1. āyuṣkāmīyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka

|| ശ്രീഃ|| ശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതഃ അഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹഃ മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതശശിലേഖാവ്യാഖ്യാസമന്വിതഃ അഥ സൂത്രസ്ഥാനമ് മങ്ഗലാചരണമ് രാഗാദിരോഗാഃ സഹജാഃ സമൂലാ യേനാऽശു സര്വേ ജഗതോऽപ്യപാസ്താഃ| തമേകവൈദ്യം ശിരസാ നമാമി വൈദ്യാഗമജ്ഞാംശ്ച പിതാമഹാദീന്|| ൧|| ടീകാകാരകൃതം മങ്ഗലമ് പ്രോദ്ഭാസി-സ്വച്ഛ-ശങ്ഖ-സ്ഫുടശശി-ശകലോദ്ദാമ-വൈശദ്യഹൃദ്യ- പ്രോദ്യത്സൌന്ദര്യവര്യപ്രകടിതവപുഷം നൌമി വാഗീശ്വരീം താമ്| കല്ലോലോല്ലാസ-ശാന്തി-പ്രതത-സിതതര-ക്ഷീരസിന്ധ്വന്തരാല- ശ്ലിഷ്യത്പീയൂഷരേഖാം സ്മരയതി വിബുധാന്ധ്യായതോ യോ ദയാലുഃ|| ൧|| സരസി സുവിപുലായുര്വേദരൂപേ കൃതാസ്ഥം മുനിവരവചനൌഘേ ദീര്ഘനാലേ നിബദ്ധമ്| രചിതദലമിവാങ്ഗൈഃ സംഗ്രഹാഖ്യം സരോജം വികസതി ശശിലേഖാ വ്യാഖ്യയേന്ദോര്യഥാവത്|| ൨|| അനാലോചിതതന്ത്രാര്ഥഃ പദാദാവകൃതശ്രമഃ| യത്രാവഭാഷതേ മൂര്ഖസ്തത്രാവാച്യാ വിപശ്ചിതഃ|| ൩|| ബന്ധച്ഛായാവിശേഷജ്ഞഃ സൂക്ഷ്മമപ്യധിഗച്ഛതി| സുകവേരപി യാ വാചഃ കുണ്ഠാസ്താ ജനസംസദി|| ൪|| കിയദ്വാ കഥയിഷ്യാമി യത്സതത്ത്വൈര്ന ബുദ്ധ്യതേ പ്രമാണം ച തദേവാത്ര യദസ്മാഭിര്നിരൂപ്യതേ|| ൫|| ദുര്വ്യാഖ്യാവിഷസുപ്തസ്യ വാഗ്ഭടസ്യാസ്മദുക്തയഃ| സന്തു സംവിത്തിദായിന്യഃ സദാഗമപരിഷ്കൃതാഃ|| ൬|| സോऽയം വാഗ്ഭടനാമാ ശാസ്ത്രകാരോ ലോകഹിതായ ശാസ്ത്രമാരിപ്സുര്വിഘ്നോപശമായാഭിമത ദേവതാനമസ്കാരം കരോതി രാഗാദീത്യാദിനാ| രാഗാദിരോഗാ യേനാപാസ്താഃ തം നമാമീതി സമ്ബന്ധഃ| രാഗാദയഃ പ്രസിദ്ധാഃ| രാഗ ആദിര്യേഷാം ത ഇമേ രാഗാദയഃ| ആദിഗ്രഹണേന ദ്വേഷാദീനാം പരിഗ്രഹഃ| രുജന്തീതി രോഗാഃ, രാഗാദയശ്ച തേ രോഗാശ്ച രാഗാദിരോഗാഃ, സഹ ജാതാഃ സഹജാഃ ജന്മനഃപ്രഭൃതി ശരീരിണാ സങ്ഗതാഃ സമൂലാ യേനാപാസ്താഃ| മൂലമേഷാമജ്ഞാനമ്| ആശു ശീഘ്രമേവ| സര്വേ ന തു കേചിദേവ| ജഗതോऽപി നാऽऽത്മന ഏവ| തമേകവൈദ്യം നമാമി| ഏകശ്ചാസൌ വൈദ്യശ്ച തം നമാമി| ഏവങ്ഗുണയുക്തസ്യാന്യസ്യ ഭിഷജോऽഭാവാത്തസ്യൈകത്വമ്| ന ഹ്യന്യോ വൈദ്യഃ സഹജത്വാദ്യസാധ്യലക്ഷണയുക്താന് രോഗാഞ്ജേതും ശക്നോതി| അഭിമതദേവതാനമസ്കാരം കൃത്വാ വിഘ്നോപശമായൈവ പുനര്ഗുരുനമസ്കാരം കരോതി വൈദ്യാഗമജ്ഞാംശ്ച പിതാമഹാദീനിതി| വൈദ്യാനാമാഗമോ വൈദ്യാഗമ ആയുര്വേദസ്തഞ്ജാനന്തീതി വൈദ്യാഗമജ്ഞാഃ| ആദിഗ്രഹണേന ദക്ഷപ്രജാപത്യാദീനാം ഗ്രഹണമ്|| ൧||

Adhikarana athA~a~ayuShkAmIyo nAma prathamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാത ആയുഷ്കാമീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാऽഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

അഥ നമസ്കാരം കൃത്വാ തന്ത്രം പ്രസ്തൌതി-അഥാത ഇത്യാദി| അഥേതി മങ്ഗലാര്ഥഃ| അത ഇതി നമസ്കാരാദാനന്തര്യേ| ആയുഷ്കാമേഭ്യോ ഹിത ആയുഷ്കാമീയഃ| ആയുഷ്കാമശബ്ദോऽത്രാസ്ത്യധ്യായ ഇതി വാ ആയുഷ്കാമീയഃ| അധ്യായ ഇതി വിശിഷ്ടപ്രകരണനാമ| വ്യാഖ്യാസ്യാമോ വര്ണയിഷ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാऽഹുരിത്യാദിനാ ന സ്വമനീഷാകാരിതേതി ദ്യോതയതി| ഇതി ഹേതിനിപാതസമുദായോऽതീതവസ്തുവിഷയഃ| ആഹുഃ സ്മ ബ്രുവന്തി സ്മ `ലട് സ്മേ' ഇതി ഭൂതേ ലട് പ്രയോഗഃ| ആത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ ആദിശബ്ദേന ഭരദ്വാജാദീനാം പരിഗ്രഹഃ| മഹാന്തശ്ച തേ ഋഷയശ്ച മഹര്ഷയഃ| മഹത്ത്വന്തു ജ്ഞാനാദ്യതിശയയോഗാത്പൂജ്യതാ|| ൧||

Adhikarana AyurvedAnusaraNaPalamadhikArI ca (2) · Śloka 2

ആയുഃകാമയമാനേന ധര്മാര്ഥസുഖസാധനമ്| ആയുര്വേദോപദേശേഷു വിധേയഃ പരമാദരഃ||൨||

കിമാഹുഃ? ആയുഃകാമയമാനേനേത്യാദി| അനേനാऽऽയുര്വേദതത്ത്വാധിഗമാര്ഥം ശിഷ്യഗണം പ്രോത്സാഹയതി| ആയുഃകാമയമാനേന യഥോചിതം ജീവിതം നീരോഗമിച്ഛതാ| ആയുര്വേദോപദേശേഷു യൈരുപായൈരായുര്വേദ ഉപദിശ്യതേ തേഷു| പരമാദരോ വിധേയഃ കിമ്ഭൂതമായുഃ? ധര്മാദിസാധനമ്| ന ഹി പ്രാധാന്യേന ധര്മാദയഃ സാധ്യന്തേ| അനേന സമ്ബന്ധാദീനി അപ്യുക്താനി ഭവന്തി| അത്ര ഉപായോപേയഭാവലക്ഷണഃ സമ്ബന്ധഃ| അസ്യ തന്ത്രസ്യാऽऽയുര്വേദോപദേശത്വാദുപായത്വമ്| തത് സാധ്യത്വാദായുഷ ഉപേയത്വമ്| അഭിധേയമായുര്വേദഃ| പ്രയോജനമായുഃ ധര്മാര്ഥസുഖാനി ചേതി|

Adhikarana AyurvedAgamakramaH (3) · Śloka 3

ആയുര്വേദാമൃതം സാര്വം ബ്രഹ്മാ ബുദ്ധ്വാ സനാതനമ്| ദദൌ ദക്ഷായ സോऽശ്വിഭ്യാം തൌ ശതക്രതവേ തതഃ| ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാണാം വിഘ്നകാരിഭിരാമയൈഃ| നരേഷു പീഡ്യമാനേഷു പുരസ്കൃത്യ പുനര്വസുമ്| ധന്വന്തരിഭരദ്വാജനിമികാശ്യപകശ്യപാഃ| മഹര്ധയോ മഹാത്മാനസ്തഥാ ലമ്ബായനാദയഃ| ശതക്രതുമുപാജഗ്മുഃ ശരണ്യമമരേശ്വരമ്| താന്ദൃഷ്ട്വൈവ സഹസ്രാക്ഷോ നിജഗാദ യഥാഗമമ്| ആയുഷഃ പാലനം വേദമുപവേദമഥര്വണഃ| കായബാലഗ്രഹോര്ധ്വാങ്ഗശല്യദംഷ്ട്രാജരാവൃഷൈഃ| ഗതമഷ്ടാങ്ഗതാം പുണ്യം ബുബുധേ യം പിതാമഹഃ||൩||

സംബന്ധാദീന്യുക്ത്വാ ആഗമശുദ്ധിം ദര്ശയതി- ആയുര്വേദാമൃതമിത്യാദിനാ| അനേന ഗുരുപരമ്പരാമപി ദര്ശയതി| ബ്രഹ്മാ പദ്മയോനിരായുര്വേദാമൃതം ബുദ്ധ്വാ ദക്ഷായ ദദൌ| യഥാऽമൃതേന സകലരോഗപരിക്ഷയഃ തഥൈവ ആയുര്വേദേനേത്യതഃ സാദൃശ്യമ്| സര്വേഭ്യോ ഹിതം സാര്വമ്| സനാതനമവിനാശി| സ ദക്ഷോऽശ്വിഭ്യാം ദേവഭിഷഗ്ഭ്യാം ദദൌ| താവശ്വിനൌ ശതക്രതവേ ഇന്ദ്രായ ദദതുഃ| തതോऽനന്തരമായുര്വേദജ്ഞാനപരിപൂര്ണേ ശതക്രതൌ ധര്മാദിചതുര്വര്ഗവിഘ്നകാരിഭിരാമയൈഃ പീഡ്യമാനേഷു സത്സു നരേഷു സകലജനരോഗോപശമഹേതോര്മഹര്ഷയഃ ശതക്രതുമുപാജഗ്മുരുപാവിശന്| യത ഏവ ശരണ്യസ്തതഃ| അമരാണാമീശ്വരം ദേവനായകമ്| മഹതീ ഋദ്ധിര്യേഷാം തേ മഹര്ദ്ധയഃ| മഹര്ഷയോ ധന്വന്തരിപ്രഭൃതയഃ| ന കേവലം ധന്വന്തരിപ്രഭൃതയഃ യാവല്ലമ്ബായനാദയോऽപി| താന് ധന്വന്തരിപ്രഭൃതീന് ദൃഷ്ട്വൈവ സഹസ്രാക്ഷോ യഥാऽഗമം നിജഗാദ ആഗമമനതിക്രാമംസ്തേഭ്യഃ കഥയാഞ്ചകാര| കിമിത്യാഹ- ആയുഷഃ പാലനം ജീവിതസ്യ രക്ഷണം ഉപവേദമഥര്വണഃ അഥര്വവേദസ്യോപവേദമ്| കീദൃശമായുര്വേദം നിജഗാദേത്യാഹ- കായേതി| കായാദിഭിരഷ്ടാങ്ഗതാങ്ഗതമ്| യം പിതമഹോ ബുബുധ ഇതി സംബന്ധഃ| കായചികിത്സാ കായശബ്ദേനോച്യതേ| ഏവം ബാലാദിഷ്വപി യോജ്യമ്| ഏവമന്യേഷ്വപി| വൃഷം വാജീകരണമ്| യഥാഭൂതമേവ ബ്രഹ്മണാ ബുദ്ധം തഥാഭൂതമേവ തേഷാം ജ്ഞാനമിത്യര്ഥഃ|| ൩||

Adhikarana AyurvedAnayanam (4) · Śloka 4

ഗൃഹീത്വാ തേ തമാമ്നായം പ്രകാശ്യ ച പരസ്പരമ്| ആയയുര്മാനുഷം ലോകം മുദിതാഃ പരമര്ഷയഃ||൪||

തേ ച ധന്വന്തരിപ്രഭൃതയസ്തമാമ്നായം ശതക്രതുപ്രോക്തമാഗമം ഗൃഹീത്വാ മയൈവമജ്ഞായി മയൈവമജ്ഞായീതി പരസ്പരം പ്രകാശ്യ ച മാനുഷം ലോകമായയുഃ പ്രാപുഃ| കിമ്ഭൂതാഃ മുദിതാഃ സമ്പന്നകാര്യത്വാത്സഹര്ഷാഃ|| ൪||

Adhikarana Ayurvedasya tantranirmANam (5) · Śloka 5

സ്ഥിത്യര്ഥമായുര്വേദസ്യ തേऽഥ തന്ത്രാണി ചക്രിരേ| കൃത്വാऽഗ്നിവേശഹാരീത ഭേഡമാണ്ഡവ്യസുശ്രുതാന്| കരാലാദീംശ്ച തച്ഛിഷ്യാന് ഗ്രാഹയാമാസുരാദൃതാഃ| സ്വം സ്വം തന്ത്രം തതസ്തേऽപി ചക്രുസ്താനി കൃതാനി ച| ഗുരുന് സംശ്രാവയാമാസുഃ സര്ഷിസങ്ഘാന്സുമേധസഃ| തൈഃ പ്രശസ്താനി താന്യേഷാം പ്രതിഷ്ഠാം ഭുവി ലേഭിരേ||൫||

ആഗത്യ ച മാനുഷം ലോകമായുര്വേദസ്യ സ്ഥിത്യര്ഥമായുര്വേദോ മാന്തര്ധാദിതി തന്ത്രാണി ചക്രിരേ അകുര്വന്| തതസ്താനി തന്ത്രാണി കൃത്വാ ആദൃതാഃ സാദരം പുനര്വസുധന്വന്തരിപ്രഭൃതയോऽഗ്നിവേശാദികാന് സുശ്രുതാന് താനധിഗമയാമാസുഃ| ന കേവലമഗ്നിവേശാദികാന് യാവത്തത് ശിഷ്യാന് കരാലാദീനപി ഗ്രാഹയാമാസുഃ| തേऽപ്യഗ്നിവേശാദയഃ ധന്വന്തരിപ്രഭൃതിഭ്യസ്താനി തന്ത്രാണി ഗൃഹീത്വാ സ്വയം തന്ത്രം ചക്രുഃ| തതശ്ച സ്വയംകൃതാനി തന്ത്രാണി ഗുരൂന് ധന്വന്തരിപ്രഭൃതീന് സംശ്രാവയാമാസുഃ| കിമ്ഭൂതാന് ഗുരൂന്? സര്ഷിസങ്ഘാന് സമുനിസമൂഹാന്| കിമ്ഭൂതാ അഗ്നിവേശാദയഃ? സുമേധസഃ സുപ്രജ്ഞാഃ| താനി ച തന്ത്രാണ്യേഷാമഗ്നിവേശാദീനാമ്| തൈര്ധന്വന്തരിപ്രഭൃതിഭിഃ| പ്രശസ്താനി കൃതപ്രശംസാനി| പ്രതിഷ്ഠാം സുപൂജ്യാം സ്ഥിതിമ്| ഭുവി മനുഷ്യലോകേ| ലേഭിരേ പ്രാപുഃ|| ൫||

Adhikarana aShTA~ggasaMgrahopodghAtaH (6) · Śloka 6

തേഷാമേകൈകമവ്യാപി സമസ്തവ്യാധിസാധനേ| പ്രതിതന്ത്രാഭിയോഗേ തു പുരുഷായുഷസംക്ഷയഃ| ഭവത്യധ്യയനേനൈവ യസ്മാത്പ്രോക്തഃ പുനഃ പുനഃ| തന്ത്രകാരൈഃ സ ഏവാऽര്ഥഃ ക്വചിത്കശ്ചിദ്വിശേഷതഃ| തേऽര്ഥപ്രത്യായന പരാ വചനേ യച്ച നാദൃതാഃ||൬||

ഇത്യനേന ഗ്രന്ഥസംദര്ഭേണാऽഗമശുദ്ധിം ദര്ശയിത്വാ സ്വയം തന്ത്രകരണേ ഹേതുമാഹ-തേഷാമിതി| തേഷാമഗ്നിവേശാദിപ്രണീതാനാം തന്ത്രാണാമേകൈകം തന്ത്രം സമസ്തവ്യാധിസാധനേ സകലരോഗചികിത്സിതേऽവ്യാപി അസമ്പൂര്ണമ്| ന ഹി സുശ്രുതപ്രണീതാ ക്വചിച്ചികിത്സാऽഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ജ്ഞാതേ ജ്ഞാതാ ഭവത്യതഃ പ്രതിതന്ത്രാഭിയോഗേ ത്വധ്യയനമാത്രേണൈവ പുരുഷായുഷസംക്ഷയോ ഭവതി, ന ഹി തദുക്തവിധാനാനുഷ്ഠാനസ്യാऽയുര്ഭവത്യതഃ യസ്മാത് ച സുഖഗ്രഹണാര്ഥം ലോകസ്യൈക ഏവാര്ഥസ്തന്ത്രകാരൈഃ പുനഃപുനഃ പ്രോക്തഃ സ ഏവൈകേന പ്രോക്തഃ സ ഏവാന്യേന| ന കേവലമേവം യാവത് ക്വചിച്ച തന്ത്രേ കശ്ചിദര്ഥോ വിശേഷതഃ അന്യേന വിശേഷേണോക്തഃ അതസ്തദ്വിജ്ഞാനമതിദുര്ലഭമ്| യച്ച യസ്മാച്ച തേ തന്ത്രകൃതോ വിവക്ഷിതാര്ഥപ്രത്യായനപരത്വാദ്വചനേ ശബ്ദേ അനാദൃതാ അവഹേലാവന്തഃ വചനസ്യ സ്വല്പത്വബഹുത്വനിരപേക്ഷാഃ അര്ഥാദരേണ ബഹുഭാഷിണ ഇത്യര്ഥഃ|| ൬||

Adhikarana saMgrahasya sarvatantrasaMgraharUpatvaM yugAnurUpasandarBatva~jca (7) · Śloka 7

സര്വതന്ത്രാണ്യതഃ പ്രായഃ സംഹൃത്യാऽഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹഃ| അസ്ഥാനവിസ്തരാക്ഷേപപുനരുക്താദിവര്ജിതഃ| ഹേതുലിങ്ഗൌഷധസ്കന്ധത്രയമാത്രനിബന്ധനഃ| വിനിഗൂഢാര്ഥതത്ത്വാനാം പ്രദേശാനാം പ്രകാശകഃ| സ്വാന്യതന്ത്രവിരോധാനാം ഭൂയിഷ്ഠം വിനിവര്തകഃ| യുഗാനുരൂപസന്ദര്ഭോ വിഭാഗേന കരിഷ്യതേ||൭||

അതോऽപി ഹേതോഃ സര്വതന്ത്രാണി സംഹൃത്യാऽഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹഃ കരിഷ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കിമ്ഭൂതോऽഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹഃ| അസ്ഥാനവിസ്തരാദിവര്ജിതഃ| ഉചിതേ പുനഃ സ്ഥാനേ വിസ്തരാദീനി വിധീയന്ത ഏവ| തഥാഹി ഋതുസ്വരൂപവര്ണനേ ദോഷോപക്രമണേ ച സ്വസ്ഥാതുരഹിതത്വാദ്വിസ്തരോऽപ്യുപയുജ്യത ഏവ| തഥാ ഗര്ഭാവക്രാന്ത്യങ്ഗവിഭാഗാദിഷു ആക്ഷേപോऽപി ദൃശ്യതേ| തഥാऽതിയോഗാദിപ്രകരണേ പുനരുക്തമപീതി| അന്യേ പുനരാഹുഃ- അന്യത്ര വക്തവ്യമര്ഥവസ്ത്വന്യത്രോऽച്യത ഇത്യസ്ഥാനം തദ്വര്ജിതഃ| തഥാ വിസ്തരാക്ഷേപാഭ്യാം വര്ജിതഃ നാതിവിസ്തരോ നാതിസംക്ഷിപ്ത ഇത്യര്ഥഃ| സകൃജ്ജ്ഞാപിതസ്യ വസ്തുനഃ പുനര്വചനം പുനരുക്തിസ്തദ്വര്ജിതഃ| അന്യച്ച ഹേത്വാദിസ്കന്ധത്രയമാത്രനിബന്ധനഃ| ഹേതൂ രോഗോദ്ഭവകാരണം സ്കന്ധഃ സമൂഹഃ| ഹേതുസ്കന്ധോ മിഥ്യാഹാരവിഹാരാദിഃ| ലിങ്ഗം ഭവിഷ്യതഃ സതശ്ച വ്യാധേശ്ചിഹ്നഭൂതമ്| യഥാ ജ്വരസ്യാലസ്യാദിഃ| ഔഷധസ്കന്ധോ രോഗചികിത്സാര്ഥം ഹിതാശനചൂര്ണലേഹക്വാഥാദിഃ| സമ്പ്രാപ്തേര്ഹേതുസ്കന്ധ ഏവാऽന്തര്ഭാവഃ| ഉപശയഃ പുനഃ ലിങ്ഗസ്കന്ധേ വാ ഔഷധസ്കന്ധേ വാऽനുപ്രവിശതി| ഏവമന്യദപ്യസ്മിന്നേവ സ്കന്ധത്രയേऽന്തര്ഭാവ്യമ്| ഏതാവന്മാത്രമത്ര നിബധ്യത ഇത്യര്ഥഃ| മാത്രാശബ്ദഃ സ്തോകപര്യായഃ അന്യതന്ത്രേഷു യഥാ ബഹുവക്തവ്യതാ ന തഥാऽത്ര കിന്തു കേവലം താത്പര്യവസ്തുഗ്രഹണമിതി മാത്രശബ്ദപ്രയോഗഃ| അന്യച്ച കിമ്ഭൂതോऽഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹഃ? അന്യതന്ത്രേഷു വിനിഗൂഢാര്ഥതത്വാ യേ പ്രദേശാസ്തേഷാം പ്രകാശകഃ| തഥാ ചരകമുനിനാ ഷഷ്ടികസ്യ ഗുണേഷു "സ്നിഗ്ധോऽഗുരുശ്ചേ"തി സന്ധാനകേऽകാരപ്രയോഗഃ കൃത ഇതി വാഗ്ഭടേന ദര്ശയതാ ലഘുശബ്ദപ്രയോഗഃ കൃതഃ| സുശ്രുതോऽപ്യാഹ "ഷഷ്ടികഃ പ്രവരസ്തേഷാം കഷായമധുരോ ലഘു"രിതി| കൃഷ്ണാത്രേയോऽപി "ഷഷ്ടികഃ സുകര" ഇത്യാദി പഠിത്വാ ലഘവഃ കടുപാകാശ്ചേത്യാഹ| ഖരനാദോऽപ്യാഹ-`ദോഷഘ്നഃ ഷഷ്ടികോ ലഘു' രിതി| പരാശരോऽപി `രക്തോ മഹാന് ശകുനാഹൃതഃ ഷഷ്ടിക' ഇത്യാദി പഠിത്വാ ലഘവഃ സംഗ്രാഹികാ ഇത്യാഹ| ചരകേऽപി പഠ്യതേ `ശാലിഷഷ്ടികാദീനി പ്രകൃതിലഘൂന്യപി മാത്രാപേക്ഷീണി ഭവന്തീ' തി| അന്യച്ച സ്വതന്ത്രവിരോധാനാമന്യതന്ത്രവിരോധാനാം ച ഭൂയിഷ്ഠമതിശയേന നിവര്തകഃ| സ്വതന്ത്രവിരോധോ യ ഏകസ്മിന്നേവ തന്ത്രേऽന്യസ്ഥാനസ്ഥിതോ ഗ്രന്ഥോऽന്യസ്ഥാനസ്ഥിതേന വിരുധ്യതേ| യഥാ ചരകേ `ചതുര്വിംശതിരിത്യേതാഃ സ്നേഹസ്യ പ്രവിചാരണാ' ഇത്യുക്ത്വാ പുനരപ്യാഹ `ഏവമേതാശ്ചതുഷ്ഷഷ്ടിഃ സ്നേഹാനാം പ്രവിചാരണാ' ഇതി| തദ്വാഗ്ഭട ഏകീകുര്വന്നാഹ `യുക്ത്യാവചാരയേത് സ്നേഹ'മിത്യാദി| ഭക്ഷ്യാദിനോപയുജ്യമാന ഏവ രസഭേദേന ത്രിഷഷ്ടിധാ സ്നേഹോ ഭവതി ഏകശ്ച| ഇതി ചതുഷ്ഷഷ്ടിഃ| ഏതച്ച സമ്മോഹനമാത്രനിവൃത്തയേ ഉക്തം ന ഹി വസ്തുതോ വിരോധഃ സമ്ഭവതി| പരതന്ത്രവിരോധോ യഥാ ചരകഗ്രന്ഥേന കൃഷ്ണാത്രേയോ വിരുദ്ധഃ| തഥാ ചരകോ ഹിമവത്പ്രഭവാനാം നദീനാം പഥ്യത്വമിച്ഛതി| കൃഷ്ണാത്രേയസുശ്രുതൌ താസാമേവ ഗലഗണ്ഡാദികര്തൃത്വമ്| വാഗ്ഭടസ്തൂപലാസ്ഫാലനേത്യാദിനാ വിരോധം നിവര്തയതി| ഏവമന്യത് ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാന്ന ലിഖ്യതേ| വിനിവര്തകോ വിനാശകഃ, അര്ഥാനാം സുബോധകത്വാത്| തഥാ യുഗാനുരുപസന്ദര്ഭഃ അസ്മിന് കലിയുഗേ പാഠാവബോധധാരണയോഗ്യഗ്രന്ഥസമ്ഭാരഃ| വിഭാഗേന ശോഭനൈരര്ഥപ്രകരണാദിവിച്ഛേദൈഃ|| ൭||

