28. bastividhiḥ

Adhikarana athAtaH bastividhirnAmAShTAviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો બસ્તિવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana basteH prAdhAnyambastisaMj~jAyA anvarthattva~jca (2) · Śloka 2

બસ્તિરનિલપ્રધાનેશુ પ્રયુજ્યતે| બસ્તિના દીયતે બસ્તિં વા પૂર્વમન્વેત્યતો બસ્તિઃ| સ ચ સર્વોપક્રમાણાં પ્રધાનતમઃ શીઘ્રં બૃંહણાદિકારિત્વાદ્વિકૃતાનિલોચ્છેદિત્વાચ્ચ||૨||

Adhikarana vAtasya prAdhAnyam (3) · Śloka 3

અનિલો હિ દોષાણાં નેતા| સર્વશરીરચેષ્ટૈકકારણમ્| પઞ્ચાત્મતયા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવ્યાપી| વિધાતા વિવિધબાહ્યા- ધ્યાત્મિકભાવાનાં સર્ગસ્થિતિપ્રલયાનાં હેતુઃ માર્ગત્રય- જાનામપિ રોગાણામિતિ||૩||

Adhikarana basterviShayaH guNAshca (4) · Śloka 4

સુખત્વાદેવ ચ બસ્તિર્બાલવૃદ્ધકૃશસ્થૂલક્ષીણધાત્વિ- ન્દ્રિયેષુ ચ સ્ત્રીષુ ચાનિલોપસર્ગાપ્રજાસુ કૃચ્છ્રપ્રજાસુ ચોપ- દિશ્યતે| તથાગ્નિબલવર્ણમેદધાસ્વરાયુઃ સુખપ્રદો વયઃ- સ્થાપનઃ પઙ્ગૂરુસ્તમ્ભમગ્નસઙ્કુચિતાનિલાધ્માનશૂલારો ચકોદાવર્તપરિકર્તિકાદિષુ હિત ઇતિ||૪||

Adhikarana basterAsthApanAdiBedena traividhyamAsthA- panasya trayodashavidhatva~jca (5) · Śloka 5

સ તુ બસ્તિસ્ત્રિવિધઃ| આસ્થાપનમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ| તત્રાસ્થાપનં દોષદૂષ્યાદ્યનુસારેણ નાનાદ્રવ્યસંયોગાદિનિ- ર્વૃત્તમ્| તસ્ય ભેદાઃ ઉત્ક્લેશનં સંશોધનં સંશમનં લેખનં બૃંહણં વાજીકરણં પિચ્છાબસ્તિર્માધુતૈલિકમિત્યાદયઃ| માધુતૈલિકસ્ય પર્યાયા યાપનો યુક્તરથો દોષહરઃ સ્નિગ્ધબ- સ્તિરિતિ| તેષાં નામભિરેવ સ્વરૂપમાખ્યાતમ્||૫||

Adhikarana AsthApananirUhashabdayoH nirvacanam (6) · Śloka 6

તદ્વયઃ સ્થાપનાદ્દોષસ્થાપનાદ્વાઽઽસ્થાપનમિત્યુચ્યતે શરી- રારોહણાદ્દોષનિર્હરણાદચિન્ત્યપ્રભાવતયા યસ્મિન્નૂહાસ- મ્ભવાન્નિરુહ ઇતિ||૬||

Adhikarana anuvAsanasvarUpAdi (7) · Śloka 7

અનુવાસાનં યથાર્હૌષધસિદ્ધઃ સ્નેહનાર્થઃ સ્નેહઃ સ્નેહવિધૌ સ ચતુર્ધાભિહિતઃ||૭||

Adhikarana anuvAsanaBedo mAtrAbastiH tasya mAtrAdi (8) · Śloka 8

તસ્ય ભેદો માત્રાબસ્તિઃ| સ પેયસ્નેહહ્નસ્વમાત્રાતુલ્યઃ| સેવ્યઃ સદા ચ માધુતૈલિકવત્| બાલવૃદ્ધાધ્વભાર- યાનવ્યાયામચિન્તાસ્ત્રીનિત્યસ્ત્રીનૃપેશ્વરસુકુમારદુર્બલાનિ- લભગ્નાલ્પાગ્નિભિર્નિષ્પરિહારતયા સુખો બલ્યો વર્ણ્યઃ સૃષ્ટમલો દોષઘ્નશ્ચ| તથાપિ તૌ નાજીર્ણે યોજ્યૌ ન ચ દિવાસ્વપ્નઃ સેવ્યઃ||૮||

Adhikarana anuvAsanirvacanam (9) · Śloka 9

યતશ્ચ સોઽન્નમનુવસન્નપિ ન દુષ્યત્યનુવાસરમપિ વા દીયત ઇત્યનુવાસનમ્||૯||

Adhikarana uttarabastisvarUpantatra matAntara~jca (10) · Śloka 10

ઉત્તરબસ્તિરપિ સ્નેહોઽનુવાસનવચ્છોધનં નિરૂહવદપિ કેચિદાહુઃ||૧૦||

Adhikarana uttarabasternirvacanam (11) · Śloka 11

સ નિરૂહાદુત્તરમુત્તરેણ વા માર્ગેણ દીયત ઇત્યુત્તર- બસ્તિઃ||૧૧||

Adhikarana AsthApyAH (12) · Śloka 12

તત્રાસ્થાપ્યા ગુલ્મપ્લીહાનાહશૂલશુદ્ધાતીસારજીર્ણજ્વર- પ્રતિશ્યાયાઢ્યરોગહૃદયકુક્ષિપાર્શ્વગ્રહપર્વાભિતાપપાર્શ્વયો- નિશૂલાઙ્ગસુપ્તિશોષકમ્પગૌરવાતિલાઘવાન્ત્રકૂજનવાત- વર્ચોમૂત્રશુક્રસઙ્ગાશ્મરીશર્કરાવૃદ્ધિશુક્રાર્ત્તવસ્તન્યનાશ- રજઃ ક્ષયોન્માદદોષકિર્મિણકોષ્ઠવિષમાગ્નિસશબ્દા- લ્પાલ્પોગ્રગન્ધોત્થાનાદયો દોષભેદીયોક્તાશ્ચ વાતવ્યાધયઃ| વિશેષેણૈતે હિ પરં બસ્તિનાશમુપયાન્તિ મૂલચ્છેદેન વૃક્ષવત્||૧૨||

