Adhikarana athAtaH bastividhirnAmAShTAviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો બસ્તિવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो बस्तिविधिं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
વમને કફનાશાયોપદિષ્ટે પિત્તનાશાય વિરેચને ચ વાતનાશાય બસ્તેઃ પ્રસઙ્ગાત્તત્પરિજ્ઞાનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે-અથાઽત ઇત્યાદિ|| ૧||
Adhikarana basteH prAdhAnyambastisaMj~jAyA anvarthattva~jca (2) · Śloka 2
બસ્તિરનિલપ્રધાનેશુ પ્રયુજ્યતે| બસ્તિના દીયતે બસ્તિં વા પૂર્વમન્વેત્યતો બસ્તિઃ| સ ચ સર્વોપક્રમાણાં પ્રધાનતમઃ શીઘ્રં બૃંહણાદિકારિત્વાદ્વિકૃતાનિલોચ્છેદિત્વાચ્ચ||૨||
बस्तिरनिलप्रधानेशु प्रयुज्यते| बस्तिना दीयते बस्तिं वा पूर्वमन्वेत्यतो बस्तिः| स च सर्वोपक्रमाणां प्रधानतमः शीग़्रं बृंहणादिकारित्वाद्विकृतानिलोच्छेदित्वाच्च||२||
🔊 Audio coming soon
તત્રાનિલપ્રધાનેષુ દોષેષુ બસ્તિઃ પ્રયુજ્યતે ઇતિ| તત્ર બસ્તિ સંજ્ઞાયા અન્વર્થતોચ્યતે| બસ્તિના અજાદિમૂત્રાધારેણ યતો દીયતેઽતો બસ્તિઃ| અથવા યતો દત્તં સત્ પૂર્વમાદૌ બસ્તિમનુગચ્છત્યતો બસ્તિરિતિ| સ ચ બસ્તિઃ સર્વેષાં વમનાદીનામુપક્રમાણાં મધ્યે પ્રધાનઃ| કુત ઇત્યાહ-શીઘ્રેત્યાદિ| શીઘ્રમનાયાસેન વક્ષ્યમાણ બૃંહણાદિગુણકારિત્વાદ્વિકૃતાનિલોચ્છેદિત્વાચ્ચ|| ૨||
Adhikarana vAtasya prAdhAnyam (3) · Śloka 3
અનિલો હિ દોષાણાં નેતા| સર્વશરીરચેષ્ટૈકકારણમ્| પઞ્ચાત્મતયા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવ્યાપી| વિધાતા વિવિધબાહ્યા- ધ્યાત્મિકભાવાનાં સર્ગસ્થિતિપ્રલયાનાં હેતુઃ માર્ગત્રય- જાનામપિ રોગાણામિતિ||૩||
अनिलो हि दोषाणां नेता| सर्वशरीरचेष्टैककारणम्| पञ्चात्मतया अङ्गप्रत्यङ्गव्यापी| विधाता विविधबाह्या- ध्यात्मिकभावानां सर्गस्थितिप्रलयानां हेतुः मार्गत्रय- जानामपि रोगाणामिति||३||
🔊 Audio coming soon
યતઃ સોઽનિલો દોષવ્યાપારકઃ| એતદેવાહ-અનિલેત્યાદિ| અઙ્ગાનિ શિરઃપ્રભૃતીનિ| પ્રત્યઙ્ગાનિ નેત્રકર્ણાઙ્ગુલ્યાદીનિ| વિવિધાનાં બાહ્યાનાં તરુપ્રભૃતીનામાધ્યાત્મિકાનાઞ્ચ દેહસ્થાનાં ભાવાનાં યે સર્ગસ્થિતિપ્રલયાસ્તેષાં વિધાતા| સર્ગ ઉત્પત્તિઃ| સ્થિતિઃ સ્થાનમ્| પ્રલયો વિનાશઃ| અન્તર્માર્ગજાનાં મધ્યમમાર્ગજાનાઞ્ચ હેતુઃ|| ૩||
Adhikarana basterviShayaH guNAshca (4) · Śloka 4
સુખત્વાદેવ ચ બસ્તિર્બાલવૃદ્ધકૃશસ્થૂલક્ષીણધાત્વિ- ન્દ્રિયેષુ ચ સ્ત્રીષુ ચાનિલોપસર્ગાપ્રજાસુ કૃચ્છ્રપ્રજાસુ ચોપ- દિશ્યતે| તથાગ્નિબલવર્ણમેદધાસ્વરાયુઃ સુખપ્રદો વયઃ- સ્થાપનઃ પઙ્ગૂરુસ્તમ્ભમગ્નસઙ્કુચિતાનિલાધ્માનશૂલારો ચકોદાવર્તપરિકર્તિકાદિષુ હિત ઇતિ||૪||
सुख़त्वादेव च बस्तिर्बालवृद्धकृशस्थूलक्षीणधात्वि- न्द्रियेषु च स्त्रीषु चानिलोपसर्गाप्रजासु कृच्छ्रप्रजासु चोप- दिश्यते| तथाग्निबलवर्णमेदधास्वरायुः सुख़प्रदो वयः- स्थापनः पङ्गूरुस्तम्भमग्नसङ्कुचितानिलाध्मानशूलारो चकोदावर्तपरिकर्तिकादिषु हित इति||४||
🔊 Audio coming soon
અયં બસ્તિઃ સુખસેવ્યત્વાદેવ બાલાદિષુ વાતોપસૃષ્ટદેહત્વાચ્ચાપ્રજાસુ સ્ત્રીષુ ચોપદિશ્યતે| તથાઽગ્ન્યાદિપ્રદઃ| વયસો યૌવનસ્ય સ્થાપનઃ પઙ્ગ્વાદિષુ હિતઃ પથ્યશ્ચ|| ૪||
Adhikarana basterAsthApanAdiBedena traividhyamAsthA- panasya trayodashavidhatva~jca (5) · Śloka 5
સ તુ બસ્તિસ્ત્રિવિધઃ| આસ્થાપનમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ| તત્રાસ્થાપનં દોષદૂષ્યાદ્યનુસારેણ નાનાદ્રવ્યસંયોગાદિનિ- ર્વૃત્તમ્| તસ્ય ભેદાઃ ઉત્ક્લેશનં સંશોધનં સંશમનં લેખનં બૃંહણં વાજીકરણં પિચ્છાબસ્તિર્માધુતૈલિકમિત્યાદયઃ| માધુતૈલિકસ્ય પર્યાયા યાપનો યુક્તરથો દોષહરઃ સ્નિગ્ધબ- સ્તિરિતિ| તેષાં નામભિરેવ સ્વરૂપમાખ્યાતમ્||૫||
स तु बस्तिस्त्रिविधः| आस्थापनमनुवासनमुत्तरबस्तिश्च| तत्रास्थापनं दोषदूष्याद्यनुसारेण नानाद्रव्यसंयोगादिनि- र्वृत्तम्| तस्य भेदाः उत्क्लेशनं संशोधनं संशमनं लेख़नं बृंहणं वाजीकरणं पिच्छाबस्तिर्माधुतैलिकमित्यादयः| माधुतैलिकस्य पर्याया यापनो युक्तरथो दोषहरः स्निग्धब- स्तिरिति| तेषां नामभिरेव स्वरूपमाख़्यातम्||५||
🔊 Audio coming soon
સ ચ બસ્તિસ્ત્રિપ્રકાર આસ્થાપનાદિભેદેન| તત્રેત્યાદિનાઽઽસ્થાપનલક્ષણમુચ્યતે| તસ્યૈવોલ્ક્લેશનાદયો ભેદાઃ| તેષામુત્ક્લેશનાદીનાં નામભિરેવ સ્વરૂપં વ્યાખ્યાતમ્| તત્ર યો બસ્તિઃ સંયોગાદિવશાદ્દોષમુત્ક્લેશયતિ સ ઉત્ક્લેશકઃ| યસ્તુ શમયતિ સ શમનઃ| યઃ શ્લેષ્મમેદઃપ્રભૃતીન્ વિલખતિ સ લેખનઃ| યઃ શોધયતિ દોષાન્ સ શોધનઃ| પિચ્છાસ્વરૂપત્વાત્ પિચ્છાબસ્તિઃ મધુતૈલપ્રાધાન્યાન્માધુતૈલિકઃ| એવં માધુતૈલિકપર્યાયાણામર્થોઽપ્યૂહ્યઃ| તેન તેષામિત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્|| ૫||
Adhikarana AsthApananirUhashabdayoH nirvacanam (6) · Śloka 6
તદ્વયઃ સ્થાપનાદ્દોષસ્થાપનાદ્વાઽઽસ્થાપનમિત્યુચ્યતે શરી- રારોહણાદ્દોષનિર્હરણાદચિન્ત્યપ્રભાવતયા યસ્મિન્નૂહાસ- મ્ભવાન્નિરુહ ઇતિ||૬||
तद्वयः स्थापनाद्दोषस्थापनाद्वाऽऽस्थापनमित्युच्यते शरी- रारोहणाद्दोषनिर्हरणादचिन्त्यप्रभावतया यस्मिन्नूहास- म्भवान्निरुह इति||६||
🔊 Audio coming soon
તદ્વય ઇત્યાદિના આસ્થાપનસંજ્ઞાયા અન્વતર્થતામાહ- શરીરેત્યાદિના નિરૂહસંજ્ઞાયાઃ| નિરૂહાસ્થાપનૌ પર્યાયૌ|| ૬||
Adhikarana anuvAsanasvarUpAdi (7) · Śloka 7
અનુવાસાનં યથાર્હૌષધસિદ્ધઃ સ્નેહનાર્થઃ સ્નેહઃ સ્નેહવિધૌ સ ચતુર્ધાભિહિતઃ||૭||
अनुवासानं यथार्हौषधसिद्धः स्नेहनार्थः स्नेहः स्नेहविधौ स चतुर्धाभिहितः||७||
🔊 Audio coming soon
યસ્તુ બસ્તિઃ સ્નેહનાર્થં યથાદોષં યથાવ્યાધિ ચૌષધૈઃ સિદ્ધઃ સ્નેહો દીયતે તદનુવાસનમ્| સ ચ સ્નેહઃ સ્નેહવિધૌ ઘૃતાદિભેદેન ચતુર્દ્ધાભિહિતઃ|| ૭||
Adhikarana anuvAsanaBedo mAtrAbastiH tasya mAtrAdi (8) · Śloka 8
તસ્ય ભેદો માત્રાબસ્તિઃ| સ પેયસ્નેહહ્નસ્વમાત્રાતુલ્યઃ| સેવ્યઃ સદા ચ માધુતૈલિકવત્| બાલવૃદ્ધાધ્વભાર- યાનવ્યાયામચિન્તાસ્ત્રીનિત્યસ્ત્રીનૃપેશ્વરસુકુમારદુર્બલાનિ- લભગ્નાલ્પાગ્નિભિર્નિષ્પરિહારતયા સુખો બલ્યો વર્ણ્યઃ સૃષ્ટમલો દોષઘ્નશ્ચ| તથાપિ તૌ નાજીર્ણે યોજ્યૌ ન ચ દિવાસ્વપ્નઃ સેવ્યઃ||૮||
तस्य भेदो मात्राबस्तिः| स पेयस्नेहह्नस्वमात्रातुल्यः| सेव्यः सदा च माधुतैलिकवत्| बालवृद्धाध्वभार- यानव्यायामचिन्तास्त्रीनित्यस्त्रीनृपेश्वरसुकुमारदुर्बलानि- लभग्नाल्पाग्निभिर्निष्परिहारतया सुख़ो बल्यो वर्ण्यः सृष्टमलो दोषग़्नश्च| तथापि तौ नाजीर्णे योज्यौ न च दिवास्वप्नः सेव्यः||८||
🔊 Audio coming soon
તસ્ય ચાનુવાસનસ્ય ભેદો માત્રાબસ્તિર્નામ| એતચ્ચ સર્વં કલ્પસ્થાને વક્ષ્યતે| સ ચ માત્રાબસ્તિઃ પેયસ્નેહસ્ય હ્રસ્વયા માત્રયા તુલ્યઃ સેવ્યઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-આતુરો મુખેનોપયુક્તં સ્નેહં યત્પરિમાણં યાભ્યાં યામાભ્યાં જરયિતું શક્નોતિ તત્પરિમાણં તસ્ય માત્રાબસ્તિર્ભવતીતિ| સ ચ માત્રાબસ્તિર્વક્ષ્યમાણેન માધુતૈલિકવિધાનેન બાલવૃદ્ધાદિભિઃ સેવ્યો નિષ્પરિહારત્વાદેહિતોઃ| એવઙ્ગુણયુક્તત્વેઽપિ તાવનુવાસનમાત્રાબસ્તી અજીર્ણે ન ચ યોજ્યૌ| ન ચ તયોરુપયુક્તયોર્દિવાસ્વપ્નઃ સેવ્યઃ|| ૮||
Adhikarana anuvAsanirvacanam (9) · Śloka 9
યતશ્ચ સોઽન્નમનુવસન્નપિ ન દુષ્યત્યનુવાસરમપિ વા દીયત ઇત્યનુવાસનમ્||૯||
यतश्च सोऽन्नमनुवसन्नपि न दुष्यत्यनुवासरमपि वा दीयत इत्यनुवासनम्||९||
🔊 Audio coming soon
યતશ્ચેત્યાદિનાનુવાસનાન્વર્થતામાહ|| ૯||
Adhikarana uttarabastisvarUpantatra matAntara~jca (10) · Śloka 10
ઉત્તરબસ્તિરપિ સ્નેહોઽનુવાસનવચ્છોધનં નિરૂહવદપિ કેચિદાહુઃ||૧૦||
उत्तरबस्तिरपि स्नेहोऽनुवासनवच्छोधनं निरूहवदपि केचिदाहुः||१०||
🔊 Audio coming soon
યસ્તુ બસ્તિર્મૂત્રમાર્ગેણ દીયતે સ્નેહઃ સ ઉત્તરબસ્તિઃ| તસ્ય વિધાનં વક્ષ્યમાણાનુવાસનસદૃશમ્| અન્યે ત્વાહુઃ શોધનં નિરૂહસદૃશમિતિ|| ૧૦||
Adhikarana uttarabasternirvacanam (11) · Śloka 11
સ નિરૂહાદુત્તરમુત્તરેણ વા માર્ગેણ દીયત ઇત્યુત્તર- બસ્તિઃ||૧૧||
स निरूहादुत्तरमुत्तरेण वा मार्गेण दीयत इत्युत्तर- बस्तिः||११||
🔊 Audio coming soon
સ નિરૂહેત્યાદિનાન્વર્થકથનમ્|| ૧૧||
