Adhikarana athAtaH bastividhirnAmAShTAviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō bastividhiṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो बस्तिविधिं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
vamanē kaphanāśāyōpadiṣṭē pittanāśāya virēcanē ca vātanāśāya bastēḥ prasaṅgāttatparijñānārthamadhyāya ārabhyatē-athā'ta ityādi|| 1||
Adhikarana basteH prAdhAnyambastisaMj~jAyA anvarthattva~jca (2) · Śloka 2
bastiranilapradhānēśu prayujyatē| bastinā dīyatē bastiṁ vā pūrvamanvētyatō bastiḥ| sa ca sarvōpakramāṇāṁ pradhānatamaḥ śīghraṁ br̥ṁhaṇādikāritvādvikr̥tānilōcchēditvācca||2||
बस्तिरनिलप्रधानेशु प्रयुज्यते| बस्तिना दीयते बस्तिं वा पूर्वमन्वेत्यतो बस्तिः| स च सर्वोपक्रमाणां प्रधानतमः शीग़्रं बृंहणादिकारित्वाद्विकृतानिलोच्छेदित्वाच्च||२||
🔊 Audio coming soon
tatrānilapradhānēṣu dōṣēṣu bastiḥ prayujyatē iti| tatra basti saṁjñāyā anvarthatōcyatē| bastinā ajādimūtrādhārēṇa yatō dīyatē'tō bastiḥ| athavā yatō dattaṁ sat pūrvamādau bastimanugacchatyatō bastiriti| sa ca bastiḥ sarvēṣāṁ vamanādīnāmupakramāṇāṁ madhyē pradhānaḥ| kuta ityāha-śīghrētyādi| śīghramanāyāsēna vakṣyamāṇa br̥ṁhaṇādiguṇakāritvādvikr̥tānilōcchēditvācca|| 2||
Adhikarana vAtasya prAdhAnyam (3) · Śloka 3
anilō hi dōṣāṇāṁ nētā| sarvaśarīracēṣṭaikakāraṇam| pañcātmatayā aṅgapratyaṅgavyāpī| vidhātā vividhabāhyā- dhyātmikabhāvānāṁ sargasthitipralayānāṁ hētuḥ mārgatraya- jānāmapi rōgāṇāmiti||3||
अनिलो हि दोषाणां नेता| सर्वशरीरचेष्टैककारणम्| पञ्चात्मतया अङ्गप्रत्यङ्गव्यापी| विधाता विविधबाह्या- ध्यात्मिकभावानां सर्गस्थितिप्रलयानां हेतुः मार्गत्रय- जानामपि रोगाणामिति||३||
🔊 Audio coming soon
yataḥ sō'nilō dōṣavyāpārakaḥ| ētadēvāha-anilētyādi| aṅgāni śiraḥprabhr̥tīni| pratyaṅgāni nētrakarṇāṅgulyādīni| vividhānāṁ bāhyānāṁ taruprabhr̥tīnāmādhyātmikānāñca dēhasthānāṁ bhāvānāṁ yē sargasthitipralayāstēṣāṁ vidhātā| sarga utpattiḥ| sthitiḥ sthānam| pralayō vināśaḥ| antarmārgajānāṁ madhyamamārgajānāñca hētuḥ|| 3||
Adhikarana basterviShayaH guNAshca (4) · Śloka 4
sukhatvādēva ca bastirbālavr̥ddhakr̥śasthūlakṣīṇadhātvi- ndriyēṣu ca strīṣu cānilōpasargāprajāsu kr̥cchraprajāsu cōpa- diśyatē| tathāgnibalavarṇamēdadhāsvarāyuḥ sukhapradō vayaḥ- sthāpanaḥ paṅgūrustambhamagnasaṅkucitānilādhmānaśūlārō cakōdāvartaparikartikādiṣu hita iti||4||
सुख़त्वादेव च बस्तिर्बालवृद्धकृशस्थूलक्षीणधात्वि- न्द्रियेषु च स्त्रीषु चानिलोपसर्गाप्रजासु कृच्छ्रप्रजासु चोप- दिश्यते| तथाग्निबलवर्णमेदधास्वरायुः सुख़प्रदो वयः- स्थापनः पङ्गूरुस्तम्भमग्नसङ्कुचितानिलाध्मानशूलारो चकोदावर्तपरिकर्तिकादिषु हित इति||४||
🔊 Audio coming soon
ayaṁ bastiḥ sukhasēvyatvādēva bālādiṣu vātōpasr̥ṣṭadēhatvāccāprajāsu strīṣu cōpadiśyatē| tathā'gnyādipradaḥ| vayasō yauvanasya sthāpanaḥ paṅgvādiṣu hitaḥ pathyaśca|| 4||
Adhikarana basterAsthApanAdiBedena traividhyamAsthA- panasya trayodashavidhatva~jca (5) · Śloka 5
sa tu bastistrividhaḥ| āsthāpanamanuvāsanamuttarabastiśca| tatrāsthāpanaṁ dōṣadūṣyādyanusārēṇa nānādravyasaṁyōgādini- rvr̥ttam| tasya bhēdāḥ utklēśanaṁ saṁśōdhanaṁ saṁśamanaṁ lēkhanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vājīkaraṇaṁ picchābastirmādhutailikamityādayaḥ| mādhutailikasya paryāyā yāpanō yuktarathō dōṣaharaḥ snigdhaba- stiriti| tēṣāṁ nāmabhirēva svarūpamākhyātam||5||
स तु बस्तिस्त्रिविधः| आस्थापनमनुवासनमुत्तरबस्तिश्च| तत्रास्थापनं दोषदूष्याद्यनुसारेण नानाद्रव्यसंयोगादिनि- र्वृत्तम्| तस्य भेदाः उत्क्लेशनं संशोधनं संशमनं लेख़नं बृंहणं वाजीकरणं पिच्छाबस्तिर्माधुतैलिकमित्यादयः| माधुतैलिकस्य पर्याया यापनो युक्तरथो दोषहरः स्निग्धब- स्तिरिति| तेषां नामभिरेव स्वरूपमाख़्यातम्||५||
🔊 Audio coming soon
sa ca bastistriprakāra āsthāpanādibhēdēna| tatrētyādinā''sthāpanalakṣaṇamucyatē| tasyaivōlklēśanādayō bhēdāḥ| tēṣāmutklēśanādīnāṁ nāmabhirēva svarūpaṁ vyākhyātam| tatra yō bastiḥ saṁyōgādivaśāddōṣamutklēśayati sa utklēśakaḥ| yastu śamayati sa śamanaḥ| yaḥ ślēṣmamēdaḥprabhr̥tīn vilakhati sa lēkhanaḥ| yaḥ śōdhayati dōṣān sa śōdhanaḥ| picchāsvarūpatvāt picchābastiḥ madhutailaprādhānyānmādhutailikaḥ| ēvaṁ mādhutailikaparyāyāṇāmarthō'pyūhyaḥ| tēna tēṣāmityādi vyākhyātam|| 5||
Adhikarana AsthApananirUhashabdayoH nirvacanam (6) · Śloka 6
tadvayaḥ sthāpanāddōṣasthāpanādvā''sthāpanamityucyatē śarī- rārōhaṇāddōṣanirharaṇādacintyaprabhāvatayā yasminnūhāsa- mbhavānniruha iti||6||
तद्वयः स्थापनाद्दोषस्थापनाद्वाऽऽस्थापनमित्युच्यते शरी- रारोहणाद्दोषनिर्हरणादचिन्त्यप्रभावतया यस्मिन्नूहास- म्भवान्निरुह इति||६||
🔊 Audio coming soon
tadvaya ityādinā āsthāpanasaṁjñāyā anvatarthatāmāha- śarīrētyādinā nirūhasaṁjñāyāḥ| nirūhāsthāpanau paryāyau|| 6||
Adhikarana anuvAsanasvarUpAdi (7) · Śloka 7
anuvāsānaṁ yathārhauṣadhasiddhaḥ snēhanārthaḥ snēhaḥ snēhavidhau sa caturdhābhihitaḥ||7||
अनुवासानं यथार्हौषधसिद्धः स्नेहनार्थः स्नेहः स्नेहविधौ स चतुर्धाभिहितः||७||
🔊 Audio coming soon
yastu bastiḥ snēhanārthaṁ yathādōṣaṁ yathāvyādhi cauṣadhaiḥ siddhaḥ snēhō dīyatē tadanuvāsanam| sa ca snēhaḥ snēhavidhau ghr̥tādibhēdēna caturddhābhihitaḥ|| 7||
Adhikarana anuvAsanaBedo mAtrAbastiH tasya mAtrAdi (8) · Śloka 8
tasya bhēdō mātrābastiḥ| sa pēyasnēhahnasvamātrātulyaḥ| sēvyaḥ sadā ca mādhutailikavat| bālavr̥ddhādhvabhāra- yānavyāyāmacintāstrīnityastrīnr̥pēśvarasukumāradurbalāni- labhagnālpāgnibhirniṣparihāratayā sukhō balyō varṇyaḥ sr̥ṣṭamalō dōṣaghnaśca| tathāpi tau nājīrṇē yōjyau na ca divāsvapnaḥ sēvyaḥ||8||
तस्य भेदो मात्राबस्तिः| स पेयस्नेहह्नस्वमात्रातुल्यः| सेव्यः सदा च माधुतैलिकवत्| बालवृद्धाध्वभार- यानव्यायामचिन्तास्त्रीनित्यस्त्रीनृपेश्वरसुकुमारदुर्बलानि- लभग्नाल्पाग्निभिर्निष्परिहारतया सुख़ो बल्यो वर्ण्यः सृष्टमलो दोषग़्नश्च| तथापि तौ नाजीर्णे योज्यौ न च दिवास्वप्नः सेव्यः||८||
🔊 Audio coming soon
tasya cānuvāsanasya bhēdō mātrābastirnāma| ētacca sarvaṁ kalpasthānē vakṣyatē| sa ca mātrābastiḥ pēyasnēhasya hrasvayā mātrayā tulyaḥ sēvyaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati-āturō mukhēnōpayuktaṁ snēhaṁ yatparimāṇaṁ yābhyāṁ yāmābhyāṁ jarayituṁ śaknōti tatparimāṇaṁ tasya mātrābastirbhavatīti| sa ca mātrābastirvakṣyamāṇēna mādhutailikavidhānēna bālavr̥ddhādibhiḥ sēvyō niṣparihāratvādēhitōḥ| ēvaṅguṇayuktatvē'pi tāvanuvāsanamātrābastī ajīrṇē na ca yōjyau| na ca tayōrupayuktayōrdivāsvapnaḥ sēvyaḥ|| 8||
Adhikarana anuvAsanirvacanam (9) · Śloka 9
yataśca sō'nnamanuvasannapi na duṣyatyanuvāsaramapi vā dīyata ityanuvāsanam||9||
यतश्च सोऽन्नमनुवसन्नपि न दुष्यत्यनुवासरमपि वा दीयत इत्यनुवासनम्||९||
🔊 Audio coming soon
yataścētyādinānuvāsanānvarthatāmāha|| 9||
Adhikarana uttarabastisvarUpantatra matAntara~jca (10) · Śloka 10
uttarabastirapi snēhō'nuvāsanavacchōdhanaṁ nirūhavadapi kēcidāhuḥ||10||
उत्तरबस्तिरपि स्नेहोऽनुवासनवच्छोधनं निरूहवदपि केचिदाहुः||१०||
🔊 Audio coming soon
yastu bastirmūtramārgēṇa dīyatē snēhaḥ sa uttarabastiḥ| tasya vidhānaṁ vakṣyamāṇānuvāsanasadr̥śam| anyē tvāhuḥ śōdhanaṁ nirūhasadr̥śamiti|| 10||
Adhikarana uttarabasternirvacanam (11) · Śloka 11
sa nirūhāduttaramuttarēṇa vā mārgēṇa dīyata ityuttara- bastiḥ||11||
स निरूहादुत्तरमुत्तरेण वा मार्गेण दीयत इत्युत्तर- बस्तिः||११||
🔊 Audio coming soon
sa nirūhētyādinānvarthakathanam|| 11||
Adhikarana AsthApyAH (12) · Śloka 12
tatrāsthāpyā gulmaplīhānāhaśūlaśuddhātīsārajīrṇajvara- pratiśyāyāḍhyarōgahr̥dayakukṣipārśvagrahaparvābhitāpapārśvayō- niśūlāṅgasuptiśōṣakampagauravātilāghavāntrakūjanavāta- varcōmūtraśukrasaṅgāśmarīśarkarāvr̥ddhiśukrārttavastanyanāśa- rajaḥ kṣayōnmādadōṣakirmiṇakōṣṭhaviṣamāgnisaśabdā- lpālpōgragandhōtthānādayō dōṣabhēdīyōktāśca vātavyādhayaḥ| viśēṣēṇaitē hi paraṁ bastināśamupayānti mūlacchēdēna vr̥kṣavat||12||
तत्रास्थाप्या गुल्मप्लीहानाहशूलशुद्धातीसारजीर्णज्वर- प्रतिश्यायाढ्यरोगहृदयकुक्षिपार्श्वग्रहपर्वाभितापपार्श्वयो- निशूलाङ्गसुप्तिशोषकम्पगौरवातिलाग़वान्त्रकूजनवात- वर्चोमूत्रशुक्रसङ्गाश्मरीशर्करावृद्धिशुक्रार्त्तवस्तन्यनाश- रजः क्षयोन्माददोषकिर्मिणकोष्ठविषमाग्निसशब्दा- ल्पाल्पोग्रगन्धोत्थानादयो दोषभेदीयोक्ताश्च वातव्याधयः| विशेषेणैते हि परं बस्तिनाशमुपयान्ति मूलच्छेदेन वृक्षवत्||१२||
🔊 Audio coming soon
tatra ca bastibhēdēṣu madhyē gulmādayō vātapradhānā dōṣabhēdīyapaṭhitāśca vātahētukā vyādhaya āsthāpyāḥ| ētēṣvāsthāpanō yōjya ityarthaḥ| ētē hyanēna vātē chinnē nāśamupayānti| yathā mūlē chinnē vr̥kṣāḥ| śuddhaścāsāvatisārastathōktaḥ| śuddhaśabdēnāmaraktayōḥ pratiṣēdhaḥ| grahaśabdasya hr̥dayādibhiḥ sambandhaḥ| śūlaśabdasya pārśvayōnibhyām| saṅgaśabdasya vātādibhiḥ| nāśaśabdasya śukrādibhiḥ| rētōdōṣāḥ kuṇapādayaḥ| alpālpamugragandhaṁ ca tadutthānaṁ cēti samāsaḥ|| 12||
Adhikarana anAsthApyAstatra hetavashca (13) · Śloka 13
anāsthāpyāstvatisnigdhōtkliṣṭadōṣakṣatōraskātikr̥śā nirannāḥ kr̥tavamanavirēcananasyaprasaktacchardiniṣṭhīvikā- kāsaśvāsahikkārśōbaddhacchidradakōdarādhmānālasakavi- ṣūcikāmātīsārārōcakālpāgnigudaśōphakuṣṭhamadhumē- hārtāḥ| garbhiṇī cāpravr̥ttāṣṭamamāsā| tatrātisnigdhō- tkliṣṭadōṣayōrdōṣānutklēśyōdaraṁ mūrcchāṁ śvayathuṁ vā nirūhō janayēt| kṣatōraskasyātikr̥śasya ca kṣōbhamāpannaḥ śarīra- māśu pīḍayēt| anirannasya vakṣyatē| kr̥tavamanavirēkayōstu riktaṁ dēhaṁ kṣataṁ kṣāra iva dahēt| snēhabastistu sadyō'- gnimavasādya ślēṣmāmayāya syāt| kr̥tanasyasyāsya- vibhraṁśaṁ vivr̥tōrdhvasrōtastayā kuryāt| anuvāsanaṁ tu dōṣōtklēśam| prasaktacchardyādīnāṁ vāyurnirūhamūrdhvaṁ nayēt| anuvāsanañcārśasasyāvr̥tamārgatvādanāgacchanbastiḥ prāṇān hiṁsyāt| snēhaḥ punararśāṁsyabhiṣyandyādhmānāya syāt| baddhōdarādyādhmānāntānāṁ bhr̥śataramādhmānānmr̥tyuḥ| alasa- kārtādīnāṁ cāmadōṣāt| arōcakārtādīnāṁ yathāsvamāma- yavr̥ddhiḥ| garbhiṇyāḥ pūrvōktō dōṣaḥ||13||
अनास्थाप्यास्त्वतिस्निग्धोत्क्लिष्टदोषक्षतोरस्कातिकृशा निरन्नाः कृतवमनविरेचननस्यप्रसक्तच्छर्दिनिष्ठीविका- कासश्वासहिक्कार्शोबद्धच्छिद्रदकोदराध्मानालसकवि- षूचिकामातीसारारोचकाल्पाग्निगुदशोफकुष्ठमधुमे- हार्ताः| गर्भिणी चाप्रवृत्ताष्टममासा| तत्रातिस्निग्धो- त्क्लिष्टदोषयोर्दोषानुत्क्लेश्योदरं मूर्च्छां श्वयथुं वा निरूहो जनयेत्| क्षतोरस्कस्यातिकृशस्य च क्षोभमापन्नः शरीर- माशु पीडयेत्| अनिरन्नस्य वक्ष्यते| कृतवमनविरेकयोस्तु रिक्तं देहं क्षतं क्षार इव दहेत्| स्नेहबस्तिस्तु सद्योऽ- ग्निमवसाद्य श्लेष्मामयाय स्यात्| कृतनस्यस्यास्य- विभ्रंशं विवृतोर्ध्वस्रोतस्तया कुर्यात्| अनुवासनं तु दोषोत्क्लेशम्| प्रसक्तच्छर्द्यादीनां वायुर्निरूहमूर्ध्वं नयेत्| अनुवासनञ्चार्शसस्यावृतमार्गत्वादनागच्छन्बस्तिः प्राणान् हिंस्यात्| स्नेहः पुनरर्शांस्यभिष्यन्द्याध्मानाय स्यात्| बद्धोदराद्याध्मानान्तानां भृशतरमाध्मानान्मृत्युः| अलस- कार्तादीनां चामदोषात्| अरोचकार्तादीनां यथास्वमाम- यवृद्धिः| गर्भिण्याः पूर्वोक्तो दोषः||१३||
🔊 Audio coming soon
anāsthāpyā ityādi subōdham| anirannasya yadāsthāpanēna bhavati tadasminnēvādhyāyē nirūhaśca samīraścētyādinā vakṣyatē| kr̥tavamanavirēkayōstadaharēva snēhabastirityādinā ya ēvānāsthāpyāsta ēvānanuvāsyā iti vakṣyamāṇatvāt| kr̥tavamanavirēkayōranuvāsanēnāpi yadbhavati tat lāghavikatvādisminnēva prasaṅga ucyatē| kr̥tanasyasyāsthāpanamāsyavibhraṁśaṁ kuryāt| ūrdhvasrōtasāṁ vivr̥tatvāt| tasyaivānuvāsanaṁ dōṣōtklēśaṁ kuryāt| snēhō'rśasānāmanuvāsanam| garbhiṇyā āsthāpanēna pūrvōktō vamanōktō dōṣa āmagarbhabhraṁśādiḥ sā cāpravr̥ttāṣṭamamāsā yasyā na pravr̥ttō'ṣṭamō māsaḥ| pravr̥ttē tvaṣṭamē māsi bastirvihita ēva tasmādētē'nāsthāpyāḥ|| 13||
Adhikarana anuvAsyAH ananuvAsyAshca (14) · Śloka 14
ya ēvāsthāpyāsta ēvānuvāsyāḥ| rūkṣātidīptāgnayaḥ kēvalānilārtāśca viśēṣēṇa| ētē paramanuvāsanēnāpyāyyantē mūlasēkēna vr̥kṣavat| ya ēvānāsthāpyāsta ēvānanuvā- syāḥ| tathā nirannanavajvarapāṇḍurōgakāmalāpramēhaprati- śyāyaplīhakaphōdarāḍhyavātavarcōbhēdārtapītaviṣagarapitta- kaphābhiṣyandagurukōṣṭhātisthūlaślīpadagalagaṇḍāpacī- krimiṇakōṣṭhaḥ| tatrātisnigdhādīnāṁ yathāsvamuktāḥ pr̥tha- gdōṣāḥ||14||
य एवास्थाप्यास्त एवानुवास्याः| रूक्षातिदीप्ताग्नयः केवलानिलार्ताश्च विशेषेण| एते परमनुवासनेनाप्याय्यन्ते मूलसेकेन वृक्षवत्| य एवानास्थाप्यास्त एवाननुवा- स्याः| तथा निरन्ननवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहप्रति- श्यायप्लीहकफोदराढ्यवातवर्चोभेदार्तपीतविषगरपित्त- कफाभिष्यन्दगुरुकोष्ठातिस्थूलश्लीपदगलगण्डापची- क्रिमिणकोष्ठः| तत्रातिस्निग्धादीनां यथास्वमुक्ताः पृथ- ग्दोषाः||१४||
🔊 Audio coming soon
ya ēvāsthāpyā gulmādayaḥ ta ēvānuvāsyā api| tathā nirannādayō nānuvāsyāḥ| nirannaplīhādīnāmāsthāpanavidhānādapavāda vacanamanuvāsanē| atisnigdhādīnāṁ yathāsvamiti pratyēkaṁ pr̥thagasaṅkarēṇāsthāpanapratiṣēdhaprasaṅgē'sminnadhyāya ēvōktaḥ|| 14||
Adhikarana aBuktavata eva nirUho deyaH, BojanaM kRutavata evAnuvAsanaM deyam (15) · Śloka 15
api ca - abhuktē riktakōṣṭhasya prayuktamanuvāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ kṣipramūrdhvaṁ prapadyatē| tēna vāyōrjayō na syādvātasthānē hyatiṣṭhatā| kāyāgnērāśu nāśaśca viśēṣādanivartanāt| snēhaḥ sadyōśitāhāraruddhē tvāmāśayē'nilam| pakvasthaṁ hanti pakvasthaścyavatē cānnapākataḥ| nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavēgāvubhāvapi| tāvannamūrcchitau tīkṣṇāvadhō'nnēna sahāgatau| ūrdhvaṁ vā śakr̥tā sārddhaṁ saṁsthitau kōṣṭha ēva vā| samalāhāraviṣṭabdhau harētāmāśu jīvitam| bhuktavānanuvāsyō'smānna nirūhyastu bhuktavān||15||
अपि च - अभुक्ते रिक्तकोष्ठस्य प्रयुक्तमनुवासनम्| सरदूरगसूक्ष्मत्वैः क्षिप्रमूर्ध्वं प्रपद्यते| तेन वायोर्जयो न स्याद्वातस्थाने ह्यतिष्ठता| कायाग्नेराशु नाशश्च विशेषादनिवर्तनात्| स्नेहः सद्योशिताहाररुद्धे त्वामाशयेऽनिलम्| पक्वस्थं हन्ति पक्वस्थश्च्यवते चान्नपाकतः| निरूहश्च समीरश्च तीक्ष्णवेगावुभावपि| तावन्नमूर्च्छितौ तीक्ष्णावधोऽन्नेन सहागतौ| ऊर्ध्वं वा शकृता सार्द्धं संस्थितौ कोष्ठ एव वा| समलाहारविष्टब्धौ हरेतामाशु जीवितम्| भुक्तवाननुवास्योऽस्मान्न निरूह्यस्तु भुक्तवान्||१५||
🔊 Audio coming soon
api cēti samuccayē| bhuktavānasmāt kāraṇādanuvāsyaḥ| kuta ityāha-abhukta ityādi| abhuktē nirannē riktakōṣṭhasya sataḥ puruṣasyānuvāsanaṁ prayuktaṁ saratvāt dūragatvāt sūkṣmasrōtaḥ pravēśitvācca śīghramēvōrdhvaṁ pūrvakāyaṁ prapadyatē| tataḥ kimityāha-tēnētyādi| tēnānuvāsanēnōrdhvaṁ pravr̥ttēna vātadhāgnipakvāśayē atiṣṭhatā vāyōrjayō na syāt| snēhasya cānivartanādapatanādviśēṣēṇāgnināśaḥ syāt| yadā tu bhuktaṁ tadanuvāsanaṁ dēyamēva| yataḥ sadyōśitēnāhārēṇāmāśayē ruddhē pakvāśayasthō'nuvāsanasnēhaḥ pakvāśayasthamēvānilaṁ hanti| annapākataśca pakvāśayastha ēva cyavatē| snēhaḥ patatyatō'gnināśaṁ na karōtīti bhāvaḥ| asmādannaṁ bhuktavānanuvāsya iti sambandhaḥ| nirūhyaḥ punarabhuktavānēvānnam| yatō bhuktē nirūhō jīvitaṁ hanti| kathamityāha-nirūhaścētyādi| nirūhastāvattīkṣṇavēgaḥ samīrō vāyurapi tīkṣṇa ēva| tāvubhau nirūhasamirau tīkṣṇavēgatvādannēna sahādhō gudēnāgatau śakr̥tā purīṣēṇa vā sārdhamūrdhvaṁ mukhēna vāgatau samalēna sapurīṣēṇa vā āhārēṇa viṣṭabdhau kōṣṭha ēva sthitau| sarvathā sānnē kōṣṭhē nirūhasamīrāvāśu jīvitaṁ harētām| atō'smānnanirūhyastvannaṁ bhuktavāniti sambandhaḥ|| 15||
Adhikarana pANDurogArtAdInAmanuvAsane doShaH (16) · Śloka 16
pāṇḍurōgārtādīnāṁ dōṣānutklēśya snēhabastirudaraṁ janayēt| pratiśyāyādimatāṁ bhūya ēva dōṣaṁ vardhayēt||16||
पाण्डुरोगार्तादीनां दोषानुत्क्लेश्य स्नेहबस्तिरुदरं जनयेत्| प्रतिश्यायादिमतां भूय एव दोषं वर्धयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
ityanāsthāpyānāmanuvāsanēna dōṣānuktvā pūrvōktānāmananuvāsyānāṁ pāṇḍurōgārtādīnāmityādinā dōṣān kathayati| ēkēnādiśabdēna pramēhāntānāṁ grahaṇam| anyēna krimiṇakōṣṭhāntānām||16||
Adhikarana bastenetravidhAnam (17) · Śloka 17
tayōstu nētraṁ suvarṇādidhātumaṇiśaṅkhaśr̥ṅgadantāsthivēṇuna- lakhadirakadaratiniśatindukādidārusāramayamr̥jvakarkaśaṁ gōpucchākr̥tigulikāmukhamūnavarṣavārṣikasaptadvādaśa- ṣōḍaśavarṣāṇāṁ viṁśatiprabhr̥tiṣu ca kramāt pañcaṣaṭsaptā- ṣṭanavadvādaśāṅgulapramāṇam| mūlē'grē cāturāṅguṣṭhakaniṣṭhi- kāpariṇāhamardhāṅgulāt prabhr̥tyardhāṅgulapravr̥ddhatryaṅgulaparya- ntapravēśamūlacchidraṁ vanamudgamudgamāṣakalāyaklinnakalā- yakarkandhuvāhyagracchidraṁ mūlachidrapramāṇāṅgulairagrē yathā- svaṁ sanniviṣṭakarṇikaṁ karṇikāntaḥ pratibaddhasūtrāntargr̥hī- tāgrapidhānaghanacailavarti| mūlē dvyaṅulāntarālē karṇikādvayaṁ kārayēt| varṣāntarēṣu ca vayōbalaśarīrāṇyavēkṣya nētra- pramāṇamutkarṣayēt||17||
तयोस्तु नेत्रं सुवर्णादिधातुमणिशङ्ख़शृङ्गदन्तास्थिवेणुन- लख़दिरकदरतिनिशतिन्दुकादिदारुसारमयमृज्वकर्कशं गोपुच्छाकृतिगुलिकामुख़मूनवर्षवार्षिकसप्तद्वादश- षोडशवर्षाणां विंशतिप्रभृतिषु च क्रमात् पञ्चषट्सप्ता- ष्टनवद्वादशाङ्गुलप्रमाणम्| मूलेऽग्रे चातुराङ्गुष्ठकनिष्ठि- कापरिणाहमर्धाङ्गुलात् प्रभृत्यर्धाङ्गुलप्रवृद्धत्र्यङ्गुलपर्य- न्तप्रवेशमूलच्छिद्रं वनमुद्गमुद्गमाषकलायक्लिन्नकला- यकर्कन्धुवाह्यग्रच्छिद्रं मूलछिद्रप्रमाणाङ्गुलैरग्रे यथा- स्वं सन्निविष्टकर्णिकं कर्णिकान्तः प्रतिबद्धसूत्रान्तर्गृही- ताग्रपिधानग़नचैलवर्ति| मूले द्व्यङुलान्तराले कर्णिकाद्वयं कारयेत्| वर्षान्तरेषु च वयोबलशरीराण्यवेक्ष्य नेत्र- प्रमाणमुत्कर्षयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
tayōstvāsthāpanānuvāsanayōḥ suvarṇādimayamr̥jvādiyuktaṁ nētraṁ vaidyaḥ kārayēditi sambandhaḥ| akarkaśaṁ ślakṣṇaṁ gulikāmukhamatīkṣṇāgratvād gudaṁ na kṣiṇōti| asya ca nētrasya yat gudē praviśati tadagraṁ yatra bastirbadhyatē tanmūlamiti kramādyathāsaṅkhyēnētyarthaḥ| tatrōnavarṣasya pañcāṅgulapramāṇaṁ nētraṁ kārayēt| āturāṅgulapramāṇēna pūrṇavarṣasya ṣaḍaṅgulam| saptavarṣasya saptāṅgulam| dvādaśavarṣasyāṣṭāṅgulam| ṣōḍaśavarṣasya navāṅgulam| viṁśatiprabhr̥ti ca yāvajjīvaṁ dvādaśāṅgulamiti nētrasyāyāmapramāṇam| mūlapramāṇaṁ tu āturāṅguṣsṭhasamapariṇāhaṁ sarvaṁ nētraṁ kārayēt| agrē cāturakaniṣṭhikāpariṇāhaṁ pariṇāhasthaulyē paryāyavattulyē ucyētē| ardhāṅgulādārabhyārdhāṅgulamardhāṅgulaṁ vardhayan yāvat tryaṅgulaparimaṇḍalaṁ vastu yasya mūlacchidrē praviśati tattathōktam| tēnōnavarṣāsyārdhāṅgulaparimaṇḍalapravēśaṁ mūlacchidraṁ kārayēt| vārṣikasyāṅgulam| saptavarṣasya sārdhāṅgulam| dvādaśavarṣasya dvyaṅgulam| ṣōḍaśavarṣasya sārdhadvyaṅgulam| viṁśativarṣaprabhr̥ti tryaṅgulamiti| tasmād dvādaśāṅgulāyāmē nētrē sthaulyēnāṅguṣṭhasamē mūlē dvyaṅgulaparyantaṁ tryaṅgulaparimaṇḍalapravēśāṅgulīyakādicchidrēṇa samībhavatīti| ētacca sarvamāturāṅgulamānēna yōjyam| tasya ca nētrasya gōpucchākr̥titvā ttadagraṁ kaniṣṭhikāsthaulyamuktam| tadvanamudgādipravēśacchidraṁ kārayēt| makuṣṭhavācyō vanamudgaḥ| klinnaḥ kalāyaḥ ucchūnō bhavati| pañcāṅgu-lādīnāṁ ṣaṇṇāṁ nētrāṇāṁ vanamudgādayaḥ ṣaṭ yōjanīyāḥ| tacca nētramagrē sanniviṣṭakarṇikaṁ kārayēt| kimpramāṇē agra ityāha-mūlacchidrapramāṇāṅgulē| yathāsvamiti| tēnaitaduktaṁ bhavati| tryaṅgulapravēśē nētrē trīṇyaṅgulāni vimucyāgrē karṇikāṁ kārayēditi| karṇikākr̥titvāt karṇikām| anyēṣāṁ yathāsvaṁ bhāgaiḥ pramāṇāmūhyam| tatkarṇikāvasaktasūtrāntagr̥hītā agrapidhānārthaghanacailasambandhinī vartiryasya tattathōktaṁ karṇikāyā chidrē sūtrasyālambanam| tasya nētrasya mūlē parasparaṁ dvyaṅgulāntarālaṁ karṇikādvayaṁ kārayēditi nētrasyāyāmapariṇāhacchidraiḥ pramāṇam| varṣāntarēṣūktavarṣaśēṣēṣu viṁśatēradhō yānyuktani varṣāntarāṇi tānyavadhīkr̥tya| tadanuguṇē cāṅgalamānē avadhīkr̥tya| tadantarānuvartinō varṣān aṅgulabhāgāṁścākalayya vayōbalaśarīrādyapēkṣayā nētrapramāṇaṁ vardhayēt|| 17||
Adhikarana bastiyantram (18) · Śloka 18
tatō'jāvivarāhahariṇagōmahiṣānyatamajaṁ snēhamudgavimr̥ditaṁ vigatacchidrasirāgranthiskandhaṁ nātivartulaṁ mr̥du dr̥ḍhaṁ kaṣāyaraktaṁ sukhasamsthāpyauṣadhapramāṇaṁ nyubjaṁ vivr̥tā- nanaṁ nivēśya bastiṁ karṇikayōrdr̥ḍhēna sūtrēṇa ghanaṁ samaṁ ca badhvā parivarttya punaścānyadbastimukhabandhanārthaṁ sūtramupa dhāyānuguptaṁ nidhāpayēt||18||
ततोऽजाविवराहहरिणगोमहिषान्यतमजं स्नेहमुद्गविमृदितं विगतच्छिद्रसिराग्रन्थिस्कन्धं नातिवर्तुलं मृदु दृढं कषायरक्तं सुख़सम्स्थाप्यौषधप्रमाणं न्युब्जं विवृता- ननं निवेश्य बस्तिं कर्णिकयोर्दृढेन सूत्रेण ग़नं समं च बध्वा परिवर्त्त्य पुनश्चान्यद्बस्तिमुख़बन्धनार्थं सूत्रमुप धायानुगुप्तं निधापयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
tatastasmin nētrē ajādyudbhavaṁ bastiṁ yathōktaguṇaṁ kr̥tvā nyubjamadhōmukhaṁ pravēśayēt| tataḥ karṇikayōrbadhvā punaḥ parivartayēt| bastiryathōrdhvamukhō bhavati| subōdhamanyat|| 18||
Adhikarana bastyaBAve svIkAryamanyat (19) · Śloka 19
bastyabhāvē plavanī chāgalāṅkapādamadhūcchiṣṭōpadigdha- ghanasūkṣmatāntavānyatamaṁ nivēśayēt||19||
बस्त्यभावे प्लवनी छागलाङ्कपादमधूच्छिष्टोपदिग्ध- ग़नसूक्ष्मतान्तवान्यतमं निवेशयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
bastērabhāvē plavanīcchāgalādyanyatamaṁ nivēśayēt| plavanī jalacarō vihaṅgaviśēṣaḥ| aṅkapādō vipāṭitamēṣakr̥ttipādaḥ|| 19||
Adhikarana AsthApanamAtrA (20) · Śloka 20
āsthāpanamātrā tu prathamē varṣē prakuñcaḥ| tataḥ paraṁ prativarṣaṁ prakuñcamabhivardhayēdāṣaṭprasr̥tāt| tataścōrdhvaṁ prasr̥tābhi vr̥ddhiḥ| prāptānatītāṣṭādaśasaptatēstu dvādaśa prasr̥tāḥ| paraṁ cātō daśaiva| anyē punardvādaśaprasr̥tasyāpyaṣṭāvicchanti||20||
आस्थापनमात्रा तु प्रथमे वर्षे प्रकुञ्चः| ततः परं प्रतिवर्षं प्रकुञ्चमभिवर्धयेदाषट्प्रसृतात्| ततश्चोर्ध्वं प्रसृताभि वृद्धिः| प्राप्तानतीताष्टादशसप्ततेस्तु द्वादश प्रसृताः| परं चातो दशैव| अन्ये पुनर्द्वादशप्रसृतस्याप्यष्टाविच्छन्ति||२०||
🔊 Audio coming soon
āsthāpanāmātrētyādinā pradēyauṣadhamātrōcyatē| prathamē varṣē āsthāpanasya prakuñcaḥ palaṁ mātrā| tatō dvitīyādiṣu varṣēṣu prakuñcaṁ prakuñcamabhivardhayēt| yāvad dvādaśē varṣē ṣaṭ prasr̥tāḥ dvādaśa palāni bhavanti| tatastrayōdaśādiṣu varṣēṣu prasr̥taṁ prasr̥taṁ vardhayēt| yāvadaṣṭādaśē varṣē dvādaśa prasr̥tāḥ| aṣṭādaśaprabhr̥tisaptatiryāvadidamēvāsthāpanamānam| yadvā daśa prasr̥tāḥ saptētērupari yāvajjīvaṁ daśaiva prasr̥tāḥ| anyē punarācāryā dvādaśaprasr̥tasthānē'ṣṭau prasr̥tānīcchanti|| 20||
Adhikarana mAdhutailikAnuvAsanayormAtrA (21) · Śloka 21
yathāsvamāsthāpanamātrā pādahīnā mādhutailikē prayōjyā| anuvāsanē tvēvamēvāsthāpanasya pāda iti||21||
यथास्वमास्थापनमात्रा पादहीना माधुतैलिके प्रयोज्या| अनुवासने त्वेवमेवास्थापनस्य पाद इति||२१||
🔊 Audio coming soon
yathāsvamityādinā mādhutailikamātrōcyatē| yēṣu varṣēṣu yāvatyāsthāpanamātrā vihitā tēṣu varṣēṣu mādhutailikasya tāvatyēva caturbhāgahīnā| sa ēva caturbhāgō'nuvāsanasya yōjyaḥ| tēnāṣṭādaśaprabhr̥ti saptatiryāvat mādhutailikasya nava prasr̥tā dēyāḥ| anuvāsanasya trayaḥ prasr̥tāḥ| ēvaṁ sarvatrōhyam|| 21||
Adhikarana AsthApanIyasya pUrvamanuvAsanantasya kAlashca (22) · Śloka 22
athāsthāpanīyamāturaṁ snēhasvēdōpapannaṁ kr̥tavamanavirēka- māsēvitapēyādisaṁsargakramamupajātabalamanuvāsanārhaṁ pūrva- mēvānuvāsayēt| śītavasantayōrdivā anyathā rātrāvavēkṣya vā dōṣādīn| anyathā hi snēhōktāmayaprādurbhavaḥ||22||
अथास्थापनीयमातुरं स्नेहस्वेदोपपन्नं कृतवमनविरेक- मासेवितपेयादिसंसर्गक्रममुपजातबलमनुवासनार्हं पूर्व- मेवानुवासयेत्| शीतवसन्तयोर्दिवा अन्यथा रात्राववेक्ष्य वा दोषादीन्| अन्यथा हि स्नेहोक्तामयप्रादुर्भवः||२२||
🔊 Audio coming soon
athēti maṅgalē| ya ātura āsthāpanīyastamādāvanuvāsayēt| kimbhūtamityāha-snēhētyādi| anuvāsanārhamityanēnaitad darśayati| dōṣavyādhyapēkṣayā kadācidakr̥tānuvāsana ēvāsthāpya iti| kasmin kālē'nuvāsayēditi āha-śītē vasantē ca divānuvāsayēt| anyatra grīṣmādiṣu rātrāviti| athavā dōṣadūṣyāturādīnavēkṣya rātrau divā vā| anyathā śītavasantayōḥ rātrāvanuvāsanēna grīṣmaśaradōśca divānuvāsanēna| ēṣu kālēṣu snēhapānē snēhavidhau ya āmayā uktāḥ tēṣāṁ prādurbhāvaḥ|| 22||
Adhikarana anuvAsanabastidAnaviShaye dhAnvantarIyamataM Atyayike svamata~jca (23) · Śloka 23
dhanvantarīyāḥ punarāhuḥ- na rātrau praṇayēdbastiṁ snēhōtklēśō hi rātrijaḥ| snēhavīryayutaḥ kuryādādhmānaṁ gauravaṁ jvaram| ahni sthānasthitē dōṣē vahnau cānnarasānvitē| sphuṭasrōtōmukhaṁ dēhaṁ snēhō yat parisarpati| alpapittakaphaṁ rūkṣaṁ bhr̥śaṁ vātarujārditam| bhuktaṁ jīrṇāśanaṁ kāmaṁ rātrāvapyanuvāsayēt| kēvalānilanipīḍitaṁ tvaśuddhamapyanirūpitabalaṁ cāpya- nuvāsayēdātyayikatvādvyādhēḥ||23||
धन्वन्तरीयाः पुनराहुः- न रात्रौ प्रणयेद्बस्तिं स्नेहोत्क्लेशो हि रात्रिजः| स्नेहवीर्ययुतः कुर्यादाध्मानं गौरवं ज्वरम्| अह्नि स्थानस्थिते दोषे वह्नौ चान्नरसान्विते| स्फुटस्रोतोमुख़ं देहं स्नेहो यत् परिसर्पति| अल्पपित्तकफं रूक्षं भृशं वातरुजार्दितम्| भुक्तं जीर्णाशनं कामं रात्रावप्यनुवासयेत्| केवलानिलनिपीडितं त्वशुद्धमप्यनिरूपितबलं चाप्य- नुवासयेदात्ययिकत्वाद्व्याधेः||२३||
🔊 Audio coming soon
dhanvantarīyāḥ punarācāryā ēvamāhuḥ| yathā sarvō bastī rātrau na dēyaḥ divaiva dēyaḥ| athavā kadācidalpapittādīnāṁ rātrāvapidēyaḥ| ētadēva mataṁ na rātrāvityādi ślōkatrayēṇa paṭhati| kēvalānilētyādinā svamatamanusarati| atra hyātyayikavyādhyapēkṣitatvāt bastividhēḥ kālaniyamō nāśrayitavyaḥ|| 23||
Adhikarana anuvAsyasya pUrvA~ggatvena ma~ggalAdi (24) · Śloka 24
tasya vidhirvamanādadhikataraṁ kr̥tamaṅgalamanusukhamabhya- ktamuṣṇāmbusnātaṁ yuktasnēhamucitāt pādahīnaṁ dravapūrvaṁ laghūṣṇaṁ sānupānamaśanamaśitavantaṁ kr̥tacaṅkramaṇamutsr̥ṣṭa- viṇmūtramaśanārdrahastamaśaṅkanīyaparicārakaṁ nivātē vēśmani pratataśayanē nātyucchritē svāstr̥tē īṣadunnamitapādadēśē vāma- pārśvēna prākśirasaṁ saṁvēśayēt||24||
तस्य विधिर्वमनादधिकतरं कृतमङ्गलमनुसुख़मभ्य- क्तमुष्णाम्बुस्नातं युक्तस्नेहमुचितात् पादहीनं द्रवपूर्वं लग़ूष्णं सानुपानमशनमशितवन्तं कृतचङ्क्रमणमुत्सृष्ट- विण्मूत्रमशनार्द्रहस्तमशङ्कनीयपरिचारकं निवाते वेश्मनि प्रततशयने नात्युच्छ्रिते स्वास्तृते ईषदुन्नमितपाददेशे वाम- पार्श्वेन प्राक्शिरसं संवेशयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
subōdhamanyat| aśanārdrahastatvēna tatkālabhuktatvaṁ lakṣayati||24||
Adhikarana anuvAsyasya snigdhAdyAhArasevane doShAH (25) · Śloka 25
atisnigdhāśinō hyubhayamārgasaṁsargāt snēhō madamūrcchā- gnisādahr̥llāsān janayati| rūkṣāśinō viṣṭambhaṁ balavarṇahāniṁ vā| alpamātradravāśinō visr̥ṣṭaviṇmūtrasya cānāvr̥tēna tadāvr̥tād vyāpadam| ciramaśitavatō vidā- hābhimukhabhaktasya jvaraṁ kuryāt||25||
अतिस्निग्धाशिनो ह्युभयमार्गसंसर्गात् स्नेहो मदमूर्च्छा- ग्निसादहृल्लासान् जनयति| रूक्षाशिनो विष्टम्भं बलवर्णहानिं वा| अल्पमात्रद्रवाशिनो विसृष्टविण्मूत्रस्य चानावृतेन तदावृताद् व्यापदम्| चिरमशितवतो विदा- हाभिमुख़भक्तस्य ज्वरं कुर्यात्||२५||
🔊 Audio coming soon
dravāśina utsr̥ṣṭaviṇmūtrasya cānāvaraṇād vyāpadaṁ na karōti||25||
Adhikarana anuvAsyasya vAmapArshvashAyane hetavaH (26) · Śloka 26
yataśca vāmapārśvāśrayāṇi vahnigrahaṇīgudavalāmukhāni tāni tatpārśvaśāyinō nimnāni bhavanti| atastadauṣadhamaskha- litamāpnōti pravēśanirgamāvati saṁviṣṭaṁ cainamr̥justhitadēhaṁ svabāhūpadhānaṁ prasāritavāmasakthimākuñcitētaraṁ tasyaiva cōpari prasāritadakṣiṇabāhuṁ kārayēt||26||
यतश्च वामपार्श्वाश्रयाणि वह्निग्रहणीगुदवलामुख़ानि तानि तत्पार्श्वशायिनो निम्नानि भवन्ति| अतस्तदौषधमस्ख़- लितमाप्नोति प्रवेशनिर्गमावति संविष्टं चैनमृजुस्थितदेहं स्वबाहूपधानं प्रसारितवामसक्थिमाकुञ्चितेतरं तस्यैव चोपरि प्रसारितदक्षिणबाहुं कारयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
vāmapārśvaśāyinastatpārśvāśrayāṇi grahaṇyagnyādīni nimnānyavirōdhakānyauṣadhasya bhavanti| vahninā hyamurtēnāpyanimnēnauṣadhasya pratighātaḥ kriyata ēva| sva ēva vāmō bāhurdviguṇīkr̥ta upadhānaṁ śirasa upāśrayō yasya taṁ tathōktam| itarēti dakṣiṇasya skthnaḥ parāmarśaḥ|| 26||
Adhikarana anuvAsanabastidAnavidhiH (27) · Śloka 27
purvamēva tu vaidyō varttyā supihitāgracchidraṁ nētraṁ bhājana- syōpari kr̥tvā dakṣiṇapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṁ karṇikāyā upariṣṭanniṣpīḍyāvibandhāya śatāhvasaindhavacūrṇāvacūrṇitaṁ prāgēva nētrasparśāt pūrvavadabhimantritaṁ yathārhaṁ yathārhauṣadhā- vipakvaṁ sukhōṣṇaṁ bastau snēhamāsicyāvalīkōcchvāsaṁ niḥsāritavātabudbudamauṣadhāntē sūtrēṇa dvistrirvā bastimukha- māvēṣṭya dakṣiṇapāṇau nētramupanidhāya tiṣṭhēt| tatō ghr̥tā- bhyaktē pāṇau vāmahastapradēśinyābhyaktapravēśapradēśamapa- nītavartyuttānavāmahastāṅguṣṭhōdarapihitāgraṁ madhyamāpradēśi- nyupagr̥hītakarṇikamr̥jvanupr̥ṣṭhavaṁśamanusukhamēkamanā lāgha- vēna niṣkampamadrutamavilambitaṁ nētramākarṇikaṁ pravēśayēt| āturō'pi tadanulōmayannavalambēta| tataśca vaidyō basti- mukhaṁ dakṣiṇahastāṅguṣṭhapradēśinībhyāmamuñcannētramacālayan hastadvayēnōttānēnaikagrahaṇēnaivānilādhiṣṭhānabhūtaṁ kiñcidava- śēṣayan śanaiḥ śanairavēgamanupīḍayēt| anyathā hi vyāpadō bhavanti| tāḥ sasādhanāḥ siddhiṣu vakṣyantē||27||
पुर्वमेव तु वैद्यो वर्त्त्या सुपिहिताग्रच्छिद्रं नेत्रं भाजन- स्योपरि कृत्वा दक्षिणपादाङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां कर्णिकाया उपरिष्टन्निष्पीड्याविबन्धाय शताह्वसैन्धवचूर्णावचूर्णितं प्रागेव नेत्रस्पर्शात् पूर्ववदभिमन्त्रितं यथार्हं यथार्हौषधा- विपक्वं सुख़ोष्णं बस्तौ स्नेहमासिच्यावलीकोच्छ्वासं निःसारितवातबुद्बुदमौषधान्ते सूत्रेण द्विस्त्रिर्वा बस्तिमुख़- मावेष्ट्य दक्षिणपाणौ नेत्रमुपनिधाय तिष्ठेत्| ततो ग़ृता- भ्यक्ते पाणौ वामहस्तप्रदेशिन्याभ्यक्तप्रवेशप्रदेशमप- नीतवर्त्युत्तानवामहस्ताङ्गुष्ठोदरपिहिताग्रं मध्यमाप्रदेशि- न्युपगृहीतकर्णिकमृज्वनुपृष्ठवंशमनुसुख़मेकमना लाग़- वेन निष्कम्पमद्रुतमविलम्बितं नेत्रमाकर्णिकं प्रवेशयेत्| आतुरोऽपि तदनुलोमयन्नवलम्बेत| ततश्च वैद्यो बस्ति- मुख़ं दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्याममुञ्चन्नेत्रमचालयन् हस्तद्वयेनोत्तानेनैकग्रहणेनैवानिलाधिष्ठानभूतं किञ्चिदव- शेषयन् शनैः शनैरवेगमनुपीडयेत्| अन्यथा हि व्यापदो भवन्ति| ताः ससाधनाः सिद्धिषु वक्ष्यन्ते||२७||
🔊 Audio coming soon
pūrvamēvētyādi subōdham| pr̥ṣṭhavaṁśamanu pr̥ṣṭhavaṁśānupūrvyā nētraṁ praṇayēt| āturō'pi tannētramanulōmayan tasya pravēśānukūlyaṁ bhajannavalambēta āsīt| ēkagrahaṇēnaikamēkavāraṁ gr̥hītaṁ yathōktavidhi-viparyayēṇa yē vyādhayō bhavanti tē siddhiṣu vakṣyantē|| 27||
Adhikarana bastipIDanakAlaviShaye anyamatam (28) · Śloka 28
anyē tu triṁśanmātrāḥ pīḍanakālamāhuḥ||28||
अन्ये तु त्रिंशन्मात्राः पीडनकालमाहुः||२८||
🔊 Audio coming soon
anyē punarācāryāstriṁśanmātrā bastēḥ pīḍanakālamāhuḥ| mātrā ca yāvat pacatītyādivakṣyamāṇalakṣaṇā|| 28||
Adhikarana bastidAnasamaye AtureNa parihAryANi (29) · Śloka 29
na ca bastau dīyamānē kṣavakāsahāsajr̥mbhāspandanānyā- carēt||29||
न च बस्तौ दीयमाने क्षवकासहासजृम्भास्पन्दनान्या- चरेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
subōdham|| 29||
Adhikarana Aturasya viNmUtrAnilavege vidhAnam (30) · Śloka 1
viṇmūtrānilavēgē tu nētramākr̥ṣya vēgāntē śēṣaṁ praṇayēt||1||
विण्मूत्रानिलवेगे तु नेत्रमाकृष्य वेगान्ते शेषं प्रणयेत्||१||
🔊 Audio coming soon
yadā tu bastau dīyamānē viṇṁutrānilānāmāgamō madhyē bhavati tadā tamutsr̥jya tatkālaṁ punaḥ śēṣaṁ dēyam|| 30||
Adhikarana bastidAnAnantarIyo vidhiH (31) · Śloka 31
antē cōttānasya sphijau pāṇitalēna tricaturō vārāṁstā- ḍayēt| tathā tatpārṣṇibhyām| pādataśca śayyāṁ trirutkṣipēt| sōpadhānasya ca prasāritasarvāṅgasya pārṣṇikē muṣṭinā hanyāt| tathā pārṣṇyaṅgulipādatalapiṇḍikāḥ| sarujaṁ cāṅgaṁ snēhēna pratilōmaṁ vākśatamātraṁ śanairvimr̥dnīyāt| ēvamāśu snēhō na nivartatē| samanugacchati cāsamantā- tsirāḥ| tataḥ paraṁ tu snēhōktamācāramanuvartatē||31||
अन्ते चोत्तानस्य स्फिजौ पाणितलेन त्रिचतुरो वारांस्ता- डयेत्| तथा तत्पार्ष्णिभ्याम्| पादतश्च शय्यां त्रिरुत्क्षिपेत्| सोपधानस्य च प्रसारितसर्वाङ्गस्य पार्ष्णिके मुष्टिना हन्यात्| तथा पार्ष्ण्यङ्गुलिपादतलपिण्डिकाः| सरुजं चाङ्गं स्नेहेन प्रतिलोमं वाक्शतमात्रं शनैर्विमृद्नीयात्| एवमाशु स्नेहो न निवर्तते| समनुगच्छति चासमन्ता- त्सिराः| ततः परं तु स्नेहोक्तमाचारमनुवर्तते||३१||
🔊 Audio coming soon
sarujamaṅgaṁ snēhēna vimr̥dnīyāditi sambandhaḥ| na nivartētē na pratyāgacchati gudam|| 31||
Adhikarana anuvAsitasya BojananiyamAdi (32) · Śloka 32
dīptāgniñca sāyaṁ laghvannaṁ bhōjayēt| naiva cānāgata- snēhamapi dvitīyē'hani| na ca tamanuvāsayēt||32||
दीप्ताग्निञ्च सायं लग़्वन्नं भोजयेत्| नैव चानागत- स्नेहमपि द्वितीयेऽहनि| न च तमनुवासयेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
dīptāgniṁ sāyaṁ bhōjayēt| adīptāgniṁ dvitīyē'hani anāgatasnēhamāsnēhapariṇāmānna bhōjayēt| taṁ cānāgatasnēhaṁ dvitīyē'hani nānuvāsayēt|| 32||
Adhikarana anuvAsanauShadhapratyAgamanakAlAvidhiH anivRuttau pratIkArAdi (7) · Śloka 7
āgamanakālastu parō yāmatrayam| tataḥ paramanāgacchanta- mahōrātramupēkṣēta| tadāpyanivartamānē phalavartībhirlavaṇā- ranālaprāyairvā tīkṣṇabastibhiḥ śōdhayēt| snēhavyāpa- tsiddhiṁ cāvēkṣēta| atiraukṣyādanāgacchanna cējjāḍyā- dyupadravāya syāt, tathāpyupēkṣyaḥ| śīghranivr̥ttē tu vinā malēna kēvalē snēhē snēhamanyaṁpunaryōjayēt| na hyasāvatiṣṭhan kāryakarō bhavati||7||
आगमनकालस्तु परो यामत्रयम्| ततः परमनागच्छन्त- महोरात्रमुपेक्षेत| तदाप्यनिवर्तमाने फलवर्तीभिर्लवणा- रनालप्रायैर्वा तीक्ष्णबस्तिभिः शोधयेत्| स्नेहव्याप- त्सिद्धिं चावेक्षेत| अतिरौक्ष्यादनागच्छन्न चेज्जाड्या- द्युपद्रवाय स्यात्, तथाप्युपेक्ष्यः| शीग़्रनिवृत्ते तु विना मलेन केवले स्नेहे स्नेहमन्यंपुनर्योजयेत्| न ह्यसावतिष्ठन् कार्यकरो भवति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsitasya paradine kvAthauShadhAdi (33) · Śloka 33
sukhōṣitaṁ cainaṁ tathākr̥tavamanavirēcanāsthāpanānyatamaṁ prātaḥ śuṇṭhīdhānyakvāthamitaraccōṣṇōdakaṁ vā snēhaśēṣajaraṇāya vātakaphōpaśāntayē ca pāyayēt||33||
सुख़ोषितं चैनं तथाकृतवमनविरेचनास्थापनान्यतमं प्रातः शुण्ठीधान्यक्वाथमितरच्चोष्णोदकं वा स्नेहशेषजरणाय वातकफोपशान्तये च पाययेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
tadāpyanivarttamānaṁ phalavarttyādibhiḥ śōdhayēt|| 33||
Adhikarana punaranuvAsanam (34) · Śloka 34
tatō'nnakālē yathōktamannamaśnīyāt| na cānuvāsitaṁ pēyāṁ pāyayēt| sā hi sasnēhakōṣṭhamabhiṣyandayati| punaśca tr̥tīyē'hanyanuvāsayēt pañcamē vā| yathā vā snēhapaktiḥ syāt| ataśca dīptāgnirūkṣavātōbaṇavyāyāmanityān pratyaham| ēvamamunā kramēṇa dōṣādyanusāratistricaturaiḥ snēhabastibhirupasnigdhaṁ śōdhanēnāsthāpanēna srōtōviśu- ddhyarthamāsthāpayēt| vātādhikyādasnigdhantu snēhanēna||34||
ततोऽन्नकाले यथोक्तमन्नमश्नीयात्| न चानुवासितं पेयां पाययेत्| सा हि सस्नेहकोष्ठमभिष्यन्दयति| पुनश्च तृतीयेऽहन्यनुवासयेत् पञ्चमे वा| यथा वा स्नेहपक्तिः स्यात्| अतश्च दीप्ताग्निरूक्षवातोबणव्यायामनित्यान् प्रत्यहम्| एवममुना क्रमेण दोषाद्यनुसारतिस्त्रिचतुरैः स्नेहबस्तिभिरुपस्निग्धं शोधनेनास्थापनेन स्रोतोविशु- द्ध्यर्थमास्थापयेत्| वाताधिक्यादस्निग्धन्तु स्नेहनेन||३४||
🔊 Audio coming soon
tatō'nnakāla ityādi snēhapaktiḥ syādityēvamantaṁ subōdham| ataścēti yataḥ snēhapākaparatantramanuvāsanavidhānam| atō dīptāgnitvādiyuktaṁ pratyahamanuvāsayēt| ēvamityādi subōdham|| 34||
Adhikarana anuvAsitasyAsthApanAtprAkkRutyam (35) · Śloka 35
athainaṁ tr̥tīyē pañcamē vāhani kiñcidāvr̥ttē madhyāhnē kr̥ta- maṅgalasvastyayanamabhyaktadēhaṁ svēditamutsr̥ṣṭamalamanāśitaṁ nātikṣudhitamavēkṣyāturamāryāvalōkitaṁ nāthamāryatārāmā- tmabhuvaṁ dhātāramaśvināvindramātrēyaṁ saptarṣīn kāśirājaṁ vidēhapatiprabhr̥tīnagnivēśādīṁśca tantrakārān dīpagandha- phalabalidhūrpairyajña iva prakalpitabhāgān kr̥tvauṣadhīrvr̥ddha- vaidyadvijātīṁśca sampūjya tadvidyasahitō dōṣauṣadhādibalēna yathārhamupakalpayēdbastim||35||
अथैनं तृतीये पञ्चमे वाहनि किञ्चिदावृत्ते मध्याह्ने कृत- मङ्गलस्वस्त्ययनमभ्यक्तदेहं स्वेदितमुत्सृष्टमलमनाशितं नातिक्षुधितमवेक्ष्यातुरमार्यावलोकितं नाथमार्यतारामा- त्मभुवं धातारमश्विनाविन्द्रमात्रेयं सप्तर्षीन् काशिराजं विदेहपतिप्रभृतीनग्निवेशादींश्च तन्त्रकारान् दीपगन्ध- फलबलिधूर्पैर्यज्ञ इव प्रकल्पितभागान् कृत्वौषधीर्वृद्ध- वैद्यद्विजातींश्च सम्पूज्य तद्विद्यसहितो दोषौषधादिबलेन यथार्हमुपकल्पयेद्बस्तिम्||३५||
🔊 Audio coming soon
athānuvāsanēna snigdhaṁ santaṁ tr̥tīyē pañcamē vā'hanyāsthāpayēditi sambandhaḥ| subōdhamanyat|| 35||
Adhikarana AsthApanauShadhakalpanA (36) · Śloka 36
tatra viṁśatimātrāṇi palānyauṣadhānāṁ madanaphalāṣṭakaṁ ca kvāthakalpēna vipacēt| kvāthāccaturthāśaṁ snēhamanilē ṣaṣṭhāṁśaṁ pittē svasthavr̥ttē cāṣṭamāṁśaṁ tu kaphē| sarvasya cāṣṭamāṁśaṁ kalkasya syādyāvatā nātyacchasāndratā bhavēt| guḍasya patnaṁ yuktyā madhusaindhavē yathāyōgyaṁ ca śēṣāṇi kalpayēt||36||
तत्र विंशतिमात्राणि पलान्यौषधानां मदनफलाष्टकं च क्वाथकल्पेन विपचेत्| क्वाथाच्चतुर्थाशं स्नेहमनिले षष्ठांशं पित्ते स्वस्थवृत्ते चाष्टमांशं तु कफे| सर्वस्य चाष्टमांशं कल्कस्य स्याद्यावता नात्यच्छसान्द्रता भवेत्| गुडस्य पत्नं युक्त्या मधुसैन्धवे यथायोग्यं च शेषाणि कल्पयेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
tatrauṣadhapalāni viṁśatimātrāṇi pānīyapalaśatāni trīṇi ṣaṭtriṁśadadhikāni prakṣipya madanaphalāṣṭakaṁ ca gaṇanayā kvāthayēt| kvathitaśiṣṭāni caturaśītipalānyavatārayēd iti kvāthakalpaḥ| yadā hyanilē'dhikē bastiḥ prakalpyatē tadā kvāthāccaturbhāgaṁ ēkaviṁśatipalāni tatra kvāthē snēhasya kṣipēt| yadā pittē'dhikē svasthavr̥ttē vā bastiḥ tadā caturdaśapalāni kvāthāt ṣaṣṭhāṁśaṁ snēhasya kvāthē kṣipēt| yadā kaphē'dhikē bastistadā kvāthādaṣṭamāṁśaṁ sārdhāni daśapalāni snēhasya kvāthē kṣipēt| sarvatra vātē pittē ślēṣmaṇi svasthavr̥ttē ca kvāthādaṣṭamāṁśamardhaikādaśāni palāni kalkasya kvāthē kṣipēt| athavā yāvatpramāṇēna kalkēna bastēracchātā sāndratā ca na bhavati tāvantaṁ kalkaṁ kṣipēt| kvāthō guḍasya ca palaṁ kṣipēt| madhu mākṣikaṁ saindhavaṁ ca yuktyā dōṣāḍyapēkṣayā| yathāyōgaṁ dōṣādyapēkṣayaiva śēṣāṇi mūtramadyāranālādīni kvāthē kṣipēditi| viṁśatimātrāṇīti mātrāgrahaṇamauṣadhānaṁ mātrāyā aniyamapradarśanārtham| kēvalaṁ kvāthakalpavihitāt kvāthaccaturthādibhāgēṣu snēhasya niyamastataḥ|| 36||
Adhikarana AsthApanauShadhasya saMskAraH praNayana~jca (37) · Śloka 37
sarvāṇi caikadhyamuṣṇōdakakumbhabāṣpābhitaptāni khaja- mathitāni bastau prakṣipyānuvāsanavannirūhaṁ praṇayēt| nātyu- ṣṇaśītaṁ nātimr̥dutīkṣṇaṁ nātisnigdharūkṣaṁ nātitanusāndraṁ na hīnātimātraṁ nalavaṇatilavaṇaṁ nātyamlañca| tatra bāṣpa- mātrānutāpādauṣadhasya vidāhō na bhavati| khajapramathanāttu kvāthasnēhādayaḥ samyak samprayuktāḥ samyagēva yōgamāra- bhantē| anyathā punaḥ kvāthādīnāmulbaṇō'nyatamō'nya- tamaṁ yathāsvaṁ dōṣamīrayēt| atyuṣṇādīnāntu pr̥thagvyāpadaḥ sādhanāni ca siddhiṣūttarakālamupadēkṣyantē||37||
सर्वाणि चैकध्यमुष्णोदककुम्भबाष्पाभितप्तानि ख़ज- मथितानि बस्तौ प्रक्षिप्यानुवासनवन्निरूहं प्रणयेत्| नात्यु- ष्णशीतं नातिमृदुतीक्ष्णं नातिस्निग्धरूक्षं नातितनुसान्द्रं न हीनातिमात्रं नलवणतिलवणं नात्यम्लञ्च| तत्र बाष्प- मात्रानुतापादौषधस्य विदाहो न भवति| ख़जप्रमथनात्तु क्वाथस्नेहादयः सम्यक् सम्प्रयुक्ताः सम्यगेव योगमार- भन्ते| अन्यथा पुनः क्वाथादीनामुल्बणोऽन्यतमोऽन्य- तमं यथास्वं दोषमीरयेत्| अत्युष्णादीनान्तु पृथग्व्यापदः साधनानि च सिद्धिषूत्तरकालमुपदेक्ष्यन्ते||३७||
🔊 Audio coming soon
savamaikadhyaṁ yōjayēt kumbhītaptā pradēyauṣadhamātrā bastau prakṣēpyā| subōdhamanyat|| 37||
Adhikarana vaikalyAdiBirjAyamAnAH doShAH (6) · Śloka 6
api ca- tiryakpraṇītē hi na yāti dhārā gudē vraṇaḥ syāccalitē ca nētrē| dattaḥ śanairnāśayamēti bastiḥ kaṇṭhaṁ pradhāvēdatipīḍitastu| stambhaṁ vidhattē'timr̥durhimaśca taptāmlatīkṣṇō bhramadāhamōhān| snigdhō'tijāḍyaṁ pavanantu rūkṣa- stanvalpamātrā lavaṇastvayōgam| karōti mātrābhyadhikō'tiyōgaṁ kṣōbhaṁ tu sāndraḥ sucirēṇa caiti| dāhātisārau lavaṇō'ti kuryāt tasmātsuyuktaṁ samamēva dadyāt||6||
अपि च- तिर्यक्प्रणीते हि न याति धारा गुदे व्रणः स्याच्चलिते च नेत्रे| दत्तः शनैर्नाशयमेति बस्तिः कण्ठं प्रधावेदतिपीडितस्तु| स्तम्भं विधत्तेऽतिमृदुर्हिमश्च तप्ताम्लतीक्ष्णो भ्रमदाहमोहान्| स्निग्धोऽतिजाड्यं पवनन्तु रूक्ष- स्तन्वल्पमात्रा लवणस्त्वयोगम्| करोति मात्राभ्यधिकोऽतियोगं क्षोभं तु सान्द्रः सुचिरेण चैति| दाहातिसारौ लवणोऽति कुर्यात् तस्मात्सुयुक्तं सममेव दद्यात्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsthApanadravyamAtrAviShaye anyamatam (38) · Śloka 38
anyē punarāhuḥ- mātrāṁ tripalikāṁ kuryāt snēhamākṣikayōḥ pr̥thak| karṣārdhaṁ māṇimanthasya svasthē kalkapaladvayam| sarvadravāṇāṁ śēṣāṇāṁ palāni daśa kalpayēt||38||
अन्ये पुनराहुः- मात्रां त्रिपलिकां कुर्यात् स्नेहमाक्षिकयोः पृथक्| कर्षार्धं माणिमन्थस्य स्वस्थे कल्कपलद्वयम्| सर्वद्रवाणां शेषाणां पलानि दश कल्पयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
anyē punarācāryā bastēryōjanamātrāmanyathaivāhuḥ| kathamityāha-mātrāmityādi| snēhapalāni trīṇi mākṣikapalāni māṇimanthasya saindhavasyārdhakarṣaḥ| kalkasya paladvayaṁ śēṣāṇāṁ kvāthādīnāṁ trayāṇāṁ daśa palāni| ēvamētē hyaṣṭādaśaiva palāni bastērmānamicchanti| ētēṣāmēva ca matamasminnēvādhyāyē navaprasr̥tānāhurityuktam|| 38||
Adhikarana nirUhadravyANAM saMyojanavidhiH (39) · Śloka 39
mākṣikaṁ lavaṇaṁ snēhaṁ kalkaṁ kvāthamiti kramāt| āvapēta nirūhāṇāmēṣa saṁyōjanē vidhiḥ||39||
माक्षिकं लवणं स्नेहं कल्कं क्वाथमिति क्रमात्| आवपेत निरूहाणामेष संयोजने विधिः||३९||
🔊 Audio coming soon
mākṣīkādīnāmāvapanē kramō'yaṁ vidhēyaḥ|| 39||
Adhikarana nirUhadAnottaraM rogiNaH kRutyam (40) · Śloka 40
dattamātrē tūttānaḥ sōpadhānō nirūhavīryēṇa dēhavyāptayē tanmanāsthiṣṭhēt| udīrṇavēgaścōtkuṭikō visr̥jēt||40||
दत्तमात्रे तूत्तानः सोपधानो निरूहवीर्येण देहव्याप्तये तन्मनास्थिष्ठेत्| उदीर्णवेगश्चोत्कुटिको विसृजेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
dattamātra ityādi vyākhyāsamam|| 40||
Adhikarana nirUhapratyAgamanakAlaH anAgame pratIkArashca (5) · Śloka 5
āgamanakālastu parō muhūrtaḥ| tadā hyanāgacchannāśu mr̥tyavē syāt| atastatrānulōmikaṁ snēhakṣāramūtrāmlasnigdhatī- kṣṇōṣṇamanyaṁ prayōjayēt| phalavartisvēdabhayōttrāsādīṁśca| bastivyāpatsiddhiṁ cāvēkṣēta||5||
आगमनकालस्तु परो मुहूर्तः| तदा ह्यनागच्छन्नाशु मृत्यवे स्यात्| अतस्तत्रानुलोमिकं स्नेहक्षारमूत्राम्लस्निग्धती- क्ष्णोष्णमन्यं प्रयोजयेत्| फलवर्तिस्वेदभयोत्त्रासादींश्च| बस्तिव्यापत्सिद्धिं चावेक्षेत||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana punarnirUhAH (41) · Śloka 41
svayaṁ nivr̥ttē tu pūrvavad dvitīyaṁ tr̥tīyaṁ caturthaṁ ca dadyādyā- vadvā sunirūḍhaḥ syāt||41||
स्वयं निवृत्ते तु पूर्ववद् द्वितीयं तृतीयं चतुर्थं च दद्याद्या- वद्वा सुनिरूढः स्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
svayaṁgrahaṇaṁ yatrāpravarttamānaṁ yatnēnānītaṁ tatra tadahaḥ punaḥ prayōgapratiṣēdhārtham| prathamē bastāvāgatē dvitīyō dēyaḥ| dvitīyē tr̥tīyaḥ| tr̥tīyē āgatē caturthaḥ| yāvadvā samyaṅnirūḍhalakṣaṇāni vakṣyamāṇānyutpannāni| tēna kadācidēkaḥ| kadācid bahavō'pi|| 41||
Adhikarana prathamadvitIyatRutIyanirUDhAnAM krameNa vAtAdinirharatvam (42) · Śloka 42
tatrādyō'nilaṁ svamārgādapakarṣati| dvitīyaḥ pittam| tr̥tīyaḥ ślēṣmāṇamiti||42||
तत्राद्योऽनिलं स्वमार्गादपकर्षति| द्वितीयः पित्तम्| तृतीयः श्लेष्माणमिति||४२||
🔊 Audio coming soon
tatra bastiṣu madhyē ya ādyō bastiḥ sa vātamēva sutarāmapakarṣati tasyāpakr̥ṣṭatvāt| dvitīyaḥ pittajayāya kalpatē| tatō'vaśiṣṭaṁ ślēṣmāṇaṁ tr̥tīyō nāśayati| yatra ca dōṣā ēvaṁ nāpakr̥ṣṭāḥ saṁyōgādivaśāt tatra caturthādīnāṁ viṣayaḥ|| 42||
Adhikarana nirUhahInayogAdilakShaNAni (43) · Śloka 43
tasya hīnasamyagatiyōgāstu viriktavat||43||
तस्य हीनसम्यगतियोगास्तु विरिक्तवत्||४३||
🔊 Audio coming soon
tasya cāsthāpanasya hīnasamyagyōgādilakṣaṇaṁ viriktavajjñēyam| virēcanē tu kukṣyaśuddhītyādyuktam|| 43||
Adhikarana samya~gnirUDhasyopacAraH (44) · Śloka 44
samyaṅnirūḍhantu kōṣṇasalilāvasiktaṁ tanunā jāṅga- larasēna bhōjayēt| snātāśitasyāsya calā dōṣaśēṣāḥ svasthānamāśrayantē||44||
सम्यङ्निरूढन्तु कोष्णसलिलावसिक्तं तनुना जाङ्ग- लरसेन भोजयेत्| स्नाताशितस्यास्य चला दोषशेषाः स्वस्थानमाश्रयन्ते||४४||
🔊 Audio coming soon
calānāṁ dōṣāṇāṁ śēṣāḥ snātvā bhuktavataḥ svasthānamāyānti|
Adhikarana AsthApanAntaraM punaranuvAsanaM tasya vidhishca (45) · Śloka 45
tataḥ punarvātārtamāturaṁ br̥ṁhaṇīyamanyaṁ vā tadvidhamaśitā- nantaraṁ sāyaṁ vā punaralpalaghvaśitaṁ yathāsvama-nilādiṣu daśamūlādisiddhēna tailēna anuvāsayēt| tasya hīnasamya- gatiyōgāstu snēhapītavat| viśēṣastu samyaganuvāsitē kiñcitkālaṁ sthitvā snēhaḥ sapurīṣō'nilānugataḥ prava- rtata ēva||45||
ततः पुनर्वातार्तमातुरं बृंहणीयमन्यं वा तद्विधमशिता- नन्तरं सायं वा पुनरल्पलग़्वशितं यथास्वम-निलादिषु दशमूलादिसिद्धेन तैलेन अनुवासयेत्| तस्य हीनसम्य- गतियोगास्तु स्नेहपीतवत्| विशेषस्तु सम्यगनुवासिते किञ्चित्कालं स्थित्वा स्नेहः सपुरीषोऽनिलानुगतः प्रव- र्तत एव||४५||
🔊 Audio coming soon
tatō vātārtāmāturaṁ dvividhōpakramōktaprakārēṇa br̥ṁhaṇīyaṁ santamanyaṁ vā tatprakāramāsthāpitaṁ punaranuvāsayēt| kēnānūvāsayēdityāha-vātādiṣu daśamūlādisiddhēna tailēna| ādigrahaṇēna pittē nyagrōdhādipadmakādīnāṁ kaphē vatsakādīnāṁ ca parigrahaḥ| tasya cānuvāsanasya samyagyōgādayaḥ snēhapītavadvijñēyāḥ| snēhasamyagyōgādanuvāsanasamyagyōgē iyān viśēṣaḥ| yaḥ snēhaḥ kiñcitkālaṁ sthitvā purīṣēṇānilēna cānugataḥ pravartatē bahiḥ|| 45||
Adhikarana doShaBedAnusAraM tattadAvRutti- pUrtAvAsthApanavidhishca (46) · Śloka 46
bhavati cātra- ēvaṁ kaphē snēhabastimēkaṁ trīn vā prayōjayēt| pañca vā sapta vā pittē navaikādaśa vā'nilē| punastatō'pyayugmāṁstu punarāsthāpanāṁ tataḥ||46||
भवति चात्र- एवं कफे स्नेहबस्तिमेकं त्रीन् वा प्रयोजयेत्| पञ्च वा सप्त वा पित्ते नवैकादश वाऽनिले| पुनस्ततोऽप्ययुग्मांस्तु पुनरास्थापनां ततः||४६||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātrēti tantrarītiḥ| ēvamityādi subōdham| ēkēna tribhirvā snēhabastibhiḥ kaphē pradhānē samyagyōgaliṅgē cānutpatrē punarapi bastīn prakalpayēt| ayugmāniti sarvatra sambadhyatē| vātē pittē kaphaṁ ca yathōktādadhikānapi ēvamēva| tatra dvitīyacaturthaṣṣṭhāṣṭamādayō yugmāḥ| tr̥tīyapañcamasaptamādayō'yugmā| tataḥ samyak snigdha āsthāpanam|| 46||
Adhikarana doShaBedAnusAramannasahayogidravaBedaH (47) · Śloka 47
kaphapittānilēṣvapannaṁ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt||47||
कफपित्तानिलेष्वपन्नं यूषक्षीररसैः क्रमात्||४७||
🔊 Audio coming soon
subōdham|| 47||
Adhikarana vAtAdiBedena nirUhayogaBedA- steShAM saMKyA ca (48) · Śloka 48
vātaghnauṣadhaniṣkvāthatrivr̥ttāsaindhavairyutaḥ| bastirēkō'nilē snigdhaḥ svādvalmōṣṇarasānvitaḥ| nyagrōdhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau| pittē svāduhimau sājyakṣīrēkṣurasamākṣikau| āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutāstrayaḥ| rūkṣāḥ sakṣaudragōmutrāstīkṣṇōṣṇakaṭukāḥ kaphē| trayaśca sannipātē'pi dōṣāṇ ghnanti yataḥ kramāt||48||
वातग़्नौषधनिष्क्वाथत्रिवृत्तासैन्धवैर्युतः| बस्तिरेकोऽनिले स्निग्धः स्वाद्वल्मोष्णरसान्वितः| न्यग्रोधादिगणक्वाथपद्मकादिसितायुतौ| पित्ते स्वादुहिमौ साज्यक्षीरेक्षुरसमाक्षिकौ| आरग्वधादिनिष्क्वाथवत्सकादियुतास्त्रयः| रूक्षाः सक्षौद्रगोमुत्रास्तीक्ष्णोष्णकटुकाः कफे| त्रयश्च सन्निपातेऽपि दोषाण् ग़्नन्ति यतः क्रमात्||४८||
🔊 Audio coming soon
yadyapi bastirvātē vātapradhānēṣu ca dōṣēṣūktastathāpi pittaślēṣmavināśanaśaktirvidyata ēva| tatra yadā svadhāmnyēva kēvalō vāyuḥ kupitastadā vātaghnauṣadhādiyuta ēka ēva bastiryōjyaḥ| yadā tu vātāśayē pittajayāya vātapāratantryādbastēḥ prayōgō'bhimatastadā nyagrōdhādigaṇakvāthādiyutau dvau bastī yōjyau| atra ca prathamasya svabhāvāt pittaharasyāpi vātajayē caritārthatvād dvitīyasyāvaśyaṁ prayōgaḥ| ēvaṁ kaphē'pi vātāśayasthē vācyam| yadā tu trayō'pi dōṣāḥ samaṁ kupitā bastiviṣayatvaṁ yātāstadā tēṣāmauṣadhaiḥ kramēṇa traya ēva bastayaḥ| yataḥ pūrvēṇa prakārēṇa kramāddōṣān hanti|| 48||
Adhikarana nirUhabastisa~gKyAyAmAcArya- carakasya sammatiH (49) · Śloka 49
nācāryacarakasyātō bastistribhyaḥ paraṁ mataḥ| na hi dōṣaścaturthō'sti punardīyēta yaṁ prati||49||
नाचार्यचरकस्यातो बस्तिस्त्रिभ्यः परं मतः| न हि दोषश्चतुर्थोऽस्ति पुनर्दीयेत यं प्रति||४९||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ dōṣakramēṇaiva carakācāryō bastitrayamēvēcchati|| 49||
Adhikarana anyamatena bastestraividhyam (50) · Śloka 50
utklēśanaṁ śuddhikaraṁ dōṣāṇāṁ śamanaṁ kramāt| tridhaiva kalpayēdbastimityanyē'pi pracakṣatē||50||
उत्क्लेशनं शुद्धिकरं दोषाणां शमनं क्रमात्| त्रिधैव कल्पयेद्बस्तिमित्यन्येऽपि प्रचक्षते||५०||
🔊 Audio coming soon
anyē punarācāryā dōṣayaugapadyaharaṇē'pyutklēśanādibhēdēna bastitrayamicchanti|| 50||
Adhikarana nirUhabastisa~gKyA samyagyoganirBarA (51) · Śloka 51
dōṣauṣadhādibalataḥ sarvamētat pramāṇayēt| samyaṅnirūḍhaliṅgantu nāsambhāvya nivartayēt||51||
दोषौषधादिबलतः सर्वमेतत् प्रमाणयेत्| सम्यङ्निरूढलिङ्गन्तु नासम्भाव्य निवर्तयेत्||५१||
🔊 Audio coming soon
ētatsarvaṁ matatritayamapi dōṣakalauṣadhādibalēna pramāṇayēt samarthayēdityarthaḥ| tatra saṅkhyānirapēkṣā samyagyōgāpēkṣā ēkaḥ pakṣaḥ| dōṣakramēṇa dvitīyaḥ pakṣaḥ| utklēśanādinā tr̥tīyaḥ| idaṁ tu śiṣyamōhōtpattibhayānna vikalpyatē'smābhiḥ| na ca samyagyōgalakṣaṇānyadr̥ṣṭvā bastistyājyaḥ|| 51||
Adhikarana karma-kAla-yoga-bastividhiH (52) · Śloka 52
prāksnēha ēkaḥ pañcāntē dvādaśāsthāpanāni ca| sānvāsanāni karmaivaṁ bastayastriṁśadīritāḥ| kālaḥ pañcaśaikō'tra prāksnēhō'ntē trayastathā| ṣaṭ pañca bastyantaratāḥ yōgō'ṣṭau bastayō'tra tu| trayō nirūhāḥ snēhāśca snēhāvādyantayōrubhau||52||
प्राक्स्नेह एकः पञ्चान्ते द्वादशास्थापनानि च| सान्वासनानि कर्मैवं बस्तयस्त्रिंशदीरिताः| कालः पञ्चशैकोऽत्र प्राक्स्नेहोऽन्ते त्रयस्तथा| षट् पञ्च बस्त्यन्तरताः योगोऽष्टौ बस्तयोऽत्र तु| त्रयो निरूहाः स्नेहाश्च स्नेहावाद्यन्तयोरुभौ||५२||
🔊 Audio coming soon
tasya bastēstrividhaḥ prayōgāḥ| ēkaḥ karmasaṁjñaḥ, dvitīyaḥ kālasaṁjñaḥ tr̥tīyō yōgasaṁjñaḥ| yadā tu bastiḥ prayujyatē svasthē sudr̥ḍhavyādhau ca tadāvaśyamētasya trayasyānyatamēna yōjyaḥ| yathēcchaṁ tu na| karma kimucyatē? āha-triṁśadbastayaḥ karma| kathamityāha-prāgityādi| prākprathamamēkaḥ snēhō'nuvāsanamiti yāvat| antē ca pañca snēhāḥ| ṣaḍviṁśasaptaviṁśāṣṭāviṁśaikōnatriṁśatriṁśadākYāḥ| dvādaśāsthāpanāni nirūhāḥ| dvitīyacaturthaṣaṣṭhāṣṭamadaśadvādaśacaturdaśaṣōḍaśāṣṭādaśaviṁśadvāviṁśacaturviṁśasaṁjñāni| tathā dvādaśaivānuvāsanāni tr̥tīyapañcamasaptamanavamaikādaśatrayōdaśapañcadaśasaptadaśaikōnaviṁśaikaviṁśatrayōviṁśapañcaviṁśakhyāni| ityanēna vidhānēna triṁśad bastayaḥ karma| kālaḥ kimucyata ityāha-kālaḥ pañcadaśa bastayaḥ| kathamityāha-atra prāk prathamamēkaḥ snēhabastiḥ, antē ca trayaḥ snēhaḥ| trayōdaśa caturdaśa pañcadaśākhyāḥ| madhyē ca ṣaṭ snēhabastayaḥ| dvitīyacaturthaṣāṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśākhyāḥ| kimbhūtāḥ pañcabhirbastibhirāsthāpanaistr̥tīyapañcamasaptamanavamaikādaśairantaritā vyavahitāḥ snēhā iti pañcadaśabastayaḥ kālaḥ| yōgaḥ kimucyata ityāha-yōgō'ṣṭau bastayaḥ| kathamityāha-atra tu yōgē ādāvantē ca ubhau prathamāṣṭamākhyau snēhau| trayō nirūhāḥ dvitīyacaturthaṣaṣṭhākhyāstrayaḥ snēhāstr̥tīya pañcamasaptamākhyāḥ iti yōgaḥ|| 52||
Adhikarana snehabastinirUhayorekasyaiva nairantaryeNa prayoganiShedhastatra hetushca (53) · Śloka 53
snēhabastiṁ nirūhaṁ vā naikamēvātiśīlayēt| utklēśāgnivadhō snēhānnirūhānmarutō bhayam| tasmānnirūḍhaḥ snēhyāḥ syānnirūhyaścānuvāsitaḥ| snēhaśōdhanayuktyaivaṁ bastikarma tridōṣajit||53||
स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत्| उत्क्लेशाग्निवधो स्नेहान्निरूहान्मरुतो भयम्| तस्मान्निरूढः स्नेह्याः स्यान्निरूह्यश्चानुवासितः| स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषजित्||५३||
🔊 Audio coming soon
snēhabastiṁ nirūhañca nirantaraṁ naikaṁ śīlayēt ityāha| utklēśētyādi subōdham|| 53||
Adhikarana aShTAdashAShTAdashakabastisevanaPalam (54) · Śloka 54
aṣṭādaśāṣṭadaśakān bastīnāṁ yō niṣēvatē| vidhinā nā yathōktēna sa bhavēdajarō'rujaḥ| sahasrāyuḥ śrutadharō vītapāpmāmaraprabhaḥ| vājisyadō nāgabalaḥ sthirabuddhīndriyānalaḥ||54||
अष्टादशाष्टदशकान् बस्तीनां यो निषेवते| विधिना ना यथोक्तेन स भवेदजरोऽरुजः| सहस्रायुः श्रुतधरो वीतपाप्मामरप्रभः| वाजिस्यदो नागबलः स्थिरबुद्धीन्द्रियानलः||५४||
🔊 Audio coming soon
yō hi puruṣō bastīnāṁ sambandhinō'ṣṭādaśakānyathōktēna kālakarmayōgādinā vidhinā niṣēvatē, sō'jarādiguṇō bhavati| kiyatō'ṣṭādaśakānityāha-aṣṭādaśa| ēvamaṣṭādaśabhiraṣṭādaśakaiḥ bastīnāṁ trīṇi śatāni caturviśatyadhikāni bhavanti| vājisyadō yō'śva iva strīṣu sravati|| 54||
Adhikarana uttarabastyupayogaH (2) · Śloka 2
bastau rōgēṣu nārīṇāṁ yōnigarbhāśayēṣu ca| dvitrāsthāpanaśuddhēbhyō vidadhyādbastimuttaram||2||
बस्तौ रोगेषु नारीणां योनिगर्भाशयेषु च| द्वित्रास्थापनशुद्धेभ्यो विदध्याद्बस्तिमुत्तरम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puruShANAmuttarabastinetrapramANAdi (55) · Śloka 55
āturāṅgulamānēna tannētraṁ dvādaśāṅgulam| vr̥ttaṁ gōpucchavanmūlamadhyayōḥ kr̥takarṇikam| siddhārthakapravēśāgraṁ ślakṣṇaṁ hēmādisambhavam| kundāśvamārasumanaḥpuṣpavr̥ntōpamaṁ dr̥ḍham| tasya bastirmr̥dulaghurmātrā śuktirvikalpya vā||55||
आतुराङ्गुलमानेन तन्नेत्रं द्वादशाङ्गुलम्| वृत्तं गोपुच्छवन्मूलमध्ययोः कृतकर्णिकम्| सिद्धार्थकप्रवेशाग्रं श्लक्ष्णं हेमादिसम्भवम्| कुन्दाश्वमारसुमनःपुष्पवृन्तोपमं दृढम्| तस्य बस्तिर्मृदुलग़ुर्मात्रा शुक्तिर्विकल्प्य वा||५५||
🔊 Audio coming soon
bastau rōgēṣu ityādinōttarabastividhānam| puruṣasya bastēḥ rōgēṣu nārīṇāṁ yōnigarbhāśayēṣu ca rōgēṣūttarabastiṁ dadyāt| caśabdādbastijēṣvapi| kimbhūtēbhya āturēbhya āha-dvābhyāṁ tribhirvā pūrvōktairāsthāpanaiḥ śuddhēbhyaḥ| subōdham| tasyōttarabastērbastidravyādhārō mr̥durlaghuśca| tasya ca śuktirmātrā| śuktirardhapalam| athavā dōṣādīn vikalpyōttarabastērmātrā yōgyā vidhēyā bhavati|| 55||
Adhikarana puruShANAmuttarabastipraNayanavidhAnAdi (56) · Śloka 56
atha snātāśitasyāsya snēhabastividhānataḥ| r̥jōḥ sukhōpaviṣṭasya pīṭhē jānusamē mr̥dau| hr̥ṣṭē mēḍhrē sthitē carjju śanaiḥ srōtōviśuddhayē| mālatīpuṣpavr̥ntāgrapariṇāhāṁ ghanāmr̥jum| ślakṣṇāṁ śalākāṁ praṇayēttayā śuddhē'nusīvanīm| āmēhanāntaṁ nētraṁ ca niṣkampaṁ gudavattataḥ| pīḍitē'nugatē snēhē snēhabastikramō hitaḥ| bastīnanēna vidhinā dadyāt trīṁścaturō'pi vā| anuvāsanavacchēṣaṁ sarvamēvāsya cintayēt||56||
अथ स्नाताशितस्यास्य स्नेहबस्तिविधानतः| ऋजोः सुख़ोपविष्टस्य पीठे जानुसमे मृदौ| हृष्टे मेढ्रे स्थिते चर्ज्जु शनैः स्रोतोविशुद्धये| मालतीपुष्पवृन्ताग्रपरिणाहां ग़नामृजुम्| श्लक्ष्णां शलाकां प्रणयेत्तया शुद्धेऽनुसीवनीम्| आमेहनान्तं नेत्रं च निष्कम्पं गुदवत्ततः| पीडितेऽनुगते स्नेहे स्नेहबस्तिक्रमो हितः| बस्तीननेन विधिना दद्यात् त्रींश्चतुरोऽपि वा| अनुवासनवच्छेषं सर्वमेवास्य चिन्तयेत्||५६||
🔊 Audio coming soon
athētyādi| asya cāturasya mēḍhrē srōtōviśuddhyarthaṁ prathamaṁ śalākāṁ praṇayēt| sīvanī spaṣṭatayā yāvanmēhanāntamatō'nunētraṁ praṇayēt gudavat| kimbhūtāṁ śalākāmityāha-mālatītyādi| mālatīpuṣpavr̥ntasamaḥ pariṇāhō yasyāḥ sā tathōktā| snēhabastikramō'nuvāsanavidhiḥ| uttarabastāvanuvāsanavat sarvaṁ bhōjanācārādikarma kāryam|| 56||
Adhikarana strINAM yoniviBraMshAdiShUttara- bastidAnakAlaH (57) · Śloka 57
strīṇāmārtavakālē tu yōnirgr̥hṇātyapāvr̥taiḥ| vidadhīta tadā tasmādanr̥tāvapi cātyayē| yōnivibhraṁśaśūlēṣu yōnivyāpadyasr̥gdarē||57||
स्त्रीणामार्तवकाले तु योनिर्गृह्णात्यपावृतैः| विदधीत तदा तस्मादनृतावपि चात्यये| योनिविभ्रंशशूलेषु योनिव्यापद्यसृग्दरे||५७||
🔊 Audio coming soon
strīnāmārtavakālē yōnirapāvr̥tā vivr̥tamukhā bhavati| atastāsu tatkālamuttarabastiṁ dadyāt| iti svasthavr̥ttam| ātyayikē tu vyādhāvanr̥tāvapi dēya ityarthaḥ|| 57||
Adhikarana strINAmuttarabastinetrapramANAdi (58) · Śloka 58
nētraṁ daśāṅgulaṁ mudgapravēśaṁ caturaṅgulam| apatyamārgē yōjyaṁ syād dvyaṅgulaṁ mūtravartmani| mūtrakr̥cchravikārēṣu bālānāṁ tvēkamaṅgulam| prakuñcō madhyamā mātrā bālānāṁ śuktirēva tu||58||
नेत्रं दशाङ्गुलं मुद्गप्रवेशं चतुरङ्गुलम्| अपत्यमार्गे योज्यं स्याद् द्व्यङ्गुलं मूत्रवर्त्मनि| मूत्रकृच्छ्रविकारेषु बालानां त्वेकमङ्गुलम्| प्रकुञ्चो मध्यमा मात्रा बालानां शुक्तिरेव तु||५८||
🔊 Audio coming soon
strīṇāñca nētraṁ svapramāṇēna daśāṅgulaṁ kāryam| agrē mudgapravēśacchidraṁ gōpucchākr̥tīti sarvatra| tasyāṁ ca yōnau dvau mārgau| ēkō garbhamāRgaḥ, dvitīyō mūtramārga| tatra garbhamārgē garbhavyāpatsu nētrāgraṁ caturaṅgulaṁ yōnau yōjayēt| mūtramārgē mūtravikārēṣu dvyaṅgulāgram| bālāsu tvēkāṅgulamagram| strīṇāmuttarabastērmadhyamā mātrā prakuñcaḥ palam| bālānāṁ tvardhamēva|| 58||
Adhikarana strINAmuttarabastidAnavidhiH bastyAvarttanakramashca (59) · Śloka 59
uttānāyaḥ śayānāyāḥ samyaksaṅkōcya sakthinī| ūrdhvajānvāstricaturānahōrātrēṇa yōjayēt| bastīstrirātramēvaṁ tu snēhamātrāṁ vivardhayēt| tryahamēvaṁ ca viśramya praṇidadhyātpunastryaham||59||
उत्तानायः शयानायाः सम्यक्सङ्कोच्य सक्थिनी| ऊर्ध्वजान्वास्त्रिचतुरानहोरात्रेण योजयेत्| बस्तीस्त्रिरात्रमेवं तु स्नेहमात्रां विवर्धयेत्| त्र्यहमेवं च विश्रम्य प्रणिदध्यात्पुनस्त्र्यहम्||५९||
🔊 Audio coming soon
uttānāyā ityādi| tasyāḥ striyā ahōrātrēṇa tricaturānuttarabastīn yōjayēt| ēvaṁ dvitīyatr̥tīyakramēṇa yathāsvaṁ pratyahaṁ snēhamātrāṁ vardhayēt| tatastryahaṁ viśramya punaranēnaiva vidhānēna tryahaṁ dadyāt|| 59||
Adhikarana vamanAdInAmantaram (60) · Śloka 60
pakṣādvirēkō vamitē tataḥ pakṣānnirūhaṇam| sadyō nirūḍhaścānvāsyaḥ saptarātrādvirēcitaḥ||60||
पक्षाद्विरेको वमिते ततः पक्षान्निरूहणम्| सद्यो निरूढश्चान्वास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः||६०||
🔊 Audio coming soon
upasaṁharannāha-pakṣādityādi| vamitē pakṣē gatē virēkō dēyaḥ| virēkāt nirūhaḥ pakṣēṇa nirūḍhaśca sadya ēvānuvāsyaḥ| virēcanācca saptarātrēṇaivānuvāsyaḥ| virēkanirūhayōrmadhyē'nuvāsya ityarthaḥ|| 60||
Adhikarana bastinA malamAtranirharaNe dRuShTAntaH (61-62) · Śloka 62
yathā kusumbhādiyutāttōyādrāgaṁ harēt paṭaḥ| tathā dravīkr̥tād dēhādbastirnirharatē malān||61|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē bastividhirnāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||62||
यथा कुसुम्भादियुतात्तोयाद्रागं हरेत् पटः| तथा द्रवीकृताद् देहाद्बस्तिर्निर्हरते मलान्||६१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने बस्तिविधिर्नामाष्टाविंशोऽध्यायः||६२||
🔊 Audio coming soon
virēcananirūhayōrmadhyē'nuvāsanasya kiṁ prayōjanamityāha- yathā kusumbhādimiśrāttōyāt paṭō rāgaṁ gr̥hṇāti jalaṁ ca tyajati, tadvad dēhādbastiḥ snēhādidravīkr̥tān malān duṣṭān dōṣān haratyaduṣṭān dēha ēva yōjayatīti|| 61|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē'ṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