Adhikarana athAtaH BeShajAvacAraNIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਭੇਸਜਾਵਚਾਰਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातः भेषजावचारणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AturaparIkShAprakAraH (2) · Śloka 2
ਭੇਸਜਮਵਚਾਰਯਨ੍ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤਾਵੇਦਮਾਤੁਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਕਸ੍ਮਿ- ਨ੍ਨਯਂ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤਃ ਸਂਵਦ੍ਧੋ ਵ੍ਯਾਧਿਤੋ ਵਾ| ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ੇ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮਿਦਮਾਹਾਰਜਾਤਮਿਦਂ ਵਿਹਾਰਜਾਤਮੇਤਾਵਦ੍ਬਲਮੇ- ਵਂਵਿਧਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵਂਵਿਧਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਯਂ ਭਕ੍ਤਿਰਿਮੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਹਿਤਮਿਦਮਹਿਤਮਿਦਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਗ੍ਰਹੇਣੇਨ ਕੇਨ ਵਾ ਨਿਦਾਨ- ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸ੍ਯ ਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ| ਦੋਸਸ੍ਯ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਯਾਪਿ ਬਹਵਃ ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹੇਤਵਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥਾ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਃ ਕਰ੍ਮ- ਭਿਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਭਿਸਕ੍ ਦੋਸਮੇਵਮਵਗਮਯੇਤ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਿਮਾਹਾਰੇਣ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਕਿਂ ਵਿਹਾਰੇਣ ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਲਗ਼ੁਨਾ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇਣ ਵਾ ਸਾਹਸੇਨ ਵੇਗਰੋਧੇਨ ਵਾ ਭਯੇਨ ਸ਼ੋਕੇਨ ਵੇਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਮੌਸਧਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਮਾਸ਼ੁ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾ ਰਸਾਃ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤ- ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚੇਤਰੇਤਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਾਃ| ਤਦਨਨ੍ਤਰਞ੍ਚੋਪਲਭੇਤ| ਮਦੁ- ਮਧ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਵਿਕਲ੍ਪਨਯਾ ਕਥਂ ਨਿਦਾਨਮਾਸੇਵਿਤਮ੍| ਏਕ- ਰੂਪਸ੍ਯਾਪਿ ਹੇ ਹੇਤੋਃ ਮਦ੍ਵਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਪਥਕ੍ਸਮਵੇਤਾਨਾਞ੍ਚ ਦੋਸਾਣਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਕਲ੍ਪਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ ਵ੍ਯਰ੍ਧੇਰ੍ਬਲਾਬਲ- ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਤ੍ਰਾਨੇਕਦੋਸਾਤ੍ਮਕੇਸ਼ੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਨੇਕਰਸੇਸੁ ਚ ਭੇਸਜੇਸ਼ੁ ਰਸਦੋਸਪ੍ਰਭਾਵਮੇਕੈਕਸ਼ੋਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਸ- ਜਪ੍ਰਭਵਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ| ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਨ ਹਿ ਵਿਸ- ਮਵਿਕਤਿਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣੋਪਗਹੀ- ਤਾਨਾਮੁਪਹਤਾਨਾਞ੍ਚਾਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਨੈਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਨਾਮਵਯਵ- ਪ੍ਰਭਾਵਾਨੁਮਾਨੇਨ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਵਮਧ੍ਯਵਸਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਤਥਾਵਿਧੇ ਹਿ ਸਮੁਦਾਯੇ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਭਾਵਮੇਵੋਪਲਭ੍ਯ ਵ੍ਯਾ- ਧ੍ਯੌਸਧਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮਵਗਚ੍ਛੇਤ੍||੨||