Adhikarana AsthApyAH (12) · Śloka 12
તત્રાસ્થાપ્યા ગુલ્મપ્લીહાનાહશૂલશુદ્ધાતીસારજીર્ણજ્વર- પ્રતિશ્યાયાઢ્યરોગહૃદયકુક્ષિપાર્શ્વગ્રહપર્વાભિતાપપાર્શ્વયો- નિશૂલાઙ્ગસુપ્તિશોષકમ્પગૌરવાતિલાઘવાન્ત્રકૂજનવાત- વર્ચોમૂત્રશુક્રસઙ્ગાશ્મરીશર્કરાવૃદ્ધિશુક્રાર્ત્તવસ્તન્યનાશ- રજઃ ક્ષયોન્માદદોષકિર્મિણકોષ્ઠવિષમાગ્નિસશબ્દા- લ્પાલ્પોગ્રગન્ધોત્થાનાદયો દોષભેદીયોક્તાશ્ચ વાતવ્યાધયઃ| વિશેષેણૈતે હિ પરં બસ્તિનાશમુપયાન્તિ મૂલચ્છેદેન વૃક્ષવત્||૧૨||
तत्रास्थाप्या गुल्मप्लीहानाहशूलशुद्धातीसारजीर्णज्वर- प्रतिश्यायाढ्यरोगहृदयकुक्षिपार्श्वग्रहपर्वाभितापपार्श्वयो- निशूलाङ्गसुप्तिशोषकम्पगौरवातिलाग़वान्त्रकूजनवात- वर्चोमूत्रशुक्रसङ्गाश्मरीशर्करावृद्धिशुक्रार्त्तवस्तन्यनाश- रजः क्षयोन्माददोषकिर्मिणकोष्ठविषमाग्निसशब्दा- ल्पाल्पोग्रगन्धोत्थानादयो दोषभेदीयोक्ताश्च वातव्याधयः| विशेषेणैते हि परं बस्तिनाशमुपयान्ति मूलच्छेदेन वृक्षवत्||१२||
🔊 Audio coming soon
તત્ર ચ બસ્તિભેદેષુ મધ્યે ગુલ્માદયો વાતપ્રધાના દોષભેદીયપઠિતાશ્ચ વાતહેતુકા વ્યાધય આસ્થાપ્યાઃ| એતેષ્વાસ્થાપનો યોજ્ય ઇત્યર્થઃ| એતે હ્યનેન વાતે છિન્ને નાશમુપયાન્તિ| યથા મૂલે છિન્ને વૃક્ષાઃ| શુદ્ધશ્ચાસાવતિસારસ્તથોક્તઃ| શુદ્ધશબ્દેનામરક્તયોઃ પ્રતિષેધઃ| ગ્રહશબ્દસ્ય હૃદયાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| શૂલશબ્દસ્ય પાર્શ્વયોનિભ્યામ્| સઙ્ગશબ્દસ્ય વાતાદિભિઃ| નાશશબ્દસ્ય શુક્રાદિભિઃ| રેતોદોષાઃ કુણપાદયઃ| અલ્પાલ્પમુગ્રગન્ધં ચ તદુત્થાનં ચેતિ સમાસઃ|| ૧૨||
Adhikarana anAsthApyAstatra hetavashca (13) · Śloka 13
અનાસ્થાપ્યાસ્ત્વતિસ્નિગ્ધોત્ક્લિષ્ટદોષક્ષતોરસ્કાતિકૃશા નિરન્નાઃ કૃતવમનવિરેચનનસ્યપ્રસક્તચ્છર્દિનિષ્ઠીવિકા- કાસશ્વાસહિક્કાર્શોબદ્ધચ્છિદ્રદકોદરાધ્માનાલસકવિ- ષૂચિકામાતીસારારોચકાલ્પાગ્નિગુદશોફકુષ્ઠમધુમે- હાર્તાઃ| ગર્ભિણી ચાપ્રવૃત્તાષ્ટમમાસા| તત્રાતિસ્નિગ્ધો- ત્ક્લિષ્ટદોષયોર્દોષાનુત્ક્લેશ્યોદરં મૂર્ચ્છાં શ્વયથું વા નિરૂહો જનયેત્| ક્ષતોરસ્કસ્યાતિકૃશસ્ય ચ ક્ષોભમાપન્નઃ શરીર- માશુ પીડયેત્| અનિરન્નસ્ય વક્ષ્યતે| કૃતવમનવિરેકયોસ્તુ રિક્તં દેહં ક્ષતં ક્ષાર ઇવ દહેત્| સ્નેહબસ્તિસ્તુ સદ્યોઽ- ગ્નિમવસાદ્ય શ્લેષ્મામયાય સ્યાત્| કૃતનસ્યસ્યાસ્ય- વિભ્રંશં વિવૃતોર્ધ્વસ્રોતસ્તયા કુર્યાત્| અનુવાસનં તુ દોષોત્ક્લેશમ્| પ્રસક્તચ્છર્દ્યાદીનાં વાયુર્નિરૂહમૂર્ધ્વં નયેત્| અનુવાસનઞ્ચાર્શસસ્યાવૃતમાર્ગત્વાદનાગચ્છન્બસ્તિઃ પ્રાણાન્ હિંસ્યાત્| સ્નેહઃ પુનરર્શાંસ્યભિષ્યન્દ્યાધ્માનાય સ્યાત્| બદ્ધોદરાદ્યાધ્માનાન્તાનાં ભૃશતરમાધ્માનાન્મૃત્યુઃ| અલસ- કાર્તાદીનાં ચામદોષાત્| અરોચકાર્તાદીનાં યથાસ્વમામ- યવૃદ્ધિઃ| ગર્ભિણ્યાઃ પૂર્વોક્તો દોષઃ||૧૩||
अनास्थाप्यास्त्वतिस्निग्धोत्क्लिष्टदोषक्षतोरस्कातिकृशा निरन्नाः कृतवमनविरेचननस्यप्रसक्तच्छर्दिनिष्ठीविका- कासश्वासहिक्कार्शोबद्धच्छिद्रदकोदराध्मानालसकवि- षूचिकामातीसारारोचकाल्पाग्निगुदशोफकुष्ठमधुमे- हार्ताः| गर्भिणी चाप्रवृत्ताष्टममासा| तत्रातिस्निग्धो- त्क्लिष्टदोषयोर्दोषानुत्क्लेश्योदरं मूर्च्छां श्वयथुं वा निरूहो जनयेत्| क्षतोरस्कस्यातिकृशस्य च क्षोभमापन्नः शरीर- माशु पीडयेत्| अनिरन्नस्य वक्ष्यते| कृतवमनविरेकयोस्तु रिक्तं देहं क्षतं क्षार इव दहेत्| स्नेहबस्तिस्तु सद्योऽ- ग्निमवसाद्य श्लेष्मामयाय स्यात्| कृतनस्यस्यास्य- विभ्रंशं विवृतोर्ध्वस्रोतस्तया कुर्यात्| अनुवासनं तु दोषोत्क्लेशम्| प्रसक्तच्छर्द्यादीनां वायुर्निरूहमूर्ध्वं नयेत्| अनुवासनञ्चार्शसस्यावृतमार्गत्वादनागच्छन्बस्तिः प्राणान् हिंस्यात्| स्नेहः पुनरर्शांस्यभिष्यन्द्याध्मानाय स्यात्| बद्धोदराद्याध्मानान्तानां भृशतरमाध्मानान्मृत्युः| अलस- कार्तादीनां चामदोषात्| अरोचकार्तादीनां यथास्वमाम- यवृद्धिः| गर्भिण्याः पूर्वोक्तो दोषः||१३||
🔊 Audio coming soon
અનાસ્થાપ્યા ઇત્યાદિ સુબોધમ્| અનિરન્નસ્ય યદાસ્થાપનેન ભવતિ તદસ્મિન્નેવાધ્યાયે નિરૂહશ્ચ સમીરશ્ચેત્યાદિના વક્ષ્યતે| કૃતવમનવિરેકયોસ્તદહરેવ સ્નેહબસ્તિરિત્યાદિના ય એવાનાસ્થાપ્યાસ્ત એવાનનુવાસ્યા ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્| કૃતવમનવિરેકયોરનુવાસનેનાપિ યદ્ભવતિ તત્ લાઘવિકત્વાદિસ્મિન્નેવ પ્રસઙ્ગ ઉચ્યતે| કૃતનસ્યસ્યાસ્થાપનમાસ્યવિભ્રંશં કુર્યાત્| ઊર્ધ્વસ્રોતસાં વિવૃતત્વાત્| તસ્યૈવાનુવાસનં દોષોત્ક્લેશં કુર્યાત્| સ્નેહોઽર્શસાનામનુવાસનમ્| ગર્ભિણ્યા આસ્થાપનેન પૂર્વોક્તો વમનોક્તો દોષ આમગર્ભભ્રંશાદિઃ સા ચાપ્રવૃત્તાષ્ટમમાસા યસ્યા ન પ્રવૃત્તોઽષ્ટમો માસઃ| પ્રવૃત્તે ત્વષ્ટમે માસિ બસ્તિર્વિહિત એવ તસ્માદેતેઽનાસ્થાપ્યાઃ|| ૧૩||
Adhikarana anuvAsyAH ananuvAsyAshca (14) · Śloka 14
ય એવાસ્થાપ્યાસ્ત એવાનુવાસ્યાઃ| રૂક્ષાતિદીપ્તાગ્નયઃ કેવલાનિલાર્તાશ્ચ વિશેષેણ| એતે પરમનુવાસનેનાપ્યાય્યન્તે મૂલસેકેન વૃક્ષવત્| ય એવાનાસ્થાપ્યાસ્ત એવાનનુવા- સ્યાઃ| તથા નિરન્નનવજ્વરપાણ્ડુરોગકામલાપ્રમેહપ્રતિ- શ્યાયપ્લીહકફોદરાઢ્યવાતવર્ચોભેદાર્તપીતવિષગરપિત્ત- કફાભિષ્યન્દગુરુકોષ્ઠાતિસ્થૂલશ્લીપદગલગણ્ડાપચી- ક્રિમિણકોષ્ઠઃ| તત્રાતિસ્નિગ્ધાદીનાં યથાસ્વમુક્તાઃ પૃથ- ગ્દોષાઃ||૧૪||
य एवास्थाप्यास्त एवानुवास्याः| रूक्षातिदीप्ताग्नयः केवलानिलार्ताश्च विशेषेण| एते परमनुवासनेनाप्याय्यन्ते मूलसेकेन वृक्षवत्| य एवानास्थाप्यास्त एवाननुवा- स्याः| तथा निरन्ननवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहप्रति- श्यायप्लीहकफोदराढ्यवातवर्चोभेदार्तपीतविषगरपित्त- कफाभिष्यन्दगुरुकोष्ठातिस्थूलश्लीपदगलगण्डापची- क्रिमिणकोष्ठः| तत्रातिस्निग्धादीनां यथास्वमुक्ताः पृथ- ग्दोषाः||१४||
🔊 Audio coming soon
ય એવાસ્થાપ્યા ગુલ્માદયઃ ત એવાનુવાસ્યા અપિ| તથા નિરન્નાદયો નાનુવાસ્યાઃ| નિરન્નપ્લીહાદીનામાસ્થાપનવિધાનાદપવાદ વચનમનુવાસને| અતિસ્નિગ્ધાદીનાં યથાસ્વમિતિ પ્રત્યેકં પૃથગસઙ્કરેણાસ્થાપનપ્રતિષેધપ્રસઙ્ગેઽસ્મિન્નધ્યાય એવોક્તઃ|| ૧૪||
Adhikarana aBuktavata eva nirUho deyaH, BojanaM kRutavata evAnuvAsanaM deyam (15) · Śloka 15
અપિ ચ - અભુક્તે રિક્તકોષ્ઠસ્ય પ્રયુક્તમનુવાસનમ્| સરદૂરગસૂક્ષ્મત્વૈઃ ક્ષિપ્રમૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે| તેન વાયોર્જયો ન સ્યાદ્વાતસ્થાને હ્યતિષ્ઠતા| કાયાગ્નેરાશુ નાશશ્ચ વિશેષાદનિવર્તનાત્| સ્નેહઃ સદ્યોશિતાહારરુદ્ધે ત્વામાશયેઽનિલમ્| પક્વસ્થં હન્તિ પક્વસ્થશ્ચ્યવતે ચાન્નપાકતઃ| નિરૂહશ્ચ સમીરશ્ચ તીક્ષ્ણવેગાવુભાવપિ| તાવન્નમૂર્ચ્છિતૌ તીક્ષ્ણાવધોઽન્નેન સહાગતૌ| ઊર્ધ્વં વા શકૃતા સાર્દ્ધં સંસ્થિતૌ કોષ્ઠ એવ વા| સમલાહારવિષ્ટબ્ધૌ હરેતામાશુ જીવિતમ્| ભુક્તવાનનુવાસ્યોઽસ્માન્ન નિરૂહ્યસ્તુ ભુક્તવાન્||૧૫||
अपि च - अभुक्ते रिक्तकोष्ठस्य प्रयुक्तमनुवासनम्| सरदूरगसूक्ष्मत्वैः क्षिप्रमूर्ध्वं प्रपद्यते| तेन वायोर्जयो न स्याद्वातस्थाने ह्यतिष्ठता| कायाग्नेराशु नाशश्च विशेषादनिवर्तनात्| स्नेहः सद्योशिताहाररुद्धे त्वामाशयेऽनिलम्| पक्वस्थं हन्ति पक्वस्थश्च्यवते चान्नपाकतः| निरूहश्च समीरश्च तीक्ष्णवेगावुभावपि| तावन्नमूर्च्छितौ तीक्ष्णावधोऽन्नेन सहागतौ| ऊर्ध्वं वा शकृता सार्द्धं संस्थितौ कोष्ठ एव वा| समलाहारविष्टब्धौ हरेतामाशु जीवितम्| भुक्तवाननुवास्योऽस्मान्न निरूह्यस्तु भुक्तवान्||१५||
🔊 Audio coming soon
અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| ભુક્તવાનસ્માત્ કારણાદનુવાસ્યઃ| કુત ઇત્યાહ-અભુક્ત ઇત્યાદિ| અભુક્તે નિરન્ને રિક્તકોષ્ઠસ્ય સતઃ પુરુષસ્યાનુવાસનં પ્રયુક્તં સરત્વાત્ દૂરગત્વાત્ સૂક્ષ્મસ્રોતઃ પ્રવેશિત્વાચ્ચ શીઘ્રમેવોર્ધ્વં પૂર્વકાયં પ્રપદ્યતે| તતઃ કિમિત્યાહ-તેનેત્યાદિ| તેનાનુવાસનેનોર્ધ્વં પ્રવૃત્તેન વાતધાગ્નિપક્વાશયે અતિષ્ઠતા વાયોર્જયો ન સ્યાત્| સ્નેહસ્ય ચાનિવર્તનાદપતનાદ્વિશેષેણાગ્નિનાશઃ સ્યાત્| યદા તુ ભુક્તં તદનુવાસનં દેયમેવ| યતઃ સદ્યોશિતેનાહારેણામાશયે રુદ્ધે પક્વાશયસ્થોઽનુવાસનસ્નેહઃ પક્વાશયસ્થમેવાનિલં હન્તિ| અન્નપાકતશ્ચ પક્વાશયસ્થ એવ ચ્યવતે| સ્નેહઃ પતત્યતોઽગ્નિનાશં ન કરોતીતિ ભાવઃ| અસ્માદન્નં ભુક્તવાનનુવાસ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ| નિરૂહ્યઃ પુનરભુક્તવાનેવાન્નમ્| યતો ભુક્તે નિરૂહો જીવિતં હન્તિ| કથમિત્યાહ-નિરૂહશ્ચેત્યાદિ| નિરૂહસ્તાવત્તીક્ષ્ણવેગઃ સમીરો વાયુરપિ તીક્ષ્ણ એવ| તાવુભૌ નિરૂહસમિરૌ તીક્ષ્ણવેગત્વાદન્નેન સહાધો ગુદેનાગતૌ શકૃતા પુરીષેણ વા સાર્ધમૂર્ધ્વં મુખેન વાગતૌ સમલેન સપુરીષેણ વા આહારેણ વિષ્ટબ્ધૌ કોષ્ઠ એવ સ્થિતૌ| સર્વથા સાન્ને કોષ્ઠે નિરૂહસમીરાવાશુ જીવિતં હરેતામ્| અતોઽસ્માન્નનિરૂહ્યસ્ત્વન્નં ભુક્તવાનિતિ સમ્બન્ધઃ|| ૧૫||
