઘૃતદાહવત્||૨૦||

Adhikarana dhAtUnAM karmANi (21) · Śloka 21

પ્રીણનં જીવનં લેપઃ સ્નેહો ધારણપૂરણે| ગર્ભોત્પાદશ્ચ કર્માણિ ધાતૂનાં ક્રમશો વિદુઃ| શરીરં ધારયન્ત્યેતે ધાત્વાહારાશ્ચ સર્વદા||૨૧||

Adhikarana sAmAnyavisheShau vRuddhihrAsahetu (22) · Śloka 22

વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષાં વિપરીતૈર્વિપર્યયઃ||૨૨||

Adhikarana ShaDrasAH (23) · Śloka 23

રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણતિક્તોષણકષાયકાઃ| ષડ્ દ્રવ્યમાશ્રિતાસ્તે ચ યથાપૂર્વં બલાવહાઃ||૨૩||

Adhikarana rasAnAM kAryANi (24) · Śloka 24

તત્રાદ્યા મારુતં ઘ્નન્તિ ત્રયસ્તિક્તાદયઃ કફમ્| કષાયતિક્તમધુરાઃ પિત્તમન્યે તુ કુર્વતે||૨૪||

Adhikarana dravyANAM traividhyam (25) · Śloka 25

શમનં કોપનં સ્વસ્થહિતં દ્રવ્યમિતિ ત્રિધા||૨૫||

Adhikarana vIryadvaividhyam (26) · Śloka 26

ઉષ્ણશીતગુણોત્કર્ષાત્તત્ર વીર્યં દ્વિધા સ્મૃતમ્||૨૬||

Adhikarana tridhA vipAkaH (27) · Śloka 27

ત્રિધા વિપાકો દ્રવ્યસ્ય સ્વાદ્વમ્લકટુકાત્મકઃ||૨૭||

Adhikarana dravyamAshritAH guNAH (28) · Śloka 28

ગુરુમન્દ- હિમસ્નિગ્ધ- શ્લક્ષ્ણસાન્દ્ર- મૃદુસ્થિરાઃ| ગુણાઃ સસૂક્ષ્મવિશદા વિંશતિઃ સવિપર્યયાઃ| ઇન્દ્રિયાર્થા વ્યવાયી ચ વિકાષી ચાપરે ગુણાઃ| વ્યવાયી દેહમખિલં વ્યાપ્ય પાકાય કલ્પતે| વિકાષી વિકષન્ધાતૂન્સન્ધિબન્ધાન્ વિમુઞ્ચતિ| સરતીક્ષ્ણપ્રકર્ષૌ તુ કૈશ્ચિત્તૌ પરિકીર્તિતૌ||૨૮||

Adhikarana mahAguNAH (29) · Śloka 29

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ત્રયઃ પ્રોક્તા મહાગુણાઃ||૨૯||

Adhikarana rogArogyakAraNam (30) · Śloka 30

કાલાર્થકર્મણાં યોગો હીનમિથ્યાતિમાત્રકઃ| સમ્યગ્યોગશ્ચ વિજ્ઞેયો રોગારોગ્યૈકકારણમ્||૩૦||

Adhikarana rogArogyasvarUpam (31) · Śloka 31

રોગસ્તુ દોષવૈષમ્યં દોષસામ્યમરોગતા| નિજાગન્તુ વિભાગેન રોગાશ્ચ દ્વિવિધા મતાઃ| તેષાં કાયમનોભેદાદધિષ્ઠાનમપિ દ્વિધા| રજસ્તમશ્ચ મનસો દ્વૌ ચ દોષાવુદાહૃતૌ||૩૧||

Adhikarana rogiparIkShA (32) · Śloka 32

દર્શનસ્પર્શનપ્રશ્નૈઃ પરીક્ષેત ચ રોગિણમ્||૩૨||

Adhikarana rogaparIkShA (33) · Śloka 33

રોગં નિદાનપ્રાગ્રૂપલક્ષણોપશયાપ્તિભિઃ||૩૩||

Adhikarana deshadvaividhyam (34) · Śloka 34

ભૂમિદેહપ્રભેદેન દેશમાહુરિહ દ્વિધા||૩૪||

Adhikarana bhUdeshatraividhyam (35) · Śloka 35

જાઙ્ગલં વાતભૂયિષ્ઠમાનૂપં તુ કફોલ્બણમ્| સાધારણં સમમલં ત્રિધા ભૂદેશમાદિશેત્||૩૫||

Adhikarana kAlanirUpaNam (36) · Śloka 36

ક્ષણાદિર્વ્યાધ્યવસ્થા ચ કાલો ભૈષજ્યયોગકૃત્||૩૬||

Adhikarana auShadhasya dvaividhyam (37) · Śloka 37

શોધનં શમનં ચેતિ સમસાદૌષધં દ્વિધા||૩૭||

Adhikarana SArIramAnasarogayoH paramauShadham (38) · Śloka 38

શરીરજાનાં દોષાણાં ક્રમેણ પરમૌષધમ્| બસ્તિર્વિરેકો વમનં તથા તૈલં ઘૃતં મધુ| ધીધૈર્યાત્માદિવિજ્ઞાનં મનોદોષૌષધં પરમ્||૩૮||