भेषजमवचारयन् प्रागेव तावेदमातुरं परीक्षेत| कस्मि- न्नयं देशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा| कस्मिंश्च देशे मनुष्याणामिदमाहारजातमिदं विहारजातमेतावद्बलमे- वंविधं सत्त्वमेवंविधं सात्म्यमियं भक्तिरिमे व्याधयो हितमिदमहितमिदमिति| प्राग्ग्रहेणेन केन वा निदान- विशेषेणाऽस्य कुपितो दोषः| दोषस्य ह्येकस्याऽपि बहवः प्रकोपे हेतवः| तस्माद्यथा स्वलक्षणैः कर्म- भिश्च बुद्ध्वा भिषक् दोषमेवमवगमयेत्| तद्यथा- किमाहारेण कुपितो वायुः किं विहारेण तथा रूक्षेण लग़ुना शिशिरेण वा साहसेन वेगरोधेन वा भयेन शोकेन वेति| ततश्च तत्प्रतिपक्षमौषधं प्रयुज्यमानमाशु सिद्धये सम्पद्यते| तत्र मधुराम्ललवणा रसाः कटुतिक्त- कषायाश्चेतरेतप्रतिपक्षाः| तदनन्तरञ्चोपलभेत| मृदु- मध्यातिमात्रविकल्पनया कथं निदानमासेवितम्| एक- रूपस्यापि हे हेतोः मृद्वादिविभागेन पृथक्समवेतानाञ्च दोषाणामंशांशबलविकल्पविशेषाद् व्यर्धेर्बलाबल- विशेषः| तत्रानेकदोषात्मकेशु व्याधिष्वनेकरसेषु च भेषजेशु रसदोषप्रभावमेकैकशोऽभिसमीक्ष्य व्याधिभेष- जप्रभवतत्त्वं व्यवस्येत| न त्वेवं सर्वत्र| न हि विष- मविकृतिसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेणोपगृही- तानामुपहतानाञ्चान्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयव- प्रभावानुमानेन समुदायप्रभावतत्वमध्यवसितुं शक्यम्| तथाविधे हि समुदाये समुदायप्रभावमेवोपलभ्य व्या- ध्यौषधप्रभावतत्त्वमवगच्छेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnavisheSheNa BeShajavisheShaH (3) · Śloka 3
ਤਥਾ ਕਸ੍ਯ ਧਾਮਾਧਿਸ੍ਠਾਯ ਵ੍ਯਾਧਿਰਯਮਵਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ ਨਿਰੂਪਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਵਿਸਤੋ ਹਿ ਦੋਸਃ ਸ੍ਵਮੇਵਸ੍ਥਾਨਮਾਤਙ੍ਕਾ- ਯਾਧਿਤਿਸ੍ਠਨ੍| ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਦੀਨ੍ ਵਾ ਦੁਸ੍ਤਰੋ ਭਵਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨ- ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭੇਸਜਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪਰ੍ਯੇਸਿਤਵ੍ਯਃ||੩||
तथा कस्य धामाऽधिष्ठाय व्याधिरयमवस्थित इति निरूपयेत्| प्रविसृतो हि दोषः स्वमेवस्थानमातङ्का- याधितिष्ठन्| मूर्द्धादीन् वा दुस्तरो भवति| ततश्च स्थान- विशेषेण भेषजविशेषः पर्येषितव्यः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhAnukUlatA vyAdherAturasya ca AlocanIyA (4) · Śloka 4
ਤਤਸ਼੍ਚੈਵਮਾਲੋਚਯੇਤ੍-ਕਸ੍ਯਾਯਮੌਸਧਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਤੁਰੋ ਵਾ ਯੋਗ੍ਯਃ| ਕਿਯਤੋ ਵਾ| ਦੋਸਾਨੁਰੂਪੋ ਹਿ ਭੈਸਜ੍ਯਵੀਰ੍ਯ- ਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਾਧਿਵ੍ਯਾਧਿਤਬਲਾਪੇਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ||੪||
ततश्चैवमालोचयेत्-कस्याऽयमौषधस्य व्याधिरातुरो वा योग्यः| कियतो वा| दोषानुरूपो हि भैषज्यवीर्य- प्रमाणविकल्पो व्याधिव्याधितबलापेक्षो भवति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atibalayuktAnAmauShadhAnAmatimAtrAprayuktAnAmati- saumyauShadhAnAM ca duShpariNAmaprakArAH (5) · Śloka 3
ਸਹਸਾਤਿਬਲਾਨਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨੌਸਧਾਨ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਨ੍ਯਤਿ- ਸੌਮ੍ਯਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਾ ਤਥਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਲ੍ਪ- ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤੁਰਮਲ੍ਪਬਲਂ ਵਾਤਿਪਾਤਯੇਯੁਃ| ਸਂਸ਼ਮਨਾਨਿ ਤੁ ਵ੍ਯਾ- ਧਿਬਲਾਦਧਿਕਾਨਿ ਤਮੁਪਸ਼ਮਯ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸਪਿਤਦੇਹੇ ਸ਼ੀਗ਼੍ਰਮਨ੍ਯਮਾਵਹਨ੍ਤਿ| ਸ਼ਰੀਰਬਲਾਧਿਕਾਨਿ ਗ੍ਲਾਨਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ- ਮਦਮੋਹਬਲਕ੍ਸਯਾਨਗ੍ਨਿਬਲਾਦਧਿਕਾਨਿ ਗ੍ਲਾਨਿਮਗ੍ਨਿਸਾਦਸ਼੍ਚ||੩||
सहसाऽतिबलानि संशोधनौषधान्याग्नेयवायव्यान्यति- सौम्यान्यतिमात्राणि वा तथाऽग्निक्षारशस्त्रकर्माण्यल्प- सत्त्वमातुरमल्पबलं वातिपातयेयुः| संशमनानि तु व्या- धिबलादधिकानि तमुपशमय्य व्याधिं, व्याधिक्षपितदेहे शीग़्रमन्यमावहन्ति| शरीरबलाधिकानि ग्लानिमूर्च्छा- मदमोहबलक्षयानग्निबलादधिकानि ग्लानिमग्निसादश्च||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisthUlAdIn aviShAdakarAdiBirBeShajairupAcaret (6) · Śloka 6
ਅਪਿ ਚ-ਅਤਿਸ੍ਥੂਲੋਤਿਕਸ਼ੋ ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਦੁਰ੍ਬਦ੍ਧਮਾਂਸਸ਼ੋ- ਣਿਤਾਸ੍ਥ੍ਯਙ੍ਗਵਾਯਵੋਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰਲ੍ਪਾਹਾਰੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਹਾਰੋਪ- ਚਿਤਃ ਸਾਰਰਹਿਤੋ ਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਮੇਵ ਤਾਵਦਸਮਰ੍ਥਃ ਸੋਢੁਂ ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤਥਾਵਿਧੋ ਭੇਸਜਮੇਵਂ ਵੇਗਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਦਸ਼ਮਵਿ- ਸਾਦਕਰੈਰ੍ਮਦੁਸੁਖ਼ੈਰੁਤਰੋਤਰਗੁਰੁਭਿਰਵਿਭ੍ਰਮੈਸ਼੍ਚੋਪਾਚਰੇਦੌਸਧੈ- ਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਬਲਾਃ| ਤਾ ਹ੍ਯਨਵਸ੍ਥਿਤਮਦੁਵਿਕ੍ਲਵਹਦਯਾਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਃ ਪਰਾਯਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ| ਤਤੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ਿਸ਼ਵਃ||੬||