Adhikarana pANDurogArtAdInAmanuvAsane doShaH (16) · Śloka 16
પાણ્ડુરોગાર્તાદીનાં દોષાનુત્ક્લેશ્ય સ્નેહબસ્તિરુદરં જનયેત્| પ્રતિશ્યાયાદિમતાં ભૂય એવ દોષં વર્ધયેત્||૧૬||
पाण्डुरोगार्तादीनां दोषानुत्क्लेश्य स्नेहबस्तिरुदरं जनयेत्| प्रतिश्यायादिमतां भूय एव दोषं वर्धयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
ઇત્યનાસ્થાપ્યાનામનુવાસનેન દોષાનુક્ત્વા પૂર્વોક્તાનામનનુવાસ્યાનાં પાણ્ડુરોગાર્તાદીનામિત્યાદિના દોષાન્ કથયતિ| એકેનાદિશબ્દેન પ્રમેહાન્તાનાં ગ્રહણમ્| અન્યેન ક્રિમિણકોષ્ઠાન્તાનામ્||૧૬||
Adhikarana bastenetravidhAnam (17) · Śloka 17
તયોસ્તુ નેત્રં સુવર્ણાદિધાતુમણિશઙ્ખશૃઙ્ગદન્તાસ્થિવેણુન- લખદિરકદરતિનિશતિન્દુકાદિદારુસારમયમૃજ્વકર્કશં ગોપુચ્છાકૃતિગુલિકામુખમૂનવર્ષવાર્ષિકસપ્તદ્વાદશ- ષોડશવર્ષાણાં વિંશતિપ્રભૃતિષુ ચ ક્રમાત્ પઞ્ચષટ્સપ્તા- ષ્ટનવદ્વાદશાઙ્ગુલપ્રમાણમ્| મૂલેઽગ્રે ચાતુરાઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિ- કાપરિણાહમર્ધાઙ્ગુલાત્ પ્રભૃત્યર્ધાઙ્ગુલપ્રવૃદ્ધત્ર્યઙ્ગુલપર્ય- ન્તપ્રવેશમૂલચ્છિદ્રં વનમુદ્ગમુદ્ગમાષકલાયક્લિન્નકલા- યકર્કન્ધુવાહ્યગ્રચ્છિદ્રં મૂલછિદ્રપ્રમાણાઙ્ગુલૈરગ્રે યથા- સ્વં સન્નિવિષ્ટકર્ણિકં કર્ણિકાન્તઃ પ્રતિબદ્ધસૂત્રાન્તર્ગૃહી- તાગ્રપિધાનઘનચૈલવર્તિ| મૂલે દ્વ્યઙુલાન્તરાલે કર્ણિકાદ્વયં કારયેત્| વર્ષાન્તરેષુ ચ વયોબલશરીરાણ્યવેક્ષ્ય નેત્ર- પ્રમાણમુત્કર્ષયેત્||૧૭||
तयोस्तु नेत्रं सुवर्णादिधातुमणिशङ्ख़शृङ्गदन्तास्थिवेणुन- लख़दिरकदरतिनिशतिन्दुकादिदारुसारमयमृज्वकर्कशं गोपुच्छाकृतिगुलिकामुख़मूनवर्षवार्षिकसप्तद्वादश- षोडशवर्षाणां विंशतिप्रभृतिषु च क्रमात् पञ्चषट्सप्ता- ष्टनवद्वादशाङ्गुलप्रमाणम्| मूलेऽग्रे चातुराङ्गुष्ठकनिष्ठि- कापरिणाहमर्धाङ्गुलात् प्रभृत्यर्धाङ्गुलप्रवृद्धत्र्यङ्गुलपर्य- न्तप्रवेशमूलच्छिद्रं वनमुद्गमुद्गमाषकलायक्लिन्नकला- यकर्कन्धुवाह्यग्रच्छिद्रं मूलछिद्रप्रमाणाङ्गुलैरग्रे यथा- स्वं सन्निविष्टकर्णिकं कर्णिकान्तः प्रतिबद्धसूत्रान्तर्गृही- ताग्रपिधानग़नचैलवर्ति| मूले द्व्यङुलान्तराले कर्णिकाद्वयं कारयेत्| वर्षान्तरेषु च वयोबलशरीराण्यवेक्ष्य नेत्र- प्रमाणमुत्कर्षयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
તયોસ્ત્વાસ્થાપનાનુવાસનયોઃ સુવર્ણાદિમયમૃજ્વાદિયુક્તં નેત્રં વૈદ્યઃ કારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અકર્કશં શ્લક્ષ્ણં ગુલિકામુખમતીક્ષ્ણાગ્રત્વાદ્ ગુદં ન ક્ષિણોતિ| અસ્ય ચ નેત્રસ્ય યત્ ગુદે પ્રવિશતિ તદગ્રં યત્ર બસ્તિર્બધ્યતે તન્મૂલમિતિ ક્રમાદ્યથાસઙ્ખ્યેનેત્યર્થઃ| તત્રોનવર્ષસ્ય પઞ્ચાઙ્ગુલપ્રમાણં નેત્રં કારયેત્| આતુરાઙ્ગુલપ્રમાણેન પૂર્ણવર્ષસ્ય ષડઙ્ગુલમ્| સપ્તવર્ષસ્ય સપ્તાઙ્ગુલમ્| દ્વાદશવર્ષસ્યાષ્ટાઙ્ગુલમ્| ષોડશવર્ષસ્ય નવાઙ્ગુલમ્| વિંશતિપ્રભૃતિ ચ યાવજ્જીવં દ્વાદશાઙ્ગુલમિતિ નેત્રસ્યાયામપ્રમાણમ્| મૂલપ્રમાણં તુ આતુરાઙ્ગુષ્સ્ઠસમપરિણાહં સર્વં નેત્રં કારયેત્| અગ્રે ચાતુરકનિષ્ઠિકાપરિણાહં પરિણાહસ્થૌલ્યે પર્યાયવત્તુલ્યે ઉચ્યેતે| અર્ધાઙ્ગુલાદારભ્યાર્ધાઙ્ગુલમર્ધાઙ્ગુલં વર્ધયન્ યાવત્ ત્ર્યઙ્ગુલપરિમણ્ડલં વસ્તુ યસ્ય મૂલચ્છિદ્રે પ્રવિશતિ તત્તથોક્તમ્| તેનોનવર્ષાસ્યાર્ધાઙ્ગુલપરિમણ્ડલપ્રવેશં મૂલચ્છિદ્રં કારયેત્| વાર્ષિકસ્યાઙ્ગુલમ્| સપ્તવર્ષસ્ય સાર્ધાઙ્ગુલમ્| દ્વાદશવર્ષસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલમ્| ષોડશવર્ષસ્ય સાર્ધદ્વ્યઙ્ગુલમ્| વિંશતિવર્ષપ્રભૃતિ ત્ર્યઙ્ગુલમિતિ| તસ્માદ્ દ્વાદશાઙ્ગુલાયામે નેત્રે સ્થૌલ્યેનાઙ્ગુષ્ઠસમે મૂલે દ્વ્યઙ્ગુલપર્યન્તં ત્ર્યઙ્ગુલપરિમણ્ડલપ્રવેશાઙ્ગુલીયકાદિચ્છિદ્રેણ સમીભવતીતિ| એતચ્ચ સર્વમાતુરાઙ્ગુલમાનેન યોજ્યમ્| તસ્ય ચ નેત્રસ્ય ગોપુચ્છાકૃતિત્વા ત્તદગ્રં કનિષ્ઠિકાસ્થૌલ્યમુક્તમ્| તદ્વનમુદ્ગાદિપ્રવેશચ્છિદ્રં કારયેત્| મકુષ્ઠવાચ્યો વનમુદ્ગઃ| ક્લિન્નઃ કલાયઃ ઉચ્છૂનો ભવતિ| પઞ્ચાઙ્ગુ-લાદીનાં ષણ્ણાં નેત્રાણાં વનમુદ્ગાદયઃ ષટ્ યોજનીયાઃ| તચ્ચ નેત્રમગ્રે સન્નિવિષ્ટકર્ણિકં કારયેત્| કિમ્પ્રમાણે અગ્ર ઇત્યાહ-મૂલચ્છિદ્રપ્રમાણાઙ્ગુલે| યથાસ્વમિતિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ| ત્ર્યઙ્ગુલપ્રવેશે નેત્રે ત્રીણ્યઙ્ગુલાનિ વિમુચ્યાગ્રે કર્ણિકાં કારયેદિતિ| કર્ણિકાકૃતિત્વાત્ કર્ણિકામ્| અન્યેષાં યથાસ્વં ભાગૈઃ પ્રમાણામૂહ્યમ્| તત્કર્ણિકાવસક્તસૂત્રાન્તગૃહીતા અગ્રપિધાનાર્થઘનચૈલસમ્બન્ધિની વર્તિર્યસ્ય તત્તથોક્તં કર્ણિકાયા છિદ્રે સૂત્રસ્યાલમ્બનમ્| તસ્ય નેત્રસ્ય મૂલે પરસ્પરં દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરાલં કર્ણિકાદ્વયં કારયેદિતિ નેત્રસ્યાયામપરિણાહચ્છિદ્રૈઃ પ્રમાણમ્| વર્ષાન્તરેષૂક્તવર્ષશેષેષુ વિંશતેરધો યાન્યુક્તનિ વર્ષાન્તરાણિ તાન્યવધીકૃત્ય| તદનુગુણે ચાઙ્ગલમાને અવધીકૃત્ય| તદન્તરાનુવર્તિનો વર્ષાન્ અઙ્ગુલભાગાંશ્ચાકલય્ય વયોબલશરીરાદ્યપેક્ષયા નેત્રપ્રમાણં વર્ધયેત્|| ૧૭||
Adhikarana bastiyantram (18) · Śloka 18
તતોઽજાવિવરાહહરિણગોમહિષાન્યતમજં સ્નેહમુદ્ગવિમૃદિતં વિગતચ્છિદ્રસિરાગ્રન્થિસ્કન્ધં નાતિવર્તુલં મૃદુ દૃઢં કષાયરક્તં સુખસમ્સ્થાપ્યૌષધપ્રમાણં ન્યુબ્જં વિવૃતા- નનં નિવેશ્ય બસ્તિં કર્ણિકયોર્દૃઢેન સૂત્રેણ ઘનં સમં ચ બધ્વા પરિવર્ત્ત્ય પુનશ્ચાન્યદ્બસ્તિમુખબન્ધનાર્થં સૂત્રમુપ ધાયાનુગુપ્તં નિધાપયેત્||૧૮||
ततोऽजाविवराहहरिणगोमहिषान्यतमजं स्नेहमुद्गविमृदितं विगतच्छिद्रसिराग्रन्थिस्कन्धं नातिवर्तुलं मृदु दृढं कषायरक्तं सुख़सम्स्थाप्यौषधप्रमाणं न्युब्जं विवृता- ननं निवेश्य बस्तिं कर्णिकयोर्दृढेन सूत्रेण ग़नं समं च बध्वा परिवर्त्त्य पुनश्चान्यद्बस्तिमुख़बन्धनार्थं सूत्रमुप धायानुगुप्तं निधापयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
તતસ્તસ્મિન્ નેત્રે અજાદ્યુદ્ભવં બસ્તિં યથોક્તગુણં કૃત્વા ન્યુબ્જમધોમુખં પ્રવેશયેત્| તતઃ કર્ણિકયોર્બધ્વા પુનઃ પરિવર્તયેત્| બસ્તિર્યથોર્ધ્વમુખો ભવતિ| સુબોધમન્યત્|| ૧૮||
Adhikarana bastyaBAve svIkAryamanyat (19) · Śloka 19
બસ્ત્યભાવે પ્લવની છાગલાઙ્કપાદમધૂચ્છિષ્ટોપદિગ્ધ- ઘનસૂક્ષ્મતાન્તવાન્યતમં નિવેશયેત્||૧૯||
बस्त्यभावे प्लवनी छागलाङ्कपादमधूच्छिष्टोपदिग्ध- ग़नसूक्ष्मतान्तवान्यतमं निवेशयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
બસ્તેરભાવે પ્લવનીચ્છાગલાદ્યન્યતમં નિવેશયેત્| પ્લવની જલચરો વિહઙ્ગવિશેષઃ| અઙ્કપાદો વિપાટિતમેષકૃત્તિપાદઃ|| ૧૯||
Adhikarana AsthApanamAtrA (20) · Śloka 20
આસ્થાપનમાત્રા તુ પ્રથમે વર્ષે પ્રકુઞ્ચઃ| તતઃ પરં પ્રતિવર્ષં પ્રકુઞ્ચમભિવર્ધયેદાષટ્પ્રસૃતાત્| તતશ્ચોર્ધ્વં પ્રસૃતાભિ વૃદ્ધિઃ| પ્રાપ્તાનતીતાષ્ટાદશસપ્તતેસ્તુ દ્વાદશ પ્રસૃતાઃ| પરં ચાતો દશૈવ| અન્યે પુનર્દ્વાદશપ્રસૃતસ્યાપ્યષ્ટાવિચ્છન્તિ||૨૦||
आस्थापनमात्रा तु प्रथमे वर्षे प्रकुञ्चः| ततः परं प्रतिवर्षं प्रकुञ्चमभिवर्धयेदाषट्प्रसृतात्| ततश्चोर्ध्वं प्रसृताभि वृद्धिः| प्राप्तानतीताष्टादशसप्ततेस्तु द्वादश प्रसृताः| परं चातो दशैव| अन्ये पुनर्द्वादशप्रसृतस्याप्यष्टाविच्छन्ति||२०||
🔊 Audio coming soon
આસ્થાપનામાત્રેત્યાદિના પ્રદેયૌષધમાત્રોચ્યતે| પ્રથમે વર્ષે આસ્થાપનસ્ય પ્રકુઞ્ચઃ પલં માત્રા| તતો દ્વિતીયાદિષુ વર્ષેષુ પ્રકુઞ્ચં પ્રકુઞ્ચમભિવર્ધયેત્| યાવદ્ દ્વાદશે વર્ષે ષટ્ પ્રસૃતાઃ દ્વાદશ પલાનિ ભવન્તિ| તતસ્ત્રયોદશાદિષુ વર્ષેષુ પ્રસૃતં પ્રસૃતં વર્ધયેત્| યાવદષ્ટાદશે વર્ષે દ્વાદશ પ્રસૃતાઃ| અષ્ટાદશપ્રભૃતિસપ્તતિર્યાવદિદમેવાસ્થાપનમાનમ્| યદ્વા દશ પ્રસૃતાઃ સપ્તેતેરુપરિ યાવજ્જીવં દશૈવ પ્રસૃતાઃ| અન્યે પુનરાચાર્યા દ્વાદશપ્રસૃતસ્થાનેઽષ્ટૌ પ્રસૃતાનીચ્છન્તિ|| ૨૦||