Adhikarana saMgrahasya kAyacikitsAparatvam (8) · Śloka 8

നിത്യോപയോഗി ദുര്ബോധം സര്വാങ്ഗവ്യാപി ഭാവതഃ| സംഗൃഹീതം വിശേഷേണ യത്ര കായചികിത്സിതമ്||൮||

തഥാ യത്ര ചാഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹേ കായചികിത്സിതം വിശേഷേണാതിശയേന സംഗൃഹീതമ്| കിമ്ഭൂതമിത്യാഹ നിത്യോപയോഗി സതതം ശരീരിണാ ഉപയുജ്യതേ| ദുഃഖേന ച ബോദ്ധും ശക്യത ഇതി ദുര്ബോധമ്| ന ഹി അകൃതപ്രയത്നഃ തജ്ജാനാതീത്യര്ഥഃ| തഥാ ഭാവതസ്തത്ത്വതഃ സര്വാങ്ഗാനാം വ്യാപകമ്| കായചികിത്സാങ്ഗമേകം വര്ജയിത്വാ സപ്ത സര്വശബ്ദസംഗൃഹീതാനി| തഥാ ച ബാലചികിത്സായാം വക്ഷ്യതി ക്ഷീരദോഷജനിതരോഗപ്രസങ്ഗേ `യഥാ സ്വലിങ്ഗാനി'ത്യാദി| തഥാ ഊര്ധ്വാങ്ഗരോഗ ചികിത്സായാം `സര്വരോഗനിദാനോക്തൈ'രിത്യാദി| അത ഏവ കായചികിത്സിതസ്യ വ്യാപകത്വമ്| യതശ്ച ദ്രവ്യരസാദിമാത്രാശിതാന്നസ്വരുപാദി പരിജ്ഞാനസ്നേഹാദ്യുപയോഗാസങ്ഗികരോഗചികിത്സാദിസപ്താനാമപ്യങ്ഗാനാ കായചികിത്സിതമേവ| അസ്യ ച ഗ്രന്ഥസന്ദര്ഭസ്യ സംഗ്രഹസംജ്ഞാऽര്ഥാനുഗതാ തേന ഖരനാദസംഹിതാവച്ചരകാദിനയവ്യാഖ്യാനതാത്പര്യമത്ര വിപരീതാവഗമസമ്ഭാവനാഭയാന്ന ക്രിയത ഇതി|| ൮||

Adhikarana saMgrahasya siddhatvam (9) · Śloka 9

ന മാത്രാമാത്രമപ്യത്ര കിഞ്ചിദാഗമവര്ജിതമ്| തേऽര്ഥാഃ സ ഗ്രന്ഥബന്ധശ്ച സംക്ഷേപായ ക്രമോऽന്യഥാ||൯||

അനന്തരഗ്രന്ഥോക്താര്ഥമേവ പ്രകടീകുര്വന്നാഹ- ന മാത്രേത്യാദി| മാത്രാऽക്ഷരകലാ| അക്ഷരകലാമാത്രമപ്യത്ര ന കിഞ്ചിദാഗമവര്ജിതം കഥിതമിതി| ത ഏവാര്ഥാഃ സ ഏവ ഗ്രന്ഥബന്ധഃ| കേവലം സംക്ഷേപാര്ഥമന്യഃ ക്രമ ആശ്രിതഃ|| ൯||

Adhikarana tridoShANAM nirdeshaH, teShAM vikRutAvikRutAnA~gkArya~jca (10) · Śloka 10

വായുഃ പിത്തം കഫശ്ചേതി ത്രയോ ദോഷാഃ സമാസതഃ| പ്രത്യേകം തേ ത്രിധാ വൃദ്ധിക്ഷയസാമ്യവിഭേദതഃ| ഉത്കൃഷ്ടമധ്യാല്പതയാ ത്രിധാ വൃദ്ധിക്ഷയാവപി| വികൃതാऽവികൃതാ ദേഹം ഘ്നന്തി തേ വര്ത്തയന്തി ച||൧൦||

ആയുര്വേദാഗമശുദ്ധിം ദര്ശയിത്വാ ആത്മന ആഗമപരതന്ത്രതാം ചാനന്തരം തന്ത്രമാരഭതേ| തന്ത്രം ചായുഷഃ പാലനമ്| ആയുര്ജീവിതമ്| തച്ച ശരീരസമ്ബദ്ധമ്| ശരീരം ച ദോഷധാതുമലസമുദായഃ| തേഷാഞ്ച ധാത്വാദീനാം ദോഷാ ഏവ പ്രധാനം, യതോ ദോഷേഭ്യ ഏവ ധാതൂനാം പ്രവൃത്തിഃ| തഥാ ച ധാതുപോഷായ രസസ്യ വഹനപാകസ്നേഹകാഠിന്യാദിദോഷപ്രസാദലഭ്യമേവ| അതസ്ത ഏവ പൂര്വമുച്യന്തേ- വായുരിത്യാദി| ഉദ്ദേശാദേവാധിഗതേ ത്രിത്വേ പുനസ്ത്രിഗ്രഹണം നിയമാര്ഥമ്| ത്രയ ഏവ ദോഷാ ന ചതുര്ഥോऽസ്തി| യഥാ സുശ്രുതോക്താവിതി നിയമയതി| സമാസതഃ സംക്ഷേപതഃ ന സംസര്ഗഭേദാദിവിസ്തരേണ| വിസ്തരതസ്തു ബഹവഃ| ദൂഷണാത്മകത്വാദ്ദോഷാഃ| തേ ച വാതാദയഃ പ്രത്യേകം ത്രിധാ ത്രിപ്രകാരാഃ| കഥം ത്രിപ്രകാരാ? അത ആഹ-പ്രത്യേകം വൃദ്ധിക്ഷയസാമ്യവിഭേദാത്| വായുര്വൃദ്ധഃ വായുഃ ക്ഷീണഃ വായുഃ സമ ഇതി| ഏവം പിത്തകഫയോരപി വാച്യമ്| തേഷാം ച പ്രാകൃതസ്വരുപമപേക്ഷ്യ വൃദ്ധ്യാദിഗതിര്വിജ്ഞേയാ| വൃദ്ധിക്ഷയാവപി പുനരുത്കൃഷ്ടത്വാദിനാ ത്രിധൈവ ഉത്കൃഷ്ടാ വൃദ്ധിര്മധ്യാ വൃദ്ധിരല്പാ വൃദ്ധിരേവം ക്ഷയേऽപി വാച്യമ്| സാമ്യേ തൂത്കര്ഷാദ്യസമ്ഭവാന്ന ഭേദഃ| തേ വാതാദയഃ വികൃതാऽവികൃതാ ദേഹം ഘ്നന്തി വര്തയന്തി ച| വികൃതാഃ സ്വരുപാത് ചലിതാഃ ശരീരം ഘ്നന്തി നാശയന്തി| അവികൃതാഃ സ്വരുപാദചലിതാഃ ശരീരം വര്ത്തയന്തി|| ൧൦||

Adhikarana doShasthAnavisheShaH (11) · Śloka 11

തേ വ്യാപിനോऽപി ഹൃന്നാഭ്യോരധോമധ്യോര്ധ്വസംശ്രയാഃ||൧൧||

നനു വാതാദയഃ കിം നിയതദേശാ ആഹോസ്വിദ്വ്യാപിനോऽത ആഹ-ത ഇതി| തേ ദോഷാ വ്യാപിനോऽപി സകലശരീരചരാ അപി പ്രതിനിയതദേശാഃ| കഃ കസ്യ ദേശ ഇത്യത ആഹ-ഹൃന്നാഭ്യോരിതി| അസ്യായമര്ഥഃ നാഭേരധോ വായോഃ സ്ഥാനം ഹൃന്നാഭ്യോര്മധ്യേ പിത്തസ്യ ഹൃദയാദൂര്ധ്വം ശ്ലേഷ്മണ ഇതി|| ൧൧||

Adhikarana doShANAM kAlavisheShaH (12) · Śloka 12

വയോഹോരാത്രിഭുക്താനാം തേऽന്തമധ്യാദിഗാഃ ക്രമാത്||൧൨||

ന കേവലം ശരീരവ്യാപിനഃ സന്തോ നിയതദേശാ യാവത് സകലകാലവ്യാപിനോऽപി നിയതകാലാഃ| ഏതത്പ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ-വയ ഇതി| അന്താദീനാം വാതാദിഭിര്യഥാസങ്ഖ്യം സംബന്ധഃ| വയസഃ പുരുഷായുഷസ്യ അന്തഃ പശ്ചിമോ ഭാഗോ വായോഃ കോപകാലഃ| മധ്യഭാഗഃ പിത്തസ്യ| പൂര്വഭാഗഃ ശ്ലേഷ്മണഃ| അഹ്നോऽപ്യേവം രാത്രേശ്ച| ഭുക്തം നിഗീര്ണ ആഹാരഃ| തസ്യാന്തോ ജീര്ണപ്രായാവസ്ഥാ വായോഃ കോപകാലഃ| മധ്യം വിദാഹാവസ്ഥാ പിത്തസ്യ| പൂര്വാവസ്ഥാ ഭുക്തമാത്ര ഏവാന്നേ ശ്ലേഷ്മണഃ|