अपि च-अतिस्थूलोऽतिकृशो दुर्बलो दुर्बद्धमांसशो- णितास्थ्यङ्गवायवोऽल्पाग्निरल्पाहारोऽसात्म्याहारोऽप- चितः साररहितो वा व्याधिबलमेव तावदसमर्थः सोढुं किं पुनस्तथाविधो भेषजमेवं वेगम्| तस्मात्तादृशमवि- षादकरैर्मृदुसुख़ैरुतरोतरगुरुभिरविभ्रमैश्चोपाचरेदौषधै- र्विशेषादबलाः| ता ह्यनवस्थितमृदुविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमाराः परायत्ताश्च| ततोऽपि विशेषेण शिशवः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavadAturAdau svalpabalamalpaM ca BeShajaM vyAdhivardhakam (7) · Śloka 7
ਤਥਾ ਬਲਵਤਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰੇਲ੍ਪਬਲਮਲ੍ਪਂ ਵਾ ਭੇਸਜਮ- ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਮ੍ਭੂਯ ਏਵ ਦੋਸਮੁਕ੍ਤ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਦੀਰਯੇਤ੍||੭||
तथा बलवति व्याध्यातुरेऽल्पबलमल्पं वा भेषजम- किञ्चित्करम्भूय एव दोषमुक्त्लेश्य व्याधिमुदीरयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yogyasyApyauShadhasya parIkShAkramaH (8) · Śloka 8
ਯੋਗ੍ਯਮਪਿ ਚੌਸਧਮੇਵਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ-ਇਦਮੇਵਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾ ਕਮੇਵਂ ਗੁਣਮੇਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵਂ ਕਰ੍ਮੈਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਮਸ੍ਮਿਨ੍ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤ ਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਾਵੇਵਂ ਗਹੀਤਮੇਵਂ ਨਿਹਿਤਮੇਵਂ ਵਿਹਿਤਮੇਵਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧ- ਮੇਵਮੁਪਸਂਸ੍ਕਤਮੇਵਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਮੇਵਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਮੇਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮਨਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯੈਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੈਵਂਵਿਧੇ ਕਾਲ ਏਤਾਵਨ੍ਤਂ ਦੋਸਮਪਕਰ੍ਸਯਤ੍ਯੁਪਸ਼ਮਯਤਿ ਵਾ| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਚੈਵਂਵਿਧਂ ਭੇਸਜਮਭੂਤ੍| ਤਨ੍ਮਾਨੇਨ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇ- ਸੇਣ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਿਦਮਕਰੋਤ੍||੮||
योग्यमपि चौषधमेवं परीक्षेत-इदमेवं रसवीर्यविपा कमेवं गुणमेवं द्रव्यमेवं कर्मैवं प्रभावमस्मिन्देशे जात मस्मिन् ऋतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवं विहितमेवं निषिद्ध- मेवमुपसंस्कृतमेवं संयुक्तमेवं संयुक्तमेवं युक्तमनया मात्रयैवंविधस्य पुरुषस्यैवंविधे काल एतावन्तं दोषमपकर्षयत्युपशमयति वा| अन्यदपि चैवंविधं भेषजमभूत्| तन्मानेन वा विशे- षेण प्रयुक्तमिदमकरोत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikitsakaH shAstrArthakarmAnushIlanena praj~jAM vishodhayet (9) · Śloka 9
ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਹਿ ਦੋਸੌਸਧਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਕਾਲਬਲਾਨਲਾਹਾਰਰਸਸਾ- ਤ੍ਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਤਿਵਯਸਾਮਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ| ਯਾਨ੍ਯਨਾਲੋਚਿ- ਤਾਨਿ ਨਿਹਨ੍ਯੁਰਾਤੁਰਮ੍| ਆਲੋਚ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਤੁ ਵਿਪੁਲਬੁਦ੍ਧਿ- ਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਮਾਕੁਲੀਕੁਰ੍ਯਃ| ਕਿਮ੍ਪੁਨਰਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਿਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਾਨੁਸ਼ੀਲਨੇਨ ਸਂਸ੍ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮ੍| ਅਪਿ ਚ-ਸਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਯੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਾ- ਪਵਾਦੈਰੁਪਕ੍ਰਮਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾ ਏਵ ਦੋਸਾਦਿ- ਗੁਰੁਲਾਗ਼ਵੇਨ ਸਮ੍ਯਗਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦਨ੍ਯਤਰਨਿਸ੍ਠਾਯਾਮ੍||੯||
सूक्ष्माणि हि दोषौषधदूष्यदेशकालबलानलाहाररससा- त्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि| यान्यनालोचि- तानि निहन्युरातुरम्| आलोच्यमानानि तु विपुलबुद्धि- मपि चिकित्सकमाकुलीकुर्यः| किम्पुनरल्पबुद्धिम्| तस्मादभीक्ष्णशः शास्त्रार्थकर्मानुशीलनेन संस्कुर्वीत प्रज्ञाम्| अपि च-सन्ति व्याधयो ये शास्त्र उत्सर्गा- पवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः| तत्र प्राज्ञा एव दोषादि- गुरुलाग़वेन सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlo~api BeShajayogyatAmApAdayati (10) · Śloka 10
ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯਤਾਮਾਦਧਾਤਿ| ਸ ਤੁ ਕ੍ਸਣਲਵ- ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਦਿਭੇਦੇਨਾਤੁਰਾਵਸ੍ਥਯਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਅਪਿ ਚ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕਾਲਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣ- ਯੋਰ੍ਵਸ੍ਟਿਸ਼ੀਤਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰੇ ਸਾਧਾਰਣੌ ਵਸਨ੍ਤ ਜਲਦਾਤ੍ਯਯੌ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਕਾਲਯੋਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭੋ ਵਸ੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਾਵਡਿਤਿ ਵਿਕ- ਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਤੇਸੁ ਸਾਧਾਰਣੇਸੁ ਅਹਸ੍ਸੁ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿ- ਰ੍ਨ੍ਨਿਵਤ੍ਤਿਰਿਤਰੇਸ੍ਵਯੋਗਾਤਿਯੋਗਭਯਾਤ੍| ਸਾਧਾਰਣਾ ਹਿ ਮਨ੍ਦ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਤਯਾ ਸੁਖ਼ਤ੍ਵਾਤ੍ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਕਾਃ ਸ਼ਰੀਰੌ- ਸਧਾਨਾਂ ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤਰੇ||੧੦||
कालश्च भेषजस्य योग्यतामादधाति| स तु क्षणलव- मुहूर्तादिभेदेनातुरावस्थया च द्विधोक्तः प्राक्| अपि च शीतोष्णवर्षलक्षणस्त्रिविधः कालः| तत्र शीतोष्ण- योर्वृष्टिशीतयोश्चाऽन्तरे साधारणौ वसन्त जलदात्ययौ| ग्रीष्मवर्षकालयोस्तु प्रारम्भो वृष्टेः प्रावृडिति विक- ल्प्यते| तेषु साधारणेषु अहस्सु वमनादीनां प्रवृत्ति- र्न्निवृत्तिरितरेष्वयोगाऽतियोगभयात्| साधारणा हि मन्द- शीतोष्णवर्षतया सुख़त्वात् भवन्त्यविकल्पकाः शरीरौ- षधानां विपरीतास्त्वितरे||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNetareShu RutuShu saMshodhane doShAH (11) · Śloka 11
ਤਥਾ ਹਿ ਸ਼ੀਤਕਾਲੇਤਿਮਾਤ੍ਰਸ਼ੀਤੋਪਹਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਾਰੀਰਮ- ਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੀਤਵਾਤਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਤਿਸ੍ਤਬ੍ਧਬਹੁਗੁਰੁਦੋਸਂ ਭਵਤਿ| ਤਦਨੁ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਞ੍ਚ ਭੇਸਜਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣਸ੍ਵਭਾਵਮਪਿ ਸ਼ੀਤੋਪ- ਹਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ੍ਦਵੀਰ੍ਯਤਾਂ ਗਤਮਯੋਗਾਯ ਜਾਯਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਞ੍ਚ ਵਾਤ- ਪ੍ਰਾਯੋਪਦ੍ਰਵਾਯ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਪਿ ਸਮਨ੍ਤਾਦਤਿਗ਼ਨੇਨ ਬਹਲੇਨ ਗ਼ਨਸਮ੍ਪਾਤੇਨਾਵਤਤੇ ਨਭਸ੍ਯੁਪਰੁਦ੍ਧਤੇਜਃ ਪ੍ਰਸਰੇਸੁ ਦਿਨਕਰ- ਕਰੇਸੁ ਜਲਪਟਲੋਤ੍ਪ੍ਲਾਵਨੋਦ੍ਦਾਮਕਰ੍ਦਮਾਯਾਂ ਭੂਮਾਤ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥੋ- ਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਵਸਨ੍ਨਾਨਲਬਲਮਾਦਾਨਦੁਰ੍ਬਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ| ਔਸਧਗ੍ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਜਲਦੋਦਰਪ੍ਰਤਤਪ੍ਰਮੁਕ੍ਤਧਾਰਾਵਪਾਤਸਮ੍ਭਤਾ- ਮ੍ਬੁਨਿਵਹੋਪਪ੍ਲਾਵਿਤਮੂਲਜਾਲਸਾਰਵਿਟਪੋ ਬਹਲਕੋਮਲ- ਪਲ੍ਲਵੋਪਚਿਤਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਾਖ਼ਃ ਪੁਨਰਿਵ ਬਾਲਤਾਮੁਪਗਤੋ- ਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਅਪਰਿਸਂਸ੍ਥਿਤਤਯਾ ਚ ਕ੍ਸਿਤਿਮਲ- ਪ੍ਰਾਯਾਭਿਰਮ੍ਲਵਿਪਾਕਾਭਿਃ ਖ਼ਗਮਗਸਰੀਸਪਾਦਿਸ਼ਵਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰ- ਪੁਰੀਸਸਂਸ੍ਪਸ੍ਟਾਭਿਰਦ੍ਭਿਃ ਸਲਿਲਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ਼ੀਕਰਾਨੁਵਿਦ੍ਧਸ਼ਿ- ਸ਼ਿਰਪਵਨਸਮ੍ਪਕ੍ਤੇਨ ਚ ਧਰਾਧਰੋਸ੍ਮਣਾ ਕੋਮਲਤ੍ਵਾਦਪਰਿਣ- ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸੁਤਰਾਂ ਵਿਦਾਹੋ ਜਨ੍ਯਤੇ| ਤਤਸ਼੍ਚਾਸਾਵਪਥ੍ਯ- ਤਾਮੁਪਗਤੋ ਧ੍ਰੁਵਮਯੋਗਾਯ| ਪ੍ਰਥਮਸਂਗਹੀਤਮਪਿ ਚੌਸਧਂ ਤੋਯਦਤੋਯਾਨੁਗਤਮਾਰੁਤੋਪਹਤੇ ਜਗਤੀਤਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪੁਨਰਾ- ਦਾਨੋਪਹਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਮੁਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਵਾਤਾਤਪਾਧ੍ਮਾਤਮਤਿ- ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਤਿਸ਼ਿਥਿਲਮਤਿਪ੍ਰਵਿਲੀਨਦੋਸਂ ਭਵਤਿ| ਭੇਸਜਂ ਪੁਨ- ਰਨੁਸ੍ਣਮਪਿ ਤਪਨਕਰਨਿਪਾਤਾਦੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਾਮੁਪਗਤ- ਮਤਿਯੋਗਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਞ੍ਚ ਪਿਪਾਸਾਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮੋਪ- ਦ੍ਰਵਾਯ||੧੧||
तथा हि शीतकालेऽतिमात्रशीतोपहितत्वाच्छारीरम- त्यर्थशीतवातविष्टब्धमतिस्तब्धबहुगुरुदोषं भवति| तदनु प्राप्तञ्च भेषजं संशोधनार्थमुष्णस्वभावमपि शीतोप- हतत्वान्मन्दवीर्यतां गतमयोगाय जायते| शरीरञ्च वात- प्रायोपद्रवाय| तद्वद्वर्षास्वपि समन्तादतिग़नेन बहलेन ग़नसम्पातेनावतते नभस्युपरुद्धतेजः प्रसरेषु दिनकर- करेषु जलपटलोत्प्लावनोद्दामकर्दमायां भूमात्वत्यर्थो- पक्लिन्नमवसन्नानलबलमादानदुर्बलं शरीरं भवति| औषधग्रामस्तु जलदोदरप्रततप्रमुक्तधारावपातसम्भृता- म्बुनिवहोपप्लावितमूलजालसारविटपो बहलकोमल- पल्लवोपचितस्कन्धशाख़ः पुनरिव बालतामुपगतो- ऽल्पवीर्यो भवति| अपरिसंस्थिततया च क्षितिमल- प्रायाभिरम्लविपाकाभिः ख़गमृगसरीसृपादिशवधातुमूत्र- पुरीषसंस्पृष्टाभिरद्भिः सलिलशिशिरशीकरानुविद्धशि- शिरपवनसम्पृक्तेन च धराधरोष्मणा कोमलत्वादपरिण- तस्याऽस्य सुतरां विदाहो जन्यते| ततश्चासावपथ्य- तामुपगतो ध्रुवमयोगाय| प्रथमसंगृहीतमपि चौषधं तोयदतोयानुगतमारुतोपहते जगतीति| ग्रीष्मे पुनरा- दानोपहतत्वाच्छरीरमुष्णरूक्षवातातपाध्मातमति- स्विन्नमतिशिथिलमतिप्रविलीनदोषं भवति| भेषजं पुन- रनुष्णमपि तपनकरनिपातादुष्णवीर्यतीक्ष्णतामुपगत- मतियोगायोपकल्पते| शरीरञ्च पिपासाभ्रमक्लमोप- द्रवाय||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNeShu RuruShu saMshodhanopadeshaH Atyayike vidhishca (12) · Śloka 12
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਧਾਰਣੇਸ੍ਵੇਵ ਤਦਨ੍ਤਰਾਲੇਸ਼ੁ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਯੋਜਯੇਨ੍ਨ ਚੇਦਾਤ੍ਯਯਿਕੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਆਤ੍ਯਯਿਕੇ ਤੁ ਕਤ੍ਰਿਮਗੁਣੋਪਧਾਨੇਨ ਯਥਰ੍ਤੁਗੁਣਵਿਪਰੀਤੇਨ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚੋ- ਪਪਾਦ੍ਯੌਸਧਮੇਵਾਵਹਿਤੋਵਚਾਰਯੇਤ੍||੧੨||
तस्मात्साधारणेष्वेव तदन्तरालेशु वमनादीनि योजयेन्न चेदात्ययिको व्याधिः| आत्ययिके तु कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पैश्चो- पपाद्यौषधमेवावहितोऽवचारयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ekAdashaBeShajakAlAH (13) · Śloka 13
ਆਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਤੁ ਕਲਾਃ ਕਾਲਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਅਸ੍ਯਾ- ਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਕਾਲੋਕਾਲੋ ਵਾ| ਨ ਹ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ- ਤੀਤਕਾਲਮੌਸਧਂ ਯੌਗਿਕਂ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵੇਕਾਦਸ਼- ਧਾਵਚਾਰਣਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਅਭਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯਭਕ੍ਤ- ਮਧੋਭਕ੍ਤਂ ਸਭਕ੍ਤਮਨ੍ਤਰਭਕ੍ਤਂ ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਸਗ੍ਰਾਸਂ ਗ੍ਰਾਸਾ- ਨ੍ਤਰਾ ਨਿਸ਼ਿ ਚ||੧੩||
आतुरावस्थासु तु कलाः कालसंज्ञाः| तद्यथा-अस्या- मवस्थायामस्यौषधस्य कालोऽकालो वा| न ह्यप्राप्ता- तीतकालमौषधं यौगिकं भवति| तस्य त्वेकादश- धाऽवचारणम्| तद्यथा-अभक्तं प्राग्भक्तं मध्यभक्त- मधोभक्तं सभक्तमन्तरभक्तं सामुद्रं मुहुर्मुहुः सग्रासं ग्रासा- न्तरा निशि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aBaktam (14) · Śloka 14
