Adhikarana athAtaH BeShajAvacAraNIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਭੇਸਜਾਵਚਾਰਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातः भेषजावचारणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਧਿਗਤੇ ਰੋਗੇ ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਾਰ੍ਥਂ ਭੇਸਜਾਵਚਰਣ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ-ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|| ੧||
Adhikarana AturaparIkShAprakAraH (2) · Śloka 2
ਭੇਸਜਮਵਚਾਰਯਨ੍ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤਾਵੇਦਮਾਤੁਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਕਸ੍ਮਿ- ਨ੍ਨਯਂ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤਃ ਸਂਵਦ੍ਧੋ ਵ੍ਯਾਧਿਤੋ ਵਾ| ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ੇ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮਿਦਮਾਹਾਰਜਾਤਮਿਦਂ ਵਿਹਾਰਜਾਤਮੇਤਾਵਦ੍ਬਲਮੇ- ਵਂਵਿਧਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵਂਵਿਧਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਯਂ ਭਕ੍ਤਿਰਿਮੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਹਿਤਮਿਦਮਹਿਤਮਿਦਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਗ੍ਰਹੇਣੇਨ ਕੇਨ ਵਾ ਨਿਦਾਨ- ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸ੍ਯ ਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ| ਦੋਸਸ੍ਯ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਯਾਪਿ ਬਹਵਃ ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹੇਤਵਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥਾ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਃ ਕਰ੍ਮ- ਭਿਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਭਿਸਕ੍ ਦੋਸਮੇਵਮਵਗਮਯੇਤ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਿਮਾਹਾਰੇਣ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਕਿਂ ਵਿਹਾਰੇਣ ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਲਗ਼ੁਨਾ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇਣ ਵਾ ਸਾਹਸੇਨ ਵੇਗਰੋਧੇਨ ਵਾ ਭਯੇਨ ਸ਼ੋਕੇਨ ਵੇਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਮੌਸਧਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਮਾਸ਼ੁ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾ ਰਸਾਃ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤ- ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚੇਤਰੇਤਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਾਃ| ਤਦਨਨ੍ਤਰਞ੍ਚੋਪਲਭੇਤ| ਮਦੁ- ਮਧ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਵਿਕਲ੍ਪਨਯਾ ਕਥਂ ਨਿਦਾਨਮਾਸੇਵਿਤਮ੍| ਏਕ- ਰੂਪਸ੍ਯਾਪਿ ਹੇ ਹੇਤੋਃ ਮਦ੍ਵਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਪਥਕ੍ਸਮਵੇਤਾਨਾਞ੍ਚ ਦੋਸਾਣਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਕਲ੍ਪਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ ਵ੍ਯਰ੍ਧੇਰ੍ਬਲਾਬਲ- ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਤ੍ਰਾਨੇਕਦੋਸਾਤ੍ਮਕੇਸ਼ੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਨੇਕਰਸੇਸੁ ਚ ਭੇਸਜੇਸ਼ੁ ਰਸਦੋਸਪ੍ਰਭਾਵਮੇਕੈਕਸ਼ੋਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਸ- ਜਪ੍ਰਭਵਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ| ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਨ ਹਿ ਵਿਸ- ਮਵਿਕਤਿਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣੋਪਗਹੀ- ਤਾਨਾਮੁਪਹਤਾਨਾਞ੍ਚਾਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਨੈਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਨਾਮਵਯਵ- ਪ੍ਰਭਾਵਾਨੁਮਾਨੇਨ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਵਮਧ੍ਯਵਸਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਤਥਾਵਿਧੇ ਹਿ ਸਮੁਦਾਯੇ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਭਾਵਮੇਵੋਪਲਭ੍ਯ ਵ੍ਯਾ- ਧ੍ਯੌਸਧਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮਵਗਚ੍ਛੇਤ੍||੨||
भेषजमवचारयन् प्रागेव तावेदमातुरं परीक्षेत| कस्मि- न्नयं देशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा| कस्मिंश्च देशे मनुष्याणामिदमाहारजातमिदं विहारजातमेतावद्बलमे- वंविधं सत्त्वमेवंविधं सात्म्यमियं भक्तिरिमे व्याधयो हितमिदमहितमिदमिति| प्राग्ग्रहेणेन केन वा निदान- विशेषेणाऽस्य कुपितो दोषः| दोषस्य ह्येकस्याऽपि बहवः प्रकोपे हेतवः| तस्माद्यथा स्वलक्षणैः कर्म- भिश्च बुद्ध्वा भिषक् दोषमेवमवगमयेत्| तद्यथा- किमाहारेण कुपितो वायुः किं विहारेण तथा रूक्षेण लग़ुना शिशिरेण वा साहसेन वेगरोधेन वा भयेन शोकेन वेति| ततश्च तत्प्रतिपक्षमौषधं प्रयुज्यमानमाशु सिद्धये सम्पद्यते| तत्र मधुराम्ललवणा रसाः कटुतिक्त- कषायाश्चेतरेतप्रतिपक्षाः| तदनन्तरञ्चोपलभेत| मृदु- मध्यातिमात्रविकल्पनया कथं निदानमासेवितम्| एक- रूपस्यापि हे हेतोः मृद्वादिविभागेन पृथक्समवेतानाञ्च दोषाणामंशांशबलविकल्पविशेषाद् व्यर्धेर्बलाबल- विशेषः| तत्रानेकदोषात्मकेशु व्याधिष्वनेकरसेषु च भेषजेशु रसदोषप्रभावमेकैकशोऽभिसमीक्ष्य व्याधिभेष- जप्रभवतत्त्वं व्यवस्येत| न त्वेवं सर्वत्र| न हि विष- मविकृतिसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेणोपगृही- तानामुपहतानाञ्चान्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयव- प्रभावानुमानेन समुदायप्रभावतत्वमध्यवसितुं शक्यम्| तथाविधे हि समुदाये समुदायप्रभावमेवोपलभ्य व्या- ध्यौषधप्रभावतत्त्वमवगच्छेत्||२||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਾਵਚਰਣਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਥਮਮਾਤੁਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਯੋਭਵਤ੍ਵੇਨ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਪਿ ਆਹਾਰਾਦੇਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਾਦਨਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ| ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਾਤਤ੍ਯਾਨੁਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਸੁਬੋਧਮ੍| ਏਵਂ ਹਿ ਦੋਸਕਾਰਣਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਕਾਰਣਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਮੌਸਧਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਮਾਸ਼ੁ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਯਥਾ ਵਾਤਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦੀਨਿ| ਕਰ੍ਮ ਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਃ| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸਙ੍ਖ਼੍ਯੇਨ ਪਰਸ੍ਪਰਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਾਃ| ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪਰੀਕ੍ਸਿਤੇ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਮਦ੍ਵਾਦਿਭੇਦੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਲਭੇਤ| ਕਥਮੇਕਰੂਪਤਯਾ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੋਃ ਕੁਤ੍ਰ ਕੀਦਸ਼ੇਨ ਮਦ੍ਵਾਦਿਨਾ ਵਿਭਾਗੇਨ ਨਿਦਾਨਮਾਸੇਵਿਤਮਿਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਮਦੁਸ਼ਕ੍ਤਿਨਾ ਨਿਦਾਨੇਨ ਮਦੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਏਵਂ ਮਧ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਨਾ ਮਧ੍ਯਃ| ਅਧਿਕੇਨਾਧਿਕ ਇਤਿ| ਤਥਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪਥਗ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਂ ਵਾ ਨਾਨਾਵਿਧੇਨਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਯਦਿ ਦੋਸਾ ਬਲਵਤ੍ਵੇਨ ਕਲ੍ਪਿਤਾਃ ਤਤਃ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਲਵਾਨਿਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ| ਤਥਾ ਤੇਸ੍ਵਬਲੇਸੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪਬਲਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਣਾਨਿ ਚ ਭੇਸਜਾਨਿ ਸਰ੍ਵਰਸਾਨਿ| ਤਥਾਵਿਧੇਸ੍ਵਨੇਕਦੋਸਾਤ੍ਮਕੇਸ਼ੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਨੇਕਰਸੇਸੁ ਚ ਭੇਸਜੇਸੁ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਰਸਦੋਸਾਂਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰੌਸਧਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਮਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦੋਸਬਲਂ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਚ ਦੋਸੋਪਸ਼ਮਨਸਮਰ੍ਥਮਨ੍ਯਤਮਰਸਾਦਿਪ੍ਰਭਾਵਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਕੇਨ ਰਸਾਦ੍ਯਂਸ਼ਕੇਨ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੋਸਾਂਸ਼ੇ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਾਵਿਦਂ ਭੇਸਜਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਚ ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਾਖ਼੍ਯਂ ਤਤ੍ਵਮਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍| ਨ ਚੈਸਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਨਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ| ਕੁਤ ਏਤਦਾਹ-ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਚ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਨਾਨਾਰੂਪਾਣਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਗਹੀਤਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਕਤਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਣਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਚੈਵੋਪਹਤਾਨਾਮਾਪਾਦਿਤਵਿਕਤੀਨਾਮਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪਨੈਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਵਯਵਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਵਮਧ੍ਯਵਸਿਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਕਾਲਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਕਤੇਰ੍ਦੂਰੀਕਤਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਥਾਵਿਧੇ ਯਥੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੇ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵਮੁਪਲਭ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਯੋਃ ਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮਵਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਯਤ੍ਰ ਤੂਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰੀਤੋ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਮੁਦਾਯਸ੍ਤਤ੍ਰਾਵਯਵਪ੍ਰਭਾਵਤ ਏਵਾਧ੍ਯਵਸਿਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਸਂਯੋਗਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਤਥਾਵਿਧਯਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਗੁਣੈਰ੍ਦਵੀਯਸ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਪਾਦਿਨ੍ਯਾ ਵਿਕਤੇਰਭਾਵਾਦਿਤਿ|| ੨||
Adhikarana doShasthAnavisheSheNa BeShajavisheShaH (3) · Śloka 3
ਤਥਾ ਕਸ੍ਯ ਧਾਮਾਧਿਸ੍ਠਾਯ ਵ੍ਯਾਧਿਰਯਮਵਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ ਨਿਰੂਪਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਵਿਸਤੋ ਹਿ ਦੋਸਃ ਸ੍ਵਮੇਵਸ੍ਥਾਨਮਾਤਙ੍ਕਾ- ਯਾਧਿਤਿਸ੍ਠਨ੍| ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਦੀਨ੍ ਵਾ ਦੁਸ੍ਤਰੋ ਭਵਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨ- ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭੇਸਜਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪਰ੍ਯੇਸਿਤਵ੍ਯਃ||੩||
तथा कस्य धामाऽधिष्ठाय व्याधिरयमवस्थित इति निरूपयेत्| प्रविसृतो हि दोषः स्वमेवस्थानमातङ्का- याधितिष्ठन्| मूर्द्धादीन् वा दुस्तरो भवति| ततश्च स्थान- विशेषेण भेषजविशेषः पर्येषितव्यः||३||
🔊 Audio coming soon
ਤਥੇਦਮਪਿ ਨਿਰੂਪਯੇਤ੍| ਕਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਧਾਮ ਸ੍ਥਾਨਮਧਿਸ੍ਠਾਯਾਯਂ ਕੁਪਿਤੋਵਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਯਤਃ ਸਰ੍ਵੋ ਦੋਸਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਮਾਤਙ੍ਕਾਯਾਧਿਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਰੋਗਂ ਕਰ੍ਤੁਮਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਦੁਸ੍ਤਰੋ ਭਵਤਿ| ਕਦਾਚਿਤ੍ ਮੂਰ੍ਧਾਦੀਨਧਿਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਦੁਸ੍ਤਰੋ ਭਵਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮੂਰ੍ਧਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂਪਰਸ੍ਥਾਨੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਭੇਸਜਵਿਸ਼ੇਸੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਯਦ੍ਭਿ ਭੇਸਜਂ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਥੇ ਦੋਸੇ ਹਿਤਂ ਨ ਤਦਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੇ|
Adhikarana auShadhAnukUlatA vyAdherAturasya ca AlocanIyA (4) · Śloka 4
ਤਤਸ਼੍ਚੈਵਮਾਲੋਚਯੇਤ੍-ਕਸ੍ਯਾਯਮੌਸਧਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਤੁਰੋ ਵਾ ਯੋਗ੍ਯਃ| ਕਿਯਤੋ ਵਾ| ਦੋਸਾਨੁਰੂਪੋ ਹਿ ਭੈਸਜ੍ਯਵੀਰ੍ਯ- ਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਾਧਿਵ੍ਯਾਧਿਤਬਲਾਪੇਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ||੪||
ततश्चैवमालोचयेत्-कस्याऽयमौषधस्य व्याधिरातुरो वा योग्यः| कियतो वा| दोषानुरूपो हि भैषज्यवीर्य- प्रमाणविकल्पो व्याधिव्याधितबलापेक्षो भवति||४||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਂ ਦੋਸਭੇਸਜਯੋਃ ਸਾਮ੍ਯੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਕਸ੍ਯ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਕਿਮ੍ਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਤੁਰੋ ਵਾ ਯੋਗ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਲੋਚਯੇਤ੍| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਦੋਸਾਨੁਰੂਪਃ ਸਨ੍ ਭੇਸਜਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਾਵਿਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤਸ੍ਯ ਚ ਬਲਮਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਦੋਸਾਨੁਰੂਪਮਪਿ ਭੇਸਜਮਵਿਸਯੇ ਯੁਕ੍ਤਮਨਰ੍ਥਾਯੈਵ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ|
Adhikarana atibalayuktAnAmauShadhAnAmatimAtrAprayuktAnAmati- saumyauShadhAnAM ca duShpariNAmaprakArAH (5) · Śloka 3
ਸਹਸਾਤਿਬਲਾਨਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨੌਸਧਾਨ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਨ੍ਯਤਿ- ਸੌਮ੍ਯਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਾ ਤਥਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਲ੍ਪ- ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤੁਰਮਲ੍ਪਬਲਂ ਵਾਤਿਪਾਤਯੇਯੁਃ| ਸਂਸ਼ਮਨਾਨਿ ਤੁ ਵ੍ਯਾ- ਧਿਬਲਾਦਧਿਕਾਨਿ ਤਮੁਪਸ਼ਮਯ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸਪਿਤਦੇਹੇ ਸ਼ੀਗ਼੍ਰਮਨ੍ਯਮਾਵਹਨ੍ਤਿ| ਸ਼ਰੀਰਬਲਾਧਿਕਾਨਿ ਗ੍ਲਾਨਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ- ਮਦਮੋਹਬਲਕ੍ਸਯਾਨਗ੍ਨਿਬਲਾਦਧਿਕਾਨਿ ਗ੍ਲਾਨਿਮਗ੍ਨਿਸਾਦਸ਼੍ਚ||੩||
सहसाऽतिबलानि संशोधनौषधान्याग्नेयवायव्यान्यति- सौम्यान्यतिमात्राणि वा तथाऽग्निक्षारशस्त्रकर्माण्यल्प- सत्त्वमातुरमल्पबलं वातिपातयेयुः| संशमनानि तु व्या- धिबलादधिकानि तमुपशमय्य व्याधिं, व्याधिक्षपितदेहे शीग़्रमन्यमावहन्ति| शरीरबलाधिकानि ग्लानिमूर्च्छा- मदमोहबलक्षयानग्निबलादधिकानि ग्लानिमग्निसादश्च||३||
🔊 Audio coming soon
ਤਮੇਵਾਵਿਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਸਹਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਹ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਸ਼ਮਨਾਨਿ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨਿ| ਅਸੌਮ੍ਯਾਨਿ ਸੌਮ੍ਯਾਨਿ ਚ| ਤਤ੍ਰਾਸੌਮ੍ਯਾਨ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਨਿ| ਸੌਮ੍ਯਾਨਿ ਚਾਪ੍ਯਨਾਭਸਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਿ| ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਨਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨੌਸਧਾਨ੍ਯਲ੍ਪਬਲਮਲ੍ਪਸਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚਾਤੁਰਨ੍ਨਾਸ਼ਯੇਯੁਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਿ ਸਹਸਾਤਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਅਤਿਬਲਾਨ੍ਯਤਿਸ਼ਕ੍ਤੀਨਿ| ਏਵਮਤਿਸੌਮ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਸਹਸਾ ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾਵਿਧਮਾਤੁਰਂ ਨਾਸ਼ਯੇਯੁਃ| ਤਥਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਿ ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਿ ਸਹਸਾਤਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਤਥਾ ਸਂਸ਼ਮਨਾਨ੍ਯਪ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਾਧਿਕਬਲਾਨਿ ਤਂ ਪ੍ਰਯੋਗਕਾਰਣਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਸ਼ਮਯ੍ਯ ਤਤ੍ਕ੍ਸਪਿਤੇ ਦੇਹੇ ਸ਼ੀਗ਼੍ਰਮੇਵਾਨ੍ਯਤ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਵਹਨ੍ਤਿ| ਬਲਸ਼ਬ੍ਦ ਉਭਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਵਾਚਕਃ| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ਼ਰੀਰਬਲਾਦਧਿਕਾਨਿ ਗ੍ਲਾਨਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦੀਨਾਵਹਨ੍ਤਿ| ਤਾਨ੍ਯੇਵਾਗ੍ਨਿਬਲਾਦਧਿਕਾਨਿ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਗ੍ਲਾਨਿਮਗ੍ਨਿਸਾਦਞ੍ਚਾਵਹਨ੍ਤੀਤਿ| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰਾਗ੍ਨਿਬਲਾਦਧਿਕਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ|| ੫||
Adhikarana atisthUlAdIn aviShAdakarAdiBirBeShajairupAcaret (6) · Śloka 6
ਅਪਿ ਚ-ਅਤਿਸ੍ਥੂਲੋਤਿਕਸ਼ੋ ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਦੁਰ੍ਬਦ੍ਧਮਾਂਸਸ਼ੋ- ਣਿਤਾਸ੍ਥ੍ਯਙ੍ਗਵਾਯਵੋਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰਲ੍ਪਾਹਾਰੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਹਾਰੋਪ- ਚਿਤਃ ਸਾਰਰਹਿਤੋ ਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਮੇਵ ਤਾਵਦਸਮਰ੍ਥਃ ਸੋਢੁਂ ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤਥਾਵਿਧੋ ਭੇਸਜਮੇਵਂ ਵੇਗਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਦਸ਼ਮਵਿ- ਸਾਦਕਰੈਰ੍ਮਦੁਸੁਖ਼ੈਰੁਤਰੋਤਰਗੁਰੁਭਿਰਵਿਭ੍ਰਮੈਸ਼੍ਚੋਪਾਚਰੇਦੌਸਧੈ- ਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਬਲਾਃ| ਤਾ ਹ੍ਯਨਵਸ੍ਥਿਤਮਦੁਵਿਕ੍ਲਵਹਦਯਾਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਃ ਪਰਾਯਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ| ਤਤੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ਿਸ਼ਵਃ||੬||
अपि च-अतिस्थूलोऽतिकृशो दुर्बलो दुर्बद्धमांसशो- णितास्थ्यङ्गवायवोऽल्पाग्निरल्पाहारोऽसात्म्याहारोऽप- चितः साररहितो वा व्याधिबलमेव तावदसमर्थः सोढुं किं पुनस्तथाविधो भेषजमेवं वेगम्| तस्मात्तादृशमवि- षादकरैर्मृदुसुख़ैरुतरोतरगुरुभिरविभ्रमैश्चोपाचरेदौषधै- र्विशेषादबलाः| ता ह्यनवस्थितमृदुविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमाराः परायत्ताश्च| ततोऽपि विशेषेण शिशवः||६||
🔊 Audio coming soon
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਲਪਬਲਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰਾਤਿਬਲਭੇਸਜਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਪਿ ਚੇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ-ਅਤਿਸ੍ਥੂਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਯੁਕ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸੋ ਵ੍ਯਾਧੇਰੇਵ ਬਲਂ ਸੋਢੁਮਸ਼ਕ੍ਤਃ| ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦੁਪਮਰ੍ਦਕਾਰਿਭੇਸਜਵੇਗਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮਵਿਸਾਦਕਰਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤੈਰੌਸਧੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਦੁਰ੍ਬਦ੍ਧਾਨ੍ਯਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਚਯਾਨਿ ਮਾਂਸਾਦੀਨਿ ਯਸ੍ਯ| ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਹੀਨਬਲਃ ਸਾਰਰਹਿਤੋਦਢਃ| ਉਤ੍ਤਰਮਤ੍ਤੁਰਂ ਗੁਰੁਭਿਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ| ਪ੍ਰਥਮਮਤਿਮਦੁਭੇਸਜਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸੋਭਃ| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਮਦ੍ਵਾਦਿਭਿਰੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤੋਬਲਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਮਦੁਭਿਰਵਿਸਾਦਕਾਰਿਭਿਰੌਸਧੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਤਾ ਹ੍ਯਬਲਾਃ ਪੇਲਵਭੀਰੁਹਦਯਾਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਃ ਪਰਾਯਤ੍ਤਸ੍ਥਿਤਯਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਬਲਾਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ਵ ਏਵਂਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤਸ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਉਪਾਚਰੇਤ੍|| ੬||
Adhikarana balavadAturAdau svalpabalamalpaM ca BeShajaM vyAdhivardhakam (7) · Śloka 7
ਤਥਾ ਬਲਵਤਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰੇਲ੍ਪਬਲਮਲ੍ਪਂ ਵਾ ਭੇਸਜਮ- ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਮ੍ਭੂਯ ਏਵ ਦੋਸਮੁਕ੍ਤ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਦੀਰਯੇਤ੍||੭||
तथा बलवति व्याध्यातुरेऽल्पबलमल्पं वा भेषजम- किञ्चित्करम्भूय एव दोषमुक्त्लेश्य व्याधिमुदीरयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
ਅਨਨ੍ਤਰਮਤਿਬਲੇ ਵ੍ਯਾਧਾਵਾਤੁਰੇ ਚ ਸ੍ਵਲ੍ਪਬਲਂ ਯਦੌਸਧਂ ਕਰੋਤਿ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ-ਬਲਵਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਤਿ ਵ੍ਯਾਧਾਵਾਤੁਰੇ ਚ ਸ੍ਵਲ੍ਪਸ਼ਕ੍ਤਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਭੇਸਜਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਯੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਂ ਸਤ੍ ਭੂਯੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੋਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਦੀਰਯੇਤ੍|| ੭||
Adhikarana yogyasyApyauShadhasya parIkShAkramaH (8) · Śloka 8
ਯੋਗ੍ਯਮਪਿ ਚੌਸਧਮੇਵਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ-ਇਦਮੇਵਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾ ਕਮੇਵਂ ਗੁਣਮੇਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵਂ ਕਰ੍ਮੈਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਮਸ੍ਮਿਨ੍ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤ ਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਾਵੇਵਂ ਗਹੀਤਮੇਵਂ ਨਿਹਿਤਮੇਵਂ ਵਿਹਿਤਮੇਵਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧ- ਮੇਵਮੁਪਸਂਸ੍ਕਤਮੇਵਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਮੇਵਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਮੇਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮਨਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯੈਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੈਵਂਵਿਧੇ ਕਾਲ ਏਤਾਵਨ੍ਤਂ ਦੋਸਮਪਕਰ੍ਸਯਤ੍ਯੁਪਸ਼ਮਯਤਿ ਵਾ| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਚੈਵਂਵਿਧਂ ਭੇਸਜਮਭੂਤ੍| ਤਨ੍ਮਾਨੇਨ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇ- ਸੇਣ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਿਦਮਕਰੋਤ੍||੮||
योग्यमपि चौषधमेवं परीक्षेत-इदमेवं रसवीर्यविपा कमेवं गुणमेवं द्रव्यमेवं कर्मैवं प्रभावमस्मिन्देशे जात मस्मिन् ऋतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवं विहितमेवं निषिद्ध- मेवमुपसंस्कृतमेवं संयुक्तमेवं संयुक्तमेवं युक्तमनया मात्रयैवंविधस्य पुरुषस्यैवंविधे काल एतावन्तं दोषमपकर्षयत्युपशमयति वा| अन्यदपि चैवंविधं भेषजमभूत्| तन्मानेन वा विशे- षेण प्रयुक्तमिदमकरोत्||८||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਮਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੇਨ ਪਰੀਕ੍ਸਾਕਲਾਪੇਨ ਪਰੀਕ੍ਸਿਤਂ ਯੋਗ੍ਯਮਪ੍ਯੌਸਧਂ ਪੁਨਃ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੮||
Adhikarana cikitsakaH shAstrArthakarmAnushIlanena praj~jAM vishodhayet (9) · Śloka 9
ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਹਿ ਦੋਸੌਸਧਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਕਾਲਬਲਾਨਲਾਹਾਰਰਸਸਾ- ਤ੍ਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਤਿਵਯਸਾਮਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ| ਯਾਨ੍ਯਨਾਲੋਚਿ- ਤਾਨਿ ਨਿਹਨ੍ਯੁਰਾਤੁਰਮ੍| ਆਲੋਚ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਤੁ ਵਿਪੁਲਬੁਦ੍ਧਿ- ਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਮਾਕੁਲੀਕੁਰ੍ਯਃ| ਕਿਮ੍ਪੁਨਰਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਿਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਾਨੁਸ਼ੀਲਨੇਨ ਸਂਸ੍ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮ੍| ਅਪਿ ਚ-ਸਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਯੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਾ- ਪਵਾਦੈਰੁਪਕ੍ਰਮਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾ ਏਵ ਦੋਸਾਦਿ- ਗੁਰੁਲਾਗ਼ਵੇਨ ਸਮ੍ਯਗਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦਨ੍ਯਤਰਨਿਸ੍ਠਾਯਾਮ੍||੯||
सूक्ष्माणि हि दोषौषधदूष्यदेशकालबलानलाहाररससा- त्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि| यान्यनालोचि- तानि निहन्युरातुरम्| आलोच्यमानानि तु विपुलबुद्धि- मपि चिकित्सकमाकुलीकुर्यः| किम्पुनरल्पबुद्धिम्| तस्मादभीक्ष्णशः शास्त्रार्थकर्मानुशीलनेन संस्कुर्वीत प्रज्ञाम्| अपि च-सन्ति व्याधयो ये शास्त्र उत्सर्गा- पवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः| तत्र प्राज्ञा एव दोषादि- गुरुलाग़वेन सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्||९||
🔊 Audio coming soon
ਕੁਤ ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੌਸਧਾਦੀਨਾਮਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ ਯਾਨ੍ਯਨਾਲੋਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਾਤੁਰਂ ਨਿਹਨ੍ਯੁਃ| ਆਲੋਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਪਿ ਵਿਪੁਲਬੁਦ੍ਧਿਂ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਬੁਦ੍ਧਿਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਮਾਕੁਲੀਕੁਰ੍ਯੁਃ| ਕਿਂ ਪੁਨਰਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਿਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਖ਼੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਸ਼ੀਲਨੇਨਾਭ੍ਯਾਸੇਨਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਸਂਸ੍ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਯਥੈਵਂਵਿਧੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਲ੍ਪੇ ਯੋਗ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਅਪਿ ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਸਮੁਚ੍ਚਯੇ-ਸਨ੍ਤਿ ਤਥਾਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਯੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ ਉਪਕ੍ਰਮਂ ਪ੍ਰਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਮ੍ਪਾਦਨਾਯੋਤ੍ਸਰ੍ਗੈਰਪਵਾਦੈਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਤਤ੍ਰ ਤਥਾਵਿਧੇ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਾਪਵਾਦਸਙ੍ਕੁਲੇ ਵਿਸਯੇ ਅਨ੍ਯਤਰਨਿਸ੍ਠਾਯਾਮੇਕਨਿਸ਼੍ਚਯਾਯ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਏਵ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਦਿਗੁਰੁਲਾਗ਼ਵੇਨ ਹੇਤੁਭੂਤੇਨਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍|| ੯||
Adhikarana kAlo~api BeShajayogyatAmApAdayati (10) · Śloka 10
ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯਤਾਮਾਦਧਾਤਿ| ਸ ਤੁ ਕ੍ਸਣਲਵ- ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਦਿਭੇਦੇਨਾਤੁਰਾਵਸ੍ਥਯਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਅਪਿ ਚ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕਾਲਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣ- ਯੋਰ੍ਵਸ੍ਟਿਸ਼ੀਤਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰੇ ਸਾਧਾਰਣੌ ਵਸਨ੍ਤ ਜਲਦਾਤ੍ਯਯੌ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਕਾਲਯੋਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭੋ ਵਸ੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਾਵਡਿਤਿ ਵਿਕ- ਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਤੇਸੁ ਸਾਧਾਰਣੇਸੁ ਅਹਸ੍ਸੁ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿ- ਰ੍ਨ੍ਨਿਵਤ੍ਤਿਰਿਤਰੇਸ੍ਵਯੋਗਾਤਿਯੋਗਭਯਾਤ੍| ਸਾਧਾਰਣਾ ਹਿ ਮਨ੍ਦ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਤਯਾ ਸੁਖ਼ਤ੍ਵਾਤ੍ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਕਾਃ ਸ਼ਰੀਰੌ- ਸਧਾਨਾਂ ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤਰੇ||੧੦||
कालश्च भेषजस्य योग्यतामादधाति| स तु क्षणलव- मुहूर्तादिभेदेनातुरावस्थया च द्विधोक्तः प्राक्| अपि च शीतोष्णवर्षलक्षणस्त्रिविधः कालः| तत्र शीतोष्ण- योर्वृष्टिशीतयोश्चाऽन्तरे साधारणौ वसन्त जलदात्ययौ| ग्रीष्मवर्षकालयोस्तु प्रारम्भो वृष्टेः प्रावृडिति विक- ल्प्यते| तेषु साधारणेषु अहस्सु वमनादीनां प्रवृत्ति- र्न्निवृत्तिरितरेष्वयोगाऽतियोगभयात्| साधारणा हि मन्द- शीतोष्णवर्षतया सुख़त्वात् भवन्त्यविकल्पकाः शरीरौ- षधानां विपरीतास्त्वितरे||१०||
🔊 Audio coming soon
ਨ ਕੇਵਲਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰਬਲਮੇਵ ਭੇਸਜਾਯੋਗ੍ਯਤਾਮਾਪਾਦਯਤਿ ਯਾਵਤ੍ ਕਾਲੋਪਿ ਭੇਸਜਯੋਗ੍ਯਤਾਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਸ ਚ ਕਾਲਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਉਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸਣਾਦਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਚ ਕਾਲੋ ਭੇਸਜਯੋਗਕਦਿਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਯਃ ਕ੍ਸਣਦਿਃ ਸ ਸ਼ੀਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਭੇਦਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਯੋਰਨ੍ਤਰੇਣ ਮਧ੍ਯ ਸਾਧਾਰਣੋ ਵਸਨ੍ਤਃ| ਵਸ੍ਟਿਸ਼ੀਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸਾਧਾਰਣੋ ਜਲਦਾਤ੍ਯਯਃ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਕਾਲਯੋਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਯੋ ਵਸ੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਃ ਸ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਕਾਲੋ ਭੇਸਜਯੋਗ੍ਯਤਾਮਾਪਾਦਯਤੀਤਿ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ| ਤੇਸੁ ਸਾਧਾਰਣੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਤ੍ਪ੍ਰਾਵਡਾਖ਼੍ਯੇਸ੍ਵਹਸ੍ਸੁ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਇਤਰੇਸੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਖ਼੍ਯੇਸ੍ਵਯੋਗਾਤਿਯੋਗਭਯਾਨ੍ਨਿਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਮਨਾਦੀਨਾਮ੍| ਕੁਤ ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਸਾਧਾਰਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਧਾਰਣਾ ਮਨ੍ਦਸ਼ੀਤਾਦਿਤ੍ਵੇਨ ਸੁਖ਼ੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੌਸਧਾਨਾਞ੍ਚਾਵਿਕਲ੍ਪਕਾ ਅਵ੍ਯਾਪਾਦਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਇਤਰੇ ਅਸਾਧਾਰਣਾਃ ਸ਼ੀਤਾਦਯੋਤਿ ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ੀਤਾਦਿਤ੍ਵੇਨ ਦੁਃਖ਼ਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯੌਸਧਾਨਾਞ੍ਚ ਵ੍ਯਾਪਾਦਕਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|| ੧੦||
Adhikarana sAdhAraNetareShu RutuShu saMshodhane doShAH (11) · Śloka 11
ਤਥਾ ਹਿ ਸ਼ੀਤਕਾਲੇਤਿਮਾਤ੍ਰਸ਼ੀਤੋਪਹਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਾਰੀਰਮ- ਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੀਤਵਾਤਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਤਿਸ੍ਤਬ੍ਧਬਹੁਗੁਰੁਦੋਸਂ ਭਵਤਿ| ਤਦਨੁ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਞ੍ਚ ਭੇਸਜਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣਸ੍ਵਭਾਵਮਪਿ ਸ਼ੀਤੋਪ- ਹਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ੍ਦਵੀਰ੍ਯਤਾਂ ਗਤਮਯੋਗਾਯ ਜਾਯਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਞ੍ਚ ਵਾਤ- ਪ੍ਰਾਯੋਪਦ੍ਰਵਾਯ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਪਿ ਸਮਨ੍ਤਾਦਤਿਗ਼ਨੇਨ ਬਹਲੇਨ ਗ਼ਨਸਮ੍ਪਾਤੇਨਾਵਤਤੇ ਨਭਸ੍ਯੁਪਰੁਦ੍ਧਤੇਜਃ ਪ੍ਰਸਰੇਸੁ ਦਿਨਕਰ- ਕਰੇਸੁ ਜਲਪਟਲੋਤ੍ਪ੍ਲਾਵਨੋਦ੍ਦਾਮਕਰ੍ਦਮਾਯਾਂ ਭੂਮਾਤ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥੋ- ਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਵਸਨ੍ਨਾਨਲਬਲਮਾਦਾਨਦੁਰ੍ਬਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ| ਔਸਧਗ੍ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਜਲਦੋਦਰਪ੍ਰਤਤਪ੍ਰਮੁਕ੍ਤਧਾਰਾਵਪਾਤਸਮ੍ਭਤਾ- ਮ੍ਬੁਨਿਵਹੋਪਪ੍ਲਾਵਿਤਮੂਲਜਾਲਸਾਰਵਿਟਪੋ ਬਹਲਕੋਮਲ- ਪਲ੍ਲਵੋਪਚਿਤਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਾਖ਼ਃ ਪੁਨਰਿਵ ਬਾਲਤਾਮੁਪਗਤੋ- ਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਅਪਰਿਸਂਸ੍ਥਿਤਤਯਾ ਚ ਕ੍ਸਿਤਿਮਲ- ਪ੍ਰਾਯਾਭਿਰਮ੍ਲਵਿਪਾਕਾਭਿਃ ਖ਼ਗਮਗਸਰੀਸਪਾਦਿਸ਼ਵਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰ- ਪੁਰੀਸਸਂਸ੍ਪਸ੍ਟਾਭਿਰਦ੍ਭਿਃ ਸਲਿਲਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ਼ੀਕਰਾਨੁਵਿਦ੍ਧਸ਼ਿ- ਸ਼ਿਰਪਵਨਸਮ੍ਪਕ੍ਤੇਨ ਚ ਧਰਾਧਰੋਸ੍ਮਣਾ ਕੋਮਲਤ੍ਵਾਦਪਰਿਣ- ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸੁਤਰਾਂ ਵਿਦਾਹੋ ਜਨ੍ਯਤੇ| ਤਤਸ਼੍ਚਾਸਾਵਪਥ੍ਯ- ਤਾਮੁਪਗਤੋ ਧ੍ਰੁਵਮਯੋਗਾਯ| ਪ੍ਰਥਮਸਂਗਹੀਤਮਪਿ ਚੌਸਧਂ ਤੋਯਦਤੋਯਾਨੁਗਤਮਾਰੁਤੋਪਹਤੇ ਜਗਤੀਤਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪੁਨਰਾ- ਦਾਨੋਪਹਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਮੁਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਵਾਤਾਤਪਾਧ੍ਮਾਤਮਤਿ- ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਤਿਸ਼ਿਥਿਲਮਤਿਪ੍ਰਵਿਲੀਨਦੋਸਂ ਭਵਤਿ| ਭੇਸਜਂ ਪੁਨ- ਰਨੁਸ੍ਣਮਪਿ ਤਪਨਕਰਨਿਪਾਤਾਦੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਾਮੁਪਗਤ- ਮਤਿਯੋਗਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਞ੍ਚ ਪਿਪਾਸਾਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮੋਪ- ਦ੍ਰਵਾਯ||੧੧||
तथा हि शीतकालेऽतिमात्रशीतोपहितत्वाच्छारीरम- त्यर्थशीतवातविष्टब्धमतिस्तब्धबहुगुरुदोषं भवति| तदनु प्राप्तञ्च भेषजं संशोधनार्थमुष्णस्वभावमपि शीतोप- हतत्वान्मन्दवीर्यतां गतमयोगाय जायते| शरीरञ्च वात- प्रायोपद्रवाय| तद्वद्वर्षास्वपि समन्तादतिग़नेन बहलेन ग़नसम्पातेनावतते नभस्युपरुद्धतेजः प्रसरेषु दिनकर- करेषु जलपटलोत्प्लावनोद्दामकर्दमायां भूमात्वत्यर्थो- पक्लिन्नमवसन्नानलबलमादानदुर्बलं शरीरं भवति| औषधग्रामस्तु जलदोदरप्रततप्रमुक्तधारावपातसम्भृता- म्बुनिवहोपप्लावितमूलजालसारविटपो बहलकोमल- पल्लवोपचितस्कन्धशाख़ः पुनरिव बालतामुपगतो- ऽल्पवीर्यो भवति| अपरिसंस्थिततया च क्षितिमल- प्रायाभिरम्लविपाकाभिः ख़गमृगसरीसृपादिशवधातुमूत्र- पुरीषसंस्पृष्टाभिरद्भिः सलिलशिशिरशीकरानुविद्धशि- शिरपवनसम्पृक्तेन च धराधरोष्मणा कोमलत्वादपरिण- तस्याऽस्य सुतरां विदाहो जन्यते| ततश्चासावपथ्य- तामुपगतो ध्रुवमयोगाय| प्रथमसंगृहीतमपि चौषधं तोयदतोयानुगतमारुतोपहते जगतीति| ग्रीष्मे पुनरा- दानोपहतत्वाच्छरीरमुष्णरूक्षवातातपाध्मातमति- स्विन्नमतिशिथिलमतिप्रविलीनदोषं भवति| भेषजं पुन- रनुष्णमपि तपनकरनिपातादुष्णवीर्यतीक्ष्णतामुपगत- मतियोगायोपकल्पते| शरीरञ्च पिपासाभ्रमक्लमोप- द्रवाय||११||
🔊 Audio coming soon
ਤਥਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸੈਵ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ਼ੀਤੇ ਕਾਲੇ ਏਵਂਵਿਧਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾਵਿਧੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਏਵਂਵਿਧਂ ਭੇਸਜਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਯੋਗਾਯ ਜਾਯਤੇ| ਤਦ੍ਵਿਧਂ ਸ਼ਰੀਰਞ੍ਚ ਵਾਤਪ੍ਰਾਯਵ੍ਯਾਧਯੇ ਜਾਯਤੇ| ਕਿਂਵਿਧਂ ਸ਼ਰੀਰਮਾਹ-ਸ਼ੀਤੋਪਹਤਤ੍ਵਾਦਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੀਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤੋਤਿਸ੍ਤਬ੍ਧੋਤਿਬਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਲਿਪ੍ਤਮਾਰ੍ਗਃ ਗੁਰੁਃ ਪ੍ਰਭੂਤੋ ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਿਰ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਤ੍ਤਥਾਵਿਧਮ੍| ਭੇਸਜਂ ਕਿਮ੍ਭੂਤਮਾਹ-ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣਸ੍ਵਭਾਵਮਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ੀਤੋਪਹਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੋਸੋਪਸ਼ਮਾਯ ਮਨ੍ਦਵੀਰ੍ਯਤਾਂ ਗਤਂ ਤਦ੍ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਪਿ ਏਵਂ ਵਿਧਂ ਭੇਸਜਂ ਧ੍ਰੁਵਮਯੋਗਾਯ| ਕੀਦਸ਼ਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਦਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ-ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਸਰ੍ਵਦਿਕ੍ਸ੍ਵਤਿਗ਼ਨੇਨਾਤਿਸ਼ਯਬਹਲੇਨ ਗ਼ਨਸਮ੍ਪਾਤੇਨ ਵਾਰਿਧਰਵ੍ਰਾਤੇਨਾਵਤਤੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਸਤਿ ਨਭਸਿ ਵਿਯਤ੍ਯਤ ਏਵ ਦਿਨਕਰਕਰੇਸੁ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁਰਸ੍ਮਿਸੂਪਰੁਦ੍ਧਤੇਜਃਪ੍ਰਸਰੇਸੁ ਤਿਰੋਹਿਤਧਾਮਪ੍ਰਤਾਨੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ| ਤਥਾ ਜਲਪਟਲੇਨਾਮ੍ਭੋਵਿਤਾਨੇਨ ਯਦੁਤ੍ਪ੍ਲਾਵਨਂ ਪੂਰਣਂ ਤੇਨੋਦ੍ਦਾਮਂ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਕਰ੍ਦਮਂ ਯਸ੍ਯਾਂ ਤਥਾਵਿਧਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਸਤ੍ਯਾਮ੍| ਸ਼ਰੀਰਮਤ੍ਯਰ੍ਥੋਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਮਵਸਨ੍ਨਾਨਲਬਲਮਾਦਾਨਕਾਲੇਨ ਚ ਹੇਤੁਨਾ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾਵਿਧੇ ਸ਼ਰੀਰ ਏਵਂਵਿਧਮੌਸਧਗ੍ਰਾਮਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਪਥ੍ਯਤਾਮੁਪਗਤਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਨਿਯਤਮਯੋਗਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤ ਔਸਧਗ੍ਰਾਮਃ? ਜਲ-ਦੋਦਰੈਰ੍ਵਾਰਿਧਰਕੁਕ੍ਸਿਰਨ੍ਧ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਤਤਪ੍ਰਮੁਕ੍ਤੋ ਯੋਸੌ ਧਾਰਾਵਪਾਤਃ ਤੇਨਾਪ੍ਲਾਵਿਤਾਨਿ ਮੂਲਾਦੀਨਿ ਯਸ੍ਯ| ਤਥਾ ਬਹਲੈਃ ਕੋਮਲੈਸ਼੍ਚ ਪਲ੍ਲਵੈਰੁਪਚਿਤਾ ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਾਖ਼ਾ ਯਸ੍ਯ| ਅਤਿਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯੇਣ ਪੁਨਰਿਵ ਬਾਲਤਾਮੁਪਗਤਃ ਸਨ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਅਸ੍ਯ ਚੌਸਧਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯੋਪਰਿਸਂਸ੍ਥਿਤਤਯਾ ਅਗਹੀਤਸ੍ਥਿਰਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸੁਤਰਾਂ ਵਿਦਾਹੋ ਜਨ੍ਯਤੇ| ਕੇਨ ਕਾਰਣਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਕ੍ਸਿਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਦ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਧਾਰਾਧਰੋਸ੍ਮਣਾ ਚ| ਕੀਦਸ਼ੀਭਿਰਦ੍ਭਿਃ ? ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਪ੍ਰਾਯਾਭਿਃ ਖ਼ਗਾਦਿਸ਼ਵਰਸਾਦਿਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰਾਦਿਸਂਸ੍ਪਸ੍ਟਾਭਿਸ਼੍ਚ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇਨ ਕ੍ਸਿਤਿਧਰੋਸ੍ਮਣਾ ? ਆਹ-ਸਲਿਲਸ਼ੀਕਰੈਰਨੁਵਿਦ੍ਧੇਨ ਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਪਵਨੇਨ ਸਮ੍ਪਕ੍ਤੇਨ ਸਂਸ੍ਪਸ੍ਟੇਨ| ਔਸਧਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯ ਚ ਕਿਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯਾਹ-ਕੋਮਲਤ੍ਵਾਦਪਰਿਣਤਸ੍ਯੇਤਿ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਕਾਲੇ ਅਪਰਿਪੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਥਮਗਹੀਤਮੌਸਧਂ ਤੋਯੇਨ ਤੋਯਾਨੁਗਤੇਨ ਚ ਮਾਰੁਤੇਨੋਪਹਤੇ ਜਗਤਿ ਧ੍ਰੁਵਮਯੋਗਾਯੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਇਤਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਚ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨੇ ਸ਼ੋਧਨੌਸਧੇ ਅਯੋਗਾਦ੍ ਭਯਮ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪੁਨਰਤਿਯੋਗਤੋ ਭਯਮ੍| ਏਤਦੇਵਾਹ-ਗ੍ਰੀਸ੍ਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪੁਨਃ ਸ਼ਰੀਰਮਾਦਾਨੋਪਹਤਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੋਰੁਸ੍ਣੇਨ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਚ ਵਾਤੇਨਾਧ੍ਮਾਤਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾਤਿਸ਼ਿਥਿਲਂ ਭਵਤਿ| ਸ਼ਿਥਿਲਮਨਿਬਿਡਮੌਸ੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਿਲੀਨਦੋਸਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾਵਿਧੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਭੇਸਜਂ ਸ਼ੋਧਨਾ ਯੋਪਯੋਗਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਨੁਸ੍ਣਮਪਿ ਤਪਨਕਰਨਿਪਾਤਾਦਤਿਸ਼ਯੇਨੌਸ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਞ੍ਚੋਪਗਤਂ ਸਨ੍ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਤਿਯੋਗਾਯ ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਿਪਾਸਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤ ਇਤਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ|| ੧੧||
Adhikarana sAdhAraNeShu RuruShu saMshodhanopadeshaH Atyayike vidhishca (12) · Śloka 12
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਧਾਰਣੇਸ੍ਵੇਵ ਤਦਨ੍ਤਰਾਲੇਸ਼ੁ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਯੋਜਯੇਨ੍ਨ ਚੇਦਾਤ੍ਯਯਿਕੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਆਤ੍ਯਯਿਕੇ ਤੁ ਕਤ੍ਰਿਮਗੁਣੋਪਧਾਨੇਨ ਯਥਰ੍ਤੁਗੁਣਵਿਪਰੀਤੇਨ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚੋ- ਪਪਾਦ੍ਯੌਸਧਮੇਵਾਵਹਿਤੋਵਚਾਰਯੇਤ੍||੧੨||
तस्मात्साधारणेष्वेव तदन्तरालेशु वमनादीनि योजयेन्न चेदात्ययिको व्याधिः| आत्ययिके तु कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पैश्चो- पपाद्यौषधमेवावहितोऽवचारयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਮਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੀਤਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਕਾਲੇਸ੍ਵਯੋਗਤਿਯੋਗਭਯਂ ਏਤਦਨ੍ਤਰਾਲੇਸੁ ਤੁ ਕਾਲੇਸੁ ਵਸਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਯਂ ਨਿਯਮੋ ਮਦੁਵ੍ਯਾਧੌ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਚ| ਏਤਦੇਵਾਹ-ਨ ਚੇਦਾਤ੍ਯਯਿਕੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਤ੍ਯਯਿਕੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ਼ੀਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਏਵਞ੍ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਯਥਰ੍ਤੁਗੁਣਵਿਪਰੀਤੇਨ ਕਤ੍ਰਿਮਗੁਣੋਪਧਾਨੇਨ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤਾਵਤਿਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯੁਸ੍ਣੇ ਵਾਤ੍ਯਯਿਕਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪ ਸ਼ਮਾਯ ਸ਼ੋਧਨਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯਰ੍ਤੌ ਯੇ ਸ਼ੀਤਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਤੇਸਾਂ ਯੇਵਿਪਰੀਤਾਃ ਤੇ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਦਸਨ੍ਤੋਪਿ ਕਤ੍ਰਿਮਾ ਉਪਧੇਯਾਃ| ਯਥਾ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਗਰ੍ਭਗਹਾਦਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਧਾਰਾਗਹਾਦਿ| ਏਤਾਵਤਾ ਅਯੋਗਾਤਿਯੋਗੌ ਪਰਿਹਤੌ ਭਵਤਃ| ਅਥਵੋਪਯੋਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਤਥਾਵਿਧਾਃ ਸਂਯੋਗਾਦਯ ਉਪਪਾਦ੍ਯਾਃ| ਯੈਰਯੋਗਸ਼ਙ੍ਕਾਯਾਂ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਮਤਿਯੋਗਸ਼ਙ੍ਕਾਯਾਞ੍ਚ ਮਾਰ੍ਦਵਮਿਤਿ|| ੧੨||
Adhikarana ekAdashaBeShajakAlAH (13) · Śloka 13
ਆਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਤੁ ਕਲਾਃ ਕਾਲਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਅਸ੍ਯਾ- ਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਕਾਲੋਕਾਲੋ ਵਾ| ਨ ਹ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ- ਤੀਤਕਾਲਮੌਸਧਂ ਯੌਗਿਕਂ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵੇਕਾਦਸ਼- ਧਾਵਚਾਰਣਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਅਭਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯਭਕ੍ਤ- ਮਧੋਭਕ੍ਤਂ ਸਭਕ੍ਤਮਨ੍ਤਰਭਕ੍ਤਂ ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਸਗ੍ਰਾਸਂ ਗ੍ਰਾਸਾ- ਨ੍ਤਰਾ ਨਿਸ਼ਿ ਚ||੧੩||
आतुरावस्थासु तु कलाः कालसंज्ञाः| तद्यथा-अस्या- मवस्थायामस्यौषधस्य कालोऽकालो वा| न ह्यप्राप्ता- तीतकालमौषधं यौगिकं भवति| तस्य त्वेकादश- धाऽवचारणम्| तद्यथा-अभक्तं प्राग्भक्तं मध्यभक्त- मधोभक्तं सभक्तमन्तरभक्तं सामुद्रं मुहुर्मुहुः सग्रासं ग्रासा- न्तरा निशि च||१३||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸਣਾਦਿਃ ਕਾਲਃ| ਆਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਤੁ ਯਾਃ ਕਲਾ ਭਾਗਾਸ੍ਤਾਃ ਕਲਾਃ ਕਾਲਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ੍ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਥਾਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਅਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਕਾਲ ਅਕਾਲੋ ਵਾ| ਯਥਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਾਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਲ~ਗ਼੍ਗ਼ਨ ਪੇਯਾਦੇਃ ਨਿਰਾਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਕ੍ਵਾਥਾਦੇਃ| ਜੀਰ੍ਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪਯਃ ਪਾਨਾਦੇਰਿਤਿ| ਏਸ ਹ੍ਯੁਭਯੋਪਿ ਕਾਲੋ ਭੇਸਜਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਮਾਪਾਦਯਤਿ| ਯਤਃ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਮਤੀਤਕਾਲਞ੍ਚ ਔਸਧਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਯੌਗਿਕਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਯੋਗਂ ਨਾਰ੍ਹਤਿ| ਹਿ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵੌਸਧਸ੍ਯਾਭਕ੍ਤਾਦਿਭੇਦੇਨੈਕਾਦਸ਼ਧਾਵਚਾਰਣਂ ਭਵਤਿ|| ੧੩||
Adhikarana aBaktam (14) · Śloka 14
ਤਤ੍ਰਾਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ ਕੇਵਲਮੇਵੌਸਧਮ੍| ਨਿਰਨ੍ਨੋਪਯੋਗਾਦਤਿ- ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਕਫੋਦ੍ਰੇਕਵਿਮੁਕ੍ਤਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਰੋਤਾਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਬਲਵਾਨੁ- ਪਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਇਤਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਾਦਿਕਮ੍| ਅਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਹਿਤਂ ਨਾਤਿਗ੍ਲਾਨਿਕਰਂ ਭਵਤਿ||੧੪||
तत्राऽभक्तं नाम केवलमेवौषधम्| निरन्नोपयोगादति- वीर्यम्| कफोद्रेकविमुक्तामाशयस्रोताः प्रातर्बलवानु- पयुञ्जीत| इतरस्तु प्राग्भक्तादिकम्| अन्नसंसर्गेण हितं नातिग्लानिकरं भवति||१४||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰਾਭਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਭਕ੍ਤੇਨ ਯੋਗਂ ਨ ਯਾਤਿ| ਹ੍ਯਸ੍ਤਨੇਨ੍ਨੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਤਦੌਸਧਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪੁਨਰਾਹਾਰ ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਨਮ੍| ਤਚ੍ਚਨਿਰਤ੍ਰੋਪਯੋਗਾਦ੍ਧੇਤੋਰਤਿਵੀਰ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਨਿਰਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਕਫੋਦ੍ਰੇਕੇਣ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਰੋਤਾਃ ਸਨ੍ ਯਾਮਮਾਤ੍ਰੋਦ੍ਗਤੇ ਰਵੌ ਬਲਵਾਨ੍ ਪੁਰੁਸ ਉਪਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਇਤਰਸ੍ਤ੍ਵਬਲਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਾਦਿਕਂ ਦਸ਼ਕਂ ਯਥਾਯੋਗ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਾਦਿਕਂ ਦਸ਼ਕਂ ਯਥਾਯੋਗਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਤਦ੍ਧ੍ਯਬਲਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸਮ੍ਸਰ੍ਗੇਣ ਹੇਤੁਨਾ ਨਾਤਿਗ੍ਲਾਨਿਕਰਂ ਭਵਤਿ|| ੧੪||
Adhikarana prAgBaktam (15) · Śloka 15
ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ ਯਦਨਨ੍ਤਰਭਕ੍ਤਮ੍| ਤਦਪਾਨਾਨਿਲਵਿਕਤਾਵਧਃ ਕਾਯਸ੍ਯ ਚ ਬਲਾਧਾਨਾਰ੍ਥਂ, ਤਦ੍ਗਤੇਸੁ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯ ਕਸ਼ੀਕਰਣਾਰ੍ਥਞ੍ਚ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੧੫||
प्राग्भक्तं नाम यदनन्तरभक्तम्| तदपानानिलविकृतावधः कायस्य च बलाधानार्थं, तद्गतेषु च व्याधिषु प्रशमनाय कृशीकरणार्थञ्च योज्यम्||१५||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ ਯਦਨਨ੍ਤਰਭਕ੍ਤਮ੍| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਭਕ੍ਤਂ ਯਸ੍ਯ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੌਸਧੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ ਭਕ੍ਤਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਾਖ਼੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚਾਪਾਨਾਖ਼੍ਯਸ੍ਯਾਨਿਲਸ੍ਯ ਵਿਕਤਾਵਧਃਕਾਯਸ੍ਯ ਚ ਬਲਾਧਾਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਥਾ ਤਦ੍ਗਤੇਸ੍ਵਧਃ ਕਾਯਗਤੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਯ ਦੇਹਕਸ਼ੀਕਰਣਾਯ ਚ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|| ੧੫||
Adhikarana madhyaBaktam (16) · Śloka 16
ਮਧ੍ਯਭਕ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯੇ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਮਾਨਾਨਿਲਵਿਕਤੌ| ਕੋਸ੍ਠ- ਗਤੇਸੁ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇਸੁ ਚ||੧੬||
मध्यभक्तं मध्ये भक्तस्य तत्समानानिलविकृतौ| कोष्ठ- गतेषु च व्याधिषु पैत्तिकेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
ਮਧ੍ਯਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ ਯਤ੍ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇਰ੍ਧਂ ਭੋਜਨਮੁਪਯੁਜ੍ਯੌਸਧਮੁਪਯੋਜ੍ਯਂ ਪੁਨਃ ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ ਸ਼ਿਸ੍ਟਮਰ੍ਧਮਿਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਸਮਾਨਾਖ਼੍ਯਸ੍ਯਾਨਿਲਸ੍ਯ ਵਿਕਤੌ ਤਥਾ ਕੋਸ੍ਠਗਤੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇਸ੍ਵਕੋਸ੍ਠਗਤੇਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|| ੧੬||
Adhikarana adhoBaktam (17) · Śloka 17
ਅਧੋਭਕ੍ਤਂ ਭਕ੍ਤਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਤ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਨਵਿਕਤੌ ਪ੍ਰਾਤਰਾ- ਸ਼ਾਨ੍ਤਮੁਦਾਨਵਿਕਤੌ ਪੁਨਃ ਸਾਯਮਾਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਕਾਯਸ੍ਯ ਚ ਬਲਾਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਤਦ੍ਗਤੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਚ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇਸੁ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਯ ਸ੍ਥੂਲੀਕਰਣਾਰ੍ਥਞ੍ਚ||੧੭||
अधोभक्तं भक्तादनन्तरम्| तत्तु व्यानविकृतौ प्रातरा- शान्तमुदानविकृतौ पुनः सायमाशान्तम्| पूर्वकायस्य च बलाधानार्थं तद्गतेषु व्याधिषु च श्लैष्मिकेषु च प्रशमाय स्थूलीकरणार्थञ्च||१७||
🔊 Audio coming soon
ਅਧੋਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ ਯਦ੍ ਭਕ੍ਤਾਤ੍ ਭੋਜਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਨਵਿਕਤੌ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਭੋਜਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਉਦਾਨਵਿਕਤੌ ਪੁਨਃ ਸਾਯਂ ਭੋਜਨਾਨਨ੍ਤਰਮਿਤਿ| ਤਦੁਭਯਕਾਲਾਨ੍ਯਤਰਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵਕਾਯਸ੍ਯੋਰਃਪ੍ਰਭਤੇਰ੍ਬਲਾਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਤਦ੍ਗਤੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵਕਾਯਸ੍ਥੇਸੁ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਯ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਥੂਲੀਕਰਣਾਯ ਚ ਭਵਤਿ|| ੧੭||
Adhikarana saBaktam (18) · Śloka 18
ਸਭਕ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਨੇਨ ਸਮਂ ਸਾਧਿਤਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ ਸਮਾਲੋਡਿਤਮ੍| ਤਦ੍ਬਾਲੇਸੁ ਸੁਕੁਮਾਰੇਸ੍ਵੌਸਧਦ੍ਵੇਸਿਸ੍ਵਰੁਚੌ ਸਰ੍ਵਾ~ਗ਼੍ਗਗੇਸੁ ਚ ਰੋਗੇਸੁ||੧੮||
सभक्तं यदन्नेन समं साधितं पश्चाद्वा समालोडितम्| तद्बालेषु सुकुमारेष्वौषधद्वेषिष्वरुचौ सर्वा~ग़्गगेषु च रोगेषु||१८||
🔊 Audio coming soon
ਸਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ ਯਦਨ੍ਨੇ ਸਾਧ੍ਯਮਾਨੇ ਦਤ੍ਤਮਨ੍ਨੇਨ ਸਹੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਸਿਦ੍ਧੇ ਵਾਨ੍ਨੇ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੇਨ ਸਮਾਲੋਡ੍ਯ ਭੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਦੁਭਯਮਪਿ ਬਾਲਾਦਿਸੁ| ਤਥਾਰੁਚੌ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗੇਸੁ ਚ ਰੋਗੇਸੁ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|| ੧੮||
Adhikarana antarABaktam (19) · Śloka 19
ਅਨ੍ਤਰਾਭਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਪੂਰਾਹ੍ਣੇ ਭਕ੍ਤੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਭੇਸਜ- ਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪੁਨਰਪਰਾਹ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮ੍| ਏਤੇਨ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਤਾ| ਤਦ੍ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵ੍ਯਾਨਜੇਸ੍ਵਾਮਯੇਸੁ||੧੯||
अन्तराभक्तं यत्पूराह्णे भक्ते जीर्णे मध्याह्ने भेषज- मुपयुज्यते| तस्मिंश्च जीर्णे पुनरपराह्णे भोजनम्| एतेन रात्रिर्व्याख़्याता| तद्दीप्ताग्नेर्व्यानजेष्वामयेषु||१९||
🔊 Audio coming soon
ਅਨ੍ਤਰਾਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ ਯਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਜੀਰ੍ਣੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨ ਔਸਧਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚੌਸਧੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਤਦਹਰੇਵ ਪੁਨਃ ਸਾਯਂ ਭੋਜਨਮਿਤਿ| ਅਨੇਨਾਨ੍ਤਰਾਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਲੇਨ ਨਿਸ਼ੋਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਕਾਲੋ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਤਃ| ਏਤਦੇਵਾਹ-ਅਨੇਨ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਤੇਤਿ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਨਿਸ਼ਾ ਯਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਕਾਲ ਉਕ੍ਤਃ ਤਦੇਵਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਸਾਯਂ ਭੁਕ੍ਤੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਯਾਮਮਾਤ੍ਰਗਤਾਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਯਾਮੌਸਧਮੁਪਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਹਨਿ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਭੋਜਨਮਿਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਸਙ੍ਗਿਕਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਤਦਿਤ੍ਯਨੇਨਾਨ੍ਤਰਾਭਕ੍ਤਂ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਸਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਸ਼ਾਯਾਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਮਯੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਸਯਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ|| ੧੯||
Adhikarana sAmudram (20) · Śloka 20
ਸਾਮੁਦ੍ਗਂ ਯਦਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ| ਤਤ੍ਤੁ ਲਗ਼੍ਵਲ੍ਪਾਨ੍ਨਯੁਕ੍ਤਂ ਪਾਚਨਾਵਲੇਹਚੂਰ੍ਣਾਦਿ ਹਿਧ੍ਮਾਯਾਂ ਕਮ੍ਪਾਕ੍ਸੇਪਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇ ਚ ਦੋਸੇ||੨੦||
सामुद्गं यदाऽदावन्ते च भुक्तस्य| तत्तु लग़्वल्पान्नयुक्तं पाचनावलेहचूर्णादि हिध्मायां कम्पाक्षेपयोरूर्ध्वाधः संश्रये च दोषे||२०||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਮੁਦ੍ਗਂ ਨਾਮ ਯਥੌਸਧਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ ਭੋਜਨਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ ਪੁਨਸ੍ਤਦੇਵੌਸਧਮਿਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਹਿਧ੍ਮਾਦਿਸੂਰ੍ਧ੍ਵਂਸ਼ਰੀਰੇ ਅਧਸ਼੍ਸ਼ਰੀਰੇ ਚ ਯੁਗਪਤ੍ ਸ੍ਥਿਤੇਸ਼ੁ ਦੋਸੇਸੁ ਪਾਚਨਲੇਹਚੂਰ੍ਣਾਦਿਕਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦੀਪਨਾਨਾਮਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰਾਣਾਂ ਨਿਰਪਾਯਾਣਾਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ|| ੨੦||
Adhikarana muhurmuhuH (21) · Śloka 21
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ੍ਤੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਭੁਕ੍ਤੇ ਯਦਭੁਕ੍ਤੇ ਵਾ| ਤਚ੍ਛ੍ਵਾਸ- ਕਾਸਹਿਧ੍ਮਾਤਟ੍ਛਰ੍ਦਿਸੁ ਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤੇਸੁ ਚ ਵਿਕਾਰੇਸੁ||੨੧||
मुहुर्मुहुस्तु पुनः पुनर्भुक्ते यदभुक्ते वा| तच्छ्वास- कासहिध्मातृट्छर्दिषु विषनिमित्तेषु च विकारेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਨਾਮ ਯਤ੍ ਭੁਕ੍ਤੇ ਚਾਭੁਕ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਣਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕਾਸਾਦਿਸੁ ਵਿਸਜੇਸੁ ਚ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|| ੨੧||
Adhikarana sagrAsaM, grAsAntaraM nishi ca (22) · Śloka 22
ਸਗ੍ਰਾਸਂ ਯਦ੍ ਗ੍ਰਾਸਸਮ੍ਪਕ੍ਤਮ੍| ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰਂ ਯਦ੍ ਗ੍ਰਾਸਯੋ- ਰ੍ਗ੍ਰਾਸਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ| ਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯੇਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਵਿਕਤੌ| ਤਥਾ ਸਗ੍ਰਾਸਂ ਚੂਰ੍ਣਲੇਹਵਟਕਾਦਿਕਮਗ੍ਨਿਦੀਪਨਂ ਵਾਜੀਕਰਣਾਨਿ ਚੋਪ- ਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰਂ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਵਮਨਂ ਧੂਮਞ੍ਚ| ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਮਯੇਸੁ ਨਿਸ਼ਾਯਾਮ੍||੨੨||
सग्रासं यद् ग्राससम्पृक्तम्| ग्रासान्तरं यद् ग्रासयो- र्ग्रासयोर्मध्ये| द्वयमप्येतत्प्राणानिलविकृतौ| तथा सग्रासं चूर्णलेहवटकादिकमग्निदीपनं वाजीकरणानि चोप- युञ्जीत| ग्रासान्तरं हृद्रोगे वमनं धूमञ्च| जत्रूर्ध्वामयेषु निशायाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ਸਗ੍ਰਾਸਂ ਨਾਮ ਯਤ੍ ਗ੍ਰਾਸੇਨ ਸਹੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰਂ ਨਾਮ ਯਤ੍ ਗ੍ਰਾਸਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਗ੍ਰਾਸਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਭੇਸਜਂ ਪੁਨਰ੍ਗ੍ਰਾਸਮਿਤਿ| ਏਤਦ੍ ਦ੍ਵਯਂ ਗ੍ਰਾਸਂ ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਵਿਕਤੌ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਯਂ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਃ-ਸਗ੍ਰਾਸਞ੍ਚੂਰ੍ਣਾਦ੍ਯਗ੍ਨਿਦੀਪਨਾਯ ਵਾਜੀਕਰਣਾਯ ਚੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰਂ ਪੁਨਰ੍ਹਦ੍ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਾਯ| ਵਮਨੌਸਧਂ ਧੂਮਞ੍ਚ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਜੇਸ੍ਵਾਮਯੇਸੁ ਨਿਸ਼ਾਯਾਮੁਕ੍ਤਮ੍|| ੨੨||
Adhikarana aBaktauShadhAnarhAH, aBaktetarakAlAnarhamauShadham (23) · Śloka 23
ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯੇ ਕਾਲੇ ਤਸਿਤਃ ਪੀਤਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਰਜੀਰ੍ਣਾ ਕ੍ਸੁਧਿਤਃ ਕ੍ਸਾ- ਮਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਵਾਹਦ੍ਯਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਤਿ- ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣੋਗ੍ਰਗਨ੍ਧਂ ਭੂਰਿਮਾਤ੍ਰਞ੍ਚੇਤਿ||੨੩||
तत्राद्ये काले तृषितः पीतशीताम्बुरजीर्णा क्षुधितः क्षा- मश्च भेषजं वर्जयेत्| शेषेषु वाऽहृद्यमसात्म्यमति- तीक्ष्णोष्णोग्रगन्धं भूरिमात्रञ्चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯੇ ਅਭਕ੍ਤਾਖ਼੍ਯੇ ਕਾਲੇ ਤਸਿਤਃ ਪੀਤਾਮ੍ਬੁਰਜੀਰ੍ਣ੍ਯਤਿਕ੍ਸੁਧਿਤਃ ਕ੍ਸਾਮਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਸ਼ੇਸੇਸ਼ੁ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਾਦਿਸੁ ਕਾਲੇਸ਼ੁ ਅਹਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਭੇਸਜਂ ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤਿ|| ੨੩||
Adhikarana roganidAnAnantaraM cikitsAyAH karaNIyatvam punarAgatarogacikitsAkramaH (24) · Śloka 24
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਰੋਗਮਾਦੌ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਤਦਨਨ੍ਤਰਮੌਸਧਮ੍| ਤਤਃ ਕਰ੍ਮ ਭਿਸਕ੍ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਪੁਰ੍ਵਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍| ਨਿਵਤ੍ਤੋਪਿ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਰਲ੍ਪੇਨਾਯਾਤਿ ਹੇਤੁਨਾ| ਦੇਹੇ ਮਾਰ੍ਗੀਕਤੇ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ੇਸਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮ ਇਵਾਨਲਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਮਨੁਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣਾਨਪਾਯਿਨਾ| ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਪਿ ਯੋਗਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦਾਢ੍ਯਮਾਵਹਨ੍||੨੪||
भवति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत तदनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक्पश्चाज्ज्ञानपुर्वं समाचरेत्| निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिरल्पेनायाति हेतुना| देहे मार्गीकृते दोषैः शेषः सूक्ष्म इवानलः| तस्मात्तमनुबध्नीयात् प्रयोगेणानपायिना| सिद्धानामपि योगानां पूर्वेषां दाढ्यमावहन्||२४||
🔊 Audio coming soon
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇਣੈਕਵਚਨਮ੍| ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ| ਨਿਦਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰੁਪਾਯੈਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਰੋਗਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਤਦਨਨ੍ਤਰਮਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਭੇਸਜਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤੇਨ ਚ ਯੋਗ੍ਯਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਭੇਸਜਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਤਤੋ ਰੋਗਸ੍ਯ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਜ੍ਞਾਤੇ ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਖ਼੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍| ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਸੁਵਿਚਾਰਯਨ੍ਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾਵਿਧੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਨਿਵਤ੍ਤੋਪਿ ਸਸ਼ੇਸਃ ਸਨ੍ ਦੇਹੇ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਮਾਰ੍ਗੀਕਤੇ ਲਬ੍ਧਸਂਸ੍ਕਾਰੇ ਸਤਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮੇਵ ਕਾਰਣਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪੁਨਰਾਯਾਤਿ| ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਯਥਾ-ਨਿਰ੍ਵਾਣਸ਼ੇਸਸ੍ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੋਪ੍ਯਨਲਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨੈਵ ਹੇਤੁਨਾ ਪੁਨਰ੍ਵਦ੍ਧਿ ਯਾਤੀਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਪੁਨਰਾਗਤਂ ਰੋਗਂ ਨਿਰਪਾਯੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣਾਨੁਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍| ਕਿਙ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ-ਪੂਰ੍ਵੇਸਾਂ ਯੋਗਾਨਾਂ ਯੈਰ੍ਯੋਗੈਃ ਸ ਰੋਗਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤ ਆਸੀਤ੍ ਤੇਸਾਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਨੁਸਾਰੇਣ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਮਾਵਹਨ੍ ਸਂਸ੍ਕਾਰਂ ਬਂਹਯਨ੍ਨਿਤਿ ਯਾਵਤ੍|| ੨੪||
Adhikarana dveShyatAM prAptasyauShadhasya priyatvApAdanakramaH (25) · Śloka 25
ਸਾਤਤ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਪਥ੍ਯਂ ਦ੍ਵੇਸ੍ਯਤ੍ਵਮਾਗਤਮ੍| ਕਲ੍ਪਨਾਵਿਧਿਭਿਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਗਮਯੇਤ੍ਪੁਨਃ| ਮਨਃਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਪਾਦਨਫਲਮ੍ ਮਨਸੋਰ੍ਥਾਨੁਕੂਲ੍ਯੇਨ ਤੁਸ੍ਟਿਰੂਰ੍ਜਾ ਰੁਚਿਰ੍ਬਲਮ੍| ਸੁਖ਼ੋਪਭੋਗਤਾ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਾਤਃ ਪਰਿਕ੍ਸਯਃ| ਲੌਲ੍ਯਾਦਿਜਨ੍ਯਰੁਚੌ ਭੇਸਜਯੋਗੇਨਾਨ੍ਨਕਲ੍ਪਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਲੌਲ੍ਯਾਦ੍ ਦੋਸਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਚ ਯਾ ਰੁਚਿਃ| ਤਾਸੁ ਪਥ੍ਯੋਪਚਾਰਜ੍ਞੋ ਯੋਗੇਨਾਦ੍ਯਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੨੫||
सातत्यात् स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम्| कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत्पुनः| मनःप्रियत्वापादनफलम् मनसोऽर्थानुकूल्येन तुष्टिरूर्जा रुचिर्बलम्| सुख़ोपभोगता च स्याद्व्याधेश्चातः परिक्षयः| लौल्यादिजन्यरुचौ भेषजयोगेनान्नकल्पनं कार्यम् लौल्याद् दोषक्षयाद्व्याधिवैषम्येण च या रुचिः| तासु पथ्योपचारज्ञो योगेनाद्यं विकल्पयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨੇਦਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਤਤਸੇਵਯਾ ਅਨਿਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਚ ਯਤ੍ ਪਥ੍ਯਂ ਸਤ੍ ਦ੍ਵੇਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧੈਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਃ ਸਂਯੋਗ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਭਿਃ ਕਲ੍ਪਨਾਵਿਧਿਭਿਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਗਮਯੇਤ੍| ਯਤੋ ਮਨਸੋਰ੍ਥਾਨੁਕੂਲ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਚ ਤੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਅਤਃ ਤੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪਰਿਕ੍ਸਯੋ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਗਮਯੇਦਿਤਿ| ਸੁਖ਼ੋਪਭੋਗ੍ਯਤਾ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯਾਨਾਯਾਸੇਨੋਪਯੋਗਃ| ਤਥਾ ਲੌਲ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਯਾ ਰੁਚਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਸੁ ਰੁਚਿਸੁ ਪਥ੍ਯਾਪਥ੍ਯੋਪਚਾਰਜ੍ਞੋ ਵੈਦ੍ਯੋ ਯੋਗੇਨ ਤਤ੍ਕਾਲੋਚਿਤੇਨ ਧਾਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪਾਦਨੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸਹਾਦ੍ਯਮਦਾਨੀਯਮਨ੍ਨਮਪਥ੍ਯਮਪਿ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵੈਸਮ੍ਯਮਸ੍ਥਿਰਰੂਪਤ੍ਵਮ੍| ਅਥਵਾ ਅਯੋਗੇਨ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨ ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਅਦ੍ਯਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਦਿਤਿ|| ੨੫||
Adhikarana svarasthasya doShasaMshodhanakAlaH , Aturasya shodhanam (26) · Śloka 26
ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਨਿਚਿਤਂ ਚੈਤ੍ਰਸ਼੍ਰਾਵਣਕਾਰ੍ਤਿਕੇ| ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਸਾਧਾਰਣੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਹਰੇਦ੍ ਦ੍ਰੁਤਮ੍| ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਾਨਾਂ ਮਾਸੇਸ੍ਵੇਤੇਸੁ ਵਾ ਹਰੇਤ੍| ਸਾਧਾਰਣੇਸੁ ਵਿਧਿਨਾ ਤ੍ਰਿਮਾਸਾਨ੍ਤਰਿਤਾਨ੍ ਮਲਾਨ੍| ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਸ੍ਟੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਯਥਾਯਥਮ੍| ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਂ ਨ ਹਾਪਯੇਤ੍||੨੬||
शीतोष्णवर्षानिचितं चैत्रश्रावणकार्तिके| क्रमात्साधारणे श्लेष्मवातपित्तं हरेद् द्रुतम्| प्रावृट्शरद्वसन्तानां मासेष्वेतेषु वा हरेत्| साधारणेषु विधिना त्रिमासान्तरितान् मलान्| कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
ਯਥਾਸਙ੍ਖ਼੍ਯੇਨ ਸ਼ੀਤਾਦਿਕਾਲਤ੍ਰਯਸਞ੍ਚਿਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮਣੈਵ ਚੈਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਮਾਸੇਸੁ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਸ਼ੀਤਸਞ੍ਚਿਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਚੈਤ੍ਰੇ, ਉਸ੍ਣਸਞ੍ਚਿਤਂ ਵਾਤਂ ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ| ਵਰ੍ਸਾਸਞ੍ਚਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਤਿਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਨਿਯਮਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇ| ਆਤੁਰਵਤ੍ਤੇ ਤ੍ਵਨਿਯਮਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਵਾਦਿ| ਅਕਾਲੇਪਿ ਰੋਗਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਨ ਤੁ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਂ ਹਾਪਯੇਤ੍| ਕਥਂ ਯੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ-ਯਥਾਯਥਂ ਯਥਾਕਾਲਂ ਸ਼ੀਤਾਦੀਨਾਂ ਕਤ੍ਰਿਮੈਰ੍ਗੁਣੈਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਕਤ੍ਵਾ|| ੨੬||
Adhikarana guNAlABe anyA kriyA prayojyA svalpaguNalABe~api saivAnuvartanIyA (27) · Śloka 27
ਸਪ੍ਤਾਹੇਨ ਗੁਣਾਲਾਭੇ ਕ੍ਰਿਯਾਮਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗਾਯਾਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯਾਸਙ੍ਕਰੋ ਹਿਤਃ| ਗੁਣੇਲ੍ਪੇਪਿ ਤੁ ਤਾਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸੋਤ੍ਕਰ੍ਸਲਬ੍ਧਯੇ||੨੭||
सप्ताहेन गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत्| पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः| गुणेऽल्पेऽपि तु तामेव विशेषोत्कर्षलब्धये||२७||
🔊 Audio coming soon
ਰੋਗਾਪਸ਼ਮਾਯ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਯੋਗ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਨ੍ਨ ਤ੍ਵਰਯਾ| ਅਪਿਤੁ ਪ੍ਰਥਮਾਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗਾਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਕ੍ਰਿਯਾਸਙ੍ਕਰੋ ਭਵਤਿ| ਸ ਚ ਨ ਹਿਤਃ| ਯਦਾ ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਯੈਵ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋ ਗੁਣੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਤਾਮੇਵ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੋਤ੍ਕਰ੍ਸਲਾਭਾਯੇਤਿ|| ੨੭||
Adhikarana nRupatiBeShajam (28) · Śloka 28
ਭੇਸਜਂ ਨਪਤੇਰ੍ਹਦ੍ਯਮਲ੍ਪਮਲ੍ਪਾਤ੍ਯਯਂ ਸ਼ੁਚਿਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਗਮਂ ਬਹੁਗੁਣਂ ਬਹੁਕਤ੍ਵਃ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍| ਅਨਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯੋਵਹਿਤਃ ਤਥਾ ਤਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸਮ੍ਮਤਃ| ਆਸ੍ਵਾਦਿਤਂ ਪਰਿਚਰੈਃ ਸ੍ਵਯਞ੍ਚਾਨੁ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੨੮||
भेषजं नृपतेर्हृद्यमल्पमल्पात्ययं शुचिः| शुद्धागमं बहुगुणं बहुकृत्वः प्रयोजितम्| अनन्यकार्योऽवहितः तथा तन्मन्त्रिसम्मतः| आस्वादितं परिचरैः स्वयञ्चानु प्रयोजयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਨਾਨਾਵਿਧੋਪਕਰਣਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ਸੁਕੁਮਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚੇਦਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਨਪਤੇਰ੍ਹਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਭੇਸਜਂ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਅਲ੍ਪਮਬਹੁਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਅਲ੍ਪਾਤ੍ਯਯਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਪਾਯੇਪਿ ਨਿਰਪਾਯਮ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧ ਆਗਮੋ ਵਣਿਗਾਦਿਭਿਰਹਿਂਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਰਾਜਪਰਿਚਰੈਰਾਸ੍ਵਾਦਿਤਮ੍| ਭਿਸਜਾ ਵਾ ਸ੍ਵਯਮਾਸ੍ਵਾਦਿਤਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੋ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਤਥਾਵਿਧਂ ਨਪਤੇਰ੍ਭੇਸਜਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ| ਸ਼ੁਚਿਰਨਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯਃ ਅਵਹਿਤਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ ਤਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਾਂ ਸਮ੍ਮਤਃ ਪੂਜਿਤਃ|| ੨੮||
Adhikarana abhyastadeshajameva hitamauShadham, tacca amRutabheShajam (29-30) · Śloka 30
ਉਚਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਜ੍ਜਂ ਤਸ੍ਯੌਸਧਂ ਹਿਤਮ੍| ਦੇਸ਼ੇਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਸਤਸ੍ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਜਨ੍ਮ ਚ| ਵੀਰ੍ਯਵਦ੍ਭਾਵਿਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਵਰਸੈਰਸਕਲ੍ਲਗ਼ੁ| ਰਸਗਨ੍ਧਾਦਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਾਲੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਚ ਮਾਤ੍ਰਯਾ| ਏਕਾਗ੍ਰਮਨਸਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮਮਤਾਯਤੇ||੨੯|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਭੇਸਜਾ- ਵਚਾਰਣੀਯੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੦||
उचितो यस्य यो देशस्तज्जं तस्यौषधं हितम्| देशेऽन्यत्रापि वसतस्तत्तुल्यगुणजन्म च| वीर्यवद्भावितं सम्यक् स्वरसैरसकृल्लग़ु| रसगन्धादिसम्पन्नं काले जीर्णे च मात्रया| एकाग्रमनसा युक्तं भैषज्यममृतायते||२९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने भेषजा- वचारणीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon
ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਯ ਯ ਏਵੋਚਿਤਦੇਸ਼ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਦੇਸ਼ਃ ਤਜ੍ਜਮੇਵੌਸਧਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਸਤੋ ਹਿਤਮ੍| ਯਦਿ ਵਾ ਤਜ੍ਜਮੌਸਧਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਤੇਨੋਚਿਤੇਨ ਤਦ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਯਤ੍ ਸਮਾਨਗੁਣਂ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਤਜ੍ਜਮੌਸਧਂ ਹਿਤਮਿਤਿ| ਤਥਾ ਏਵਂ ਵਿਧਂ ਸਤ੍ ਭੇਸਜਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੋਪਯੋਕ੍ਤੁਰਮਤਾਯਤੇ| ਕੀਦਸ਼ਮੌਸਧਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਵੀਰ੍ਯਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੀਰ੍ਯਵਦੁਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਸ੍ਵਰਸੈਃ ਸ੍ਵਜਾਤਿਭਿਰ੍ਵਿਜਾਤਿਭਿਸ਼੍ਚ ਅਸਕਦਨੇਕਵਾਰਂ ਭਾਵਿਤਮ੍| ਤਥਾ ਲਗ਼ੁਃ| ਰਸਾਦਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਞ੍ਚ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਵਰ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਪਾਕਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਤਥਾ ਏਕਾਗ੍ਰਮਨਸਾ ਅਵਹਿਤਮਾਨਸੇਨ ਭਿਸਜਾ ਉਚਿਤੇ ਕਾਲੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਚ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ|| ੨੯|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖ਼ਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