Adhikarana agneshcAturvidhyam (13) · Śloka 13

തൈര്ഭവേദ്വിഷമസ്തീക്ഷ്ണോ മന്ദശ്ചാഗ്നിഃ സമൈഃ സമഃ||൧൩||

തൈശ്ച വാതാദിഭിഃ പുരുഷസ്യാഗ്നിശ്ചതുര്വിധോ ഭവതി| ന ഹ്യേകേനാപി ദോഷേണ ഹീനാ വാതാദയഃ ശരീരജനനേ സമര്ഥാഃ| അവശ്യം ച സര്വൈരേവ ഭവിതവ്യമ്| യശ്ചൈഷാമേകവ്യപദേശഃ സ ഉത്കര്ഷകൃതഃ| വാതോത്കര്ഷേണ വിഷമഃ പിത്തോത്കര്ഷേണ തീക്ഷ്ണഃ കഫോത്കര്ഷേണ മന്ദഃ സമൈര്ഹാന്യുത്കര്ഷവര്ജിതൈഃ സമഃ| വിഷമാദീനാം ലക്ഷണം ശാരീരേ വക്ഷ്യതേ| യത്ര തു ദ്വാവുത്കൃഷ്ടൌ തത്ര ഭിഷജാ സ്വബുദ്ധ്യാ പരികല്പനീയഃ| വയം ദിശം ദര്ശയാമഃ- ദ്വൌ ദോഷൌ വാതപിത്തേ വാ വാതകഫൌ വാ പിത്തകഫൌ വാ| തത്ര വാതസ്യ യോഗവാഹിത്വാദ്വാതപിത്തേ തീക്ഷ്ണത്വോത്കര്ഷഃ| വാതകഫേ മന്ദത്വോത്കര്ഷഃ| പിത്തകഫേ ത്വാഹാരവിശേഷാത്കദാചിത്തൈക്ഷ്ണ്യം കദാചിന്മാന്ദ്യമ്| പ്രകൃത്യാ വികൃത്യാ ചൈവമേവ|| ൧൩||

Adhikarana koShThacAturvidhyam (14) · Śloka 14

കോഷ്ഠഃ ക്രൂരോ മൃദുര്മധ്യോ മധ്യഃ സ്യാത്തൈഃ സമൈരപി||൧൪||

തൈശ്ച വാതാദിഭിഃ കോഷ്ഠചതുര്വിധോ ഭവതി| പ്രകൃത്യാ വികൃത്യാ ച| വാതോത്കര്ഷേണ ക്രൂരഃ, പിത്തോക്തര്ഷേണ മൃദുഃ, ശ്ലേഷ്മോത്കര്ഷേണ മധ്യഃ, സര്വൈഃ സമൈര്മധ്യ ഏവ| ക്രൂരാദീനാം ച ലക്ഷണം വക്ഷ്യതേ|| ൧൪||

Adhikarana prakRutisambhavaH (15) · Śloka 15

ശുക്രാര്തവസ്ഥൈര്ജന്മാദൌ വിഷേണേവ വിഷകൃമേഃ| തൈശ്ച തിസ്രഃ പ്രകൃതയോ ഹീനമധ്യോത്തമാഃ പൃഥക്| സമധാതുഃ സമസ്താസു ശ്രേഷ്ഠാ നിന്ദ്യാ ദ്വിദോഷജാഃ||൧൫||

തൈശ്ച വാതാദിഭിഃ പ്രകൃതയോ ഭവന്തി| പ്രകൃതിഃ ശരീരസ്വരൂപമ്| കിമ്ഭൂതൈഃ വാതാദിഭിഃ പ്രകൃതിഃ സമ്പദ്യതേ, അത ആഹ- ശുക്രാര്തവസ്ഥൈരിത്യാദി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി `ശുക്രാസൃഗ്ഗര്ഭിണീഭോജ്യേ'ത്യാദി| ജന്മാദൌ ഗര്ഭാധാനകാലേ പിണ്ഡീഭൂതശുക്രാര്ത്തവസ്ഥൈഃ| ശുക്രം രേതഃ ആര്തവം ശോണിതമ്| ദൃഷ്ടാന്തഃ വിഷേണേവ വിഷകൃമേഃ| യഥാ വിഷകൃമേഃ വിഷയോനേഃ കീടസ്യാന്യമാരണസ്വഭാവേനാപി വിഷേണ പ്രകൃതിഃ സ്വരുപം സമ്പദ്യതേ| ഏവം പുരുഷസ്യ ദോഷൈഃ പ്രകൃതിഃ സമ്പദ്യതേ| അനേന ദൃഷ്ടാന്തേനൈതദ്ദര്ശയതി- വാതാദീനാമുപഘാതകത്വേऽപി ശുക്രാര്ത്തവസ്ഥാവസ്ഥായാം പ്രകൃതിനിഷ്പാദനം പ്രത്യനുപഹന്തൃത്വമ്| തൈശ്ച പ്രകൃൗതയ ഇത്യുക്തമ്| താസ്തു കിയന്ത്യ ഇത്യാഹ-തിസ്ര ഇതി| പൃഥഗ്ദോഷൈഃ പ്രകൃതയസ്തിസ്രോ ഭവന്തി| മിശ്രദോഷാണാം തൂദ്ദേശകഥനേ പൃഥഗ്ഗ്രഹണം ലിങ്ഗമ്| ദോഷാണാം പൃൗഥക്ത്ത്വം മിശ്രീഭാവശ്ച സപ്തപ്രകൃതിഹേതുഃ| തത്ര ച വാതോത്കര്ഷേണ ഹീനാ പ്രകൃതിരുച്യതേ| പിത്തോത്കര്ഷേണ മധ്യാ| ശ്ലേഷ്മോത്കര്ഷേണോത്തമാ| യാശ്ച മിശ്രദോഷജാഃ പ്രകൃതയഃ താഃ സര്വാ നിന്ദ്യാ ഗര്ഹണീയാഃ| സര്വാസു പ്രകൃതിഷു മധ്യേ സമധാതുഃ ശ്രേഷ്ഠാ| യാ സര്വൈരേവ സമദോഷൈര്നോനേവ കേനചിന്നാऽപ്യധികേന| ധാതുശബ്ദോ ദോഷപര്യായഃ, ധാരണാദ്ധാതവ ഇതി|| ൧൫||

Adhikarana tridoShaguNAH (16) · Śloka 16

തത്ര രുക്ഷോ ലഘുഃ ശീതഃ ഖരഃ സൂക്ഷ്മശ്ചലോऽനിലഃ| പിത്തം സസ്നേഹതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലഘുഃ വിസ്രം സരം ദ്രവമ്| സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ ഗുരുര്മന്ദഃ ശ്ലക്ഷ്ണോ മൃത്സ്നഃ സ്ഥിരഃ കഫഃ||൧൬||

ദോഷാണാം വാതാദീനാം പ്രകൃത്യാദികാരണത്വമുക്തമ്| തേഷാം സ്വരൂപം ന ജ്ഞാതമതസ്തദ്വിജ്ഞാനാര്ഥമാഹ-തത്രേതി| ഏവം ഹി സ്വരൂപേ ജ്ഞാതേ വാതാദിഹേതുകസ്യ രോഗഗ്രാമസ്യ സ്വകാരണദോഷവിശേഷഗുണസമന്വയേനാപ്രതിപദോക്താവപി വിശിഷ്ടദോഷകാരണത്വം വൃദ്ധിഹാനികാരണസ്യ ച ദോഷാണാം വസ്തുജാതസ്യ യഥാസ്വം ദോഷൈഃ സാദൃശ്യമസാദൃശ്യഞ്ച ജ്ഞാതം ഭവതി| യസ്മാദ്വക്ഷ്യതി `വൃദ്ധിഃ സമാനൈഃ സര്വേഷാ'മിതി| തത്രാനിലോ വായൂ രൂക്ഷഃ ലഘുഃ ശീതഃ| ഖരഃ അമൃദുഃ| സൂക്ഷ്മഃ സൂക്ഷ്മസ്രോതോഗാമിത്വാത്സൂക്ഷ്മഃ| ചലഃ നൈകത്ര സ്ഥിതിശീലഃ| വാതസ്യ യോഗവാഹിത്വേऽപി താവന്മാത്രം ശൈത്യം സ്വാഭാവികം ന വിനശ്യതി| പിത്തമ് ഈഷത് സ്നിഗ്ധം, തീക്ഷ്ണം ശീഘ്രകാരി, ഉഷ്ണം ലഘു, വിസ്രം ദുര്ഗന്ധി, സരം വ്യാപ്തിശീലം, ദ്രവമകഠിനമ്| കഫഃ സ്നിഗ്ധഃ, ശീതഃ, ഗുരുഃ, മന്ദശ്ചിരകാരീ| ശ്ലക്ഷ്ണഃ അപരുഷഃ| മൃത്സ്നഃ കചകചായമാനഃ| സ്ഥിരഃ അവ്യാപനശീലഃ|| ൧൬||

Adhikarana saMsargasannipAtau (17) · Śloka 17

സംസര്ഗഃ സന്നിപാതശ്ച തദ്ദ്വിത്രിക്ഷയകോപതഃ| തൌ ഷോഢാ ദശധാ ചോക്താവുത്കര്ഷാദിവികല്പനാത്||൧൭||

ഏഷാം ദോഷാണാം മിശ്രീഭൂതാനാം തന്ത്രവ്യവഹാരാര്ഥം സംജ്ഞാദ്വയം ചികീര്ഷുരിദമാഹ-സംസര്ഗ ഇതി| ദ്വയോസ്ത്രയാണാഞ്ച സംസര്ഗസന്നിപാതൌ യഥാസങ്ഖ്യമ്| ദ്വൌ ദോഷൌ മിശ്രീഭൂതൌ ക്ഷീണൌ കുപിതൌ വാ സംസര്ഗവാച്യൌ| ഏവം ത്രയോ ദോഷാഃ സന്നിപാതവാച്യാഃ| തൌ ച സംസര്ഗസന്നിപാതൌ യഥാസങ്ഖ്യേന ഷോഢാ ദശധാ ചോക്തൌ| ഷഡ്ഭിഃ പ്രകാരൈഃ ഷോഢാ ദശഭിഃ ദശധാ| കഥമ്? ഉത്കര്ഷാദിവികല്പനാത്| ആദിഗ്രഹണേന മധ്യഹാന്യോഃ പരിഗ്രഹഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-സംസര്ഗ ഉത്കര്ഷാദിനാ വികല്പിതഃ ഷോഢാ ഭവതി| സന്നിപാതശ്ച ദശധാ| തത്ര സംസര്ഗ ഏകോ ദോഷഃ ഉത്കൃഷ്ടേന കോപേന കുപിതഃ ക്ഷയേണ വാ ക്ഷീണഃ ദ്വിതീയോ മധ്യേനാല്പേന ചേതി ദ്വൌ ഭേദൌ| ഏകോ മധ്യേന ദ്വിതീയോऽല്പേനേതി തൃതീയഃ| ദ്വാവപ്യുത്കര്ഷേണേതി ചതുര്ഥഃ| ദ്വാവപി മധ്യേനേതി പഞ്ചമഃ| ദ്വാവല്പേനേതി ഷഷ്ഠഃ| ഇതി സംസര്ഗഃ സന്നിപാതേ ഏകോത്കര്ഷേണ ദ്വയോഃ മധ്യത്വേനാല്പത്വേന ചേതി ദ്വൌ ഭേദൌ| ഏകോ മധ്യേന ദ്വിതീയോऽല്പേനേതി തൃതീയഃ| ദ്വയോരുത്കര്ഷേണൈകസ്യ മധ്യത്വേനാല്പത്വേന ചേതി ചതുര്ഥഃ പഞ്ചമശ്ച| ദ്വൌ മധ്യാവേകോऽല്പ ഇതി ഷഷ്ഠഃ| സര്വ ഉത്കര്ഷേണേതി സപ്തമഃ| സര്വേ മധ്യേന ഇതി അഷ്ടമഃ| സര്വേ അല്പേനേതി നവമഃ| ഏക ഉത്കര്ഷേണ ദ്വിതീയോ മധ്യേന തൃതീയോऽല്പേനേതി ദശമഃ| ഇതി സന്നിപാതോ ദശധാ|| ൧൭||