ਤਤ੍ਰਾਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ ਕੇਵਲਮੇਵੌਸਧਮ੍| ਨਿਰਨ੍ਨੋਪਯੋਗਾਦਤਿ- ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਕਫੋਦ੍ਰੇਕਵਿਮੁਕ੍ਤਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਰੋਤਾਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਬਲਵਾਨੁ- ਪਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਇਤਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਾਦਿਕਮ੍| ਅਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਹਿਤਂ ਨਾਤਿਗ੍ਲਾਨਿਕਰਂ ਭਵਤਿ||੧੪||
तत्राऽभक्तं नाम केवलमेवौषधम्| निरन्नोपयोगादति- वीर्यम्| कफोद्रेकविमुक्तामाशयस्रोताः प्रातर्बलवानु- पयुञ्जीत| इतरस्तु प्राग्भक्तादिकम्| अन्नसंसर्गेण हितं नातिग्लानिकरं भवति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAgBaktam (15) · Śloka 15
ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ ਯਦਨਨ੍ਤਰਭਕ੍ਤਮ੍| ਤਦਪਾਨਾਨਿਲਵਿਕਤਾਵਧਃ ਕਾਯਸ੍ਯ ਚ ਬਲਾਧਾਨਾਰ੍ਥਂ, ਤਦ੍ਗਤੇਸੁ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯ ਕਸ਼ੀਕਰਣਾਰ੍ਥਞ੍ਚ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੧੫||
प्राग्भक्तं नाम यदनन्तरभक्तम्| तदपानानिलविकृतावधः कायस्य च बलाधानार्थं, तद्गतेषु च व्याधिषु प्रशमनाय कृशीकरणार्थञ्च योज्यम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyaBaktam (16) · Śloka 16
ਮਧ੍ਯਭਕ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯੇ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਮਾਨਾਨਿਲਵਿਕਤੌ| ਕੋਸ੍ਠ- ਗਤੇਸੁ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇਸੁ ਚ||੧੬||
मध्यभक्तं मध्ये भक्तस्य तत्समानानिलविकृतौ| कोष्ठ- गतेषु च व्याधिषु पैत्तिकेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhoBaktam (17) · Śloka 17
ਅਧੋਭਕ੍ਤਂ ਭਕ੍ਤਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਤ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਨਵਿਕਤੌ ਪ੍ਰਾਤਰਾ- ਸ਼ਾਨ੍ਤਮੁਦਾਨਵਿਕਤੌ ਪੁਨਃ ਸਾਯਮਾਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਕਾਯਸ੍ਯ ਚ ਬਲਾਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਤਦ੍ਗਤੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਚ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇਸੁ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਯ ਸ੍ਥੂਲੀਕਰਣਾਰ੍ਥਞ੍ਚ||੧੭||
अधोभक्तं भक्तादनन्तरम्| तत्तु व्यानविकृतौ प्रातरा- शान्तमुदानविकृतौ पुनः सायमाशान्तम्| पूर्वकायस्य च बलाधानार्थं तद्गतेषु व्याधिषु च श्लैष्मिकेषु च प्रशमाय स्थूलीकरणार्थञ्च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saBaktam (18) · Śloka 18
ਸਭਕ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਨੇਨ ਸਮਂ ਸਾਧਿਤਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ ਸਮਾਲੋਡਿਤਮ੍| ਤਦ੍ਬਾਲੇਸੁ ਸੁਕੁਮਾਰੇਸ੍ਵੌਸਧਦ੍ਵੇਸਿਸ੍ਵਰੁਚੌ ਸਰ੍ਵਾ~ਗ਼੍ਗਗੇਸੁ ਚ ਰੋਗੇਸੁ||੧੮||
सभक्तं यदन्नेन समं साधितं पश्चाद्वा समालोडितम्| तद्बालेषु सुकुमारेष्वौषधद्वेषिष्वरुचौ सर्वा~ग़्गगेषु च रोगेषु||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarABaktam (19) · Śloka 19
ਅਨ੍ਤਰਾਭਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਪੂਰਾਹ੍ਣੇ ਭਕ੍ਤੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਭੇਸਜ- ਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪੁਨਰਪਰਾਹ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮ੍| ਏਤੇਨ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਤਾ| ਤਦ੍ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵ੍ਯਾਨਜੇਸ੍ਵਾਮਯੇਸੁ||੧੯||
अन्तराभक्तं यत्पूराह्णे भक्ते जीर्णे मध्याह्ने भेषज- मुपयुज्यते| तस्मिंश्च जीर्णे पुनरपराह्णे भोजनम्| एतेन रात्रिर्व्याख़्याता| तद्दीप्ताग्नेर्व्यानजेष्वामयेषु||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmudram (20) · Śloka 20
ਸਾਮੁਦ੍ਗਂ ਯਦਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ| ਤਤ੍ਤੁ ਲਗ਼੍ਵਲ੍ਪਾਨ੍ਨਯੁਕ੍ਤਂ ਪਾਚਨਾਵਲੇਹਚੂਰ੍ਣਾਦਿ ਹਿਧ੍ਮਾਯਾਂ ਕਮ੍ਪਾਕ੍ਸੇਪਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇ ਚ ਦੋਸੇ||੨੦||
सामुद्गं यदाऽदावन्ते च भुक्तस्य| तत्तु लग़्वल्पान्नयुक्तं पाचनावलेहचूर्णादि हिध्मायां कम्पाक्षेपयोरूर्ध्वाधः संश्रये च दोषे||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana muhurmuhuH (21) · Śloka 21