Adhikarana granthAdhyAyasaMgrahaH (39) · Śloka 39

તન્ત્રસ્યાસ્ય પરં ચાતો વક્ષ્યતેઽધ્યાયસંગ્રહઃ||૩૯||

Adhikarana sUtrasthAnAdhyAyAH (40) · Śloka 40

આયુષ્કામીય શિષ્યાર્થ-દિનર્તુવ્યાધ્યસંભવાઃ| દ્રવાન્ન-જ્ઞાન-સંરક્ષા-વિરુદ્ધાન્નાન્ન-પાનિકાઃ| માત્રાશિતૌષધ-જ્ઞાન-શ્રેષ્ઠ-શુધ્યાદિ- સંગ્રહાઃ| મહાકષાય-વિવિધ-દ્રવ્યાદિ-રસ-ભેદકાઃ| દોષાદિજ્ઞાનતદ્ભેદતત્ક્રિયા રોગભેષજમ્| દ્વ્યૌષધ-સ્નેહન-સ્વેદ-શુધ્યાસ્થાપન-નાવનમ્| ધૂમ-ગણ્ડૂષ-દૃક્સેક-તૃપ્તિ-યન્ત્ર-જલૌકસઃ| સિરાવિધિઃ શલ્યવિધિઃ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મકાઃ| ચત્વારિંશદિમેઽધ્યાયાઃ સૂત્રમ્.................||૪૦||

Adhikarana SArIrasthAnAdhyAyAH (41) · Śloka 41

...................શારીરમુચ્યતે| પુત્રાર્થગર્ભાવક્રાન્તિ-ચર્યાવ્યાપચ્છરીરજાઃ| સિરામર્મપ્રકૃત્યાખ્યા વિકૃતાઙ્ગેહિતામયાઃ| સદૂતા દ્વાદશાધ્યાયાઃ..................||૪૧||

Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (42) · Śloka 42

................ંઇદાનં સાર્વરૌગિકમ્| જ્વરાસૃક્શ્વાસયક્ષ્માદિ-મદાદ્યર્શોતિસારિણામ્| મૂત્રાઘાતપ્રમેહાણાં વિદ્રધ્યાદ્યુદરસ્ય ચ| પાણ્ડુકુષ્ઠાનિલાર્ત્તાનાં વાતાસ્રસ્ય ચ ષોડશ||૪૨||

Adhikarana cikitsAsthAnAdhyAyAH (43) · Śloka 43

ચિકિત્સાજ્વરયોરસ્રકાસયોઃ શ્વાસયક્ષ્મણોઃ| વમૌ મદાત્યયેઽર્શસ્સુ વિશિ દ્વૌ દ્વૌ ચ મૂત્રિતે| વિદ્રધૌ ગુલ્મજઠરપાણ્ડુશોફવિસર્પિષુ| કુષ્ઠશ્વિત્રાનિલવ્યાધિવાતાસ્રેષુ ચિકિત્સિતમ્| ચતુર્વિંશતિરધ્યાયાઃ......................||૪૩||

Adhikarana kalpasthAnAdhyAyAH (44) · Śloka 44

........................કલ્પસિદ્ધિરતઃપરમ્| કલ્પો વમેર્વિરેકસ્ય તત્સિદ્ધિર્બસ્તિકલ્પના| કલ્પશ્ચ સિદ્ધબસ્તીનાં સિદ્ધિર્બસ્ત્યનુવાસયોઃ| દ્રવ્યકલ્પોષ્ટમઃ....................||૪૪||

Adhikarana uttarasthAnAdhyAnAdhyAyAH (1) · Śloka 1

................સ્થાનમત ઉત્તરમુત્તરમ્| બાલોપચરણે વ્યાધિગ્રહજ્ઞાનનિષેધને| સ્નાને પૃથગ્ગ્રહે ભૂતે દ્વાવુન્માદે સ્મૃતિક્ષયે| વર્ત્મસન્ધિગતૌ દ્વૌ દ્વૌ દૃક્ત્તમોલિઙ્ગનાશિષુ| સર્વદૃક્સ્યન્દદૃક્પાકે કર્ણનાસામુખેષુ ચ| મૂર્ધ્નિ વ્રણે તથા દ્વૌ દ્વૌ સદ્યોભઙ્ગે ભગન્દરે| ગ્રન્થ્યાદૌ ક્ષુદ્રરોગેષુ ગુહ્યરોગે પૃથગ્દ્વયમ્| વિષે દ્વૌ ભુજગે કીટે દ્વૌ ચ લૂતાસુ મૂષિકે| વિષે વિષોપયોગે ચ તથાઽધ્યાયો રસાયને| વાજીકરણમુદ્દિશ્ય પઞ્ચાશોઽષ્ટાઙ્ગપૂરણઃ||૪૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિહ્મગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને આયુષ્કામીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ઇતિ પઞ્ચાશદધિકમધ્યાયશતં ષડ્ભિઃ સ્થાનૈઃ સમીરિતં સમ્યગુક્તમ્||૧||