Adhikarana sapta dhAtavaH (18) · Śloka 18

രസാസൃങ്മാംസമേദോസ്ഥിമജ്ജശുക്രാണി ധാതവഃ| സപ്ത ദൂഷ്യാഃ................................||൧൮||

രസാദയഃ സപ്ത ധാതുസംജ്ഞാഃ| ശരീരധാരണാദ്ധാതവഃ| തേ ച ദൂഷ്യാഃ വാതാദിഭിര്ദോഷൈര്ദൂഷണീയാഃ|| ൧൮||

Adhikarana malAH (19) · Śloka 19

മലാ മൂത്രശകൃത്സ്വേദാദയോऽപി ച||൧൯||

അനന്തരം മലാ ഉച്യന്തേ-ദോഷധാതുമലസമുദായാത്മകത്വാത് കായസ്യ മലാഃ മൂത്രശകൃത്സ്വേദാദയഃ| തേऽപി ച ദൂഷ്യാഃ| ന കേവലം ധാതവ ഇത്യപി ശബ്ദാര്ഥഃ| ആദിശബ്ദാത് കര്ണമലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ചശബ്ദാത് മലാനാം ധാതുസംജ്ഞാപി ദേഹധാരകത്വാത്|| ൧൯||

Adhikarana rasajaH vyAdhirityupacArAt (20) · Śloka 20

രസാദിസ്ഥേഷു ദോഷേഷു വ്യാധയഃ സംഭവന്തി യേ| തജ്ജാനിത്യുപചാരേണ താനാഹുര്ഘൃതദാഹവത്||൨൦||

ദോഷാ ഏവ സര്വേഷാം രോഗാണാം കാരണം വികൃതാ ന ധാതുമലാഃ| യാ തു ധാതൂനാം മലാനാം രോഗഹേതുകത്വകല്പനാ സാ ഔപചാരികീ| ഏതദേവാഹരസാദീത്യാദി| രസാദിധാതുസ്ഥേഷു ദോഷേഷു യേ വ്യാധയഃ സമ്ഭവന്തി തേ രസാദിജാ ഇത്യാചാര്യാ ഉപചാരേണ ബ്രുവന്തി| ദൃഷ്ടാന്തഃ `ഘൃതദാഹവത്'| ന ഹി ഘൃതസ്യ ദാഹശക്തിഃ കദാചിദസ്തി, കിം തര്ഹി തത്സ്ഥസ്യാഗ്നേഃ| ഏവം ചോച്യതേ `ഘൃതേനായം ദഗ്ധ' ഇതി|| ൨൦||

Adhikarana dhAtUnAM karmANi (21) · Śloka 21

പ്രീണനം ജീവനം ലേപഃ സ്നേഹോ ധാരണപൂരണേ| ഗര്ഭോത്പാദശ്ച കര്മാണി ധാതൂനാം ക്രമശോ വിദുഃ| ശരീരം ധാരയന്ത്യേതേ ധാത്വാഹാരാശ്ച സര്വദാ||൨൧||

ഏഷാം ച ധാതൂനാം സപ്താനാം യഥാസങ്ഖ്യേന പ്രീണനാദീനി സപ്ത കര്മാണി| യാനി കുര്വന്തോ ദേഹം ധാരയന്തി| പ്രീണനം രസസ്യ കര്മ| പ്രീണനം ചിത്തപ്രീതിഃ| ജീവനമസൃജഃ| ജീവനമ് ജീവിതം പ്രാണനമിതി യാവത്| തഥാ ച രക്തമയമഷ്ടബിന്ദുകമോജോ നാമ ജീവാനാം ഗ്രഹണധാരണവിവേകകാര്യകരം വക്ഷ്യതേ| ലേപോ മാംസസ്യ| ലേപനം അസ്ഥ്യാദീനാം ലേപഃ| ശരീരസ്നേഹോ മേദസഃ| ശരീരധാരണമസ്ഥ്നഃ| അന്യഥാ നിരവലമ്ബനം മാംസം സ്യാത്| പൂരണമസ്ഥ്നോ മജ്ജ്ഞഃ കര്മ| ഗര്ഭോത്പാദഃ ശുക്രസ്യ| ഏതേ ചാനന്തരോക്താ ധാതവഃ ശരീരം ധാരയന്തി| ധാത്വാഹാരാശ്ച-ആഹാരോ യഥാ ജന്തൂനാം വൃദ്ധികാരണം തഥൈവ ധാതൂനാം ധാതവ ഏവ വൃദ്ധികാരണമ്| പൂര്വഃ പൂര്വോ ധാതുരുത്തരസ്യോത്തരസ്യ ആഹാരഃ|| ൨൧||

Adhikarana sAmAnyavisheShau vRuddhihrAsahetu (22) · Śloka 22

വൃദ്ധിഃ സമാനൈഃ സര്വേഷാം വിപരീതൈര്വിപര്യയഃ||൨൨||

ദോഷാദീനാം വൃദ്ധിഹാനികാരണവാദപ്രസങ്ഗേന സര്വഭാവാനാമപി വൃദ്ധിഹാനികാരണമാഹവൃദ്ധിരിത്യാദി| സമാനൈഃ സദൃശൈഃ സര്വേഷാം വൃദ്ധിഃ| യോ യോ യേന യാവതാ ചാംശേന യസ്യ സമാനഃ തേനൈവ താവതാ ചാംശേന സദൃശേന സ തസ്യ വൃദ്ധികാരണമ്| യഥാ വായോരന്യോ വായുര്ദ്രവ്യസ്വഭാവേനൈവ സമാനഃ| തസ്യൈവ മരിചം ലാഘവരൌക്ഷ്യഗുണതഃ| തസ്യൈവ സരണാദികാ ക്രിയാ ചലനാദിസാധര്മ്യാത്| ഏവം സര്വഭാവാനാമപ്യൂഹ്യമ്| ഏതത്സമാനമസമാനം ച സാമാന്യവിശേഷരൂപം ഗോത്വാദിവിഷയമപേക്ഷ്യ വിജ്ഞേയമ്| നതു ദ്രവ്യത്വസത്താദിമഹാവിഷയം സാമാന്യമ്| തതോ വ്യവഹാരാസിദ്ധേഃ| തഥാ ച മഹാസാമാന്യാപേക്ഷയാ ന കസ്യചിദപി വസ്തുനോ വസ്ത്വന്തരേണ സമാനത്വവ്യഭിചാരോ ന ചാസമാനത്വസമ്ഭവഃ| യതശ്ചൈകസ്യൈവ വസ്തുനഃ കേനചിത്സാദൃശ്യമന്യേന വൈപരീത്യമതഃ സകൃദേവോഭയസ്യ വൃദ്ധിഹാനിലക്ഷണസ്യ പ്രവൃത്തിഃ ന വിരുധ്യതേ| യദ്യപി വസ്തുനഃ യേനൈവ വസ്തുനോംऽശേന സാദൃശ്യം തേനൈവാംശേന വൈപരീത്യമപി| തഥാപി തയോര്വസ്തുനോരുഭയരൂപത്വാദ്വൃദ്ധിഹാനിലക്ഷണമുഭയം പ്രത്യേകദൈവ കാരണത്വമ്| കഥമേകോ വിരുദ്ധകാര്യകര ഇതി ചേന്ന, വിരുദ്ധയോഃ കാരണയോരേകസ്മിന്ദ്രവ്യേ നിവേശാത്| ന ഹി വിരുദ്ധയോര്ജലതേജസോരത്ര ദ്രവ്യേ ന സമ്ഭവഃ, പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വാത്തസ്യ| അഥൈവമുച്യതേ-യഥാ സുരയാ ദ്രവ്യത്വേന സമാനസ്യ സ്തന്യസ്യ വൃദ്ധിഃ ക്രിയതേ തഥൈവ കഥമമ്ലത്വാദുഷ്ണത്വാച്ച വിപരീതത്വേ തസ്യൈവ ന ക്ഷയ ഇത്യേതദപി ന| തഥാവിധസ്വഭാവത്വാത്| ന ഹി സ്വഭാവഃ പര്യനുയോക്തവ്യഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി ശാസ്ത്രകാരഃ- കടുപാകരസസ്നിഗ്ധഗുരുത്വൈഃ കഫവാതജിത്| ലശുനോ വാതകഫകൃന്ന തു തൈരേവ യദ് ഗുണൈഃ|| ഇതി|| തച്ച തത്രൈവ വ്യാഖ്യാതമ്| സാദൃശ്യസാമാന്യയോശ്ചാത്ര ന കശ്ചിദ്വിശേഷഃ, ഏകേന രൂപേണ വിനാ സാദൃശ്യമപി ന സമ്ഭവതി| തഥാ സാമാന്യസ്യാപ്യര്ഥക്രിയാസു വ്യക്ത്യനുവിധായിത്വാത്സാമാന്യം വൃദ്ധികാരണമിത്യുക്തേऽപി ന ഗോസ്പര്ശവദ്വ്യക്തിവിശേഷാനപേക്ഷാ| ന ഹി സാമാന്യമനാലമ്ബനവദ്വൃദ്ധിഹേതുതാം യാതി| അപി ത്വാശ്രയയോര്മിശ്രീഭാവവിശേഷേണേതി|| ൨൨||

Adhikarana ShaDrasAH (23) · Śloka 23

രസാഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണതിക്തോഷണകഷായകാഃ| ഷഡ് ദ്രവ്യമാശ്രിതാസ്തേ ച യഥാപൂര്വം ബലാവഹാഃ||൨൩||

വാതാദീനാമാധ്യാത്മികാനാം ബാഹ്യേന ദ്രവ്യേണ സാദൃശ്യമ്| ദ്രവ്യഞ്ച മഹാഭൂതകാര്യം രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവൈഃ കാര്യകരമ്| തേ ച രസാദയോऽസ്മിന്നേവ സൂത്രസ്ഥാനേ വക്ഷ്യന്തേ| അത്ര ത്വധ്യായേ തന്ത്രാര്ഥസൂചനാര്ഥം കിഞ്ചിദുച്യതേ-രസാ ഇത്യാദി| സ്വാദ്വാദയഃ ഷഡ്രസാഃ| രസനേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യത്വാത് രസാഃ ദ്രവ്യമ് നിര്വിശേഷം പഞ്ചഭൂതാത്മകം മൂര്തമാശ്രിതാഃ| തേഷാഞ്ച യോ യസ്മാത് പൂര്വഃ സ തസ്മാദ്ദേഹിനോ ബലാവഹഃ സ്വഭാവവിശേഷാത്|| ൨൩||

Adhikarana rasAnAM kAryANi (24) · Śloka 24

തത്രാദ്യാ മാരുതം ഘ്നന്തി ത്രയസ്തിക്താദയഃ കഫമ്| കഷായതിക്തമധുരാഃ പിത്തമന്യേ തു കുര്വതേ||൨൪||

ഏഷാഞ്ച രസാനാം ദോഷവിശേഷപ്രശമനപ്രകോപപ്രശമനവിഭാഗം തത്രേത്യാദിനാ ദര്ശയതി| അന്യേ തു കുര്വതേ ഇത്യേതത് ഘ്നന്തീത്യേതച്ച മാരുതാദിഭിഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| തേഷു രസേഷു മധ്യേ ആദ്യാസ്ത്രയഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണാ മാരുതമനിലം ഘ്നന്തി| അന്യേ തു തിക്തോഷണകഷായാഃ തമേവ ചാനിലം കുര്വതേ| തിക്താദയസ്ത്രയഃ തിക്തോഷണകഷായാഃ കഫം ഘ്നന്തി| അന്യേ തു മധുരാമ്ലലവണാഃ തമേവ കഫം കുര്വതേ| കഷായതിക്തമധുരാഃ പിത്തം ഘ്നന്തി നാശയന്തി| അന്യേ ത്വമ്ലലവണോഷണാഃ പിത്തമേവ കുര്വതേ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-മധുരോ വാതപിത്തഘ്നഃ ശ്ലേഷ്മകരഃ| അമ്ലോ വാതം ഹന്തി കഫപിത്തേ തു ജനയതി| ലവണോ മാരുതം ഹന്തി കഫപിത്തേ തു കുരുതേ| തിക്തഃ കഫപിത്തേ നാശയതി വാതം തു ജനയതി| ഊഷണഃ കഫം നാശയതി വാതപിത്തേ തു ജനയതി| കഷായഃ കഫപിത്തേ ഹന്തി വാതം കരോതീതി|| ൨൪||