Adhikarana anAsthApyAstatra hetavashca (13) · Śloka 13

અનાસ્થાપ્યાસ્ત્વતિસ્નિગ્ધોત્ક્લિષ્ટદોષક્ષતોરસ્કાતિકૃશા નિરન્નાઃ કૃતવમનવિરેચનનસ્યપ્રસક્તચ્છર્દિનિષ્ઠીવિકા- કાસશ્વાસહિક્કાર્શોબદ્ધચ્છિદ્રદકોદરાધ્માનાલસકવિ- ષૂચિકામાતીસારારોચકાલ્પાગ્નિગુદશોફકુષ્ઠમધુમે- હાર્તાઃ| ગર્ભિણી ચાપ્રવૃત્તાષ્ટમમાસા| તત્રાતિસ્નિગ્ધો- ત્ક્લિષ્ટદોષયોર્દોષાનુત્ક્લેશ્યોદરં મૂર્ચ્છાં શ્વયથું વા નિરૂહો જનયેત્| ક્ષતોરસ્કસ્યાતિકૃશસ્ય ચ ક્ષોભમાપન્નઃ શરીર- માશુ પીડયેત્| અનિરન્નસ્ય વક્ષ્યતે| કૃતવમનવિરેકયોસ્તુ રિક્તં દેહં ક્ષતં ક્ષાર ઇવ દહેત્| સ્નેહબસ્તિસ્તુ સદ્યોઽ- ગ્નિમવસાદ્ય શ્લેષ્મામયાય સ્યાત્| કૃતનસ્યસ્યાસ્ય- વિભ્રંશં વિવૃતોર્ધ્વસ્રોતસ્તયા કુર્યાત્| અનુવાસનં તુ દોષોત્ક્લેશમ્| પ્રસક્તચ્છર્દ્યાદીનાં વાયુર્નિરૂહમૂર્ધ્વં નયેત્| અનુવાસનઞ્ચાર્શસસ્યાવૃતમાર્ગત્વાદનાગચ્છન્બસ્તિઃ પ્રાણાન્ હિંસ્યાત્| સ્નેહઃ પુનરર્શાંસ્યભિષ્યન્દ્યાધ્માનાય સ્યાત્| બદ્ધોદરાદ્યાધ્માનાન્તાનાં ભૃશતરમાધ્માનાન્મૃત્યુઃ| અલસ- કાર્તાદીનાં ચામદોષાત્| અરોચકાર્તાદીનાં યથાસ્વમામ- યવૃદ્ધિઃ| ગર્ભિણ્યાઃ પૂર્વોક્તો દોષઃ||૧૩||

Adhikarana anuvAsyAH ananuvAsyAshca (14) · Śloka 14

ય એવાસ્થાપ્યાસ્ત એવાનુવાસ્યાઃ| રૂક્ષાતિદીપ્તાગ્નયઃ કેવલાનિલાર્તાશ્ચ વિશેષેણ| એતે પરમનુવાસનેનાપ્યાય્યન્તે મૂલસેકેન વૃક્ષવત્| ય એવાનાસ્થાપ્યાસ્ત એવાનનુવા- સ્યાઃ| તથા નિરન્નનવજ્વરપાણ્ડુરોગકામલાપ્રમેહપ્રતિ- શ્યાયપ્લીહકફોદરાઢ્યવાતવર્ચોભેદાર્તપીતવિષગરપિત્ત- કફાભિષ્યન્દગુરુકોષ્ઠાતિસ્થૂલશ્લીપદગલગણ્ડાપચી- ક્રિમિણકોષ્ઠઃ| તત્રાતિસ્નિગ્ધાદીનાં યથાસ્વમુક્તાઃ પૃથ- ગ્દોષાઃ||૧૪||

Adhikarana aBuktavata eva nirUho deyaH, BojanaM kRutavata evAnuvAsanaM deyam (15) · Śloka 15

અપિ ચ - અભુક્તે રિક્તકોષ્ઠસ્ય પ્રયુક્તમનુવાસનમ્| સરદૂરગસૂક્ષ્મત્વૈઃ ક્ષિપ્રમૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે| તેન વાયોર્જયો ન સ્યાદ્વાતસ્થાને હ્યતિષ્ઠતા| કાયાગ્નેરાશુ નાશશ્ચ વિશેષાદનિવર્તનાત્| સ્નેહઃ સદ્યોશિતાહારરુદ્ધે ત્વામાશયેઽનિલમ્| પક્વસ્થં હન્તિ પક્વસ્થશ્ચ્યવતે ચાન્નપાકતઃ| નિરૂહશ્ચ સમીરશ્ચ તીક્ષ્ણવેગાવુભાવપિ| તાવન્નમૂર્ચ્છિતૌ તીક્ષ્ણાવધોઽન્નેન સહાગતૌ| ઊર્ધ્વં વા શકૃતા સાર્દ્ધં સંસ્થિતૌ કોષ્ઠ એવ વા| સમલાહારવિષ્ટબ્ધૌ હરેતામાશુ જીવિતમ્| ભુક્તવાનનુવાસ્યોઽસ્માન્ન નિરૂહ્યસ્તુ ભુક્તવાન્||૧૫||

Adhikarana pANDurogArtAdInAmanuvAsane doShaH (16) · Śloka 16

પાણ્ડુરોગાર્તાદીનાં દોષાનુત્ક્લેશ્ય સ્નેહબસ્તિરુદરં જનયેત્| પ્રતિશ્યાયાદિમતાં ભૂય એવ દોષં વર્ધયેત્||૧૬||

Adhikarana bastenetravidhAnam (17) · Śloka 17

તયોસ્તુ નેત્રં સુવર્ણાદિધાતુમણિશઙ્ખશૃઙ્ગદન્તાસ્થિવેણુન- લખદિરકદરતિનિશતિન્દુકાદિદારુસારમયમૃજ્વકર્કશં ગોપુચ્છાકૃતિગુલિકામુખમૂનવર્ષવાર્ષિકસપ્તદ્વાદશ- ષોડશવર્ષાણાં વિંશતિપ્રભૃતિષુ ચ ક્રમાત્ પઞ્ચષટ્સપ્તા- ષ્ટનવદ્વાદશાઙ્ગુલપ્રમાણમ્| મૂલેઽગ્રે ચાતુરાઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિ- કાપરિણાહમર્ધાઙ્ગુલાત્ પ્રભૃત્યર્ધાઙ્ગુલપ્રવૃદ્ધત્ર્યઙ્ગુલપર્ય- ન્તપ્રવેશમૂલચ્છિદ્રં વનમુદ્ગમુદ્ગમાષકલાયક્લિન્નકલા- યકર્કન્ધુવાહ્યગ્રચ્છિદ્રં મૂલછિદ્રપ્રમાણાઙ્ગુલૈરગ્રે યથા- સ્વં સન્નિવિષ્ટકર્ણિકં કર્ણિકાન્તઃ પ્રતિબદ્ધસૂત્રાન્તર્ગૃહી- તાગ્રપિધાનઘનચૈલવર્તિ| મૂલે દ્વ્યઙુલાન્તરાલે કર્ણિકાદ્વયં કારયેત્| વર્ષાન્તરેષુ ચ વયોબલશરીરાણ્યવેક્ષ્ય નેત્ર- પ્રમાણમુત્કર્ષયેત્||૧૭||

Adhikarana bastiyantram (18) · Śloka 18

તતોઽજાવિવરાહહરિણગોમહિષાન્યતમજં સ્નેહમુદ્ગવિમૃદિતં વિગતચ્છિદ્રસિરાગ્રન્થિસ્કન્ધં નાતિવર્તુલં મૃદુ દૃઢં કષાયરક્તં સુખસમ્સ્થાપ્યૌષધપ્રમાણં ન્યુબ્જં વિવૃતા- નનં નિવેશ્ય બસ્તિં કર્ણિકયોર્દૃઢેન સૂત્રેણ ઘનં સમં ચ બધ્વા પરિવર્ત્ત્ય પુનશ્ચાન્યદ્બસ્તિમુખબન્ધનાર્થં સૂત્રમુપ ધાયાનુગુપ્તં નિધાપયેત્||૧૮||

Adhikarana bastyaBAve svIkAryamanyat (19) · Śloka 19

બસ્ત્યભાવે પ્લવની છાગલાઙ્કપાદમધૂચ્છિષ્ટોપદિગ્ધ- ઘનસૂક્ષ્મતાન્તવાન્યતમં નિવેશયેત્||૧૯||

Adhikarana AsthApanamAtrA (20) · Śloka 20

આસ્થાપનમાત્રા તુ પ્રથમે વર્ષે પ્રકુઞ્ચઃ| તતઃ પરં પ્રતિવર્ષં પ્રકુઞ્ચમભિવર્ધયેદાષટ્પ્રસૃતાત્| તતશ્ચોર્ધ્વં પ્રસૃતાભિ વૃદ્ધિઃ| પ્રાપ્તાનતીતાષ્ટાદશસપ્તતેસ્તુ દ્વાદશ પ્રસૃતાઃ| પરં ચાતો દશૈવ| અન્યે પુનર્દ્વાદશપ્રસૃતસ્યાપ્યષ્ટાવિચ્છન્તિ||૨૦||

Adhikarana mAdhutailikAnuvAsanayormAtrA (21) · Śloka 21

યથાસ્વમાસ્થાપનમાત્રા પાદહીના માધુતૈલિકે પ્રયોજ્યા| અનુવાસને ત્વેવમેવાસ્થાપનસ્ય પાદ ઇતિ||૨૧||

Adhikarana AsthApanIyasya pUrvamanuvAsanantasya kAlashca (22) · Śloka 22

અથાસ્થાપનીયમાતુરં સ્નેહસ્વેદોપપન્નં કૃતવમનવિરેક- માસેવિતપેયાદિસંસર્ગક્રમમુપજાતબલમનુવાસનાર્હં પૂર્વ- મેવાનુવાસયેત્| શીતવસન્તયોર્દિવા અન્યથા રાત્રાવવેક્ષ્ય વા દોષાદીન્| અન્યથા હિ સ્નેહોક્તામયપ્રાદુર્ભવઃ||૨૨||

Adhikarana anuvAsanabastidAnaviShaye dhAnvantarIyamataM Atyayike svamata~jca (23) · Śloka 23

ધન્વન્તરીયાઃ પુનરાહુઃ- ન રાત્રૌ પ્રણયેદ્બસ્તિં સ્નેહોત્ક્લેશો હિ રાત્રિજઃ| સ્નેહવીર્યયુતઃ કુર્યાદાધ્માનં ગૌરવં જ્વરમ્| અહ્નિ સ્થાનસ્થિતે દોષે વહ્નૌ ચાન્નરસાન્વિતે| સ્ફુટસ્રોતોમુખં દેહં સ્નેહો યત્ પરિસર્પતિ| અલ્પપિત્તકફં રૂક્ષં ભૃશં વાતરુજાર્દિતમ્| ભુક્તં જીર્ણાશનં કામં રાત્રાવપ્યનુવાસયેત્| કેવલાનિલનિપીડિતં ત્વશુદ્ધમપ્યનિરૂપિતબલં ચાપ્ય- નુવાસયેદાત્યયિકત્વાદ્વ્યાધેઃ||૨૩||

Adhikarana anuvAsyasya pUrvA~ggatvena ma~ggalAdi (24) · Śloka 24

તસ્ય વિધિર્વમનાદધિકતરં કૃતમઙ્ગલમનુસુખમભ્ય- ક્તમુષ્ણામ્બુસ્નાતં યુક્તસ્નેહમુચિતાત્ પાદહીનં દ્રવપૂર્વં લઘૂષ્ણં સાનુપાનમશનમશિતવન્તં કૃતચઙ્ક્રમણમુત્સૃષ્ટ- વિણ્મૂત્રમશનાર્દ્રહસ્તમશઙ્કનીયપરિચારકં નિવાતે વેશ્મનિ પ્રતતશયને નાત્યુચ્છ્રિતે સ્વાસ્તૃતે ઈષદુન્નમિતપાદદેશે વામ- પાર્શ્વેન પ્રાક્શિરસં સંવેશયેત્||૨૪||

Adhikarana anuvAsyasya snigdhAdyAhArasevane doShAH (25) · Śloka 25

અતિસ્નિગ્ધાશિનો હ્યુભયમાર્ગસંસર્ગાત્ સ્નેહો મદમૂર્ચ્છા- ગ્નિસાદહૃલ્લાસાન્ જનયતિ| રૂક્ષાશિનો વિષ્ટમ્ભં બલવર્ણહાનિં વા| અલ્પમાત્રદ્રવાશિનો વિસૃષ્ટવિણ્મૂત્રસ્ય ચાનાવૃતેન તદાવૃતાદ્ વ્યાપદમ્| ચિરમશિતવતો વિદા- હાભિમુખભક્તસ્ય જ્વરં કુર્યાત્||૨૫||

Adhikarana anuvAsyasya vAmapArshvashAyane hetavaH (26) · Śloka 26

યતશ્ચ વામપાર્શ્વાશ્રયાણિ વહ્નિગ્રહણીગુદવલામુખાનિ તાનિ તત્પાર્શ્વશાયિનો નિમ્નાનિ ભવન્તિ| અતસ્તદૌષધમસ્ખ- લિતમાપ્નોતિ પ્રવેશનિર્ગમાવતિ સંવિષ્ટં ચૈનમૃજુસ્થિતદેહં સ્વબાહૂપધાનં પ્રસારિતવામસક્થિમાકુઞ્ચિતેતરં તસ્યૈવ ચોપરિ પ્રસારિતદક્ષિણબાહું કારયેત્||૨૬||

Adhikarana anuvAsanabastidAnavidhiH (27) · Śloka 27

પુર્વમેવ તુ વૈદ્યો વર્ત્ત્યા સુપિહિતાગ્રચ્છિદ્રં નેત્રં ભાજન- સ્યોપરિ કૃત્વા દક્ષિણપાદાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીભ્યાં કર્ણિકાયા ઉપરિષ્ટન્નિષ્પીડ્યાવિબન્ધાય શતાહ્વસૈન્ધવચૂર્ણાવચૂર્ણિતં પ્રાગેવ નેત્રસ્પર્શાત્ પૂર્વવદભિમન્ત્રિતં યથાર્હં યથાર્હૌષધા- વિપક્વં સુખોષ્ણં બસ્તૌ સ્નેહમાસિચ્યાવલીકોચ્છ્વાસં નિઃસારિતવાતબુદ્બુદમૌષધાન્તે સૂત્રેણ દ્વિસ્ત્રિર્વા બસ્તિમુખ- માવેષ્ટ્ય દક્ષિણપાણૌ નેત્રમુપનિધાય તિષ્ઠેત્| તતો ઘૃતા- ભ્યક્તે પાણૌ વામહસ્તપ્રદેશિન્યાભ્યક્તપ્રવેશપ્રદેશમપ- નીતવર્ત્યુત્તાનવામહસ્તાઙ્ગુષ્ઠોદરપિહિતાગ્રં મધ્યમાપ્રદેશિ- ન્યુપગૃહીતકર્ણિકમૃજ્વનુપૃષ્ઠવંશમનુસુખમેકમના લાઘ- વેન નિષ્કમ્પમદ્રુતમવિલમ્બિતં નેત્રમાકર્ણિકં પ્રવેશયેત્| આતુરોઽપિ તદનુલોમયન્નવલમ્બેત| તતશ્ચ વૈદ્યો બસ્તિ- મુખં દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિનીભ્યામમુઞ્ચન્નેત્રમચાલયન્ હસ્તદ્વયેનોત્તાનેનૈકગ્રહણેનૈવાનિલાધિષ્ઠાનભૂતં કિઞ્ચિદવ- શેષયન્ શનૈઃ શનૈરવેગમનુપીડયેત્| અન્યથા હિ વ્યાપદો ભવન્તિ| તાઃ સસાધનાઃ સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે||૨૭||

Adhikarana bastipIDanakAlaviShaye anyamatam (28) · Śloka 28

અન્યે તુ ત્રિંશન્માત્રાઃ પીડનકાલમાહુઃ||૨૮||

Adhikarana bastidAnasamaye AtureNa parihAryANi (29) · Śloka 29

ન ચ બસ્તૌ દીયમાને ક્ષવકાસહાસજૃમ્ભાસ્પન્દનાન્યા- ચરેત્||૨૯||

Adhikarana Aturasya viNmUtrAnilavege vidhAnam (30) · Śloka 1

વિણ્મૂત્રાનિલવેગે તુ નેત્રમાકૃષ્ય વેગાન્તે શેષં પ્રણયેત્||૧||

Adhikarana bastidAnAnantarIyo vidhiH (31) · Śloka 31

અન્તે ચોત્તાનસ્ય સ્ફિજૌ પાણિતલેન ત્રિચતુરો વારાંસ્તા- ડયેત્| તથા તત્પાર્ષ્ણિભ્યામ્| પાદતશ્ચ શય્યાં ત્રિરુત્ક્ષિપેત્| સોપધાનસ્ય ચ પ્રસારિતસર્વાઙ્ગસ્ય પાર્ષ્ણિકે મુષ્ટિના હન્યાત્| તથા પાર્ષ્ણ્યઙ્ગુલિપાદતલપિણ્ડિકાઃ| સરુજં ચાઙ્ગં સ્નેહેન પ્રતિલોમં વાક્શતમાત્રં શનૈર્વિમૃદ્નીયાત્| એવમાશુ સ્નેહો ન નિવર્તતે| સમનુગચ્છતિ ચાસમન્તા- ત્સિરાઃ| તતઃ પરં તુ સ્નેહોક્તમાચારમનુવર્તતે||૩૧||

Adhikarana anuvAsitasya BojananiyamAdi (32) · Śloka 32

દીપ્તાગ્નિઞ્ચ સાયં લઘ્વન્નં ભોજયેત્| નૈવ ચાનાગત- સ્નેહમપિ દ્વિતીયેઽહનિ| ન ચ તમનુવાસયેત્||૩૨||

Adhikarana anuvAsanauShadhapratyAgamanakAlAvidhiH anivRuttau pratIkArAdi (7) · Śloka 7

આગમનકાલસ્તુ પરો યામત્રયમ્| તતઃ પરમનાગચ્છન્ત- મહોરાત્રમુપેક્ષેત| તદાપ્યનિવર્તમાને ફલવર્તીભિર્લવણા- રનાલપ્રાયૈર્વા તીક્ષ્ણબસ્તિભિઃ શોધયેત્| સ્નેહવ્યાપ- ત્સિદ્ધિં ચાવેક્ષેત| અતિરૌક્ષ્યાદનાગચ્છન્ન ચેજ્જાડ્યા- દ્યુપદ્રવાય સ્યાત્, તથાપ્યુપેક્ષ્યઃ| શીઘ્રનિવૃત્તે તુ વિના મલેન કેવલે સ્નેહે સ્નેહમન્યંપુનર્યોજયેત્| ન હ્યસાવતિષ્ઠન્ કાર્યકરો ભવતિ||૭||

Adhikarana anuvAsitasya paradine kvAthauShadhAdi (33) · Śloka 33

સુખોષિતં ચૈનં તથાકૃતવમનવિરેચનાસ્થાપનાન્યતમં પ્રાતઃ શુણ્ઠીધાન્યક્વાથમિતરચ્ચોષ્ણોદકં વા સ્નેહશેષજરણાય વાતકફોપશાન્તયે ચ પાયયેત્||૩૩||

Adhikarana punaranuvAsanam (34) · Śloka 34

તતોઽન્નકાલે યથોક્તમન્નમશ્નીયાત્| ન ચાનુવાસિતં પેયાં પાયયેત્| સા હિ સસ્નેહકોષ્ઠમભિષ્યન્દયતિ| પુનશ્ચ તૃતીયેઽહન્યનુવાસયેત્ પઞ્ચમે વા| યથા વા સ્નેહપક્તિઃ સ્યાત્| અતશ્ચ દીપ્તાગ્નિરૂક્ષવાતોબણવ્યાયામનિત્યાન્ પ્રત્યહમ્| એવમમુના ક્રમેણ દોષાદ્યનુસારતિસ્ત્રિચતુરૈઃ સ્નેહબસ્તિભિરુપસ્નિગ્ધં શોધનેનાસ્થાપનેન સ્રોતોવિશુ- દ્ધ્યર્થમાસ્થાપયેત્| વાતાધિક્યાદસ્નિગ્ધન્તુ સ્નેહનેન||૩૪||

Adhikarana anuvAsitasyAsthApanAtprAkkRutyam (35) · Śloka 35

અથૈનં તૃતીયે પઞ્ચમે વાહનિ કિઞ્ચિદાવૃત્તે મધ્યાહ્ને કૃત- મઙ્ગલસ્વસ્ત્યયનમભ્યક્તદેહં સ્વેદિતમુત્સૃષ્ટમલમનાશિતં નાતિક્ષુધિતમવેક્ષ્યાતુરમાર્યાવલોકિતં નાથમાર્યતારામા- ત્મભુવં ધાતારમશ્વિનાવિન્દ્રમાત્રેયં સપ્તર્ષીન્ કાશિરાજં વિદેહપતિપ્રભૃતીનગ્નિવેશાદીંશ્ચ તન્ત્રકારાન્ દીપગન્ધ- ફલબલિધૂર્પૈર્યજ્ઞ ઇવ પ્રકલ્પિતભાગાન્ કૃત્વૌષધીર્વૃદ્ધ- વૈદ્યદ્વિજાતીંશ્ચ સમ્પૂજ્ય તદ્વિદ્યસહિતો દોષૌષધાદિબલેન યથાર્હમુપકલ્પયેદ્બસ્તિમ્||૩૫||

Adhikarana AsthApanauShadhakalpanA (36) · Śloka 36

તત્ર વિંશતિમાત્રાણિ પલાન્યૌષધાનાં મદનફલાષ્ટકં ચ ક્વાથકલ્પેન વિપચેત્| ક્વાથાચ્ચતુર્થાશં સ્નેહમનિલે ષષ્ઠાંશં પિત્તે સ્વસ્થવૃત્તે ચાષ્ટમાંશં તુ કફે| સર્વસ્ય ચાષ્ટમાંશં કલ્કસ્ય સ્યાદ્યાવતા નાત્યચ્છસાન્દ્રતા ભવેત્| ગુડસ્ય પત્નં યુક્ત્યા મધુસૈન્ધવે યથાયોગ્યં ચ શેષાણિ કલ્પયેત્||૩૬||

Adhikarana AsthApanauShadhasya saMskAraH praNayana~jca (37) · Śloka 37

સર્વાણિ ચૈકધ્યમુષ્ણોદકકુમ્ભબાષ્પાભિતપ્તાનિ ખજ- મથિતાનિ બસ્તૌ પ્રક્ષિપ્યાનુવાસનવન્નિરૂહં પ્રણયેત્| નાત્યુ- ષ્ણશીતં નાતિમૃદુતીક્ષ્ણં નાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષં નાતિતનુસાન્દ્રં ન હીનાતિમાત્રં નલવણતિલવણં નાત્યમ્લઞ્ચ| તત્ર બાષ્પ- માત્રાનુતાપાદૌષધસ્ય વિદાહો ન ભવતિ| ખજપ્રમથનાત્તુ ક્વાથસ્નેહાદયઃ સમ્યક્ સમ્પ્રયુક્તાઃ સમ્યગેવ યોગમાર- ભન્તે| અન્યથા પુનઃ ક્વાથાદીનામુલ્બણોઽન્યતમોઽન્ય- તમં યથાસ્વં દોષમીરયેત્| અત્યુષ્ણાદીનાન્તુ પૃથગ્વ્યાપદઃ સાધનાનિ ચ સિદ્ધિષૂત્તરકાલમુપદેક્ષ્યન્તે||૩૭||

Adhikarana vaikalyAdiBirjAyamAnAH doShAH (6) · Śloka 6

અપિ ચ- તિર્યક્પ્રણીતે હિ ન યાતિ ધારા ગુદે વ્રણઃ સ્યાચ્ચલિતે ચ નેત્રે| દત્તઃ શનૈર્નાશયમેતિ બસ્તિઃ કણ્ઠં પ્રધાવેદતિપીડિતસ્તુ| સ્તમ્ભં વિધત્તેઽતિમૃદુર્હિમશ્ચ તપ્તામ્લતીક્ષ્ણો ભ્રમદાહમોહાન્| સ્નિગ્ધોઽતિજાડ્યં પવનન્તુ રૂક્ષ- સ્તન્વલ્પમાત્રા લવણસ્ત્વયોગમ્| કરોતિ માત્રાભ્યધિકોઽતિયોગં ક્ષોભં તુ સાન્દ્રઃ સુચિરેણ ચૈતિ| દાહાતિસારૌ લવણોઽતિ કુર્યાત્ તસ્માત્સુયુક્તં સમમેવ દદ્યાત્||૬||

Adhikarana AsthApanadravyamAtrAviShaye anyamatam (38) · Śloka 38

અન્યે પુનરાહુઃ- માત્રાં ત્રિપલિકાં કુર્યાત્ સ્નેહમાક્ષિકયોઃ પૃથક્| કર્ષાર્ધં માણિમન્થસ્ય સ્વસ્થે કલ્કપલદ્વયમ્| સર્વદ્રવાણાં શેષાણાં પલાનિ દશ કલ્પયેત્||૩૮||

Adhikarana nirUhadravyANAM saMyojanavidhiH (39) · Śloka 39

માક્ષિકં લવણં સ્નેહં કલ્કં ક્વાથમિતિ ક્રમાત્| આવપેત નિરૂહાણામેષ સંયોજને વિધિઃ||૩૯||

Adhikarana nirUhadAnottaraM rogiNaH kRutyam (40) · Śloka 40

દત્તમાત્રે તૂત્તાનઃ સોપધાનો નિરૂહવીર્યેણ દેહવ્યાપ્તયે તન્મનાસ્થિષ્ઠેત્| ઉદીર્ણવેગશ્ચોત્કુટિકો વિસૃજેત્||૪૦||

Adhikarana nirUhapratyAgamanakAlaH anAgame pratIkArashca (5) · Śloka 5

આગમનકાલસ્તુ પરો મુહૂર્તઃ| તદા હ્યનાગચ્છન્નાશુ મૃત્યવે સ્યાત્| અતસ્તત્રાનુલોમિકં સ્નેહક્ષારમૂત્રામ્લસ્નિગ્ધતી- ક્ષ્ણોષ્ણમન્યં પ્રયોજયેત્| ફલવર્તિસ્વેદભયોત્ત્રાસાદીંશ્ચ| બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં ચાવેક્ષેત||૫||

Adhikarana punarnirUhAH (41) · Śloka 41

સ્વયં નિવૃત્તે તુ પૂર્વવદ્ દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં ચ દદ્યાદ્યા- વદ્વા સુનિરૂઢઃ સ્યાત્||૪૧||

Adhikarana prathamadvitIyatRutIyanirUDhAnAM krameNa vAtAdinirharatvam (42) · Śloka 42

તત્રાદ્યોઽનિલં સ્વમાર્ગાદપકર્ષતિ| દ્વિતીયઃ પિત્તમ્| તૃતીયઃ શ્લેષ્માણમિતિ||૪૨||

Adhikarana nirUhahInayogAdilakShaNAni (43) · Śloka 43

તસ્ય હીનસમ્યગતિયોગાસ્તુ વિરિક્તવત્||૪૩||

Adhikarana samya~gnirUDhasyopacAraH (44) · Śloka 44

સમ્યઙ્નિરૂઢન્તુ કોષ્ણસલિલાવસિક્તં તનુના જાઙ્ગ- લરસેન ભોજયેત્| સ્નાતાશિતસ્યાસ્ય ચલા દોષશેષાઃ સ્વસ્થાનમાશ્રયન્તે||૪૪||

Adhikarana AsthApanAntaraM punaranuvAsanaM tasya vidhishca (45) · Śloka 45

તતઃ પુનર્વાતાર્તમાતુરં બૃંહણીયમન્યં વા તદ્વિધમશિતા- નન્તરં સાયં વા પુનરલ્પલઘ્વશિતં યથાસ્વમ-નિલાદિષુ દશમૂલાદિસિદ્ધેન તૈલેન અનુવાસયેત્| તસ્ય હીનસમ્ય- ગતિયોગાસ્તુ સ્નેહપીતવત્| વિશેષસ્તુ સમ્યગનુવાસિતે કિઞ્ચિત્કાલં સ્થિત્વા સ્નેહઃ સપુરીષોઽનિલાનુગતઃ પ્રવ- ર્તત એવ||૪૫||

Adhikarana doShaBedAnusAraM tattadAvRutti- pUrtAvAsthApanavidhishca (46) · Śloka 46

ભવતિ ચાત્ર- એવં કફે સ્નેહબસ્તિમેકં ત્રીન્ વા પ્રયોજયેત્| પઞ્ચ વા સપ્ત વા પિત્તે નવૈકાદશ વાઽનિલે| પુનસ્તતોઽપ્યયુગ્માંસ્તુ પુનરાસ્થાપનાં તતઃ||૪૬||

Adhikarana doShaBedAnusAramannasahayogidravaBedaH (47) · Śloka 47

કફપિત્તાનિલેષ્વપન્નં યૂષક્ષીરરસૈઃ ક્રમાત્||૪૭||

Adhikarana vAtAdiBedena nirUhayogaBedA- steShAM saMKyA ca (48) · Śloka 48

વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથત્રિવૃત્તાસૈન્ધવૈર્યુતઃ| બસ્તિરેકોઽનિલે સ્નિગ્ધઃ સ્વાદ્વલ્મોષ્ણરસાન્વિતઃ| ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથપદ્મકાદિસિતાયુતૌ| પિત્તે સ્વાદુહિમૌ સાજ્યક્ષીરેક્ષુરસમાક્ષિકૌ| આરગ્વધાદિનિષ્ક્વાથવત્સકાદિયુતાસ્ત્રયઃ| રૂક્ષાઃ સક્ષૌદ્રગોમુત્રાસ્તીક્ષ્ણોષ્ણકટુકાઃ કફે| ત્રયશ્ચ સન્નિપાતેઽપિ દોષાણ્ ઘ્નન્તિ યતઃ ક્રમાત્||૪૮||

Adhikarana nirUhabastisa~gKyAyAmAcArya- carakasya sammatiH (49) · Śloka 49

નાચાર્યચરકસ્યાતો બસ્તિસ્ત્રિભ્યઃ પરં મતઃ| ન હિ દોષશ્ચતુર્થોઽસ્તિ પુનર્દીયેત યં પ્રતિ||૪૯||

Adhikarana anyamatena bastestraividhyam (50) · Śloka 50

ઉત્ક્લેશનં શુદ્ધિકરં દોષાણાં શમનં ક્રમાત્| ત્રિધૈવ કલ્પયેદ્બસ્તિમિત્યન્યેઽપિ પ્રચક્ષતે||૫૦||

Adhikarana nirUhabastisa~gKyA samyagyoganirBarA (51) · Śloka 51

દોષૌષધાદિબલતઃ સર્વમેતત્ પ્રમાણયેત્| સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગન્તુ નાસમ્ભાવ્ય નિવર્તયેત્||૫૧||

Adhikarana karma-kAla-yoga-bastividhiH (52) · Śloka 52

પ્રાક્સ્નેહ એકઃ પઞ્ચાન્તે દ્વાદશાસ્થાપનાનિ ચ| સાન્વાસનાનિ કર્મૈવં બસ્તયસ્ત્રિંશદીરિતાઃ| કાલઃ પઞ્ચશૈકોઽત્ર પ્રાક્સ્નેહોઽન્તે ત્રયસ્તથા| ષટ્ પઞ્ચ બસ્ત્યન્તરતાઃ યોગોઽષ્ટૌ બસ્તયોઽત્ર તુ| ત્રયો નિરૂહાઃ સ્નેહાશ્ચ સ્નેહાવાદ્યન્તયોરુભૌ||૫૨||

Adhikarana snehabastinirUhayorekasyaiva nairantaryeNa prayoganiShedhastatra hetushca (53) · Śloka 53

સ્નેહબસ્તિં નિરૂહં વા નૈકમેવાતિશીલયેત્| ઉત્ક્લેશાગ્નિવધો સ્નેહાન્નિરૂહાન્મરુતો ભયમ્| તસ્માન્નિરૂઢઃ સ્નેહ્યાઃ સ્યાન્નિરૂહ્યશ્ચાનુવાસિતઃ| સ્નેહશોધનયુક્ત્યૈવં બસ્તિકર્મ ત્રિદોષજિત્||૫૩||

Adhikarana aShTAdashAShTAdashakabastisevanaPalam (54) · Śloka 54

અષ્ટાદશાષ્ટદશકાન્ બસ્તીનાં યો નિષેવતે| વિધિના ના યથોક્તેન સ ભવેદજરોઽરુજઃ| સહસ્રાયુઃ શ્રુતધરો વીતપાપ્મામરપ્રભઃ| વાજિસ્યદો નાગબલઃ સ્થિરબુદ્ધીન્દ્રિયાનલઃ||૫૪||

Adhikarana uttarabastyupayogaH (2) · Śloka 2

બસ્તૌ રોગેષુ નારીણાં યોનિગર્ભાશયેષુ ચ| દ્વિત્રાસ્થાપનશુદ્ધેભ્યો વિદધ્યાદ્બસ્તિમુત્તરમ્||૨||

Adhikarana puruShANAmuttarabastinetrapramANAdi (55) · Śloka 55

આતુરાઙ્ગુલમાનેન તન્નેત્રં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| વૃત્તં ગોપુચ્છવન્મૂલમધ્યયોઃ કૃતકર્ણિકમ્| સિદ્ધાર્થકપ્રવેશાગ્રં શ્લક્ષ્ણં હેમાદિસમ્ભવમ્| કુન્દાશ્વમારસુમનઃપુષ્પવૃન્તોપમં દૃઢમ્| તસ્ય બસ્તિર્મૃદુલઘુર્માત્રા શુક્તિર્વિકલ્પ્ય વા||૫૫||

Adhikarana puruShANAmuttarabastipraNayanavidhAnAdi (56) · Śloka 56

અથ સ્નાતાશિતસ્યાસ્ય સ્નેહબસ્તિવિધાનતઃ| ઋજોઃ સુખોપવિષ્ટસ્ય પીઠે જાનુસમે મૃદૌ| હૃષ્ટે મેઢ્રે સ્થિતે ચર્જ્જુ શનૈઃ સ્રોતોવિશુદ્ધયે| માલતીપુષ્પવૃન્તાગ્રપરિણાહાં ઘનામૃજુમ્| શ્લક્ષ્ણાં શલાકાં પ્રણયેત્તયા શુદ્ધેઽનુસીવનીમ્| આમેહનાન્તં નેત્રં ચ નિષ્કમ્પં ગુદવત્તતઃ| પીડિતેઽનુગતે સ્નેહે સ્નેહબસ્તિક્રમો હિતઃ| બસ્તીનનેન વિધિના દદ્યાત્ ત્રીંશ્ચતુરોઽપિ વા| અનુવાસનવચ્છેષં સર્વમેવાસ્ય ચિન્તયેત્||૫૬||

Adhikarana strINAM yoniviBraMshAdiShUttara- bastidAnakAlaH (57) · Śloka 57

સ્ત્રીણામાર્તવકાલે તુ યોનિર્ગૃહ્ણાત્યપાવૃતૈઃ| વિદધીત તદા તસ્માદનૃતાવપિ ચાત્યયે| યોનિવિભ્રંશશૂલેષુ યોનિવ્યાપદ્યસૃગ્દરે||૫૭||

Adhikarana strINAmuttarabastinetrapramANAdi (58) · Śloka 58

નેત્રં દશાઙ્ગુલં મુદ્ગપ્રવેશં ચતુરઙ્ગુલમ્| અપત્યમાર્ગે યોજ્યં સ્યાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલં મૂત્રવર્ત્મનિ| મૂત્રકૃચ્છ્રવિકારેષુ બાલાનાં ત્વેકમઙ્ગુલમ્| પ્રકુઞ્ચો મધ્યમા માત્રા બાલાનાં શુક્તિરેવ તુ||૫૮||

Adhikarana strINAmuttarabastidAnavidhiH bastyAvarttanakramashca (59) · Śloka 59

ઉત્તાનાયઃ શયાનાયાઃ સમ્યક્સઙ્કોચ્ય સક્થિની| ઊર્ધ્વજાન્વાસ્ત્રિચતુરાનહોરાત્રેણ યોજયેત્| બસ્તીસ્ત્રિરાત્રમેવં તુ સ્નેહમાત્રાં વિવર્ધયેત્| ત્ર્યહમેવં ચ વિશ્રમ્ય પ્રણિદધ્યાત્પુનસ્ત્ર્યહમ્||૫૯||

Adhikarana vamanAdInAmantaram (60) · Śloka 60

પક્ષાદ્વિરેકો વમિતે તતઃ પક્ષાન્નિરૂહણમ્| સદ્યો નિરૂઢશ્ચાન્વાસ્યઃ સપ્તરાત્રાદ્વિરેચિતઃ||૬૦||

Adhikarana bastinA malamAtranirharaNe dRuShTAntaH (61-62) · Śloka 62

યથા કુસુમ્ભાદિયુતાત્તોયાદ્રાગં હરેત્ પટઃ| તથા દ્રવીકૃતાદ્ દેહાદ્બસ્તિર્નિર્હરતે મલાન્||૬૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને બસ્તિવિધિર્નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ||૬૨||