Adhikarana mAdhutailikAnuvAsanayormAtrA (21) · Śloka 21
યથાસ્વમાસ્થાપનમાત્રા પાદહીના માધુતૈલિકે પ્રયોજ્યા| અનુવાસને ત્વેવમેવાસ્થાપનસ્ય પાદ ઇતિ||૨૧||
यथास्वमास्थापनमात्रा पादहीना माधुतैलिके प्रयोज्या| अनुवासने त्वेवमेवास्थापनस्य पाद इति||२१||
🔊 Audio coming soon
યથાસ્વમિત્યાદિના માધુતૈલિકમાત્રોચ્યતે| યેષુ વર્ષેષુ યાવત્યાસ્થાપનમાત્રા વિહિતા તેષુ વર્ષેષુ માધુતૈલિકસ્ય તાવત્યેવ ચતુર્ભાગહીના| સ એવ ચતુર્ભાગોઽનુવાસનસ્ય યોજ્યઃ| તેનાષ્ટાદશપ્રભૃતિ સપ્તતિર્યાવત્ માધુતૈલિકસ્ય નવ પ્રસૃતા દેયાઃ| અનુવાસનસ્ય ત્રયઃ પ્રસૃતાઃ| એવં સર્વત્રોહ્યમ્|| ૨૧||
Adhikarana AsthApanIyasya pUrvamanuvAsanantasya kAlashca (22) · Śloka 22
અથાસ્થાપનીયમાતુરં સ્નેહસ્વેદોપપન્નં કૃતવમનવિરેક- માસેવિતપેયાદિસંસર્ગક્રમમુપજાતબલમનુવાસનાર્હં પૂર્વ- મેવાનુવાસયેત્| શીતવસન્તયોર્દિવા અન્યથા રાત્રાવવેક્ષ્ય વા દોષાદીન્| અન્યથા હિ સ્નેહોક્તામયપ્રાદુર્ભવઃ||૨૨||
अथास्थापनीयमातुरं स्नेहस्वेदोपपन्नं कृतवमनविरेक- मासेवितपेयादिसंसर्गक्रममुपजातबलमनुवासनार्हं पूर्व- मेवानुवासयेत्| शीतवसन्तयोर्दिवा अन्यथा रात्राववेक्ष्य वा दोषादीन्| अन्यथा हि स्नेहोक्तामयप्रादुर्भवः||२२||
🔊 Audio coming soon
અથેતિ મઙ્ગલે| ય આતુર આસ્થાપનીયસ્તમાદાવનુવાસયેત્| કિમ્ભૂતમિત્યાહ-સ્નેહેત્યાદિ| અનુવાસનાર્હમિત્યનેનૈતદ્ દર્શયતિ| દોષવ્યાધ્યપેક્ષયા કદાચિદકૃતાનુવાસન એવાસ્થાપ્ય ઇતિ| કસ્મિન્ કાલેઽનુવાસયેદિતિ આહ-શીતે વસન્તે ચ દિવાનુવાસયેત્| અન્યત્ર ગ્રીષ્માદિષુ રાત્રાવિતિ| અથવા દોષદૂષ્યાતુરાદીનવેક્ષ્ય રાત્રૌ દિવા વા| અન્યથા શીતવસન્તયોઃ રાત્રાવનુવાસનેન ગ્રીષ્મશરદોશ્ચ દિવાનુવાસનેન| એષુ કાલેષુ સ્નેહપાને સ્નેહવિધૌ ય આમયા ઉક્તાઃ તેષાં પ્રાદુર્ભાવઃ|| ૨૨||
Adhikarana anuvAsanabastidAnaviShaye dhAnvantarIyamataM Atyayike svamata~jca (23) · Śloka 23
ધન્વન્તરીયાઃ પુનરાહુઃ- ન રાત્રૌ પ્રણયેદ્બસ્તિં સ્નેહોત્ક્લેશો હિ રાત્રિજઃ| સ્નેહવીર્યયુતઃ કુર્યાદાધ્માનં ગૌરવં જ્વરમ્| અહ્નિ સ્થાનસ્થિતે દોષે વહ્નૌ ચાન્નરસાન્વિતે| સ્ફુટસ્રોતોમુખં દેહં સ્નેહો યત્ પરિસર્પતિ| અલ્પપિત્તકફં રૂક્ષં ભૃશં વાતરુજાર્દિતમ્| ભુક્તં જીર્ણાશનં કામં રાત્રાવપ્યનુવાસયેત્| કેવલાનિલનિપીડિતં ત્વશુદ્ધમપ્યનિરૂપિતબલં ચાપ્ય- નુવાસયેદાત્યયિકત્વાદ્વ્યાધેઃ||૨૩||
धन्वन्तरीयाः पुनराहुः- न रात्रौ प्रणयेद्बस्तिं स्नेहोत्क्लेशो हि रात्रिजः| स्नेहवीर्ययुतः कुर्यादाध्मानं गौरवं ज्वरम्| अह्नि स्थानस्थिते दोषे वह्नौ चान्नरसान्विते| स्फुटस्रोतोमुख़ं देहं स्नेहो यत् परिसर्पति| अल्पपित्तकफं रूक्षं भृशं वातरुजार्दितम्| भुक्तं जीर्णाशनं कामं रात्रावप्यनुवासयेत्| केवलानिलनिपीडितं त्वशुद्धमप्यनिरूपितबलं चाप्य- नुवासयेदात्ययिकत्वाद्व्याधेः||२३||
🔊 Audio coming soon
ધન્વન્તરીયાઃ પુનરાચાર્યા એવમાહુઃ| યથા સર્વો બસ્તી રાત્રૌ ન દેયઃ દિવૈવ દેયઃ| અથવા કદાચિદલ્પપિત્તાદીનાં રાત્રાવપિદેયઃ| એતદેવ મતં ન રાત્રાવિત્યાદિ શ્લોકત્રયેણ પઠતિ| કેવલાનિલેત્યાદિના સ્વમતમનુસરતિ| અત્ર હ્યાત્યયિકવ્યાધ્યપેક્ષિતત્વાત્ બસ્તિવિધેઃ કાલનિયમો નાશ્રયિતવ્યઃ|| ૨૩||
Adhikarana anuvAsyasya pUrvA~ggatvena ma~ggalAdi (24) · Śloka 24
તસ્ય વિધિર્વમનાદધિકતરં કૃતમઙ્ગલમનુસુખમભ્ય- ક્તમુષ્ણામ્બુસ્નાતં યુક્તસ્નેહમુચિતાત્ પાદહીનં દ્રવપૂર્વં લઘૂષ્ણં સાનુપાનમશનમશિતવન્તં કૃતચઙ્ક્રમણમુત્સૃષ્ટ- વિણ્મૂત્રમશનાર્દ્રહસ્તમશઙ્કનીયપરિચારકં નિવાતે વેશ્મનિ પ્રતતશયને નાત્યુચ્છ્રિતે સ્વાસ્તૃતે ઈષદુન્નમિતપાદદેશે વામ- પાર્શ્વેન પ્રાક્શિરસં સંવેશયેત્||૨૪||
तस्य विधिर्वमनादधिकतरं कृतमङ्गलमनुसुख़मभ्य- क्तमुष्णाम्बुस्नातं युक्तस्नेहमुचितात् पादहीनं द्रवपूर्वं लग़ूष्णं सानुपानमशनमशितवन्तं कृतचङ्क्रमणमुत्सृष्ट- विण्मूत्रमशनार्द्रहस्तमशङ्कनीयपरिचारकं निवाते वेश्मनि प्रततशयने नात्युच्छ्रिते स्वास्तृते ईषदुन्नमितपाददेशे वाम- पार्श्वेन प्राक्शिरसं संवेशयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
સુબોધમન્યત્| અશનાર્દ્રહસ્તત્વેન તત્કાલભુક્તત્વં લક્ષયતિ||૨૪||
Adhikarana anuvAsyasya snigdhAdyAhArasevane doShAH (25) · Śloka 25
અતિસ્નિગ્ધાશિનો હ્યુભયમાર્ગસંસર્ગાત્ સ્નેહો મદમૂર્ચ્છા- ગ્નિસાદહૃલ્લાસાન્ જનયતિ| રૂક્ષાશિનો વિષ્ટમ્ભં બલવર્ણહાનિં વા| અલ્પમાત્રદ્રવાશિનો વિસૃષ્ટવિણ્મૂત્રસ્ય ચાનાવૃતેન તદાવૃતાદ્ વ્યાપદમ્| ચિરમશિતવતો વિદા- હાભિમુખભક્તસ્ય જ્વરં કુર્યાત્||૨૫||
अतिस्निग्धाशिनो ह्युभयमार्गसंसर्गात् स्नेहो मदमूर्च्छा- ग्निसादहृल्लासान् जनयति| रूक्षाशिनो विष्टम्भं बलवर्णहानिं वा| अल्पमात्रद्रवाशिनो विसृष्टविण्मूत्रस्य चानावृतेन तदावृताद् व्यापदम्| चिरमशितवतो विदा- हाभिमुख़भक्तस्य ज्वरं कुर्यात्||२५||
🔊 Audio coming soon
દ્રવાશિન ઉત્સૃષ્ટવિણ્મૂત્રસ્ય ચાનાવરણાદ્ વ્યાપદં ન કરોતિ||૨૫||
Adhikarana anuvAsyasya vAmapArshvashAyane hetavaH (26) · Śloka 26
યતશ્ચ વામપાર્શ્વાશ્રયાણિ વહ્નિગ્રહણીગુદવલામુખાનિ તાનિ તત્પાર્શ્વશાયિનો નિમ્નાનિ ભવન્તિ| અતસ્તદૌષધમસ્ખ- લિતમાપ્નોતિ પ્રવેશનિર્ગમાવતિ સંવિષ્ટં ચૈનમૃજુસ્થિતદેહં સ્વબાહૂપધાનં પ્રસારિતવામસક્થિમાકુઞ્ચિતેતરં તસ્યૈવ ચોપરિ પ્રસારિતદક્ષિણબાહું કારયેત્||૨૬||
यतश्च वामपार्श्वाश्रयाणि वह्निग्रहणीगुदवलामुख़ानि तानि तत्पार्श्वशायिनो निम्नानि भवन्ति| अतस्तदौषधमस्ख़- लितमाप्नोति प्रवेशनिर्गमावति संविष्टं चैनमृजुस्थितदेहं स्वबाहूपधानं प्रसारितवामसक्थिमाकुञ्चितेतरं तस्यैव चोपरि प्रसारितदक्षिणबाहुं कारयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
વામપાર્શ્વશાયિનસ્તત્પાર્શ્વાશ્રયાણિ ગ્રહણ્યગ્ન્યાદીનિ નિમ્નાન્યવિરોધકાન્યૌષધસ્ય ભવન્તિ| વહ્નિના હ્યમુર્તેનાપ્યનિમ્નેનૌષધસ્ય પ્રતિઘાતઃ ક્રિયત એવ| સ્વ એવ વામો બાહુર્દ્વિગુણીકૃત ઉપધાનં શિરસ ઉપાશ્રયો યસ્ય તં તથોક્તમ્| ઇતરેતિ દક્ષિણસ્ય સ્ક્થ્નઃ પરામર્શઃ|| ૨૬||
Adhikarana anuvAsanabastidAnavidhiH (27) · Śloka 27
પુર્વમેવ તુ વૈદ્યો વર્ત્ત્યા સુપિહિતાગ્રચ્છિદ્રં નેત્રં ભાજન- સ્યોપરિ કૃત્વા દક્ષિણપાદાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીભ્યાં કર્ણિકાયા ઉપરિષ્ટન્નિષ્પીડ્યાવિબન્ધાય શતાહ્વસૈન્ધવચૂર્ણાવચૂર્ણિતં પ્રાગેવ નેત્રસ્પર્શાત્ પૂર્વવદભિમન્ત્રિતં યથાર્હં યથાર્હૌષધા- વિપક્વં સુખોષ્ણં બસ્તૌ સ્નેહમાસિચ્યાવલીકોચ્છ્વાસં નિઃસારિતવાતબુદ્બુદમૌષધાન્તે સૂત્રેણ દ્વિસ્ત્રિર્વા બસ્તિમુખ- માવેષ્ટ્ય દક્ષિણપાણૌ નેત્રમુપનિધાય તિષ્ઠેત્| તતો ઘૃતા- ભ્યક્તે પાણૌ વામહસ્તપ્રદેશિન્યાભ્યક્તપ્રવેશપ્રદેશમપ- નીતવર્ત્યુત્તાનવામહસ્તાઙ્ગુષ્ઠોદરપિહિતાગ્રં મધ્યમાપ્રદેશિ- ન્યુપગૃહીતકર્ણિકમૃજ્વનુપૃષ્ઠવંશમનુસુખમેકમના લાઘ- વેન નિષ્કમ્પમદ્રુતમવિલમ્બિતં નેત્રમાકર્ણિકં પ્રવેશયેત્| આતુરોઽપિ તદનુલોમયન્નવલમ્બેત| તતશ્ચ વૈદ્યો બસ્તિ- મુખં દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિનીભ્યામમુઞ્ચન્નેત્રમચાલયન્ હસ્તદ્વયેનોત્તાનેનૈકગ્રહણેનૈવાનિલાધિષ્ઠાનભૂતં કિઞ્ચિદવ- શેષયન્ શનૈઃ શનૈરવેગમનુપીડયેત્| અન્યથા હિ વ્યાપદો ભવન્તિ| તાઃ સસાધનાઃ સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે||૨૭||