Adhikarana dravyANAM traividhyam (25) · Śloka 25

ശമനം കോപനം സ്വസ്ഥഹിതം ദ്രവ്യമിതി ത്രിധാ||൨൫||

ഏഷാം ച രസാനാമാശ്രയോ ദ്രവ്യം യദ്രസാദീനനപേക്ഷ്യ പ്രഭാവാദേവ കിഞ്ചിത് കരോതി| തത് ത്രിപ്രകാരം വിശിഷ്ടൈഃ രസാദിഭിര്യുക്തം കുപിതാനാം വാതാദീനാം ശമനം നാശകരം ഗുഡൂച്യാദി| അന്യൈര്യുക്തം കോപനം സാമ്യനാശകരം യവകാദി| അന്യൈഃ സ്വസ്ഥഹിതം ശാല്യാദി| യന്ന കുപിതസ്യ സമീകരണേ സമര്ഥം നാപി സമസ്യ കോപനേ കേവലം യഥാസ്ഥിതമേവ സംവാഹയതി| കേചിത്തു ഏകസ്യൈവ ദ്രവ്യസ്യ യോഗമാത്രാകാലാദിഭേദാത് ത്രിരൂപതാമാഹുഃ|| ൨൫||

Adhikarana vIryadvaividhyam (26) · Śloka 26

ഉഷ്ണശീതഗുണോത്കര്ഷാത്തത്ര വീര്യം ദ്വിധാ സ്മൃതമ്||൨൬||

തത്ര ദ്രവ്യേ വീര്യം ദ്വിവിധം ഉഷ്ണശീതഗുണാധിക്യാത്| യദ്യപി സര്വം ദ്രവ്യം പഞ്ചഭൂതാത്മകം തഥാപ്യഗ്നീഷോമാത്മകത്വാത് സര്വഭാവാനാം കിഞ്ചിദുഷ്ണഗുണോത്കര്ഷാത് തന്മുഖേനൈവ കാര്യകാരണമുഷ്ണവീര്യമുച്യതേ| തദ്വിപരീതം ശീതവീര്യമ്| വീര്യം ശക്തിഃ കാര്യകാരണഹേതുഃ|| ൨൬||

Adhikarana tridhA vipAkaH (27) · Śloka 27

ത്രിധാ വിപാകോ ദ്രവ്യസ്യ സ്വാദ്വമ്ലകടുകാത്മകഃ||൨൭||

വിപാകസ്തു ത്രിധാ| സര്വദ്രവ്യാണാം വിപാകോ ജഠരാഗ്നിസമ്ബന്ധാത് ദ്രവ്യസ്യ സ്വരൂപാന്തര പ്രാദുര്ഭാവഃ| തത്ര കിഞ്ചിത് സ്വാദുവിപാകം കിഞ്ചിദമ്ലവിപാകമ്| കിഞ്ചിത് കടുവിപാകമ്|| ൨൭||

Adhikarana dravyamAshritAH guNAH (28) · Śloka 28

ഗുരുമന്ദ- ഹിമസ്നിഗ്ധ- ശ്ലക്ഷ്ണസാന്ദ്ര- മൃദുസ്ഥിരാഃ| ഗുണാഃ സസൂക്ഷ്മവിശദാ വിംശതിഃ സവിപര്യയാഃ| ഇന്ദ്രിയാര്ഥാ വ്യവായീ ച വികാഷീ ചാപരേ ഗുണാഃ| വ്യവായീ ദേഹമഖിലം വ്യാപ്യ പാകായ കല്പതേ| വികാഷീ വികഷന്ധാതൂന്സന്ധിബന്ധാന് വിമുഞ്ചതി| സരതീക്ഷ്ണപ്രകര്ഷൌ തു കൈശ്ചിത്തൌ പരികീര്തിതൌ||൨൮||

തദേവ ച ദ്രവ്യമാശ്രിതാ വിംശതിര്ഗുണാ ഗുര്വാദയഃ, സവിപര്യയാഃ സവിപരീതാഃ| ഗുരുര്ലഘുര്മന്ദസ്തീക്ഷ്ണഃ, ഹിമ ഉഷ്ണഃ, സ്നിഗ്ധഃ രൂക്ഷഃ, ശ്ലക്ഷ്ണഃ പരുഷഃ, സാന്ദ്രഃ ദ്രവഃ, മൃദുഃ കഠിനഃ, സ്ഥിരശ്ചലഃ, സൂക്ഷ്മഃ സ്ഥൂലഃ, വിശദഃ പിച്ഛിലഃ| ഖരാദയസ്ത്വേതദ്ഭേദാ ഏവ യഥാസമ്ഭവം വ്യാഖ്യേയാഃ| ഏതേഭ്യ അന്യേ ഗുണാ ഇന്ദ്രിയാര്ഥാഃ ശബ്ദാദയഃ| വ്യവായീ വികാഷീ ച| ഇന്ദ്രിയാര്ഥാനാം പ്രസിദ്ധത്വാത് ലക്ഷണം നോച്യതേ| സര്വം ദേഹം വ്യാപ്യ യത് പാകം യാതി സ വ്യവായീ| വികാഷീ ധാതൂന് വികഷന് ഹിംസന് സന്ധിബന്ധാനുപലേപാദികാന് മുഞ്ചതി നാശയതി| കൈശ്ചിദാചാര്യൈര്വ്യവായീ സരസ്യൈവ പ്രകര്ഷ ഇതി പരികല്പിതഃ| വികാഷീ തീക്ഷ്ണപ്രകര്ഷഃ|| ൨൮||

Adhikarana mahAguNAH (29) · Śloka 29

സത്ത്വം രജസ്തമശ്ചേതി ത്രയഃ പ്രോക്താ മഹാഗുണാഃ||൨൯||

സത്ത്വം രജസ്തമശ്ച തന്ത്രേ വ്യവഹാരാര്ഥേ മഹാഗുണശബ്ദേന ഉക്താഃ|| ൨൯||

Adhikarana rogArogyakAraNam (30) · Śloka 30

കാലാര്ഥകര്മണാം യോഗോ ഹീനമിഥ്യാതിമാത്രകഃ| സമ്യഗ്യോഗശ്ച വിജ്ഞേയോ രോഗാരോഗ്യൈകകാരണമ്||൩൦||

ദോഷാദീനാം സദൃശേന വൃദ്ധ്യാ വിസദൃശേന ച ഹാന്യാ രോഗകാരണത്വമുക്തമ്| കാലാദീനാം ത്വതിയോഗാദയോ ദോഷവൃദ്ധിക്ഷയമുഖേനൈവ രോഗകാരണത്വേനോച്യന്തേ- കാലേതി| കാലഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണസ്ത്രിവിധോ വക്ഷ്യതേ| തസ്യ സ്വരൂപഹാനിര്ഹീനയോഗഃ| സ്വരൂപാതിശയോऽതിയോഗഃ| സ്വരൂപവൈപരീത്യം മിഥ്യായോഗഃ| അര്ഥാഃ ഇന്ദ്രിയാര്ഥാഃ ശബ്ദാദയഃ തേഷാമിന്ദ്രിയേണാല്പസംയോഗഃ സംയോഗാഭാവശ്ച ഹീനയോഗഃ| അത്യന്തസംയോഗോऽതിയോഗഃ| പരുഷാനഭിമതാദിസ്വരൂപസ്യാര്ഥജാതസ്യ ഇന്ദ്രിയേണ യോഗോ മിഥ്യായോഗഃ| കായവാങ്മനസാം ക്രിയാ കര്മ| തസ്യ ഹീനാ പ്രവൃത്തിര്ഹീനയോഗഃ| അതിപ്രവൃത്തിരതിയോഗഃ| വേഗോദീരണാദിമുത്തരത്ര വക്ഷ്യമാണം മിഥ്യായോഗഃ| സര്വേഷാം സമാ പ്രവൃത്തിഃ സമയോഗഃ| ഹീനാദിയോഗസ്ത്രയോ രോഗകാരണമ്| സമ്യഗ്യോഗഃ ത്വാരോഗ്യകാരണമ്|

Adhikarana rogArogyasvarUpam (31) · Śloka 31

രോഗസ്തു ദോഷവൈഷമ്യം ദോഷസാമ്യമരോഗതാ| നിജാഗന്തു വിഭാഗേന രോഗാശ്ച ദ്വിവിധാ മതാഃ| തേഷാം കായമനോഭേദാദധിഷ്ഠാനമപി ദ്വിധാ| രജസ്തമശ്ച മനസോ ദ്വൌ ച ദോഷാവുദാഹൃതൌ||൩൧||

രോഗാരോഗ്യേ കേ ഉച്യേതേ ഇത്യാഹ- രോഗ ഇതി| രോഗോ വാതാദീനാം വിഷമതാ സ്വരൂപാച്ചലനമ്| സംപ്രാപ്തിവശേന മുഖ്യോക്തിര്ഹേതുത്വേനൌപചാരികീ| വിശിഷ്ടസംപ്രാപ്തയോ ഹി ദോഷാ ഏവ രോഗാഃ തത് കാര്യം വേതി പക്ഷദ്വയണ് തേന വ്യാധിവിശേഷമനിഷ്പാദയദപി ദോഷവൈഷമ്യം പരിഗൃഹീതം ഭവതി| രോഗവിശേഷാണാം ജ്വരാദീനാം നാമാനി| വാതാദീനാം സാമ്യമരോഗതാ| തേ ച രോഗാ ദ്വിവിധാ നിജാഗന്തുവിഭാഗേന| മിഥ്യാഹാരവിഹാരേണ യോ ദോഷകോപസ്തത്കൃതാ പീഡാ നിജോ രോഗഃ| അഭിഘാതാദിനാ ദോഷകോപ ആഗന്തൂ രോഗഃ| തേഷാം രോഗാനാം കായമനോഭേദേന ദ്വിവിധമധിഷ്ഠാനം സ്ഥാനമ്| ജ്വരാസ്രപിത്താദീനാം കായഃ രാഗദ്വേഷാദീനാം മനഃ| നനു ച രോഗാണാം വാതാദയഃ കാരണത്വേനോക്താഃ തേ ച കായികാനാമേവ സമ്ഭവന്തി ന മാനസാനാമത ആഹ- രജസ്തമശ്ചേതി| മനഃ ശുദ്ധം സത്വമ്| രജഃ തമസീ ദോഷൌ തസ്യോപപ്ലവാവവിദ്യാസമ്ഭൂതൌ|| ൩൧||

Adhikarana rogiparIkShA (32) · Śloka 32

ദര്ശനസ്പര്ശനപ്രശ്നൈഃ പരീക്ഷേത ച രോഗിണമ്||൩൨||

രോഗോ ജ്ഞാതഃ, രോഗോപഹതശരീരജ്ഞാനോപായമാഹ- ദര്ശനേതി| ദര്ശനേന ദൃഷ്ട്യാ വര്ണസംസ്ഥാനാദികമ്| സ്പര്ശനേന സന്താപകാഠിന്യോത്സേധാദികമ്| പ്രശ്നേന ശൂലാരോചകാദി| ഏവം രോഗോപഹതശരീരം ദര്ശനാദിഭിര്ജ്ഞാതവ്യമ്|| ൩൨||

Adhikarana rogaparIkShA (33) · Śloka 33

രോഗം നിദാനപ്രാഗ്രൂപലക്ഷണോപശയാപ്തിഭിഃ||൩൩||

സാമാന്യേന ശരീരസ്യ രോഗസമ്ബന്ധേ ജ്ഞാതേ രോഗവിശേഷസ്യാധിഗമോപായമാഹ- രോഗമിതി| നിദാനാദിഭിഃ പഞ്ചഭിര്ലക്ഷണൈഃ രോഗം പരീക്ഷേത| നിദാനം ഹേതുഃ| ഏവംവിധമര്ഥജാതമേവംവിധസ്യ രോഗസ്യ ഹേതുത്വേനോപദിഷ്ടമേവംവിധശ്ചോത്പന്നഃ| അതോ നിദാനാത് ജ്ഞായതേ രോഗഃ| പ്രാഗ്രൂപം ഭവിഷ്യതോ വ്യാധേരപ്രകാശിതദോഷവിശേഷാധിഷ്ഠാനസ്യ ലക്ഷണമ്| ലക്ഷണമുത്പന്നസ്യ ചിഹ്നമ്| ഉപശയഃ സുഖാനുബന്ധ്യാഹാരാദ്യുപയോഗഃ| ഏവംവിധേരാഹാരാദിനാ ഹ്യസ്യ പീഡാ നാഭൂദേവംവിധേനാഭൂദത ഉപശയാത് ജ്ഞായതേऽയം രോഗ ഇതി| ആപ്തിഃ സമാപ്തിഃ| ഏവംദുഷ്ടേന ഏവംസ്ഥാനസ്ഥിതേന ഏവമനുഗതേനാനയാ കല്പനയാ ഏവം മാര്ഗേണ ദോഷേണേതി പരികല്പനമ്| അത ആപ്ത്യാ ജ്ഞായതേऽയമ് രോഗ ഇതി|| ൩൩||

Adhikarana deshadvaividhyam (34) · Śloka 34

ഭൂമിദേഹപ്രഭേദേന ദേശമാഹുരിഹ ദ്വിധാ||൩൪||

ഉപശയാദിപ്രസങ്ഗേന ച ദേശകാലാവപ്യുപയുജ്യേതേ അതസ്താവപി സൂത്രയതി| ഇഹായുര്വേദശാസ്ത്രേ ആചാര്യാ ദ്വിപ്രകാരം ദേശമാഹുഃ| ഭൂമിഭേദേന ദേഹഭേദേന ച| ദേഹദേശഃ ശിരഃപാണ്യാദിഃ പ്രസിദ്ധഃ|| ൩൪||

Adhikarana bhUdeshatraividhyam (35) · Śloka 35

ജാങ്ഗലം വാതഭൂയിഷ്ഠമാനൂപം തു കഫോല്ബണമ്| സാധാരണം സമമലം ത്രിധാ ഭൂദേശമാദിശേത്||൩൫||

ഭൂമിദേശ ഉച്യതേ- ജാങ്ഗലമിത്യാദി| ജാങ്ഗലോ നാമാല്പോദക തരുപര്വതത്വേന വക്ഷ്യമാണലക്ഷണോ വാതഭൂയിഷ്ഠഃ സഞ്ജാതൌഷധിഖഗമൃഗപുരുഷാദിര്യോ വാതപ്രധാനഃ| ആനൂപസ്തസ്മാദ്വിപരീതലക്ഷണഃ| സ കഫപ്രായൌഷധിസലിലഃ ശ്ലീപദാദിരോഗദഃ| സാധാരണഃ ഉഭയലക്ഷണമധ്യപതിതഃ, സമമലഃ സമവാതാദിദോഷഃ| ഏവം ത്രിവിധോ ഭൂമിദേശഃ|| ൩൫||

Adhikarana kAlanirUpaNam (36) · Śloka 36

ക്ഷണാദിര്വ്യാധ്യവസ്ഥാ ച കാലോ ഭൈഷജ്യയോഗകൃത്||൩൬||

കാലോ ദ്വിവിധഃ ക്ഷണാദിര്വ്യാധ്യവസ്ഥാ ച വ്യവഹാരാര്ഥം തന്ത്രേ പ്രയുജ്യതേ| തത്ര ക്ഷണാദിഃ പ്രസിദ്ധഃ| വ്യാധ്യവസ്ഥാ ച പുരാണനവത്വാദികം വിശിഷ്ടലക്ഷണസംയുക്തത്വം വ്യാധേഃ| ദ്വിവിധോऽപി കാലോ രോഗിണോ ഭേഷജസ്യ സമ്ബന്ധം കരോതി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി `പൂര്വാഹ്ണേ വമനം ദേയം മധ്യാഹ്നേ തു നിരൂഹണമ്' ഇതി| തഥാ ച ബസ്തിവിധൌ `നിവൃത്തികാലഃ പരമസ്ത്രയോ യാമാഃ' ഇത്യാദി| തഥാ ജ്വരേ `കഷായപാനപഥ്യാന്നൈ'രിതി| `ഇതി ദോഷേ വിജിതേ' ഇത്യാദി കുഷ്ഠേ|| ൩൬||

Adhikarana auShadhasya dvaividhyam (37) · Śloka 37

ശോധനം ശമനം ചേതി സമസാദൌഷധം ദ്വിധാ||൩൭||

കാലോ ഭേഷജയോഗകൃദിത്യുക്തമ്| ഭേഷജമൌഷധമ്, അതഃ തദ്വിജ്ഞാനാര്ഥമാഹ-ശോധനമിതി| യദ് ദ്രവ്യമദ്രവ്യം വാऽഭയാതപാദികുപിതദോഷവിനാശനാര്ഥമുപയുജ്യതേ തദൌഷധമിത്യുച്യതേ| സംക്ഷേപേണ ദ്വിവിധമൌഷധം ശോധനം ശമനഞ്ച| വിസ്തരതസ്തു നിരൂഹപാചനക്വാഥചൂര്ണാദികം ബഹുവിധമ്| ശോധനം യത് കുപിതാന് ദോഷാന് നിഃസാര്യ ബഹിഃ രോഗോപശമനം കരോതി| ശമനം പുനര്യത് സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതാനാമേവ സാമ്യഹേതുഃ|| ൩൭||

Adhikarana SArIramAnasarogayoH paramauShadham (38) · Śloka 38

ശരീരജാനാം ദോഷാണാം ക്രമേണ പരമൌഷധമ്| ബസ്തിര്വിരേകോ വമനം തഥാ തൈലം ഘൃതം മധു| ധീധൈര്യാത്മാദിവിജ്ഞാനം മനോദോഷൌഷധം പരമ്||൩൮||

ഔഷധമുക്തം, തസ്യ വിശേഷതഃ പ്രാധാന്യമുച്യതേ-ശരീരജാനാമിത്യാദി| ശരീരജാനാം വാതാദീനാം ക്രമേണ യഥാസങ്ഖ്യേന പരമൌഷധം പ്രധാനൌഷധമ്| കിമിത്യാഹ-ബസ്തിരിത്യാദി| ബസ്തിര്ഗുദപ്രണിധേയഃ സ്നേഹക്വാഥാദിര്വാതസ്യ പരമൌഷധമ്| വിരേകോ മുഖപീതം ഗുദമാര്ഗേണാऽന്തഃസ്ഥിതസ്യ ദോഷസ്യ നിസ്സാരണം പിത്തസ്യ പരമൌഷധമ്| വമനം മുഖേന പീതമ്, തേനൈവ ദോഷസ്യ നിസ്സാരണം ശ്ലേഷ്മണഃ പരമൌഷധമിതി ശോധനരൂപേണ ദോഷാണാമൌഷധമ്| തഥൈവ വാതാദിഷു ശമനസ്വരൂപേണൈതദാഹ-തഥേതി| തൈലം വാതസ്യ ഘൃതം പിത്തസ്യ മധു ശ്ലേഷ്മണഃ| മനോദോഷയോ രജസ്തമസോ രോഗവിഘ്നകാരിധീധൈര്യാദികം പരമൌഷധമ്| കാലവിശേഷമാശ്രിത്യ സര്വത്ര സര്വമേവ|| ൩൮||

Adhikarana granthAdhyAyasaMgrahaH (39) · Śloka 39

തന്ത്രസ്യാസ്യ പരം ചാതോ വക്ഷ്യതേऽധ്യായസംഗ്രഹഃ||൩൯||

അസ്യ ചാഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹാഭിധാനസ്യ തന്ത്രസ്യ സുഖസ്മരണാര്ഥമധ്യായാനാം സംഗ്രഹോ വക്ഷ്യതേ|| ൩൯||

Adhikarana sUtrasthAnAdhyAyAH (40) · Śloka 40

ആയുഷ്കാമീയ ശിഷ്യാര്ഥ-ദിനര്തുവ്യാധ്യസംഭവാഃ| ദ്രവാന്ന-ജ്ഞാന-സംരക്ഷാ-വിരുദ്ധാന്നാന്ന-പാനികാഃ| മാത്രാശിതൌഷധ-ജ്ഞാന-ശ്രേഷ്ഠ-ശുധ്യാദി- സംഗ്രഹാഃ| മഹാകഷായ-വിവിധ-ദ്രവ്യാദി-രസ-ഭേദകാഃ| ദോഷാദിജ്ഞാനതദ്ഭേദതത്ക്രിയാ രോഗഭേഷജമ്| ദ്വ്യൌഷധ-സ്നേഹന-സ്വേദ-ശുധ്യാസ്ഥാപന-നാവനമ്| ധൂമ-ഗണ്ഡൂഷ-ദൃക്സേക-തൃപ്തി-യന്ത്ര-ജലൌകസഃ| സിരാവിധിഃ ശല്യവിധിഃ ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മകാഃ| ചത്വാരിംശദിമേऽധ്യായാഃ സൂത്രമ്.................||൪൦||

൧. ആയുഷ്കാമീയഃ ൨. ശിഷ്യാര്ഥഃ ശിഷ്യോപനയനീയഃ ൩. ദിനചര്യാ ൪. ഋതുചര്യാ ൫. വ്യാധ്യസമ്ഭവഃ രോഗാനുത്പാദനീയഃ ൬. ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയഃ ൭. അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയഃ ൮. അന്നസംരക്ഷണീയഃ ൯. വിരുദ്ധാന്നവിജ്ഞാനീയഃ ൧൦. അന്നപാനവിധിഃ ൧൧. മാത്രാശിതീയഃ ൧൨. ദ്വിവിധൌഷധവിജ്ഞാനീയഃ ൧൩. ശ്രേഷ്ഠസംഗ്രഹഃ അഗ്ര്യസംഗ്രഹഃ ൧൪. ശോധനാദിസംഗ്രഹഃ ൧൫. മഹാകഷായസംഗ്രഹഃ ൧൬. വിവിധഗണസംഗ്രഹഃ ൧൭. ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയഃ ൧൮. രസഭേദീയഃ ൧൯. ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയഃ ൨൦. ദോഷഭേദീയഃ തത്ക്രിയാ ൨൧. ദോഷോപക്രമണീയഃ ൨൨. രോഗഭേദീയഃ ൨൩. ഭേഷജാവചരണീയഃ ൨൪. ദ്വിവിധോപക്രമണീയഃ ൨൫. സ്നേഹവിധിഃ ൨൬. സ്വേദവിധിഃ ൨൭. ശുദ്ധിഃ വമനവിരേചനവിധിഃ ൨൮. ബസ്തിവിധിഃ ൨൯. നാവനവിധിഃ ൩൦. ധൂമവിധിഃ ൩൧. ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിഃ ൩൨. ആശ്ച്യോതനവിധിഃ ൩൩. തര്പണവിധിഃ ൩൪. യന്ത്രവിധിഃ ൩൫. ജലൌകാവചരണീയഃ ൩൬. സിരാവേധവിധിഃ ൩൭. ശല്യാപഹരണവിധിഃ ൩൮. ശസ്ത്രകര്മവിധിഃ ൩൯. ക്ഷാരകര്മവിധിഃ ൪൦. അഗ്നികര്മവിധിഃ ഇമേ ചത്വാരിംശദധ്യായാഃ സൂത്രസ്ഥാനമ്|| ൪൦||

Adhikarana SArIrasthAnAdhyAyAH (41) · Śloka 41

...................ശാരീരമുച്യതേ| പുത്രാര്ഥഗര്ഭാവക്രാന്തി-ചര്യാവ്യാപച്ഛരീരജാഃ| സിരാമര്മപ്രകൃത്യാഖ്യാ വികൃതാങ്ഗേഹിതാമയാഃ| സദൂതാ ദ്വാദശാധ്യായാഃ..................||൪൧||