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ੍ਤੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਭੁਕ੍ਤੇ ਯਦਭੁਕ੍ਤੇ ਵਾ| ਤਚ੍ਛ੍ਵਾਸ- ਕਾਸਹਿਧ੍ਮਾਤਟ੍ਛਰ੍ਦਿਸੁ ਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤੇਸੁ ਚ ਵਿਕਾਰੇਸੁ||੨੧||
मुहुर्मुहुस्तु पुनः पुनर्भुक्ते यदभुक्ते वा| तच्छ्वास- कासहिध्मातृट्छर्दिषु विषनिमित्तेषु च विकारेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sagrAsaM, grAsAntaraM nishi ca (22) · Śloka 22
ਸਗ੍ਰਾਸਂ ਯਦ੍ ਗ੍ਰਾਸਸਮ੍ਪਕ੍ਤਮ੍| ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰਂ ਯਦ੍ ਗ੍ਰਾਸਯੋ- ਰ੍ਗ੍ਰਾਸਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ| ਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯੇਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਵਿਕਤੌ| ਤਥਾ ਸਗ੍ਰਾਸਂ ਚੂਰ੍ਣਲੇਹਵਟਕਾਦਿਕਮਗ੍ਨਿਦੀਪਨਂ ਵਾਜੀਕਰਣਾਨਿ ਚੋਪ- ਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰਂ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਵਮਨਂ ਧੂਮਞ੍ਚ| ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਮਯੇਸੁ ਨਿਸ਼ਾਯਾਮ੍||੨੨||
सग्रासं यद् ग्राससम्पृक्तम्| ग्रासान्तरं यद् ग्रासयो- र्ग्रासयोर्मध्ये| द्वयमप्येतत्प्राणानिलविकृतौ| तथा सग्रासं चूर्णलेहवटकादिकमग्निदीपनं वाजीकरणानि चोप- युञ्जीत| ग्रासान्तरं हृद्रोगे वमनं धूमञ्च| जत्रूर्ध्वामयेषु निशायाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aBaktauShadhAnarhAH, aBaktetarakAlAnarhamauShadham (23) · Śloka 23
ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯੇ ਕਾਲੇ ਤਸਿਤਃ ਪੀਤਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਰਜੀਰ੍ਣਾ ਕ੍ਸੁਧਿਤਃ ਕ੍ਸਾ- ਮਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਵਾਹਦ੍ਯਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਤਿ- ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣੋਗ੍ਰਗਨ੍ਧਂ ਭੂਰਿਮਾਤ੍ਰਞ੍ਚੇਤਿ||੨੩||
तत्राद्ये काले तृषितः पीतशीताम्बुरजीर्णा क्षुधितः क्षा- मश्च भेषजं वर्जयेत्| शेषेषु वाऽहृद्यमसात्म्यमति- तीक्ष्णोष्णोग्रगन्धं भूरिमात्रञ्चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana roganidAnAnantaraM cikitsAyAH karaNIyatvam punarAgatarogacikitsAkramaH (24) · Śloka 24
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਰੋਗਮਾਦੌ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਤਦਨਨ੍ਤਰਮੌਸਧਮ੍| ਤਤਃ ਕਰ੍ਮ ਭਿਸਕ੍ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਪੁਰ੍ਵਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍| ਨਿਵਤ੍ਤੋਪਿ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਰਲ੍ਪੇਨਾਯਾਤਿ ਹੇਤੁਨਾ| ਦੇਹੇ ਮਾਰ੍ਗੀਕਤੇ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ੇਸਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮ ਇਵਾਨਲਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਮਨੁਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣਾਨਪਾਯਿਨਾ| ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਪਿ ਯੋਗਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦਾਢ੍ਯਮਾਵਹਨ੍||੨੪||
भवति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत तदनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक्पश्चाज्ज्ञानपुर्वं समाचरेत्| निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिरल्पेनायाति हेतुना| देहे मार्गीकृते दोषैः शेषः सूक्ष्म इवानलः| तस्मात्तमनुबध्नीयात् प्रयोगेणानपायिना| सिद्धानामपि योगानां पूर्वेषां दाढ्यमावहन्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dveShyatAM prAptasyauShadhasya priyatvApAdanakramaH (25) · Śloka 25
ਸਾਤਤ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਪਥ੍ਯਂ ਦ੍ਵੇਸ੍ਯਤ੍ਵਮਾਗਤਮ੍| ਕਲ੍ਪਨਾਵਿਧਿਭਿਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਗਮਯੇਤ੍ਪੁਨਃ| ਮਨਃਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਪਾਦਨਫਲਮ੍ ਮਨਸੋਰ੍ਥਾਨੁਕੂਲ੍ਯੇਨ ਤੁਸ੍ਟਿਰੂਰ੍ਜਾ ਰੁਚਿਰ੍ਬਲਮ੍| ਸੁਖ਼ੋਪਭੋਗਤਾ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਾਤਃ ਪਰਿਕ੍ਸਯਃ| ਲੌਲ੍ਯਾਦਿਜਨ੍ਯਰੁਚੌ ਭੇਸਜਯੋਗੇਨਾਨ੍ਨਕਲ੍ਪਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਲੌਲ੍ਯਾਦ੍ ਦੋਸਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਚ ਯਾ ਰੁਚਿਃ| ਤਾਸੁ ਪਥ੍ਯੋਪਚਾਰਜ੍ਞੋ ਯੋਗੇਨਾਦ੍ਯਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੨੫||