पुर्वमेव तु वैद्यो वर्त्त्या सुपिहिताग्रच्छिद्रं नेत्रं भाजन- स्योपरि कृत्वा दक्षिणपादाङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां कर्णिकाया उपरिष्टन्निष्पीड्याविबन्धाय शताह्वसैन्धवचूर्णावचूर्णितं प्रागेव नेत्रस्पर्शात् पूर्ववदभिमन्त्रितं यथार्हं यथार्हौषधा- विपक्वं सुख़ोष्णं बस्तौ स्नेहमासिच्यावलीकोच्छ्वासं निःसारितवातबुद्बुदमौषधान्ते सूत्रेण द्विस्त्रिर्वा बस्तिमुख़- मावेष्ट्य दक्षिणपाणौ नेत्रमुपनिधाय तिष्ठेत्| ततो ग़ृता- भ्यक्ते पाणौ वामहस्तप्रदेशिन्याभ्यक्तप्रवेशप्रदेशमप- नीतवर्त्युत्तानवामहस्ताङ्गुष्ठोदरपिहिताग्रं मध्यमाप्रदेशि- न्युपगृहीतकर्णिकमृज्वनुपृष्ठवंशमनुसुख़मेकमना लाग़- वेन निष्कम्पमद्रुतमविलम्बितं नेत्रमाकर्णिकं प्रवेशयेत्| आतुरोऽपि तदनुलोमयन्नवलम्बेत| ततश्च वैद्यो बस्ति- मुख़ं दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्याममुञ्चन्नेत्रमचालयन् हस्तद्वयेनोत्तानेनैकग्रहणेनैवानिलाधिष्ठानभूतं किञ्चिदव- शेषयन् शनैः शनैरवेगमनुपीडयेत्| अन्यथा हि व्यापदो भवन्ति| ताः ससाधनाः सिद्धिषु वक्ष्यन्ते||२७||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વમેવેત્યાદિ સુબોધમ્| પૃષ્ઠવંશમનુ પૃષ્ઠવંશાનુપૂર્વ્યા નેત્રં પ્રણયેત્| આતુરોઽપિ તન્નેત્રમનુલોમયન્ તસ્ય પ્રવેશાનુકૂલ્યં ભજન્નવલમ્બેત આસીત્| એકગ્રહણેનૈકમેકવારં ગૃહીતં યથોક્તવિધિ-વિપર્યયેણ યે વ્યાધયો ભવન્તિ તે સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે|| ૨૭||
Adhikarana bastipIDanakAlaviShaye anyamatam (28) · Śloka 28
અન્યે તુ ત્રિંશન્માત્રાઃ પીડનકાલમાહુઃ||૨૮||
अन्ये तु त्रिंशन्मात्राः पीडनकालमाहुः||२८||
🔊 Audio coming soon
અન્યે પુનરાચાર્યાસ્ત્રિંશન્માત્રા બસ્તેઃ પીડનકાલમાહુઃ| માત્રા ચ યાવત્ પચતીત્યાદિવક્ષ્યમાણલક્ષણા|| ૨૮||
Adhikarana bastidAnasamaye AtureNa parihAryANi (29) · Śloka 29
ન ચ બસ્તૌ દીયમાને ક્ષવકાસહાસજૃમ્ભાસ્પન્દનાન્યા- ચરેત્||૨૯||
न च बस्तौ दीयमाने क्षवकासहासजृम्भास्पन्दनान्या- चरेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
સુબોધમ્|| ૨૯||
Adhikarana Aturasya viNmUtrAnilavege vidhAnam (30) · Śloka 1
વિણ્મૂત્રાનિલવેગે તુ નેત્રમાકૃષ્ય વેગાન્તે શેષં પ્રણયેત્||૧||
विण्मूत्रानिलवेगे तु नेत्रमाकृष्य वेगान्ते शेषं प्रणयेत्||१||
🔊 Audio coming soon
યદા તુ બસ્તૌ દીયમાને વિણંઉત્રાનિલાનામાગમો મધ્યે ભવતિ તદા તમુત્સૃજ્ય તત્કાલં પુનઃ શેષં દેયમ્|| ૩૦||
Adhikarana bastidAnAnantarIyo vidhiH (31) · Śloka 31
અન્તે ચોત્તાનસ્ય સ્ફિજૌ પાણિતલેન ત્રિચતુરો વારાંસ્તા- ડયેત્| તથા તત્પાર્ષ્ણિભ્યામ્| પાદતશ્ચ શય્યાં ત્રિરુત્ક્ષિપેત્| સોપધાનસ્ય ચ પ્રસારિતસર્વાઙ્ગસ્ય પાર્ષ્ણિકે મુષ્ટિના હન્યાત્| તથા પાર્ષ્ણ્યઙ્ગુલિપાદતલપિણ્ડિકાઃ| સરુજં ચાઙ્ગં સ્નેહેન પ્રતિલોમં વાક્શતમાત્રં શનૈર્વિમૃદ્નીયાત્| એવમાશુ સ્નેહો ન નિવર્તતે| સમનુગચ્છતિ ચાસમન્તા- ત્સિરાઃ| તતઃ પરં તુ સ્નેહોક્તમાચારમનુવર્તતે||૩૧||
अन्ते चोत्तानस्य स्फिजौ पाणितलेन त्रिचतुरो वारांस्ता- डयेत्| तथा तत्पार्ष्णिभ्याम्| पादतश्च शय्यां त्रिरुत्क्षिपेत्| सोपधानस्य च प्रसारितसर्वाङ्गस्य पार्ष्णिके मुष्टिना हन्यात्| तथा पार्ष्ण्यङ्गुलिपादतलपिण्डिकाः| सरुजं चाङ्गं स्नेहेन प्रतिलोमं वाक्शतमात्रं शनैर्विमृद्नीयात्| एवमाशु स्नेहो न निवर्तते| समनुगच्छति चासमन्ता- त्सिराः| ततः परं तु स्नेहोक्तमाचारमनुवर्तते||३१||
🔊 Audio coming soon
સરુજમઙ્ગં સ્નેહેન વિમૃદ્નીયાદિતિ સમ્બન્ધઃ| ન નિવર્તેતે ન પ્રત્યાગચ્છતિ ગુદમ્|| ૩૧||
Adhikarana anuvAsitasya BojananiyamAdi (32) · Śloka 32
દીપ્તાગ્નિઞ્ચ સાયં લઘ્વન્નં ભોજયેત્| નૈવ ચાનાગત- સ્નેહમપિ દ્વિતીયેઽહનિ| ન ચ તમનુવાસયેત્||૩૨||
दीप्ताग्निञ्च सायं लग़्वन्नं भोजयेत्| नैव चानागत- स्नेहमपि द्वितीयेऽहनि| न च तमनुवासयेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
દીપ્તાગ્નિં સાયં ભોજયેત્| અદીપ્તાગ્નિં દ્વિતીયેઽહનિ અનાગતસ્નેહમાસ્નેહપરિણામાન્ન ભોજયેત્| તં ચાનાગતસ્નેહં દ્વિતીયેઽહનિ નાનુવાસયેત્|| ૩૨||
Adhikarana anuvAsanauShadhapratyAgamanakAlAvidhiH anivRuttau pratIkArAdi (7) · Śloka 7
આગમનકાલસ્તુ પરો યામત્રયમ્| તતઃ પરમનાગચ્છન્ત- મહોરાત્રમુપેક્ષેત| તદાપ્યનિવર્તમાને ફલવર્તીભિર્લવણા- રનાલપ્રાયૈર્વા તીક્ષ્ણબસ્તિભિઃ શોધયેત્| સ્નેહવ્યાપ- ત્સિદ્ધિં ચાવેક્ષેત| અતિરૌક્ષ્યાદનાગચ્છન્ન ચેજ્જાડ્યા- દ્યુપદ્રવાય સ્યાત્, તથાપ્યુપેક્ષ્યઃ| શીઘ્રનિવૃત્તે તુ વિના મલેન કેવલે સ્નેહે સ્નેહમન્યંપુનર્યોજયેત્| ન હ્યસાવતિષ્ઠન્ કાર્યકરો ભવતિ||૭||
आगमनकालस्तु परो यामत्रयम्| ततः परमनागच्छन्त- महोरात्रमुपेक्षेत| तदाप्यनिवर्तमाने फलवर्तीभिर्लवणा- रनालप्रायैर्वा तीक्ष्णबस्तिभिः शोधयेत्| स्नेहव्याप- त्सिद्धिं चावेक्षेत| अतिरौक्ष्यादनागच्छन्न चेज्जाड्या- द्युपद्रवाय स्यात्, तथाप्युपेक्ष्यः| शीग़्रनिवृत्ते तु विना मलेन केवले स्नेहे स्नेहमन्यंपुनर्योजयेत्| न ह्यसावतिष्ठन् कार्यकरो भवति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsitasya paradine kvAthauShadhAdi (33) · Śloka 33
સુખોષિતં ચૈનં તથાકૃતવમનવિરેચનાસ્થાપનાન્યતમં પ્રાતઃ શુણ્ઠીધાન્યક્વાથમિતરચ્ચોષ્ણોદકં વા સ્નેહશેષજરણાય વાતકફોપશાન્તયે ચ પાયયેત્||૩૩||
सुख़ोषितं चैनं तथाकृतवमनविरेचनास्थापनान्यतमं प्रातः शुण्ठीधान्यक्वाथमितरच्चोष्णोदकं वा स्नेहशेषजरणाय वातकफोपशान्तये च पाययेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
તદાપ્યનિવર્ત્તમાનં ફલવર્ત્ત્યાદિભિઃ શોધયેત્|| ૩૩||
Adhikarana punaranuvAsanam (34) · Śloka 34
તતોઽન્નકાલે યથોક્તમન્નમશ્નીયાત્| ન ચાનુવાસિતં પેયાં પાયયેત્| સા હિ સસ્નેહકોષ્ઠમભિષ્યન્દયતિ| પુનશ્ચ તૃતીયેઽહન્યનુવાસયેત્ પઞ્ચમે વા| યથા વા સ્નેહપક્તિઃ સ્યાત્| અતશ્ચ દીપ્તાગ્નિરૂક્ષવાતોબણવ્યાયામનિત્યાન્ પ્રત્યહમ્| એવમમુના ક્રમેણ દોષાદ્યનુસારતિસ્ત્રિચતુરૈઃ સ્નેહબસ્તિભિરુપસ્નિગ્ધં શોધનેનાસ્થાપનેન સ્રોતોવિશુ- દ્ધ્યર્થમાસ્થાપયેત્| વાતાધિક્યાદસ્નિગ્ધન્તુ સ્નેહનેન||૩૪||
ततोऽन्नकाले यथोक्तमन्नमश्नीयात्| न चानुवासितं पेयां पाययेत्| सा हि सस्नेहकोष्ठमभिष्यन्दयति| पुनश्च तृतीयेऽहन्यनुवासयेत् पञ्चमे वा| यथा वा स्नेहपक्तिः स्यात्| अतश्च दीप्ताग्निरूक्षवातोबणव्यायामनित्यान् प्रत्यहम्| एवममुना क्रमेण दोषाद्यनुसारतिस्त्रिचतुरैः स्नेहबस्तिभिरुपस्निग्धं शोधनेनास्थापनेन स्रोतोविशु- द्ध्यर्थमास्थापयेत्| वाताधिक्यादस्निग्धन्तु स्नेहनेन||३४||
🔊 Audio coming soon
તતોઽન્નકાલ ઇત્યાદિ સ્નેહપક્તિઃ સ્યાદિત્યેવમન્તં સુબોધમ્| અતશ્ચેતિ યતઃ સ્નેહપાકપરતન્ત્રમનુવાસનવિધાનમ્| અતો દીપ્તાગ્નિત્વાદિયુક્તં પ્રત્યહમનુવાસયેત્| એવમિત્યાદિ સુબોધમ્|| ૩૪||
Adhikarana anuvAsitasyAsthApanAtprAkkRutyam (35) · Śloka 35
અથૈનં તૃતીયે પઞ્ચમે વાહનિ કિઞ્ચિદાવૃત્તે મધ્યાહ્ને કૃત- મઙ્ગલસ્વસ્ત્યયનમભ્યક્તદેહં સ્વેદિતમુત્સૃષ્ટમલમનાશિતં નાતિક્ષુધિતમવેક્ષ્યાતુરમાર્યાવલોકિતં નાથમાર્યતારામા- ત્મભુવં ધાતારમશ્વિનાવિન્દ્રમાત્રેયં સપ્તર્ષીન્ કાશિરાજં વિદેહપતિપ્રભૃતીનગ્નિવેશાદીંશ્ચ તન્ત્રકારાન્ દીપગન્ધ- ફલબલિધૂર્પૈર્યજ્ઞ ઇવ પ્રકલ્પિતભાગાન્ કૃત્વૌષધીર્વૃદ્ધ- વૈદ્યદ્વિજાતીંશ્ચ સમ્પૂજ્ય તદ્વિદ્યસહિતો દોષૌષધાદિબલેન યથાર્હમુપકલ્પયેદ્બસ્તિમ્||૩૫||
अथैनं तृतीये पञ्चमे वाहनि किञ्चिदावृत्ते मध्याह्ने कृत- मङ्गलस्वस्त्ययनमभ्यक्तदेहं स्वेदितमुत्सृष्टमलमनाशितं नातिक्षुधितमवेक्ष्यातुरमार्यावलोकितं नाथमार्यतारामा- त्मभुवं धातारमश्विनाविन्द्रमात्रेयं सप्तर्षीन् काशिराजं विदेहपतिप्रभृतीनग्निवेशादींश्च तन्त्रकारान् दीपगन्ध- फलबलिधूर्पैर्यज्ञ इव प्रकल्पितभागान् कृत्वौषधीर्वृद्ध- वैद्यद्विजातींश्च सम्पूज्य तद्विद्यसहितो दोषौषधादिबलेन यथार्हमुपकल्पयेद्बस्तिम्||३५||
🔊 Audio coming soon
અથાનુવાસનેન સ્નિગ્ધં સન્તં તૃતીયે પઞ્ચમે વાઽહન્યાસ્થાપયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સુબોધમન્યત્|| ૩૫||
Adhikarana AsthApanauShadhakalpanA (36) · Śloka 36
તત્ર વિંશતિમાત્રાણિ પલાન્યૌષધાનાં મદનફલાષ્ટકં ચ ક્વાથકલ્પેન વિપચેત્| ક્વાથાચ્ચતુર્થાશં સ્નેહમનિલે ષષ્ઠાંશં પિત્તે સ્વસ્થવૃત્તે ચાષ્ટમાંશં તુ કફે| સર્વસ્ય ચાષ્ટમાંશં કલ્કસ્ય સ્યાદ્યાવતા નાત્યચ્છસાન્દ્રતા ભવેત્| ગુડસ્ય પત્નં યુક્ત્યા મધુસૈન્ધવે યથાયોગ્યં ચ શેષાણિ કલ્પયેત્||૩૬||
तत्र विंशतिमात्राणि पलान्यौषधानां मदनफलाष्टकं च क्वाथकल्पेन विपचेत्| क्वाथाच्चतुर्थाशं स्नेहमनिले षष्ठांशं पित्ते स्वस्थवृत्ते चाष्टमांशं तु कफे| सर्वस्य चाष्टमांशं कल्कस्य स्याद्यावता नात्यच्छसान्द्रता भवेत्| गुडस्य पत्नं युक्त्या मधुसैन्धवे यथायोग्यं च शेषाणि कल्पयेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
તત્રૌષધપલાનિ વિંશતિમાત્રાણિ પાનીયપલશતાનિ ત્રીણિ ષટ્ત્રિંશદધિકાનિ પ્રક્ષિપ્ય મદનફલાષ્ટકં ચ ગણનયા ક્વાથયેત્| ક્વથિતશિષ્ટાનિ ચતુરશીતિપલાન્યવતારયેદ્ ઇતિ ક્વાથકલ્પઃ| યદા હ્યનિલેઽધિકે બસ્તિઃ પ્રકલ્પ્યતે તદા ક્વાથાચ્ચતુર્ભાગં એકવિંશતિપલાનિ તત્ર ક્વાથે સ્નેહસ્ય ક્ષિપેત્| યદા પિત્તેઽધિકે સ્વસ્થવૃત્તે વા બસ્તિઃ તદા ચતુર્દશપલાનિ ક્વાથાત્ ષષ્ઠાંશં સ્નેહસ્ય ક્વાથે ક્ષિપેત્| યદા કફેઽધિકે બસ્તિસ્તદા ક્વાથાદષ્ટમાંશં સાર્ધાનિ દશપલાનિ સ્નેહસ્ય ક્વાથે ક્ષિપેત્| સર્વત્ર વાતે પિત્તે શ્લેષ્મણિ સ્વસ્થવૃત્તે ચ ક્વાથાદષ્ટમાંશમર્ધૈકાદશાનિ પલાનિ કલ્કસ્ય ક્વાથે ક્ષિપેત્| અથવા યાવત્પ્રમાણેન કલ્કેન બસ્તેરચ્છાતા સાન્દ્રતા ચ ન ભવતિ તાવન્તં કલ્કં ક્ષિપેત્| ક્વાથો ગુડસ્ય ચ પલં ક્ષિપેત્| મધુ માક્ષિકં સૈન્ધવં ચ યુક્ત્યા દોષાડ્યપેક્ષયા| યથાયોગં દોષાદ્યપેક્ષયૈવ શેષાણિ મૂત્રમદ્યારનાલાદીનિ ક્વાથે ક્ષિપેદિતિ| વિંશતિમાત્રાણીતિ માત્રાગ્રહણમૌષધાનં માત્રાયા અનિયમપ્રદર્શનાર્થમ્| કેવલં ક્વાથકલ્પવિહિતાત્ ક્વાથચ્ચતુર્થાદિભાગેષુ સ્નેહસ્ય નિયમસ્તતઃ|| ૩૬||
Adhikarana AsthApanauShadhasya saMskAraH praNayana~jca (37) · Śloka 37
સર્વાણિ ચૈકધ્યમુષ્ણોદકકુમ્ભબાષ્પાભિતપ્તાનિ ખજ- મથિતાનિ બસ્તૌ પ્રક્ષિપ્યાનુવાસનવન્નિરૂહં પ્રણયેત્| નાત્યુ- ષ્ણશીતં નાતિમૃદુતીક્ષ્ણં નાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષં નાતિતનુસાન્દ્રં ન હીનાતિમાત્રં નલવણતિલવણં નાત્યમ્લઞ્ચ| તત્ર બાષ્પ- માત્રાનુતાપાદૌષધસ્ય વિદાહો ન ભવતિ| ખજપ્રમથનાત્તુ ક્વાથસ્નેહાદયઃ સમ્યક્ સમ્પ્રયુક્તાઃ સમ્યગેવ યોગમાર- ભન્તે| અન્યથા પુનઃ ક્વાથાદીનામુલ્બણોઽન્યતમોઽન્ય- તમં યથાસ્વં દોષમીરયેત્| અત્યુષ્ણાદીનાન્તુ પૃથગ્વ્યાપદઃ સાધનાનિ ચ સિદ્ધિષૂત્તરકાલમુપદેક્ષ્યન્તે||૩૭||
सर्वाणि चैकध्यमुष्णोदककुम्भबाष्पाभितप्तानि ख़ज- मथितानि बस्तौ प्रक्षिप्यानुवासनवन्निरूहं प्रणयेत्| नात्यु- ष्णशीतं नातिमृदुतीक्ष्णं नातिस्निग्धरूक्षं नातितनुसान्द्रं न हीनातिमात्रं नलवणतिलवणं नात्यम्लञ्च| तत्र बाष्प- मात्रानुतापादौषधस्य विदाहो न भवति| ख़जप्रमथनात्तु क्वाथस्नेहादयः सम्यक् सम्प्रयुक्ताः सम्यगेव योगमार- भन्ते| अन्यथा पुनः क्वाथादीनामुल्बणोऽन्यतमोऽन्य- तमं यथास्वं दोषमीरयेत्| अत्युष्णादीनान्तु पृथग्व्यापदः साधनानि च सिद्धिषूत्तरकालमुपदेक्ष्यन्ते||३७||
🔊 Audio coming soon
સવમૈકધ્યં યોજયેત્ કુમ્ભીતપ્તા પ્રદેયૌષધમાત્રા બસ્તૌ પ્રક્ષેપ્યા| સુબોધમન્યત્|| ૩૭||
Adhikarana vaikalyAdiBirjAyamAnAH doShAH (6) · Śloka 6
અપિ ચ- તિર્યક્પ્રણીતે હિ ન યાતિ ધારા ગુદે વ્રણઃ સ્યાચ્ચલિતે ચ નેત્રે| દત્તઃ શનૈર્નાશયમેતિ બસ્તિઃ કણ્ઠં પ્રધાવેદતિપીડિતસ્તુ| સ્તમ્ભં વિધત્તેઽતિમૃદુર્હિમશ્ચ તપ્તામ્લતીક્ષ્ણો ભ્રમદાહમોહાન્| સ્નિગ્ધોઽતિજાડ્યં પવનન્તુ રૂક્ષ- સ્તન્વલ્પમાત્રા લવણસ્ત્વયોગમ્| કરોતિ માત્રાભ્યધિકોઽતિયોગં ક્ષોભં તુ સાન્દ્રઃ સુચિરેણ ચૈતિ| દાહાતિસારૌ લવણોઽતિ કુર્યાત્ તસ્માત્સુયુક્તં સમમેવ દદ્યાત્||૬||
अपि च- तिर्यक्प्रणीते हि न याति धारा गुदे व्रणः स्याच्चलिते च नेत्रे| दत्तः शनैर्नाशयमेति बस्तिः कण्ठं प्रधावेदतिपीडितस्तु| स्तम्भं विधत्तेऽतिमृदुर्हिमश्च तप्ताम्लतीक्ष्णो भ्रमदाहमोहान्| स्निग्धोऽतिजाड्यं पवनन्तु रूक्ष- स्तन्वल्पमात्रा लवणस्त्वयोगम्| करोति मात्राभ्यधिकोऽतियोगं क्षोभं तु सान्द्रः सुचिरेण चैति| दाहातिसारौ लवणोऽति कुर्यात् तस्मात्सुयुक्तं सममेव दद्यात्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsthApanadravyamAtrAviShaye anyamatam (38) · Śloka 38
અન્યે પુનરાહુઃ- માત્રાં ત્રિપલિકાં કુર્યાત્ સ્નેહમાક્ષિકયોઃ પૃથક્| કર્ષાર્ધં માણિમન્થસ્ય સ્વસ્થે કલ્કપલદ્વયમ્| સર્વદ્રવાણાં શેષાણાં પલાનિ દશ કલ્પયેત્||૩૮||
अन्ये पुनराहुः- मात्रां त्रिपलिकां कुर्यात् स्नेहमाक्षिकयोः पृथक्| कर्षार्धं माणिमन्थस्य स्वस्थे कल्कपलद्वयम्| सर्वद्रवाणां शेषाणां पलानि दश कल्पयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
અન્યે પુનરાચાર્યા બસ્તેર્યોજનમાત્રામન્યથૈવાહુઃ| કથમિત્યાહ-માત્રામિત્યાદિ| સ્નેહપલાનિ ત્રીણિ માક્ષિકપલાનિ માણિમન્થસ્ય સૈન્ધવસ્યાર્ધકર્ષઃ| કલ્કસ્ય પલદ્વયં શેષાણાં ક્વાથાદીનાં ત્રયાણાં દશ પલાનિ| એવમેતે હ્યષ્ટાદશૈવ પલાનિ બસ્તેર્માનમિચ્છન્તિ| એતેષામેવ ચ મતમસ્મિન્નેવાધ્યાયે નવપ્રસૃતાનાહુરિત્યુક્તમ્|| ૩૮||
Adhikarana nirUhadravyANAM saMyojanavidhiH (39) · Śloka 39
માક્ષિકં લવણં સ્નેહં કલ્કં ક્વાથમિતિ ક્રમાત્| આવપેત નિરૂહાણામેષ સંયોજને વિધિઃ||૩૯||
माक्षिकं लवणं स्नेहं कल्कं क्वाथमिति क्रमात्| आवपेत निरूहाणामेष संयोजने विधिः||३९||
🔊 Audio coming soon
માક્ષીકાદીનામાવપને ક્રમોઽયં વિધેયઃ|| ૩૯||
Adhikarana nirUhadAnottaraM rogiNaH kRutyam (40) · Śloka 40
દત્તમાત્રે તૂત્તાનઃ સોપધાનો નિરૂહવીર્યેણ દેહવ્યાપ્તયે તન્મનાસ્થિષ્ઠેત્| ઉદીર્ણવેગશ્ચોત્કુટિકો વિસૃજેત્||૪૦||
दत्तमात्रे तूत्तानः सोपधानो निरूहवीर्येण देहव्याप्तये तन्मनास्थिष्ठेत्| उदीर्णवेगश्चोत्कुटिको विसृजेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
દત્તમાત્ર ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્|| ૪૦||
Adhikarana nirUhapratyAgamanakAlaH anAgame pratIkArashca (5) · Śloka 5
આગમનકાલસ્તુ પરો મુહૂર્તઃ| તદા હ્યનાગચ્છન્નાશુ મૃત્યવે સ્યાત્| અતસ્તત્રાનુલોમિકં સ્નેહક્ષારમૂત્રામ્લસ્નિગ્ધતી- ક્ષ્ણોષ્ણમન્યં પ્રયોજયેત્| ફલવર્તિસ્વેદભયોત્ત્રાસાદીંશ્ચ| બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં ચાવેક્ષેત||૫||
आगमनकालस्तु परो मुहूर्तः| तदा ह्यनागच्छन्नाशु मृत्यवे स्यात्| अतस्तत्रानुलोमिकं स्नेहक्षारमूत्राम्लस्निग्धती- क्ष्णोष्णमन्यं प्रयोजयेत्| फलवर्तिस्वेदभयोत्त्रासादींश्च| बस्तिव्यापत्सिद्धिं चावेक्षेत||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana punarnirUhAH (41) · Śloka 41
સ્વયં નિવૃત્તે તુ પૂર્વવદ્ દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં ચ દદ્યાદ્યા- વદ્વા સુનિરૂઢઃ સ્યાત્||૪૧||
स्वयं निवृत्ते तु पूर्ववद् द्वितीयं तृतीयं चतुर्थं च दद्याद्या- वद्वा सुनिरूढः स्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
સ્વયંગ્રહણં યત્રાપ્રવર્ત્તમાનં યત્નેનાનીતં તત્ર તદહઃ પુનઃ પ્રયોગપ્રતિષેધાર્થમ્| પ્રથમે બસ્તાવાગતે દ્વિતીયો દેયઃ| દ્વિતીયે તૃતીયઃ| તૃતીયે આગતે ચતુર્થઃ| યાવદ્વા સમ્યઙ્નિરૂઢલક્ષણાનિ વક્ષ્યમાણાન્યુત્પન્નાનિ| તેન કદાચિદેકઃ| કદાચિદ્ બહવોઽપિ|| ૪૧||
Adhikarana prathamadvitIyatRutIyanirUDhAnAM krameNa vAtAdinirharatvam (42) · Śloka 42
તત્રાદ્યોઽનિલં સ્વમાર્ગાદપકર્ષતિ| દ્વિતીયઃ પિત્તમ્| તૃતીયઃ શ્લેષ્માણમિતિ||૪૨||
तत्राद्योऽनिलं स्वमार्गादपकर्षति| द्वितीयः पित्तम्| तृतीयः श्लेष्माणमिति||४२||
🔊 Audio coming soon
તત્ર બસ્તિષુ મધ્યે ય આદ્યો બસ્તિઃ સ વાતમેવ સુતરામપકર્ષતિ તસ્યાપકૃષ્ટત્વાત્| દ્વિતીયઃ પિત્તજયાય કલ્પતે| તતોઽવશિષ્ટં શ્લેષ્માણં તૃતીયો નાશયતિ| યત્ર ચ દોષા એવં નાપકૃષ્ટાઃ સંયોગાદિવશાત્ તત્ર ચતુર્થાદીનાં વિષયઃ|| ૪૨||
Adhikarana nirUhahInayogAdilakShaNAni (43) · Śloka 43
તસ્ય હીનસમ્યગતિયોગાસ્તુ વિરિક્તવત્||૪૩||
तस्य हीनसम्यगतियोगास्तु विरिक्तवत्||४३||
🔊 Audio coming soon
તસ્ય ચાસ્થાપનસ્ય હીનસમ્યગ્યોગાદિલક્ષણં વિરિક્તવજ્જ્ઞેયમ્| વિરેચને તુ કુક્ષ્યશુદ્ધીત્યાદ્યુક્તમ્|| ૪૩||
Adhikarana samya~gnirUDhasyopacAraH (44) · Śloka 44
સમ્યઙ્નિરૂઢન્તુ કોષ્ણસલિલાવસિક્તં તનુના જાઙ્ગ- લરસેન ભોજયેત્| સ્નાતાશિતસ્યાસ્ય ચલા દોષશેષાઃ સ્વસ્થાનમાશ્રયન્તે||૪૪||
सम्यङ्निरूढन्तु कोष्णसलिलावसिक्तं तनुना जाङ्ग- लरसेन भोजयेत्| स्नाताशितस्यास्य चला दोषशेषाः स्वस्थानमाश्रयन्ते||४४||
🔊 Audio coming soon
ચલાનાં દોષાણાં શેષાઃ સ્નાત્વા ભુક્તવતઃ સ્વસ્થાનમાયાન્તિ|
Adhikarana AsthApanAntaraM punaranuvAsanaM tasya vidhishca (45) · Śloka 45
તતઃ પુનર્વાતાર્તમાતુરં બૃંહણીયમન્યં વા તદ્વિધમશિતા- નન્તરં સાયં વા પુનરલ્પલઘ્વશિતં યથાસ્વમ-નિલાદિષુ દશમૂલાદિસિદ્ધેન તૈલેન અનુવાસયેત્| તસ્ય હીનસમ્ય- ગતિયોગાસ્તુ સ્નેહપીતવત્| વિશેષસ્તુ સમ્યગનુવાસિતે કિઞ્ચિત્કાલં સ્થિત્વા સ્નેહઃ સપુરીષોઽનિલાનુગતઃ પ્રવ- ર્તત એવ||૪૫||
ततः पुनर्वातार्तमातुरं बृंहणीयमन्यं वा तद्विधमशिता- नन्तरं सायं वा पुनरल्पलग़्वशितं यथास्वम-निलादिषु दशमूलादिसिद्धेन तैलेन अनुवासयेत्| तस्य हीनसम्य- गतियोगास्तु स्नेहपीतवत्| विशेषस्तु सम्यगनुवासिते किञ्चित्कालं स्थित्वा स्नेहः सपुरीषोऽनिलानुगतः प्रव- र्तत एव||४५||
🔊 Audio coming soon
તતો વાતાર્તામાતુરં દ્વિવિધોપક્રમોક્તપ્રકારેણ બૃંહણીયં સન્તમન્યં વા તત્પ્રકારમાસ્થાપિતં પુનરનુવાસયેત્| કેનાનૂવાસયેદિત્યાહ-વાતાદિષુ દશમૂલાદિસિદ્ધેન તૈલેન| આદિગ્રહણેન પિત્તે ન્યગ્રોધાદિપદ્મકાદીનાં કફે વત્સકાદીનાં ચ પરિગ્રહઃ| તસ્ય ચાનુવાસનસ્ય સમ્યગ્યોગાદયઃ સ્નેહપીતવદ્વિજ્ઞેયાઃ| સ્નેહસમ્યગ્યોગાદનુવાસનસમ્યગ્યોગે ઇયાન્ વિશેષઃ| યઃ સ્નેહઃ કિઞ્ચિત્કાલં સ્થિત્વા પુરીષેણાનિલેન ચાનુગતઃ પ્રવર્તતે બહિઃ|| ૪૫||
Adhikarana doShaBedAnusAraM tattadAvRutti- pUrtAvAsthApanavidhishca (46) · Śloka 46
ભવતિ ચાત્ર- એવં કફે સ્નેહબસ્તિમેકં ત્રીન્ વા પ્રયોજયેત્| પઞ્ચ વા સપ્ત વા પિત્તે નવૈકાદશ વાઽનિલે| પુનસ્તતોઽપ્યયુગ્માંસ્તુ પુનરાસ્થાપનાં તતઃ||૪૬||
भवति चात्र- एवं कफे स्नेहबस्तिमेकं त्रीन् वा प्रयोजयेत्| पञ्च वा सप्त वा पित्ते नवैकादश वाऽनिले| पुनस्ततोऽप्ययुग्मांस्तु पुनरास्थापनां ततः||४६||
🔊 Audio coming soon
ભવતિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ| એવમિત્યાદિ સુબોધમ્| એકેન ત્રિભિર્વા સ્નેહબસ્તિભિઃ કફે પ્રધાને સમ્યગ્યોગલિઙ્ગે ચાનુત્પત્રે પુનરપિ બસ્તીન્ પ્રકલ્પયેત્| અયુગ્માનિતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે| વાતે પિત્તે કફં ચ યથોક્તાદધિકાનપિ એવમેવ| તત્ર દ્વિતીયચતુર્થષ્ષ્ઠાષ્ટમાદયો યુગ્માઃ| તૃતીયપઞ્ચમસપ્તમાદયોઽયુગ્મા| તતઃ સમ્યક્ સ્નિગ્ધ આસ્થાપનમ્|| ૪૬||
Adhikarana doShaBedAnusAramannasahayogidravaBedaH (47) · Śloka 47
કફપિત્તાનિલેષ્વપન્નં યૂષક્ષીરરસૈઃ ક્રમાત્||૪૭||
कफपित्तानिलेष्वपन्नं यूषक्षीररसैः क्रमात्||४७||
🔊 Audio coming soon
સુબોધમ્|| ૪૭||
Adhikarana vAtAdiBedena nirUhayogaBedA- steShAM saMKyA ca (48) · Śloka 48
વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથત્રિવૃત્તાસૈન્ધવૈર્યુતઃ| બસ્તિરેકોઽનિલે સ્નિગ્ધઃ સ્વાદ્વલ્મોષ્ણરસાન્વિતઃ| ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથપદ્મકાદિસિતાયુતૌ| પિત્તે સ્વાદુહિમૌ સાજ્યક્ષીરેક્ષુરસમાક્ષિકૌ| આરગ્વધાદિનિષ્ક્વાથવત્સકાદિયુતાસ્ત્રયઃ| રૂક્ષાઃ સક્ષૌદ્રગોમુત્રાસ્તીક્ષ્ણોષ્ણકટુકાઃ કફે| ત્રયશ્ચ સન્નિપાતેઽપિ દોષાણ્ ઘ્નન્તિ યતઃ ક્રમાત્||૪૮||
वातग़्नौषधनिष्क्वाथत्रिवृत्तासैन्धवैर्युतः| बस्तिरेकोऽनिले स्निग्धः स्वाद्वल्मोष्णरसान्वितः| न्यग्रोधादिगणक्वाथपद्मकादिसितायुतौ| पित्ते स्वादुहिमौ साज्यक्षीरेक्षुरसमाक्षिकौ| आरग्वधादिनिष्क्वाथवत्सकादियुतास्त्रयः| रूक्षाः सक्षौद्रगोमुत्रास्तीक्ष्णोष्णकटुकाः कफे| त्रयश्च सन्निपातेऽपि दोषाण् ग़्नन्ति यतः क्रमात्||४८||
🔊 Audio coming soon
યદ્યપિ બસ્તિર્વાતે વાતપ્રધાનેષુ ચ દોષેષૂક્તસ્તથાપિ પિત્તશ્લેષ્મવિનાશનશક્તિર્વિદ્યત એવ| તત્ર યદા સ્વધામ્ન્યેવ કેવલો વાયુઃ કુપિતસ્તદા વાતઘ્નૌષધાદિયુત એક એવ બસ્તિર્યોજ્યઃ| યદા તુ વાતાશયે પિત્તજયાય વાતપારતન્ત્ર્યાદ્બસ્તેઃ પ્રયોગોઽભિમતસ્તદા ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથાદિયુતૌ દ્વૌ બસ્તી યોજ્યૌ| અત્ર ચ પ્રથમસ્ય સ્વભાવાત્ પિત્તહરસ્યાપિ વાતજયે ચરિતાર્થત્વાદ્ દ્વિતીયસ્યાવશ્યં પ્રયોગઃ| એવં કફેઽપિ વાતાશયસ્થે વાચ્યમ્| યદા તુ ત્રયોઽપિ દોષાઃ સમં કુપિતા બસ્તિવિષયત્વં યાતાસ્તદા તેષામૌષધૈઃ ક્રમેણ ત્રય એવ બસ્તયઃ| યતઃ પૂર્વેણ પ્રકારેણ ક્રમાદ્દોષાન્ હન્તિ|| ૪૮||
Adhikarana nirUhabastisa~gKyAyAmAcArya- carakasya sammatiH (49) · Śloka 49
નાચાર્યચરકસ્યાતો બસ્તિસ્ત્રિભ્યઃ પરં મતઃ| ન હિ દોષશ્ચતુર્થોઽસ્તિ પુનર્દીયેત યં પ્રતિ||૪૯||
नाचार्यचरकस्यातो बस्तिस्त्रिभ्यः परं मतः| न हि दोषश्चतुर्थोऽस्ति पुनर्दीयेत यं प्रति||४९||
🔊 Audio coming soon
એવં દોષક્રમેણૈવ ચરકાચાર્યો બસ્તિત્રયમેવેચ્છતિ|| ૪૯||
Adhikarana anyamatena bastestraividhyam (50) · Śloka 50
ઉત્ક્લેશનં શુદ્ધિકરં દોષાણાં શમનં ક્રમાત્| ત્રિધૈવ કલ્પયેદ્બસ્તિમિત્યન્યેઽપિ પ્રચક્ષતે||૫૦||
उत्क्लेशनं शुद्धिकरं दोषाणां शमनं क्रमात्| त्रिधैव कल्पयेद्बस्तिमित्यन्येऽपि प्रचक्षते||५०||
🔊 Audio coming soon
અન્યે પુનરાચાર્યા દોષયૌગપદ્યહરણેઽપ્યુત્ક્લેશનાદિભેદેન બસ્તિત્રયમિચ્છન્તિ|| ૫૦||
Adhikarana nirUhabastisa~gKyA samyagyoganirBarA (51) · Śloka 51
દોષૌષધાદિબલતઃ સર્વમેતત્ પ્રમાણયેત્| સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગન્તુ નાસમ્ભાવ્ય નિવર્તયેત્||૫૧||
दोषौषधादिबलतः सर्वमेतत् प्रमाणयेत्| सम्यङ्निरूढलिङ्गन्तु नासम्भाव्य निवर्तयेत्||५१||
🔊 Audio coming soon
એતત્સર્વં મતત્રિતયમપિ દોષકલૌષધાદિબલેન પ્રમાણયેત્ સમર્થયેદિત્યર્થઃ| તત્ર સઙ્ખ્યાનિરપેક્ષા સમ્યગ્યોગાપેક્ષા એકઃ પક્ષઃ| દોષક્રમેણ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ| ઉત્ક્લેશનાદિના તૃતીયઃ| ઇદં તુ શિષ્યમોહોત્પત્તિભયાન્ન વિકલ્પ્યતેઽસ્માભિઃ| ન ચ સમ્યગ્યોગલક્ષણાન્યદૃષ્ટ્વા બસ્તિસ્ત્યાજ્યઃ|| ૫૧||
Adhikarana karma-kAla-yoga-bastividhiH (52) · Śloka 52
પ્રાક્સ્નેહ એકઃ પઞ્ચાન્તે દ્વાદશાસ્થાપનાનિ ચ| સાન્વાસનાનિ કર્મૈવં બસ્તયસ્ત્રિંશદીરિતાઃ| કાલઃ પઞ્ચશૈકોઽત્ર પ્રાક્સ્નેહોઽન્તે ત્રયસ્તથા| ષટ્ પઞ્ચ બસ્ત્યન્તરતાઃ યોગોઽષ્ટૌ બસ્તયોઽત્ર તુ| ત્રયો નિરૂહાઃ સ્નેહાશ્ચ સ્નેહાવાદ્યન્તયોરુભૌ||૫૨||
प्राक्स्नेह एकः पञ्चान्ते द्वादशास्थापनानि च| सान्वासनानि कर्मैवं बस्तयस्त्रिंशदीरिताः| कालः पञ्चशैकोऽत्र प्राक्स्नेहोऽन्ते त्रयस्तथा| षट् पञ्च बस्त्यन्तरताः योगोऽष्टौ बस्तयोऽत्र तु| त्रयो निरूहाः स्नेहाश्च स्नेहावाद्यन्तयोरुभौ||५२||
🔊 Audio coming soon
તસ્ય બસ્તેસ્ત્રિવિધઃ પ્રયોગાઃ| એકઃ કર્મસંજ્ઞઃ, દ્વિતીયઃ કાલસંજ્ઞઃ તૃતીયો યોગસંજ્ઞઃ| યદા તુ બસ્તિઃ પ્રયુજ્યતે સ્વસ્થે સુદૃઢવ્યાધૌ ચ તદાવશ્યમેતસ્ય ત્રયસ્યાન્યતમેન યોજ્યઃ| યથેચ્છં તુ ન| કર્મ કિમુચ્યતે? આહ-ત્રિંશદ્બસ્તયઃ કર્મ| કથમિત્યાહ-પ્રાગિત્યાદિ| પ્રાક્પ્રથમમેકઃ સ્નેહોઽનુવાસનમિતિ યાવત્| અન્તે ચ પઞ્ચ સ્નેહાઃ| ષડ્વિંશસપ્તવિંશાષ્ટાવિંશૈકોનત્રિંશત્રિંશદાક્યાઃ| દ્વાદશાસ્થાપનાનિ નિરૂહાઃ| દ્વિતીયચતુર્થષષ્ઠાષ્ટમદશદ્વાદશચતુર્દશષોડશાષ્ટાદશવિંશદ્વાવિંશચતુર્વિંશસંજ્ઞાનિ| તથા દ્વાદશૈવાનુવાસનાનિ તૃતીયપઞ્ચમસપ્તમનવમૈકાદશત્રયોદશપઞ્ચદશસપ્તદશૈકોનવિંશૈકવિંશત્રયોવિંશપઞ્ચવિંશખ્યાનિ| ઇત્યનેન વિધાનેન ત્રિંશદ્ બસ્તયઃ કર્મ| કાલઃ કિમુચ્યત ઇત્યાહ-કાલઃ પઞ્ચદશ બસ્તયઃ| કથમિત્યાહ-અત્ર પ્રાક્ પ્રથમમેકઃ સ્નેહબસ્તિઃ, અન્તે ચ ત્રયઃ સ્નેહઃ| ત્રયોદશ ચતુર્દશ પઞ્ચદશાખ્યાઃ| મધ્યે ચ ષટ્ સ્નેહબસ્તયઃ| દ્વિતીયચતુર્થષાષ્ઠાષ્ટમદશમદ્વાદશાખ્યાઃ| કિમ્ભૂતાઃ પઞ્ચભિર્બસ્તિભિરાસ્થાપનૈસ્તૃતીયપઞ્ચમસપ્તમનવમૈકાદશૈરન્તરિતા વ્યવહિતાઃ સ્નેહા ઇતિ પઞ્ચદશબસ્તયઃ કાલઃ| યોગઃ કિમુચ્યત ઇત્યાહ-યોગોઽષ્ટૌ બસ્તયઃ| કથમિત્યાહ-અત્ર તુ યોગે આદાવન્તે ચ ઉભૌ પ્રથમાષ્ટમાખ્યૌ સ્નેહૌ| ત્રયો નિરૂહાઃ દ્વિતીયચતુર્થષષ્ઠાખ્યાસ્ત્રયઃ સ્નેહાસ્તૃતીય પઞ્ચમસપ્તમાખ્યાઃ ઇતિ યોગઃ|| ૫૨||
Adhikarana snehabastinirUhayorekasyaiva nairantaryeNa prayoganiShedhastatra hetushca (53) · Śloka 53
સ્નેહબસ્તિં નિરૂહં વા નૈકમેવાતિશીલયેત્| ઉત્ક્લેશાગ્નિવધો સ્નેહાન્નિરૂહાન્મરુતો ભયમ્| તસ્માન્નિરૂઢઃ સ્નેહ્યાઃ સ્યાન્નિરૂહ્યશ્ચાનુવાસિતઃ| સ્નેહશોધનયુક્ત્યૈવં બસ્તિકર્મ ત્રિદોષજિત્||૫૩||
स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत्| उत्क्लेशाग्निवधो स्नेहान्निरूहान्मरुतो भयम्| तस्मान्निरूढः स्नेह्याः स्यान्निरूह्यश्चानुवासितः| स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषजित्||५३||
🔊 Audio coming soon
સ્નેહબસ્તિં નિરૂહઞ્ચ નિરન્તરં નૈકં શીલયેત્ ઇત્યાહ| ઉત્ક્લેશેત્યાદિ સુબોધમ્|| ૫૩||
Adhikarana aShTAdashAShTAdashakabastisevanaPalam (54) · Śloka 54
અષ્ટાદશાષ્ટદશકાન્ બસ્તીનાં યો નિષેવતે| વિધિના ના યથોક્તેન સ ભવેદજરોઽરુજઃ| સહસ્રાયુઃ શ્રુતધરો વીતપાપ્મામરપ્રભઃ| વાજિસ્યદો નાગબલઃ સ્થિરબુદ્ધીન્દ્રિયાનલઃ||૫૪||
अष्टादशाष्टदशकान् बस्तीनां यो निषेवते| विधिना ना यथोक्तेन स भवेदजरोऽरुजः| सहस्रायुः श्रुतधरो वीतपाप्मामरप्रभः| वाजिस्यदो नागबलः स्थिरबुद्धीन्द्रियानलः||५४||
🔊 Audio coming soon
યો હિ પુરુષો બસ્તીનાં સમ્બન્ધિનોઽષ્ટાદશકાન્યથોક્તેન કાલકર્મયોગાદિના વિધિના નિષેવતે, સોઽજરાદિગુણો ભવતિ| કિયતોઽષ્ટાદશકાનિત્યાહ-અષ્ટાદશ| એવમષ્ટાદશભિરષ્ટાદશકૈઃ બસ્તીનાં ત્રીણિ શતાનિ ચતુર્વિશત્યધિકાનિ ભવન્તિ| વાજિસ્યદો યોઽશ્વ ઇવ સ્ત્રીષુ સ્રવતિ|| ૫૪||
Adhikarana uttarabastyupayogaH (2) · Śloka 2
બસ્તૌ રોગેષુ નારીણાં યોનિગર્ભાશયેષુ ચ| દ્વિત્રાસ્થાપનશુદ્ધેભ્યો વિદધ્યાદ્બસ્તિમુત્તરમ્||૨||
बस्तौ रोगेषु नारीणां योनिगर्भाशयेषु च| द्वित्रास्थापनशुद्धेभ्यो विदध्याद्बस्तिमुत्तरम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puruShANAmuttarabastinetrapramANAdi (55) · Śloka 55
આતુરાઙ્ગુલમાનેન તન્નેત્રં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| વૃત્તં ગોપુચ્છવન્મૂલમધ્યયોઃ કૃતકર્ણિકમ્| સિદ્ધાર્થકપ્રવેશાગ્રં શ્લક્ષ્ણં હેમાદિસમ્ભવમ્| કુન્દાશ્વમારસુમનઃપુષ્પવૃન્તોપમં દૃઢમ્| તસ્ય બસ્તિર્મૃદુલઘુર્માત્રા શુક્તિર્વિકલ્પ્ય વા||૫૫||
आतुराङ्गुलमानेन तन्नेत्रं द्वादशाङ्गुलम्| वृत्तं गोपुच्छवन्मूलमध्ययोः कृतकर्णिकम्| सिद्धार्थकप्रवेशाग्रं श्लक्ष्णं हेमादिसम्भवम्| कुन्दाश्वमारसुमनःपुष्पवृन्तोपमं दृढम्| तस्य बस्तिर्मृदुलग़ुर्मात्रा शुक्तिर्विकल्प्य वा||५५||
🔊 Audio coming soon
બસ્તૌ રોગેષુ ઇત્યાદિનોત્તરબસ્તિવિધાનમ્| પુરુષસ્ય બસ્તેઃ રોગેષુ નારીણાં યોનિગર્ભાશયેષુ ચ રોગેષૂત્તરબસ્તિં દદ્યાત્| ચશબ્દાદ્બસ્તિજેષ્વપિ| કિમ્ભૂતેભ્ય આતુરેભ્ય આહ-દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્વા પૂર્વોક્તૈરાસ્થાપનૈઃ શુદ્ધેભ્યઃ| સુબોધમ્| તસ્યોત્તરબસ્તેર્બસ્તિદ્રવ્યાધારો મૃદુર્લઘુશ્ચ| તસ્ય ચ શુક્તિર્માત્રા| શુક્તિરર્ધપલમ્| અથવા દોષાદીન્ વિકલ્પ્યોત્તરબસ્તેર્માત્રા યોગ્યા વિધેયા ભવતિ|| ૫૫||
Adhikarana puruShANAmuttarabastipraNayanavidhAnAdi (56) · Śloka 56
અથ સ્નાતાશિતસ્યાસ્ય સ્નેહબસ્તિવિધાનતઃ| ઋજોઃ સુખોપવિષ્ટસ્ય પીઠે જાનુસમે મૃદૌ| હૃષ્ટે મેઢ્રે સ્થિતે ચર્જ્જુ શનૈઃ સ્રોતોવિશુદ્ધયે| માલતીપુષ્પવૃન્તાગ્રપરિણાહાં ઘનામૃજુમ્| શ્લક્ષ્ણાં શલાકાં પ્રણયેત્તયા શુદ્ધેઽનુસીવનીમ્| આમેહનાન્તં નેત્રં ચ નિષ્કમ્પં ગુદવત્તતઃ| પીડિતેઽનુગતે સ્નેહે સ્નેહબસ્તિક્રમો હિતઃ| બસ્તીનનેન વિધિના દદ્યાત્ ત્રીંશ્ચતુરોઽપિ વા| અનુવાસનવચ્છેષં સર્વમેવાસ્ય ચિન્તયેત્||૫૬||
अथ स्नाताशितस्यास्य स्नेहबस्तिविधानतः| ऋजोः सुख़ोपविष्टस्य पीठे जानुसमे मृदौ| हृष्टे मेढ्रे स्थिते चर्ज्जु शनैः स्रोतोविशुद्धये| मालतीपुष्पवृन्ताग्रपरिणाहां ग़नामृजुम्| श्लक्ष्णां शलाकां प्रणयेत्तया शुद्धेऽनुसीवनीम्| आमेहनान्तं नेत्रं च निष्कम्पं गुदवत्ततः| पीडितेऽनुगते स्नेहे स्नेहबस्तिक्रमो हितः| बस्तीननेन विधिना दद्यात् त्रींश्चतुरोऽपि वा| अनुवासनवच्छेषं सर्वमेवास्य चिन्तयेत्||५६||
🔊 Audio coming soon
અથેત્યાદિ| અસ્ય ચાતુરસ્ય મેઢ્રે સ્રોતોવિશુદ્ધ્યર્થં પ્રથમં શલાકાં પ્રણયેત્| સીવની સ્પષ્ટતયા યાવન્મેહનાન્તમતોઽનુનેત્રં પ્રણયેત્ ગુદવત્| કિમ્ભૂતાં શલાકામિત્યાહ-માલતીત્યાદિ| માલતીપુષ્પવૃન્તસમઃ પરિણાહો યસ્યાઃ સા તથોક્તા| સ્નેહબસ્તિક્રમોઽનુવાસનવિધિઃ| ઉત્તરબસ્તાવનુવાસનવત્ સર્વં ભોજનાચારાદિકર્મ કાર્યમ્|| ૫૬||
Adhikarana strINAM yoniviBraMshAdiShUttara- bastidAnakAlaH (57) · Śloka 57
સ્ત્રીણામાર્તવકાલે તુ યોનિર્ગૃહ્ણાત્યપાવૃતૈઃ| વિદધીત તદા તસ્માદનૃતાવપિ ચાત્યયે| યોનિવિભ્રંશશૂલેષુ યોનિવ્યાપદ્યસૃગ્દરે||૫૭||
स्त्रीणामार्तवकाले तु योनिर्गृह्णात्यपावृतैः| विदधीत तदा तस्मादनृतावपि चात्यये| योनिविभ्रंशशूलेषु योनिव्यापद्यसृग्दरे||५७||
🔊 Audio coming soon
સ્ત્રીનામાર્તવકાલે યોનિરપાવૃતા વિવૃતમુખા ભવતિ| અતસ્તાસુ તત્કાલમુત્તરબસ્તિં દદ્યાત્| ઇતિ સ્વસ્થવૃત્તમ્| આત્યયિકે તુ વ્યાધાવનૃતાવપિ દેય ઇત્યર્થઃ|| ૫૭||
Adhikarana strINAmuttarabastinetrapramANAdi (58) · Śloka 58
નેત્રં દશાઙ્ગુલં મુદ્ગપ્રવેશં ચતુરઙ્ગુલમ્| અપત્યમાર્ગે યોજ્યં સ્યાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલં મૂત્રવર્ત્મનિ| મૂત્રકૃચ્છ્રવિકારેષુ બાલાનાં ત્વેકમઙ્ગુલમ્| પ્રકુઞ્ચો મધ્યમા માત્રા બાલાનાં શુક્તિરેવ તુ||૫૮||
नेत्रं दशाङ्गुलं मुद्गप्रवेशं चतुरङ्गुलम्| अपत्यमार्गे योज्यं स्याद् द्व्यङ्गुलं मूत्रवर्त्मनि| मूत्रकृच्छ्रविकारेषु बालानां त्वेकमङ्गुलम्| प्रकुञ्चो मध्यमा मात्रा बालानां शुक्तिरेव तु||५८||
🔊 Audio coming soon
સ્ત્રીણાઞ્ચ નેત્રં સ્વપ્રમાણેન દશાઙ્ગુલં કાર્યમ્| અગ્રે મુદ્ગપ્રવેશચ્છિદ્રં ગોપુચ્છાકૃતીતિ સર્વત્ર| તસ્યાં ચ યોનૌ દ્વૌ માર્ગૌ| એકો ગર્ભમા્ગઃ, દ્વિતીયો મૂત્રમાર્ગ| તત્ર ગર્ભમાર્ગે ગર્ભવ્યાપત્સુ નેત્રાગ્રં ચતુરઙ્ગુલં યોનૌ યોજયેત્| મૂત્રમાર્ગે મૂત્રવિકારેષુ દ્વ્યઙ્ગુલાગ્રમ્| બાલાસુ ત્વેકાઙ્ગુલમગ્રમ્| સ્ત્રીણામુત્તરબસ્તેર્મધ્યમા માત્રા પ્રકુઞ્ચઃ પલમ્| બાલાનાં ત્વર્ધમેવ|| ૫૮||
Adhikarana strINAmuttarabastidAnavidhiH bastyAvarttanakramashca (59) · Śloka 59
ઉત્તાનાયઃ શયાનાયાઃ સમ્યક્સઙ્કોચ્ય સક્થિની| ઊર્ધ્વજાન્વાસ્ત્રિચતુરાનહોરાત્રેણ યોજયેત્| બસ્તીસ્ત્રિરાત્રમેવં તુ સ્નેહમાત્રાં વિવર્ધયેત્| ત્ર્યહમેવં ચ વિશ્રમ્ય પ્રણિદધ્યાત્પુનસ્ત્ર્યહમ્||૫૯||
उत्तानायः शयानायाः सम्यक्सङ्कोच्य सक्थिनी| ऊर्ध्वजान्वास्त्रिचतुरानहोरात्रेण योजयेत्| बस्तीस्त्रिरात्रमेवं तु स्नेहमात्रां विवर्धयेत्| त्र्यहमेवं च विश्रम्य प्रणिदध्यात्पुनस्त्र्यहम्||५९||
🔊 Audio coming soon
ઉત્તાનાયા ઇત્યાદિ| તસ્યાઃ સ્ત્રિયા અહોરાત્રેણ ત્રિચતુરાનુત્તરબસ્તીન્ યોજયેત્| એવં દ્વિતીયતૃતીયક્રમેણ યથાસ્વં પ્રત્યહં સ્નેહમાત્રાં વર્ધયેત્| તતસ્ત્ર્યહં વિશ્રમ્ય પુનરનેનૈવ વિધાનેન ત્ર્યહં દદ્યાત્|| ૫૯||
Adhikarana vamanAdInAmantaram (60) · Śloka 60
પક્ષાદ્વિરેકો વમિતે તતઃ પક્ષાન્નિરૂહણમ્| સદ્યો નિરૂઢશ્ચાન્વાસ્યઃ સપ્તરાત્રાદ્વિરેચિતઃ||૬૦||
पक्षाद्विरेको वमिते ततः पक्षान्निरूहणम्| सद्यो निरूढश्चान्वास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः||६०||
🔊 Audio coming soon
ઉપસંહરન્નાહ-પક્ષાદિત્યાદિ| વમિતે પક્ષે ગતે વિરેકો દેયઃ| વિરેકાત્ નિરૂહઃ પક્ષેણ નિરૂઢશ્ચ સદ્ય એવાનુવાસ્યઃ| વિરેચનાચ્ચ સપ્તરાત્રેણૈવાનુવાસ્યઃ| વિરેકનિરૂહયોર્મધ્યેઽનુવાસ્ય ઇત્યર્થઃ|| ૬૦||
Adhikarana bastinA malamAtranirharaNe dRuShTAntaH (61-62) · Śloka 62
યથા કુસુમ્ભાદિયુતાત્તોયાદ્રાગં હરેત્ પટઃ| તથા દ્રવીકૃતાદ્ દેહાદ્બસ્તિર્નિર્હરતે મલાન્||૬૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને બસ્તિવિધિર્નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ||૬૨||
यथा कुसुम्भादियुतात्तोयाद्रागं हरेत् पटः| तथा द्रवीकृताद् देहाद्बस्तिर्निर्हरते मलान्||६१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने बस्तिविधिर्नामाष्टाविंशोऽध्यायः||६२||
🔊 Audio coming soon
વિરેચનનિરૂહયોર્મધ્યેઽનુવાસનસ્ય કિં પ્રયોજનમિત્યાહ- યથા કુસુમ્ભાદિમિશ્રાત્તોયાત્ પટો રાગં ગૃહ્ણાતિ જલં ચ ત્યજતિ, તદ્વદ્ દેહાદ્બસ્તિઃ સ્નેહાદિદ્રવીકૃતાન્ મલાન્ દુષ્ટાન્ દોષાન્ હરત્યદુષ્ટાન્ દેહ એવ યોજયતીતિ|| ૬૧|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાનેઽષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