ശാരീരമുച്യതേ- ൧. പുത്രാര്ഥഃപുത്രകാമീയഃ ൨. ഗര്ഭാവക്രാന്തീയഃ ൩. ചര്യാ ഗര്ഭാവചരണീയഃ ൪. വ്യാപത് ഗര്ഭവ്യാപത് ൫. ശരീരജഃ അങ്ഗവിഭാഗഃ ൬. സിരാവിഭാഗഃ ൭. മര്മവിഭാഗഃ ൮. പ്രകൃതിഭേദീയഃ ൯. വികൃതാങ്ഗവിജ്ഞാനീയഃ ൧൦. വികൃതേഹിതവിജ്ഞാനീയഃ ൧൧. വികൃതാമയവിജ്ഞാനീയഃ ൧൨. ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയഃ ഇതി ദ്വാദശാധ്യായാഃ ശാരീരമ്|| ൪൧||

Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (42) · Śloka 42

................ംഇദാനം സാര്വരൌഗികമ്| ജ്വരാസൃക്ശ്വാസയക്ഷ്മാദി-മദാദ്യര്ശോതിസാരിണാമ്| മൂത്രാഘാതപ്രമേഹാണാം വിദ്രധ്യാദ്യുദരസ്യ ച| പാണ്ഡുകുഷ്ഠാനിലാര്ത്താനാം വാതാസ്രസ്യ ച ഷോഡശ||൪൨||

നിദാനമുച്യതേ- ൧. സര്വരോഗനിദാനമ് ൨. ജ്വരനിദാനമ് ൩. രക്തപിത്തനിദാനമ് ൪. ശ്വാസഹിധ്മാനിദാനമ് ൫. യക്ഷ്മാദിനിദാനമ് ൬. മദാത്യയനിദാനമ് ൭. അര്ശോനിദാനമ് ൮. അതിസാരനിദാനമ് ൯. മൂത്രഘാതനിദാനമ് ൧൦. പ്രമേഹനിദാനമ് ൧൧. വിദ്രധ്യാദിനിദാനമ് ൧൨. ഉദരനിദാനമ് ൧൩. പാണ്ഡുരോഗനിദാനമ് ൧൪. കുഷ്ഠനിദാനമ് ൧൫. വാതവ്യാധിനിദാനമ് ൧൬. വാതശോണിതനിദാനമ് ഇതി ഷോഡശാധ്യായാ നിദാനസ്ഥാനമ്||൪൨||

Adhikarana cikitsAsthAnAdhyAyAH (43) · Śloka 43

ചികിത്സാജ്വരയോരസ്രകാസയോഃ ശ്വാസയക്ഷ്മണോഃ| വമൌ മദാത്യയേऽര്ശസ്സു വിശി ദ്വൌ ദ്വൌ ച മൂത്രിതേ| വിദ്രധൌ ഗുല്മജഠരപാണ്ഡുശോഫവിസര്പിഷു| കുഷ്ഠശ്വിത്രാനിലവ്യാധിവാതാസ്രേഷു ചികിത്സിതമ്| ചതുര്വിംശതിരധ്യായാഃ......................||൪൩||

ചികിത്സിതമുച്യതേ- ൧. ജ്വരചികിത്സിതമ് ൨. ജീര്ണജ്വരചികിത്സിതമ് ൩. രക്തപിത്തചികിത്സിതമ് ൪. കാസചികിത്സിതമ് ൫. ക്ഷതക്ഷയകാസചികിത്സിതമ് ൬. ശ്വാസചികിത്സിതമ് ൭. യക്ഷ്മചികിത്സിതമ് ൮. ഛര്ദ്യാദിചികിത്സിതമ് ൯. മദാത്യയചികിത്സിതമ് ൧൦. അര്ശശ്ചികിത്സിതമ് വിശി ദ്വൌ- ൧൧. അതിസാരചികിത്സിതമ് ൧൨. ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതമ് ൧൩. മൂത്രാഘാതചികിത്സിതമ് ൧൪. പ്രമേഹചികിത്സിതമ് ൧൫. വിദ്രധിവൃദ്ധിചികിത്സിതമ് ൧൬. ഗുല്മചികിത്സിതമ് ൧൭. ഉദരചികിത്സിതമ് ൧൮. പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതമ് ൧൯. ശോഫചികിത്സിതമ് ൨൦. വിസര്പചികിത്സിതമ് ൨൧. കുഷ്ഠചികിത്സിതമ് ൨൨. ശ്വിത്രചികിത്സിതമ് ൨൩. വാതവ്യാധിചികിത്സിതമ് ൨൪. വാതശോണിതചികിത്സിതമ് ഇതി ചതുര്വിംശതിരധ്യായാശ്ചികിത്സിതസ്ഥാനമ്||൪൩||

Adhikarana kalpasthAnAdhyAyAH (44) · Śloka 44

........................കല്പസിദ്ധിരതഃപരമ്| കല്പോ വമേര്വിരേകസ്യ തത്സിദ്ധിര്ബസ്തികല്പനാ| കല്പശ്ച സിദ്ധബസ്തീനാം സിദ്ധിര്ബസ്ത്യനുവാസയോഃ| ദ്രവ്യകല്പോഷ്ടമഃ....................||൪൪||

കല്പസ്ഥാനമുച്യതേ- ൧. വമനകല്പഃ ൨. വിരേചനകല്പഃ ൩. വമനവിരേചനവ്യാപത് സിദ്ധികല്പഃ ൪. ബസ്തികല്പഃ ൫. സിദ്ധബസ്തികല്പഃ ൬. ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധികല്പഃ ൭. അനുവാസനവ്യാപത് സിദ്ധികല്പഃ ൮. ദ്രവ്യകല്പഃ| ഇത്യഷ്ടാവധ്യായാഃ കല്പസ്ഥാനമ്||൪൪||

Adhikarana uttarasthAnAdhyAnAdhyAyAH (1) · Śloka 1

................സ്ഥാനമത ഉത്തരമുത്തരമ്| ബാലോപചരണേ വ്യാധിഗ്രഹജ്ഞാനനിഷേധനേ| സ്നാനേ പൃഥഗ്ഗ്രഹേ ഭൂതേ ദ്വാവുന്മാദേ സ്മൃതിക്ഷയേ| വര്ത്മസന്ധിഗതൌ ദ്വൌ ദ്വൌ ദൃക്ത്തമോലിങ്ഗനാശിഷു| സര്വദൃക്സ്യന്ദദൃക്പാകേ കര്ണനാസാമുഖേഷു ച| മൂര്ധ്നി വ്രണേ തഥാ ദ്വൌ ദ്വൌ സദ്യോഭങ്ഗേ ഭഗന്ദരേ| ഗ്രന്ഥ്യാദൌ ക്ഷുദ്രരോഗേഷു ഗുഹ്യരോഗേ പൃഥഗ്ദ്വയമ്| വിഷേ ദ്വൌ ഭുജഗേ കീടേ ദ്വൌ ച ലൂതാസു മൂഷികേ| വിഷേ വിഷോപയോഗേ ച തഥാऽധ്യായോ രസായനേ| വാജീകരണമുദ്ദിശ്യ പഞ്ചാശോऽഷ്ടാങ്ഗപൂരണഃ||൪൫|| ഇതി വൈദ്യപതിസിഹ്മഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ആയുഷ്കാമീയോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ ഇതി പഞ്ചാശദധികമധ്യായശതം ഷഡ്ഭിഃ സ്ഥാനൈഃ സമീരിതം സമ്യഗുക്തമ്||൧||

അത ഉത്തരമനന്തരമുത്തരസ്ഥാനമുച്യതേ- ൧. ബാലോപചരണീയഃ ൨. ബാലാമയപ്രതിഷേധഃ ൩. ബാലഗ്രഹവിജ്ഞാനീയഃ ൪. ബാലഗ്രഹപ്രതിഷേധഃ ൫. സ്നാനവിധിഃ ൬. പൃഥഗ്ഗ്രഹേ പ്രത്യേകഗ്രഹപ്രതിഷേധഃ ൭. ഭൂതഗ്രഹവിജ്ഞാനീയഃ ൮. ഭൂതഗ്രഹപ്രതിഷേധഃ ൯. ഉന്മാദപ്രതിഷേധഃ ൧൦. അപസ്മാരപ്രതിഷേധഃ വര്ത്മസന്ധിഗതൌ ദ്വൌ ദ്വൌ- ൧൧. വര്ത്മരോഗവിജ്ഞാനീയഃ ൧൨. വര്ത്മരോഗപ്രതിഷേധഃ ൧൩. സന്ധിസിതാസിതരോഗവിജ്ഞാനീയഃ ൧൪. സന്ധിസിതാസിതരോഗപ്രതിഷേധഃ ൧൫. ദൃഷ്ടിരോഗവിജ്ഞാനീയഃ ൧൬. തിമിരപ്രതിഷേധഃ ൧൭. ലിങ്ഗനാശപ്രതിഷേധഃ ൧൮. സര്വാക്ഷിരോഗവിജ്ഞാനീയഃ ൧൯. അഭിഷ്യന്ദപ്രതിഷേധഃ ൨൦. ദൃഷ്ടിപാകപ്രതിഷേധഃ കര്ണാദിഷു വ്രണാന്തേഷു ദ്വൌ ദ്വൌ- ൨൧. കര്ണരോഗവിജ്ഞാനീയഃ ൨൨. കര്ണരോഗപ്രതിഷേധഃ ൨൩. നാസാരോഗവിജ്ഞനീയഃ ൨൪. നാസാരോഗപ്രതിഷേധഃ ൨൫. മുഖരോഗവിജ്ഞാനീയഃ ൨൬. മുഖരോഗപ്രതിഷേധഃ ൨൭. ശിരോരോഗവിജ്ഞാനീയഃ ൨൮. ശിരോരോഗപ്രതിഷേധഃ ൨൯. വ്രണവിഭക്തിവിജ്ഞാനീയഃ ൩൦. വ്രണവിഭക്തിപ്രതിഷേധഃ ൩൧. സദ്യോവ്രണപ്രതിഷേധഃ ൩൨. ഭങ്ഗപ്രതിഷേധഃ ൩൩. ഭഗന്ദരപ്രതിഷേധഃ| ഗ്രന്ഥ്യാദിത്രിതയേ ദ്വൌ ദ്വൌ- ൩൪. ഗ്രന്ഥ്യാദിവിജ്ഞാനീയഃ ൩൫. ഗ്രന്ഥ്യാദിപ്രതിഷേധഃ ൩൬. ക്ഷുദ്രരോഗവിജ്ഞാനീയഃ ൩൭. ക്ഷുദ്രരോഗപ്രതിഷേധഃ ൩൮. ഗുഹ്യരോഗവിജ്ഞാനീയഃ ൩൯. ഗുഹ്യരോഗപ്രതിഷേധഃ ൪൦. വിഷപ്രതിഷേധഃ| ഭുജങ്ഗേ ദ്വൌ- ൪൧. സര്പാദിദംഷ്ട്രാവിജ്ഞാനീയഃ ൪൨. സര്പാദിദംഷ്ട്രാപ്രതിഷേധഃ ൪൩. കീടപ്രതിഷേധഃ ൪൪. ലൂതാദിവിജ്ഞാനീയേ ലൂതാദിപ്രതിഷേധഃ ൪൫. പ്രത്യേകലൂതാപ്രതിഷേധഃ ൪൬. മൂഷികാലര്കപ്രതിഷേധഃ ൪൭. വിഷോപദ്രവപ്രതിഷേധഃ ൪൮. വിഷോപയോഗീയഃ ൪൯. രസായനാധ്യായഃ ൫൦. വാജീകരണാധ്യായഃ ആഹൃത്യ ഗ്രന്ഥാധ്യയാഃ പഞ്ചാശദധ്യായശതം ഷഡ്ഭിഃ സ്ഥാനൈഃ സമീരിതമ്|| ൪൬|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||