सातत्यात् स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम्| कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत्पुनः| मनःप्रियत्वापादनफलम् मनसोऽर्थानुकूल्येन तुष्टिरूर्जा रुचिर्बलम्| सुख़ोपभोगता च स्याद्व्याधेश्चातः परिक्षयः| लौल्यादिजन्यरुचौ भेषजयोगेनान्नकल्पनं कार्यम् लौल्याद् दोषक्षयाद्व्याधिवैषम्येण च या रुचिः| तासु पथ्योपचारज्ञो योगेनाद्यं विकल्पयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasthasya doShasaMshodhanakAlaH , Aturasya shodhanam (26) · Śloka 26
ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਨਿਚਿਤਂ ਚੈਤ੍ਰਸ਼੍ਰਾਵਣਕਾਰ੍ਤਿਕੇ| ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਸਾਧਾਰਣੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਹਰੇਦ੍ ਦ੍ਰੁਤਮ੍| ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਾਨਾਂ ਮਾਸੇਸ੍ਵੇਤੇਸੁ ਵਾ ਹਰੇਤ੍| ਸਾਧਾਰਣੇਸੁ ਵਿਧਿਨਾ ਤ੍ਰਿਮਾਸਾਨ੍ਤਰਿਤਾਨ੍ ਮਲਾਨ੍| ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਸ੍ਟੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਯਥਾਯਥਮ੍| ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਂ ਨ ਹਾਪਯੇਤ੍||੨੬||
शीतोष्णवर्षानिचितं चैत्रश्रावणकार्तिके| क्रमात्साधारणे श्लेष्मवातपित्तं हरेद् द्रुतम्| प्रावृट्शरद्वसन्तानां मासेष्वेतेषु वा हरेत्| साधारणेषु विधिना त्रिमासान्तरितान् मलान्| कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana guNAlABe anyA kriyA prayojyA svalpaguNalABe~api saivAnuvartanIyA (27) · Śloka 27
ਸਪ੍ਤਾਹੇਨ ਗੁਣਾਲਾਭੇ ਕ੍ਰਿਯਾਮਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗਾਯਾਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯਾਸਙ੍ਕਰੋ ਹਿਤਃ| ਗੁਣੇਲ੍ਪੇਪਿ ਤੁ ਤਾਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸੋਤ੍ਕਰ੍ਸਲਬ੍ਧਯੇ||੨੭||
सप्ताहेन गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत्| पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः| गुणेऽल्पेऽपि तु तामेव विशेषोत्कर्षलब्धये||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nRupatiBeShajam (28) · Śloka 28
ਭੇਸਜਂ ਨਪਤੇਰ੍ਹਦ੍ਯਮਲ੍ਪਮਲ੍ਪਾਤ੍ਯਯਂ ਸ਼ੁਚਿਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਗਮਂ ਬਹੁਗੁਣਂ ਬਹੁਕਤ੍ਵਃ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍| ਅਨਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯੋਵਹਿਤਃ ਤਥਾ ਤਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸਮ੍ਮਤਃ| ਆਸ੍ਵਾਦਿਤਂ ਪਰਿਚਰੈਃ ਸ੍ਵਯਞ੍ਚਾਨੁ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੨੮||
भेषजं नृपतेर्हृद्यमल्पमल्पात्ययं शुचिः| शुद्धागमं बहुगुणं बहुकृत्वः प्रयोजितम्| अनन्यकार्योऽवहितः तथा तन्मन्त्रिसम्मतः| आस्वादितं परिचरैः स्वयञ्चानु प्रयोजयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhyastadeshajameva hitamauShadham, tacca amRutabheShajam (29-30) · Śloka 30
ਉਚਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਜ੍ਜਂ ਤਸ੍ਯੌਸਧਂ ਹਿਤਮ੍| ਦੇਸ਼ੇਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਸਤਸ੍ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਜਨ੍ਮ ਚ| ਵੀਰ੍ਯਵਦ੍ਭਾਵਿਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਵਰਸੈਰਸਕਲ੍ਲਗ਼ੁ| ਰਸਗਨ੍ਧਾਦਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਾਲੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਚ ਮਾਤ੍ਰਯਾ| ਏਕਾਗ੍ਰਮਨਸਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮਮਤਾਯਤੇ||੨੯|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਭੇਸਜਾ- ਵਚਾਰਣੀਯੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੦||
उचितो यस्य यो देशस्तज्जं तस्यौषधं हितम्| देशेऽन्यत्रापि वसतस्तत्तुल्यगुणजन्म च| वीर्यवद्भावितं सम्यक् स्वरसैरसकृल्लग़ु| रसगन्धादिसम्पन्नं काले जीर्णे च मात्रया| एकाग्रमनसा युक्तं भैषज्यममृतायते||२९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने भेषजा- वचारणीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon