Adhikarana athAtaH BeShajAvacAraNIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ bhēṣajāvacāraṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः भेषजावचारणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
anantarōktēna prakārēṇādhigatē rōgē tadupakramārthaṁ bhēṣajāvacaraṇa parijñānārthamadhyāyārambhaḥ-athāta ityādi|| 1||
Adhikarana AturaparIkShAprakAraH (2) · Śloka 2
bhēṣajamavacārayan prāgēva tāvēdamāturaṁ parīkṣēta| kasmi- nnayaṁ dēśē jātaḥ saṁvr̥ddhō vyādhitō vā| kasmiṁśca dēśē manuṣyāṇāmidamāhārajātamidaṁ vihārajātamētāvadbalamē- vaṁvidhaṁ sattvamēvaṁvidhaṁ sātmyamiyaṁ bhaktirimē vyādhayō hitamidamahitamidamiti| prāggrahēṇēna kēna vā nidāna- viśēṣēṇā'sya kupitō dōṣaḥ| dōṣasya hyēkasyā'pi bahavaḥ prakōpē hētavaḥ| tasmādyathā svalakṣaṇaiḥ karma- bhiśca buddhvā bhiṣak dōṣamēvamavagamayēt| tadyathā- kimāhārēṇa kupitō vāyuḥ kiṁ vihārēṇa tathā rūkṣēṇa laghunā śiśirēṇa vā sāhasēna vēgarōdhēna vā bhayēna śōkēna vēti| tataśca tatpratipakṣamauṣadhaṁ prayujyamānamāśu siddhayē sampadyatē| tatra madhurāmlalavaṇā rasāḥ kaṭutikta- kaṣāyāścētarētapratipakṣāḥ| tadanantarañcōpalabhēta| mr̥du- madhyātimātravikalpanayā kathaṁ nidānamāsēvitam| ēka- rūpasyāpi hē hētōḥ mr̥dvādivibhāgēna pr̥thaksamavētānāñca dōṣāṇāmaṁśāṁśabalavikalpaviśēṣād vyardhērbalābala- viśēṣaḥ| tatrānēkadōṣātmakēśu vyādhiṣvanēkarasēṣu ca bhēṣajēśu rasadōṣaprabhāvamēkaikaśō'bhisamīkṣya vyādhibhēṣa- japrabhavatattvaṁ vyavasyēta| na tvēvaṁ sarvatra| na hi viṣa- mavikr̥tisamavētānāṁ nānātmakānāṁ parasparēṇōpagr̥hī- tānāmupahatānāñcānyaiśca vikalpanairvikalpitānāmavayava- prabhāvānumānēna samudāyaprabhāvatatvamadhyavasituṁ śakyam| tathāvidhē hi samudāyē samudāyaprabhāvamēvōpalabhya vyā- dhyauṣadhaprabhāvatattvamavagacchēt||2||
भेषजमवचारयन् प्रागेव तावेदमातुरं परीक्षेत| कस्मि- न्नयं देशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा| कस्मिंश्च देशे मनुष्याणामिदमाहारजातमिदं विहारजातमेतावद्बलमे- वंविधं सत्त्वमेवंविधं सात्म्यमियं भक्तिरिमे व्याधयो हितमिदमहितमिदमिति| प्राग्ग्रहेणेन केन वा निदान- विशेषेणाऽस्य कुपितो दोषः| दोषस्य ह्येकस्याऽपि बहवः प्रकोपे हेतवः| तस्माद्यथा स्वलक्षणैः कर्म- भिश्च बुद्ध्वा भिषक् दोषमेवमवगमयेत्| तद्यथा- किमाहारेण कुपितो वायुः किं विहारेण तथा रूक्षेण लग़ुना शिशिरेण वा साहसेन वेगरोधेन वा भयेन शोकेन वेति| ततश्च तत्प्रतिपक्षमौषधं प्रयुज्यमानमाशु सिद्धये सम्पद्यते| तत्र मधुराम्ललवणा रसाः कटुतिक्त- कषायाश्चेतरेतप्रतिपक्षाः| तदनन्तरञ्चोपलभेत| मृदु- मध्यातिमात्रविकल्पनया कथं निदानमासेवितम्| एक- रूपस्यापि हे हेतोः मृद्वादिविभागेन पृथक्समवेतानाञ्च दोषाणामंशांशबलविकल्पविशेषाद् व्यर्धेर्बलाबल- विशेषः| तत्रानेकदोषात्मकेशु व्याधिष्वनेकरसेषु च भेषजेशु रसदोषप्रभावमेकैकशोऽभिसमीक्ष्य व्याधिभेष- जप्रभवतत्त्वं व्यवस्येत| न त्वेवं सर्वत्र| न हि विष- मविकृतिसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेणोपगृही- तानामुपहतानाञ्चान्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयव- प्रभावानुमानेन समुदायप्रभावतत्वमध्यवसितुं शक्यम्| तथाविधे हि समुदाये समुदायप्रभावमेवोपलभ्य व्या- ध्यौषधप्रभावतत्त्वमवगच्छेत्||२||
🔊 Audio coming soon
tatra bhēṣajāvacaraṇaprasaṅgē kasmin dēśē jāta ityādinā prathamamāturaṁ parīkṣēta| ētacca prāyōbhavatvēna parīkṣēta| anyathā sarvasyāpi āhārādēḥ sarvatra sambhavādanavasthāprasaṅgaḥ| bhaktiḥ sātatyānuṣṭhānam| subōdham| ēvaṁ hi dōṣakāraṇaṁ jñātvā svakāraṇapratipakṣamauṣadhamupayujyamānamāśu siddhayē sampadyatē| tatra lakṣaṇāni yathā vātasya rūkṣatvādīni| karma śvāsōcchvāsādi| tatra madhurāmlalavaṇāḥ| kaṭutiktakaṣāyāśca yathāsaṅkhyēna parasparapratipakṣāḥ| anantarōktēna prakārēṇa parīkṣitē paścānmr̥dvādibhēdēna vyādhimupalabhēta| kathamēkarūpatayā vyādhihētōḥ kutra kīdr̥śēna mr̥dvādinā vibhāgēna nidānamāsēvitamiti| tatra mr̥duśaktinā nidānēna mr̥durvyādhirbhavati| ēvaṁ madhyaśaktinā madhyaḥ| adhikēnā'dhika iti| tathā dōṣāṇāṁ vātādīnāṁ pr̥thagbhūtānāṁ miśrāṇāṁ vā nānāvidhēnāṁśāṁśabalaviśēṣēṇa vyādhīnāṁ balābalaviśēṣaḥ| yadi dōṣā balavatvēna kalpitāḥ tataḥ tatkāryamapi vyādhirbalavāniti vijñēyaḥ| tathā tēṣvabalēṣu svalpabalaḥ| tatra sarvē rōgāḥ pūrvaṁ tridōṣajā uktāḥ| tadupakramaṇāni ca bhēṣajāni sarvarasāni| tathāvidhēṣvanēkadōṣātmakēśu vyādhiṣvanēkarasēṣu ca bhēṣajēṣu parasparaṁ rasadōṣāṁśaprabhāvamabhisamīkṣya vyādhērauṣadhasya ca prabhāvamadhyavasyēt| tēnaitaduktaṁ bhavati| vyādhērdōṣabalaṁ bhēṣajasya ca dōṣōpaśamanasamarthamanyatamarasādiprabhāvamabhisamīkṣya kēna rasādyaṁśakēna kasmin dōṣāṁśē asmin vyādhāvidaṁ bhēṣajamiti kr̥tvā vyādhērbhēṣajasya ca upakramyōpakramākhyaṁ tatvamadhyavasyēt| na caiṣāmaṁśāṁśavikalpanā sarvasmin vyādhau sarvasmiṁśca bhēṣajē vijñēyā| kuta ētadāha-na hītyādi| yasmād vikr̥tyā vaiṣamyēṇa ca saṁyuktānāṁ nānārūpāṇāṁ parasparōpagr̥hītānāṁ parasparēṇa kr̥tapāratantryāṇāṁ parasparēṇa caivōpahatānāmāpāditavikr̥tīnāmanyaiśca dēśakālādivikalpanairvikalpitānāṁ bhāvānāmavayavaprabhāvatatvēnaiva samudāyaprabhāvatatvamadhyavasituṁ na śakyatē| dravyasya saṁyōgasaṁskārakālādibhirvikr̥tērdūrīkr̥tasvarūpatvāt| tasmāttathāvidhē yathōktalakṣaṇē samudāyaprabhāvatvamupalabhya vyādhyauṣadhayōḥ prabhāvatattvamavagacchēt| yatra tūktalakṣaṇaviparītō bhāvānāṁ samudāyastatrāvayavaprabhāvata ēvādhyavasituṁ yuktaḥ| saṁyōgādiviśēṣē'pi tathāvidhayā dravyasvarūpaguṇairdavīyastvasampādinyā vikr̥tērabhāvāditi|| 2||
Adhikarana doShasthAnavisheSheNa BeShajavisheShaH (3) · Śloka 3
tathā kasya dhāmā'dhiṣṭhāya vyādhirayamavasthita iti nirūpayēt| pravisr̥tō hi dōṣaḥ svamēvasthānamātaṅkā- yādhitiṣṭhan| mūrddhādīn vā dustarō bhavati| tataśca sthāna- viśēṣēṇa bhēṣajaviśēṣaḥ paryēṣitavyaḥ||3||
तथा कस्य धामाऽधिष्ठाय व्याधिरयमवस्थित इति निरूपयेत्| प्रविसृतो हि दोषः स्वमेवस्थानमातङ्का- याधितिष्ठन्| मूर्द्धादीन् वा दुस्तरो भवति| ततश्च स्थान- विशेषेण भेषजविशेषः पर्येषितव्यः||३||
🔊 Audio coming soon
tathēdamapi nirūpayēt| kasya dōṣasya dhāma sthānamadhiṣṭhāyā'yaṁ kupitōvasthitaścēti| yataḥ sarvō dōṣaḥ kadācit svamēva sthānamātaṅkāyā'dhitiṣṭhan rōgaṁ kartumāśritō dustarō bhavati| kadācit mūrdhādīnadhitiṣṭhan dustarō bhavatīti sambandhaḥ| mūrdhādigrahaṇaṁparasthānōpalakṣaṇārtham| tatō'nantaraṁ sthānaviśēṣāpēkṣayā bhēṣajaviśēṣō bōddhavyaḥ| yadbhi bhēṣajaṁ sthānaviśēṣasthē dōṣē hitaṁ na tadanyasthānasthē|
Adhikarana auShadhAnukUlatA vyAdherAturasya ca AlocanIyA (4) · Śloka 4
tataścaivamālōcayēt-kasyā'yamauṣadhasya vyādhirāturō vā yōgyaḥ| kiyatō vā| dōṣānurūpō hi bhaiṣajyavīrya- pramāṇavikalpō vyādhivyādhitabalāpēkṣō bhavati||4||
ततश्चैवमालोचयेत्-कस्याऽयमौषधस्य व्याधिरातुरो वा योग्यः| कियतो वा| दोषानुरूपो हि भैषज्यवीर्य- प्रमाणविकल्पो व्याधिव्याधितबलापेक्षो भवति||४||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ dōṣabhēṣajayōḥ sāmyē jñātē kasya bhēṣajasya kimpramāṇasyā'yaṁ vyādhirāturō vā yōgya ityālōcayēt| yasmād dōṣānurūpaḥ san bhēṣajaśaktimātrāvikalpō vyādhērvyādhitasya ca balamapēkṣatē| anyathā dōṣānurūpamapi bhēṣajamaviṣayē yuktamanarthāyaiva sampadyatē|
Adhikarana atibalayuktAnAmauShadhAnAmatimAtrAprayuktAnAmati- saumyauShadhAnAM ca duShpariNAmaprakArAH (5) · Śloka 3
sahasā'tibalāni saṁśōdhanauṣadhānyāgnēyavāyavyānyati- saumyānyatimātrāṇi vā tathā'gnikṣāraśastrakarmāṇyalpa- sattvamāturamalpabalaṁ vātipātayēyuḥ| saṁśamanāni tu vyā- dhibalādadhikāni tamupaśamayya vyādhiṁ, vyādhikṣapitadēhē śīghramanyamāvahanti| śarīrabalādhikāni glānimūrcchā- madamōhabalakṣayānagnibalādadhikāni glānimagnisādaśca||3||
सहसाऽतिबलानि संशोधनौषधान्याग्नेयवायव्यान्यति- सौम्यान्यतिमात्राणि वा तथाऽग्निक्षारशस्त्रकर्माण्यल्प- सत्त्वमातुरमल्पबलं वातिपातयेयुः| संशमनानि तु व्या- धिबलादधिकानि तमुपशमय्य व्याधिं, व्याधिक्षपितदेहे शीग़्रमन्यमावहन्ति| शरीरबलाधिकानि ग्लानिमूर्च्छा- मदमोहबलक्षयानग्निबलादधिकानि ग्लानिमग्निसादश्च||३||
🔊 Audio coming soon
tamēvā'viṣayaṁ darśayati-sahasētyādi| dvividhāni hyauṣadhāni śōdhanāni śamanāni ca| tatra śōdhanāni dvividhāni| asaumyāni saumyāni ca| tatrāsaumyānyāgnēyavāyavyāni| saumyāni cā'pyanābhasapārthivāni| tatrāgnēyavāyavyāni saṁśōdhanauṣadhānyalpabalamalpasattvañcāturannāśayēyuḥ| kimbhūtāni sahasā'tiprayuktāni atibalānyatiśaktīni| ēvamatisaumyānyapi sahasā mātrādhikyēna prayuktāni tathāvidhamāturaṁ nāśayēyuḥ| tathāgnyādīni kimbhūtāni sahasātiprayuktāni| tathā saṁśamanānyapyauṣadhāni vyādhibalādhikabalāni taṁ prayōgakāraṇaṁ vyādhimupaśamayya tatkṣapitē dēhē śīghramēvā'nyattadviparītaṁ vyādhimāvahanti| balaśabda ubhayatrā'pi śaktivācakaḥ| tānyēva śarīrabalādadhikāni glānimūrcchādīnāvahanti| tānyēvā'gnibalādadhikāni atimātratvāt glānimagnisādañcāvahantīti| vyādhyāturāgnibalādadhikānyuktāni|| 5||
Adhikarana atisthUlAdIn aviShAdakarAdiBirBeShajairupAcaret (6) · Śloka 6
api ca-atisthūlō'tikr̥śō durbalō durbaddhamāṁsaśō- ṇitāsthyaṅgavāyavō'lpāgniralpāhārō'sātmyāhārō'pa- citaḥ sārarahitō vā vyādhibalamēva tāvadasamarthaḥ sōḍhuṁ kiṁ punastathāvidhō bhēṣajamēvaṁ vēgam| tasmāttādr̥śamavi- ṣādakarairmr̥dusukhairutarōtaragurubhiravibhramaiścōpācarēdauṣadhai- rviśēṣādabalāḥ| tā hyanavasthitamr̥duviklavahr̥dayāḥ prāyaḥ sukumārāḥ parāyattāśca| tatō'pi viśēṣēṇa śiśavaḥ||6||
अपि च-अतिस्थूलोऽतिकृशो दुर्बलो दुर्बद्धमांसशो- णितास्थ्यङ्गवायवोऽल्पाग्निरल्पाहारोऽसात्म्याहारोऽप- चितः साररहितो वा व्याधिबलमेव तावदसमर्थः सोढुं किं पुनस्तथाविधो भेषजमेवं वेगम्| तस्मात्तादृशमवि- षादकरैर्मृदुसुख़ैरुतरोतरगुरुभिरविभ्रमैश्चोपाचरेदौषधै- र्विशेषादबलाः| ता ह्यनवस्थितमृदुविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमाराः परायत्ताश्च| ततोऽपि विशेषेण शिशवः||६||
🔊 Audio coming soon
asmin svalapabalavyādhyāturā'tibalabhēṣajaprasaṅgē'pi cēti samuccinōti-atisthūla ityādi| atisthaulyādyanyatamayuktaḥ puruṣō vyādhērēva balaṁ sōḍhumaśaktaḥ| kiṁ punastadupamardakāribhēṣajavēgam| tasmādatisthaulyādiyuktamaviṣādakaratvādiguṇayuktairauṣadhairupācarēt| durbaddhānyasthirapracayāni māṁsādīni yasya| durbalō hīnabalaḥ sārarahitō'dr̥ḍhaḥ| uttaramatturaṁ gurubhistīkṣṇaiḥ| prathamamatimr̥dubhēṣajaṁ yōjyam| tataḥ kramēṇa tīkṣṇādikamityarthaḥ| vibhramō dōṣādīnāṁ kṣōbhaḥ| atisthaulyādiyuktaṁ mr̥dvādibhirupācarēt| viśēṣatō'balāḥ striyō mr̥dubhiraviṣādakāribhirauṣadhairupācarēt| tā hyabalāḥ pēlavabhīruhr̥dayāḥ sukumārāḥ parāyattasthitayaśca bhavanti| abalābhyō viśēṣataḥ śiśava ēvaṁvidhā bhavanti| atastān viśēṣata upācarēt|| 6||
Adhikarana balavadAturAdau svalpabalamalpaM ca BeShajaM vyAdhivardhakam (7) · Śloka 7
tathā balavati vyādhyāturē'lpabalamalpaṁ vā bhēṣajama- kiñcitkarambhūya ēva dōṣamuktlēśya vyādhimudīrayēt||7||
तथा बलवति व्याध्यातुरेऽल्पबलमल्पं वा भेषजम- किञ्चित्करम्भूय एव दोषमुक्त्लेश्य व्याधिमुदीरयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
anantaramatibalē vyādhāvāturē ca svalpabalaṁ yadauṣadhaṁ karōti taducyatē-balavatītyādi| balavati vyādhāvāturē ca svalpaśakti svalpamātraṁ vā bhēṣajaṁ prayuktaṁ kāryē na kiñcitkaraṁ sat bhūyō'tyarthaṁ dōṣamutklēśya vyādhimudīrayēt|| 7||
Adhikarana yogyasyApyauShadhasya parIkShAkramaH (8) · Śloka 8
yōgyamapi cauṣadhamēvaṁ parīkṣēta-idamēvaṁ rasavīryavipā kamēvaṁ guṇamēvaṁ dravyamēvaṁ karmaivaṁ prabhāvamasmindēśē jāta masmin r̥tāvēvaṁ gr̥hītamēvaṁ nihitamēvaṁ vihitamēvaṁ niṣiddha- mēvamupasaṁskr̥tamēvaṁ saṁyuktamēvaṁ saṁyuktamēvaṁ yuktamanayā mātrayaivaṁvidhasya puruṣasyaivaṁvidhē kāla ētāvantaṁ dōṣamapakarṣayatyupaśamayati vā| anyadapi caivaṁvidhaṁ bhēṣajamabhūt| tanmānēna vā viśē- ṣēṇa prayuktamidamakarōt||8||
योग्यमपि चौषधमेवं परीक्षेत-इदमेवं रसवीर्यविपा कमेवं गुणमेवं द्रव्यमेवं कर्मैवं प्रभावमस्मिन्देशे जात मस्मिन् ऋतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवं विहितमेवं निषिद्ध- मेवमुपसंस्कृतमेवं संयुक्तमेवं संयुक्तमेवं युक्तमनया मात्रयैवंविधस्य पुरुषस्यैवंविधे काल एतावन्तं दोषमपकर्षयत्युपशमयति वा| अन्यदपि चैवंविधं भेषजमभूत्| तन्मानेन वा विशे- षेण प्रयुक्तमिदमकरोत्||८||
🔊 Audio coming soon
ēvamantarōktēna parīkṣākalāpēna parīkṣitaṁ yōgyamapyauṣadhaṁ punaḥ rasavīryādibhiḥ parīkṣēta| subōdham|| 8||
Adhikarana cikitsakaH shAstrArthakarmAnushIlanena praj~jAM vishodhayet (9) · Śloka 9
sūkṣmāṇi hi dōṣauṣadhadūṣyadēśakālabalānalāhārarasasā- tmyasattvaprakr̥tivayasāmavasthāntarāṇi| yānyanālōci- tāni nihanyurāturam| ālōcyamānāni tu vipulabuddhi- mapi cikitsakamākulīkuryaḥ| kimpunaralpabuddhim| tasmādabhīkṣṇaśaḥ śāstrārthakarmānuśīlanēna saṁskurvīta prajñām| api ca-santi vyādhayō yē śāstra utsargā- pavādairupakramaṁ prati nirdiṣṭāḥ| tatra prājñā ēva dōṣādi- gurulāghavēna samyagadhyavasyēdanyataraniṣṭhāyām||9||
सूक्ष्माणि हि दोषौषधदूष्यदेशकालबलानलाहाररससा- त्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि| यान्यनालोचि- तानि निहन्युरातुरम्| आलोच्यमानानि तु विपुलबुद्धि- मपि चिकित्सकमाकुलीकुर्यः| किम्पुनरल्पबुद्धिम्| तस्मादभीक्ष्णशः शास्त्रार्थकर्मानुशीलनेन संस्कुर्वीत प्रज्ञाम्| अपि च-सन्ति व्याधयो ये शास्त्र उत्सर्गा- पवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः| तत्र प्राज्ञा एव दोषादि- गुरुलाग़वेन सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्||९||
🔊 Audio coming soon
kuta ēvamityāha-sūkṣmāṇītyādi| dōṣauṣadhādīnāmavasthāntarāṇi sūkṣmāṇi durlakṣyāṇi yānyanālōcyamānānyavikalpyamānānyāturaṁ nihanyuḥ| ālōcyamānānyapi vipulabuddhiṁ vistīrṇabuddhimapi cikitsakamākulīkuryuḥ| kiṁ punaralpabuddhim| tasmādabhīkṣṇamatyarthaṁ śāstrārthasya karmaṇaścikitsākhyasyānuśīlanēnābhyāsēnātmanaḥ prajñāṁ saṁskurvīta| yathaivaṁvidhē cikitsākalpē yōgyō bhavati| api cēti prastāvasamuccayē-santi tathāvidhā vyādhayō yē śāstra upakramaṁ prati cikitsāsampādanāyōtsargairapavādaiśca nirdiṣṭātatra tathāvidhē utsargāpavādasaṅkulē viṣayē anyataraniṣṭhāyāmēkaniścayāya prājña ēva dōṣadūṣyādigurulāghavēna hētubhūtēnādhyavasyēt|| 9||
Adhikarana kAlo~api BeShajayogyatAmApAdayati (10) · Śloka 10
kālaśca bhēṣajasya yōgyatāmādadhāti| sa tu kṣaṇalava- muhūrtādibhēdēnāturāvasthayā ca dvidhōktaḥ prāk| api ca śītōṣṇavarṣalakṣaṇastrividhaḥ kālaḥ| tatra śītōṣṇa- yōrvr̥ṣṭiśītayōścā'ntarē sādhāraṇau vasanta jaladātyayau| grīṣmavarṣakālayōstu prārambhō vr̥ṣṭēḥ prāvr̥ḍiti vika- lpyatē| tēṣu sādhāraṇēṣu ahassu vamanādīnāṁ pravr̥tti- rnnivr̥ttiritarēṣvayōgā'tiyōgabhayāt| sādhāraṇā hi manda- śītōṣṇavarṣatayā sukhatvāt bhavantyavikalpakāḥ śarīrau- ṣadhānāṁ viparītāstvitarē||10||
कालश्च भेषजस्य योग्यतामादधाति| स तु क्षणलव- मुहूर्तादिभेदेनातुरावस्थया च द्विधोक्तः प्राक्| अपि च शीतोष्णवर्षलक्षणस्त्रिविधः कालः| तत्र शीतोष्ण- योर्वृष्टिशीतयोश्चाऽन्तरे साधारणौ वसन्त जलदात्ययौ| ग्रीष्मवर्षकालयोस्तु प्रारम्भो वृष्टेः प्रावृडिति विक- ल्प्यते| तेषु साधारणेषु अहस्सु वमनादीनां प्रवृत्ति- र्न्निवृत्तिरितरेष्वयोगाऽतियोगभयात्| साधारणा हि मन्द- शीतोष्णवर्षतया सुख़त्वात् भवन्त्यविकल्पकाः शरीरौ- षधानां विपरीतास्त्वितरे||१०||
🔊 Audio coming soon
na kēvalaṁ vyādhyāturabalamēva bhēṣajāyōgyatāmāpādayati yāvat kālō'pi bhēṣajayōgyatāmutpādayati| sa ca kālaḥ pūrvaṁ dvividhaḥ uktaḥ kṣaṇādirvyādhyavasthā ca kālō bhēṣajayōgakr̥diti| tatra yaḥ kṣaṇadiḥ sa śītādilakṣaṇabhēdāttrividhaḥ| tatra śītōṣṇayōrantarēṇa madhya sādhāraṇō vasantaḥ| vr̥ṣṭiśītayōrmadhyē sādhāraṇō jaladātyayaḥ| grīṣmavarṣakālayōstvantarē yō vr̥ṣṭēḥ prārambhaḥ sa nātyuṣṇaśītaḥ sādhāraṇaḥ prāvr̥ṭśabdēnōcyatē| tatra yaducyatē kālō bhēṣajayōgyatāmāpādayatīti taducyatē| tēṣu sādhāraṇēṣu triṣu vasantaśaratprāvr̥ḍākhyēṣvahassu vamanādīnāṁ pravr̥ttiḥ| itarēṣu śītōṣṇavarṣākhyēṣvayōgātiyōgabhayānnivr̥ttirvamanādīnām| kuta ēvamityāha-sādhāraṇā ityādi| hi śabdō yasmādarthē| yasmātsādhāraṇā mandaśītāditvēna sukhēna hētunā śarīrasyauṣadhānāñcā'vikalpakā avyāpādakā bhavanti| itarē asādhāraṇāḥ śītādayō'ti viparītāstīkṣṇaśītāditvēna duḥkhatvāccharīrasyauṣadhānāñca vyāpādakā bhavantītyarthaḥ|| 10||
Adhikarana sAdhAraNetareShu RutuShu saMshodhane doShAH (11) · Śloka 11
tathā hi śītakālē'timātraśītōpahitatvācchārīrama- tyarthaśītavātaviṣṭabdhamatistabdhabahugurudōṣaṁ bhavati| tadanu prāptañca bhēṣajaṁ saṁśōdhanārthamuṣṇasvabhāvamapi śītōpa- hatatvānmandavīryatāṁ gatamayōgāya jāyatē| śarīrañca vāta- prāyōpadravāya| tadvadvarṣāsvapi samantādatighanēna bahalēna ghanasampātēnāvatatē nabhasyuparuddhatējaḥ prasarēṣu dinakara- karēṣu jalapaṭalōtplāvanōddāmakardamāyāṁ bhūmātvatyarthō- paklinnamavasannānalabalamādānadurbalaṁ śarīraṁ bhavati| auṣadhagrāmastu jaladōdarapratatapramuktadhārāvapātasambhr̥tā- mbunivahōpaplāvitamūlajālasāraviṭapō bahalakōmala- pallavōpacitaskandhaśākhaḥ punariva bālatāmupagatō- 'lpavīryō bhavati| aparisaṁsthitatayā ca kṣitimala- prāyābhiramlavipākābhiḥ khagamr̥gasarīsr̥pādiśavadhātumūtra- purīṣasaṁspr̥ṣṭābhiradbhiḥ salilaśiśiraśīkarānuviddhaśi- śirapavanasampr̥ktēna ca dharādharōṣmaṇā kōmalatvādapariṇa- tasyā'sya sutarāṁ vidāhō janyatē| tataścāsāvapathya- tāmupagatō dhruvamayōgāya| prathamasaṁgr̥hītamapi cauṣadhaṁ tōyadatōyānugatamārutōpahatē jagatīti| grīṣmē punarā- dānōpahatatvāccharīramuṣṇarūkṣavātātapādhmātamati- svinnamatiśithilamatipravilīnadōṣaṁ bhavati| bhēṣajaṁ puna- ranuṣṇamapi tapanakaranipātāduṣṇavīryatīkṣṇatāmupagata- matiyōgāyōpakalpatē| śarīrañca pipāsābhramaklamōpa- dravāya||11||
तथा हि शीतकालेऽतिमात्रशीतोपहितत्वाच्छारीरम- त्यर्थशीतवातविष्टब्धमतिस्तब्धबहुगुरुदोषं भवति| तदनु प्राप्तञ्च भेषजं संशोधनार्थमुष्णस्वभावमपि शीतोप- हतत्वान्मन्दवीर्यतां गतमयोगाय जायते| शरीरञ्च वात- प्रायोपद्रवाय| तद्वद्वर्षास्वपि समन्तादतिग़नेन बहलेन ग़नसम्पातेनावतते नभस्युपरुद्धतेजः प्रसरेषु दिनकर- करेषु जलपटलोत्प्लावनोद्दामकर्दमायां भूमात्वत्यर्थो- पक्लिन्नमवसन्नानलबलमादानदुर्बलं शरीरं भवति| औषधग्रामस्तु जलदोदरप्रततप्रमुक्तधारावपातसम्भृता- म्बुनिवहोपप्लावितमूलजालसारविटपो बहलकोमल- पल्लवोपचितस्कन्धशाख़ः पुनरिव बालतामुपगतो- ऽल्पवीर्यो भवति| अपरिसंस्थिततया च क्षितिमल- प्रायाभिरम्लविपाकाभिः ख़गमृगसरीसृपादिशवधातुमूत्र- पुरीषसंस्पृष्टाभिरद्भिः सलिलशिशिरशीकरानुविद्धशि- शिरपवनसम्पृक्तेन च धराधरोष्मणा कोमलत्वादपरिण- तस्याऽस्य सुतरां विदाहो जन्यते| ततश्चासावपथ्य- तामुपगतो ध्रुवमयोगाय| प्रथमसंगृहीतमपि चौषधं तोयदतोयानुगतमारुतोपहते जगतीति| ग्रीष्मे पुनरा- दानोपहतत्वाच्छरीरमुष्णरूक्षवातातपाध्मातमति- स्विन्नमतिशिथिलमतिप्रविलीनदोषं भवति| भेषजं पुन- रनुष्णमपि तपनकरनिपातादुष्णवीर्यतीक्ष्णतामुपगत- मतियोगायोपकल्पते| शरीरञ्च पिपासाभ्रमक्लमोप- द्रवाय||११||
🔊 Audio coming soon
tathā hītyādinā saiva vyāpattirucyatē| śītē kālē ēvaṁvidhaṁ śarīraṁ bhavati| tathāvidhē śarīrē ēvaṁvidhaṁ bhēṣajamanuprāptamayōgāya jāyatē| tadvidhaṁ śarīrañca vātaprāyavyādhayē jāyatē| kiṁvidhaṁ śarīramāha-śītōpahatatvādatyarthaśītēna vāyunā viṣṭabdhastambhitō'tistabdhō'tibaddhaḥ praliptamārgaḥ guruḥ prabhūtō dōṣā vātādiryasmin śarīrē tattathāvidham| bhēṣajaṁ kimbhūtamāha-saṁśōdhanārthamuṣṇasvabhāvamapi samprayuktaṁ śītōpahatatvād dōṣōpaśamāya mandavīryatāṁ gataṁ tadvarṣāsvapi ēvaṁ vidhaṁ bhēṣajaṁ dhruvamayōgāya| kīdr̥śaṁ śarīraṁ tadā bhavatītyāha-samantātsarvadikṣvatighanēnātiśayabahalēna ghanasampātēna vāridharavrātēnāvatatē vyāptē sati nabhasi viyatyata ēva dinakarakarēṣu sahasrāṁśuraṣmiṣūparuddhatējaḥprasarēṣu tirōhitadhāmapratānēṣu satsu| tathā jalapaṭalēnāmbhōvitānēna yadutplāvanaṁ pūraṇaṁ tēnōddāmaṁ prabhūtaṁ kardamaṁ yasyāṁ tathāvidhāyāṁ bhūmau satyām| śarīramatyarthōpaklinnāmavasannānalabalamādānakālēna ca hētunā durbalaṁ bhavati| tathāvidhē śarīra ēvaṁvidhamauṣadhagrāmaṁ prayuktamapathyatāmupagataṁ dhruvaṁ niyatamayōgāya sampadyatē| kimbhūta auṣadhagrāmaḥ? jala-dōdarairvāridharakukṣirandhraiḥ pratatapramuktō yō'sau dhārāvapātaḥ tēnāplāvitāni mūlādīni yasya| tathā bahalaiḥ kōmalaiśca pallavairupacitā skandhaśākhā yasya| atisaukumāryēṇa punariva bālatāmupagataḥ san tasmin kālē'lpavīryō bhavati| asya cauṣadhagrāmasyōparisaṁsthitatayā agr̥hītasthirasvarūpatvēna hētunā sutarāṁ vidāhō janyatē| kēna kāraṇanētyāha-kṣitītyādi| adbhirddhārādharōṣmaṇā ca| kīdr̥śībhiradbhiḥ ? kṣitimalaprāyābhiḥ khagādiśavarasādidhātumūtrādisaṁspr̥ṣṭābhiśca| kimbhūtēna kṣitidharōṣmaṇā ? āha-salilaśīkarairanuviddhēna miśrēṇa pavanēna sampr̥ktēna saṁspr̥ṣṭēna| auṣadhagrāmasya ca kimbhūtasyāha-kōmalatvādapariṇatasyēti tasmiṁśca kālē aparipūrṇaṁ prathamagr̥hītamauṣadhaṁ tōyēna tōyānugatēna ca mārutēnōpahatē jagati dhruvamayōgāyēti sambandhaḥ| iti hēmantē śiśirē varṣāsu ca prayujyamānē śōdhanauṣadhē ayōgād bhayam| grīṣmē punaratiyōgatō bhayam| ētadēvāha-grīṣma ityādi| grīṣmē punaḥ śarīramādānōpahatatvāddhētōruṣṇēna rūkṣēṇa ca vātēnādhmātaṁ bhavati| tathā'tiśithilaṁ bhavati| śithilamanibiḍamauṣṇyāccā'tipravilīnadōṣaṁ śarīraṁ bhavati| tathāvidhē śarīrē bhēṣajaṁ śōdhanā yōpayōgāt svabhāvādanuṣṇamapi tapanakaranipātādatiśayēnauṣṇyantaikṣṇyañcōpagataṁ san prayuktamatiyōgāya śōdhanasya kalpatē| tacca śarīraṁ pipāsādyupadravāya kalpata itisambandhaḥ|| 11||
Adhikarana sAdhAraNeShu RuruShu saMshodhanopadeshaH Atyayike vidhishca (12) · Śloka 12
tasmātsādhāraṇēṣvēva tadantarālēśu vamanādīni yōjayēnna cēdātyayikō vyādhiḥ| ātyayikē tu kr̥trimaguṇōpadhānēna yathartuguṇaviparītēna saṁyōgasaṁskārapramāṇavikalpaiścō- papādyauṣadhamēvāvahitō'vacārayēt||12||
तस्मात्साधारणेष्वेव तदन्तरालेशु वमनादीनि योजयेन्न चेदात्ययिको व्याधिः| आत्ययिके तु कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पैश्चो- पपाद्यौषधमेवावहितोऽवचारयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
ēvamatyarthaśītādiṣu triṣu kālēṣvayōgatiyōgabhayaṁ ētadantarālēṣu tu kālēṣu vasantādiṣu vamanādīni karmāṇi yōjayēdityayaṁ niyamō mr̥duvyādhau svasthē ca| ētadēvāha-na cēdātyayikō vyādhirātyayikē tu vyādhyapēkṣayā śītādiṣvapi vamanādīni yōjayēt| ēvañca yōjayēt| kathamityāha-yathartuguṇaviparītēna kr̥trimaguṇōpadhānēna yasminnr̥tāvatiśītē'tyuṣṇē vā'tyayikavyādhyupa śamāya śōdhanamupayujyatē tasyartau yē śītādayō guṇāḥ tēṣāṁ yēviparītāḥ tē kālasvabhāvādasantō'pi kr̥trimā upadhēyāḥ| yathā hēmantē garbhagr̥hādi| grīṣmē dhārāgr̥hādi| ētāvatā ayōgātiyōgau parihr̥tau bhavataḥ| athavōpayōkṣyamāṇasyauṣadhasya tathāvidhāḥ saṁyōgādaya upapādyāḥ| yairayōgaśaṅkāyāṁ taikṣṇyamatiyōgaśaṅkāyāñca mārdavamiti|| 12||
Adhikarana ekAdashaBeShajakAlAH (13) · Śloka 13
āturāvasthāsu tu kalāḥ kālasaṁjñāḥ| tadyathā-asyā- mavasthāyāmasyauṣadhasya kālō'kālō vā| na hyaprāptā- tītakālamauṣadhaṁ yaugikaṁ bhavati| tasya tvēkādaśa- dhā'vacāraṇam| tadyathā-abhaktaṁ prāgbhaktaṁ madhyabhakta- madhōbhaktaṁ sabhaktamantarabhaktaṁ sāmudraṁ muhurmuhuḥ sagrāsaṁ grāsā- ntarā niśi ca||13||
आतुरावस्थासु तु कलाः कालसंज्ञाः| तद्यथा-अस्या- मवस्थायामस्यौषधस्य कालोऽकालो वा| न ह्यप्राप्ता- तीतकालमौषधं यौगिकं भवति| तस्य त्वेकादश- धाऽवचारणम्| तद्यथा-अभक्तं प्राग्भक्तं मध्यभक्त- मधोभक्तं सभक्तमन्तरभक्तं सामुद्रं मुहुर्मुहुः सग्रासं ग्रासा- न्तरा निशि च||१३||
🔊 Audio coming soon
kṣaṇādiḥ kālaḥ| āturāvasthāsu tu yāḥ kalā bhāgāstāḥ kalāḥ kālasaṁjñāḥ| ētacca śāstrakārastadyathētyādinā darśayati| yathā'sya rōgasya asyāmavasthāyāmasyauṣadhasya kāla akālō vā| yathā jvarasya sāmāvasthāyāṁ la~ghghana pēyādēḥ nirāmāvasthāyāṁ kvāthādēḥ| jīrṇāvasthāyāṁ payaḥ pānādēriti| ēṣa hyubhayō'pi kālō bhēṣajayōgyatvamāpādayati| yataḥ aprāptakālamatītakālañca auṣadhamupayuktaṁ yaugikaṁ na bhavati| vyādhinā yōgaṁ nārhati| hi śabdō yasmādarthē| tasya tvauṣadhasyābhaktādibhēdēnaikādaśadhā'vacāraṇaṁ bhavati|| 13||
Adhikarana aBaktam (14) · Śloka 14
tatrā'bhaktaṁ nāma kēvalamēvauṣadham| nirannōpayōgādati- vīryam| kaphōdrēkavimuktāmāśayasrōtāḥ prātarbalavānu- payuñjīta| itarastu prāgbhaktādikam| annasaṁsargēṇa hitaṁ nātiglānikaraṁ bhavati||14||
तत्राऽभक्तं नाम केवलमेवौषधम्| निरन्नोपयोगादति- वीर्यम्| कफोद्रेकविमुक्तामाशयस्रोताः प्रातर्बलवानु- पयुञ्जीत| इतरस्तु प्राग्भक्तादिकम्| अन्नसंसर्गेण हितं नातिग्लानिकरं भवति||१४||
🔊 Audio coming soon
tatrā'bhaktaṁ yat bhaktēna yōgaṁ na yāti| hyastanē'nnē jīrṇē tadauṣadhamupayujyatē| tasmiṁśca jīrṇē punarāhāra ityanannam| taccaniratrōpayōgāddhētōrativīryaṁ bhavati| tacca nirannaṁ prātaḥ pūrvāhṇē kaphōdrēkēṇa vimuktāmāśayasrōtāḥ san yāmamātrōdgatē ravau balavān puruṣa upayuñjīta| itarastvabalaḥ prāgbhaktādikaṁ daśakaṁ yathāyōga prāgbhaktādikaṁ daśakaṁ yathāyōgamupayuñjīta| taddhyabalasyānnasamsargēṇa hētunā nā'tiglānikaraṁ bhavati|| 14||
Adhikarana prAgBaktam (15) · Śloka 15
prāgbhaktaṁ nāma yadanantarabhaktam| tadapānānilavikr̥tāvadhaḥ kāyasya ca balādhānārthaṁ, tadgatēṣu ca vyādhiṣu praśamanāya kr̥śīkaraṇārthañca yōjyam||15||
प्राग्भक्तं नाम यदनन्तरभक्तम्| तदपानानिलविकृतावधः कायस्य च बलाधानार्थं, तद्गतेषु च व्याधिषु प्रशमनाय कृशीकरणार्थञ्च योज्यम्||१५||
🔊 Audio coming soon
tatra prāgbhaktaṁ nāma yadanantarabhaktam| anantaraṁ paścāt bhaktaṁ yasya| tēnaitaduktaṁ bhavati| yasminnauṣadhē bhuktē paścāttatkālamēva bhaktaṁ bhujyatē tatprāgbhaktākhyam| taccāpānākhyasyā'nilasya vikr̥tāvadhaḥkāyasya ca balādhānārtham| tathā tadgatēṣvadhaḥ kāyagatēṣu vyādhiṣu praśamāya dēhakr̥śīkaraṇāya ca yōjyam|| 15||
Adhikarana madhyaBaktam (16) · Śloka 16
madhyabhaktaṁ madhyē bhaktasya tatsamānānilavikr̥tau| kōṣṭha- gatēṣu ca vyādhiṣu paittikēṣu ca||16||
मध्यभक्तं मध्ये भक्तस्य तत्समानानिलविकृतौ| कोष्ठ- गतेषु च व्याधिषु पैत्तिकेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
madhyabhaktaṁ nāma yat bhaktasya madhyē'rdhaṁ bhōjanamupayujyauṣadhamupayōjyaṁ punaḥ tatkālamēva śiṣṭamardhamiti| tacca samānākhyasyā'nilasya vikr̥tau tathā kōṣṭhagatēṣu vyādhiṣu paittikēṣvakōṣṭhagatēṣvapi yōjyam|| 16||
Adhikarana adhoBaktam (17) · Śloka 17
adhōbhaktaṁ bhaktādanantaram| tattu vyānavikr̥tau prātarā- śāntamudānavikr̥tau punaḥ sāyamāśāntam| pūrvakāyasya ca balādhānārthaṁ tadgatēṣu vyādhiṣu ca ślaiṣmikēṣu ca praśamāya sthūlīkaraṇārthañca||17||
अधोभक्तं भक्तादनन्तरम्| तत्तु व्यानविकृतौ प्रातरा- शान्तमुदानविकृतौ पुनः सायमाशान्तम्| पूर्वकायस्य च बलाधानार्थं तद्गतेषु व्याधिषु च श्लैष्मिकेषु च प्रशमाय स्थूलीकरणार्थञ्च||१७||
🔊 Audio coming soon
adhōbhaktaṁ nāma yad bhaktāt bhōjanādanantaraṁ tatkālamēvōpayujyatē| tacca vyānavikr̥tau prātarbhōjanānantaraṁ kāryam| udānavikr̥tau punaḥ sāyaṁ bhōjanānantaramiti| tadubhayakālānyataraprayujyamānamapi pūrvakāyasyōraḥprabhr̥tērbalādhānārthaṁ tadgatēṣu pūrvakāyasthēṣu ca vyādhiṣu praśamāya dēhasya sthūlīkaraṇāya ca bhavati|| 17||
Adhikarana saBaktam (18) · Śloka 18
sabhaktaṁ yadannēna samaṁ sādhitaṁ paścādvā samālōḍitam| tadbālēṣu sukumārēṣvauṣadhadvēṣiṣvarucau sarvā~ghgagēṣu ca rōgēṣu||18||
सभक्तं यदन्नेन समं साधितं पश्चाद्वा समालोडितम्| तद्बालेषु सुकुमारेष्वौषधद्वेषिष्वरुचौ सर्वा~ग़्गगेषु च रोगेषु||१८||
🔊 Audio coming soon
sabhaktaṁ nāma yadannē sādhyamānē dattamannēna sahōpayujyatē| siddhē vānnē paścāttēna samālōḍya bhujyatē| tadubhayamapi bālādiṣu| tathā'rucau sarvāṅgagēṣu ca rōgēṣu yōjyam|| 18||
Adhikarana antarABaktam (19) · Śloka 19
antarābhaktaṁ yatpūrāhṇē bhaktē jīrṇē madhyāhnē bhēṣaja- mupayujyatē| tasmiṁśca jīrṇē punaraparāhṇē bhōjanam| ētēna rātrirvyākhyātā| taddīptāgnērvyānajēṣvāmayēṣu||19||
अन्तराभक्तं यत्पूराह्णे भक्ते जीर्णे मध्याह्ने भेषज- मुपयुज्यते| तस्मिंश्च जीर्णे पुनरपराह्णे भोजनम्| एतेन रात्रिर्व्याख़्याता| तद्दीप्ताग्नेर्व्यानजेष्वामयेषु||१९||
🔊 Audio coming soon
antarābhaktaṁ nāma yat pūrvāhṇē bhōjanamupayujya tasmin jīrṇē madhyāhna auṣadhamupayujyatē| tasmiṁścauṣadhē jīrṇē tadaharēva punaḥ sāyaṁ bhōjanamiti| anēnāntarābhaktasya kālēna niśōpayujyamānasyauṣadhasya kālō vyākhyātaḥ| ētadēvāha-anēna rātrirvyākhyātēti| tēnaitaduktaṁ bhavati-niśā yasyauṣadhasya kāla uktaḥ tadēvamupayujyatē| sāyaṁ bhuktē jīrṇē yāmamātragatāyāṁ niśāyāmauṣadhamupayōjyam| tasmiṁśca jīrṇē punardvitīyē'hani prātarbhōjanamiti| ētacca prāsaṅgikagranthaṁ parityajya tadityanēnāntarābhaktaṁ parāmr̥śya dīptāgnērityādi viṣayasya nirdēśaḥ| yasmānniśāyāṁ prayujyamānasya jatrūrdhvāmayēṣvityanēna viṣayaṁ vakṣyati|| 19||
Adhikarana sAmudram (20) · Śloka 20
sāmudgaṁ yadā'dāvantē ca bhuktasya| tattu laghvalpānnayuktaṁ pācanāvalēhacūrṇādi hidhmāyāṁ kampākṣēpayōrūrdhvādhaḥ saṁśrayē ca dōṣē||20||
सामुद्गं यदाऽदावन्ते च भुक्तस्य| तत्तु लग़्वल्पान्नयुक्तं पाचनावलेहचूर्णादि हिध्मायां कम्पाक्षेपयोरूर्ध्वाधः संश्रये च दोषे||२०||
🔊 Audio coming soon
sāmudgaṁ nāma yathauṣadhamupayujya paścāttatkālamēva bhōjanamupayujya tadanantaraṁ tatkālamēva punastadēvauṣadhamiti| tacca hidhmādiṣūrdhvaṁśarīrē adhaśśarīrē ca yugapat sthitēśu dōṣēṣu pācanalēhacūrṇādikaṁ yōjyam| ādigrahaṇēna dīpanānāmanutklēśakarāṇāṁ nirapāyāṇāṁ parigrahaḥ|| 20||
Adhikarana muhurmuhuH (21) · Śloka 21
muhurmuhustu punaḥ punarbhuktē yadabhuktē vā| tacchvāsa- kāsahidhmātr̥ṭchardiṣu viṣanimittēṣu ca vikārēṣu||21||
मुहुर्मुहुस्तु पुनः पुनर्भुक्ते यदभुक्ते वा| तच्छ्वास- कासहिध्मातृट्छर्दिषु विषनिमित्तेषु च विकारेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
muhurmuhurnāma yat bhuktē cābhuktē ca pratikṣaṇamupayujyatē| tacchvāsakāsādiṣu viṣajēṣu ca vikārēṣu yōjyam|| 21||
Adhikarana sagrAsaM, grAsAntaraM nishi ca (22) · Śloka 22
sagrāsaṁ yad grāsasampr̥ktam| grāsāntaraṁ yad grāsayō- rgrāsayōrmadhyē| dvayamapyētatprāṇānilavikr̥tau| tathā sagrāsaṁ cūrṇalēhavaṭakādikamagnidīpanaṁ vājīkaraṇāni cōpa- yuñjīta| grāsāntaraṁ hr̥drōgē vamanaṁ dhūmañca| jatrūrdhvāmayēṣu niśāyām||22||
सग्रासं यद् ग्राससम्पृक्तम्| ग्रासान्तरं यद् ग्रासयो- र्ग्रासयोर्मध्ये| द्वयमप्येतत्प्राणानिलविकृतौ| तथा सग्रासं चूर्णलेहवटकादिकमग्निदीपनं वाजीकरणानि चोप- युञ्जीत| ग्रासान्तरं हृद्रोगे वमनं धूमञ्च| जत्रूर्ध्वामयेषु निशायाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
sagrāsaṁ nāma yat grāsēna sahōpayujyatē| grāsāntaraṁ nāma yat grāsayōrmadhyē grāsamupayujya punarbhēṣajaṁ punargrāsamiti| ētad dvayaṁ grāsaṁ grāsāntaraṁ ca prāṇānilavikr̥tau yōjyam| ayaṁ tu viśēṣaḥ-sagrāsañcūrṇādyagnidīpanāya vājīkaraṇāya cōpayuñjīta| grāsāntaraṁ punarhr̥drōgōpaśamāya| vamanauṣadhaṁ dhūmañca jatrūrdhvajēṣvāmayēṣu niśāyāmuktam|| 22||
Adhikarana aBaktauShadhAnarhAH, aBaktetarakAlAnarhamauShadham (23) · Śloka 23
tatrādyē kālē tr̥ṣitaḥ pītaśītāmburajīrṇā kṣudhitaḥ kṣā- maśca bhēṣajaṁ varjayēt| śēṣēṣu vā'hr̥dyamasātmyamati- tīkṣṇōṣṇōgragandhaṁ bhūrimātrañcēti||23||
तत्राद्ये काले तृषितः पीतशीताम्बुरजीर्णा क्षुधितः क्षा- मश्च भेषजं वर्जयेत्| शेषेषु वाऽहृद्यमसात्म्यमति- तीक्ष्णोष्णोग्रगन्धं भूरिमात्रञ्चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
tatrādyē abhaktākhyē kālē tr̥ṣitaḥ pītāmburajīrṇyatikṣudhitaḥ kṣāmaśca bhēṣajaṁ sarvaṁ varjayēt| śēṣēśu prāgbhaktādiṣu kālēśu ahr̥dyatvādiyuktaṁ bhēṣajaṁ varjayēditi|| 23||
Adhikarana roganidAnAnantaraM cikitsAyAH karaNIyatvam punarAgatarogacikitsAkramaH (24) · Śloka 24
bhavati cātra- rōgamādau parīkṣēta tadanantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣakpaścājjñānapurvaṁ samācarēt| nivr̥ttō'pi punarvyādhiralpēnāyāti hētunā| dēhē mārgīkr̥tē dōṣaiḥ śēṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ| tasmāttamanubadhnīyāt prayōgēṇānapāyinā| siddhānāmapi yōgānāṁ pūrvēṣāṁ dāḍhyamāvahan||24||
भवति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत तदनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक्पश्चाज्ज्ञानपुर्वं समाचरेत्| निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिरल्पेनायाति हेतुना| देहे मार्गीकृते दोषैः शेषः सूक्ष्म इवानलः| तस्मात्तमनुबध्नीयात् प्रयोगेणानपायिना| सिद्धानामपि योगानां पूर्वेषां दाढ्यमावहन्||२४||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātra ślōka iti sāmānyōpakramēṇaikavacanam| adhyāyārthamupasaṁharati| nidānādibhiḥ pañcabhirupāyaiḥ prathamaṁ rōgaṁ parīkṣēta| tadanantaramanantarōktēna prakārēṇa bhēṣajakalpōktēna ca yōgyāyōgyatayā bhēṣajaṁ parīkṣēta| tatō rōgasya bhēṣajasya ca svarūpēṇa jñātē jñānapūrvaṁ cikitsākhyaṁ karma samācarēt| jñānapūrvamiti suvicārayannityarthaḥ| tathāvidhēna karmaṇā nivr̥ttō'pi saśēṣaḥ san dēhē vātādibhirdōṣairmārgīkr̥tē labdhasaṁskārē sati svalpamēva kāraṇamāśritya punarāyāti| dr̥ṣṭāntō yathā-nirvāṇaśēṣassūkṣmō'pyanalaḥ svalpēnaiva hētunā punarvr̥ddhi yātīti| tasmāttaṁ punarāgataṁ rōgaṁ nirapāyēna prayōgēṇānubadhnīyāt| kiṅkurvannāha-pūrvēṣāṁ yōgānāṁ yairyōgaiḥ sa rōgaḥ pūrvaṁ śānta āsīt tēṣāṁ rasavīryānusārēṇa dārḍhyamāvahan saṁskāraṁ br̥ṁhayanniti yāvat|| 24||
Adhikarana dveShyatAM prAptasyauShadhasya priyatvApAdanakramaH (25) · Śloka 25
sātatyāt svādvabhāvādvā pathyaṁ dvēṣyatvamāgatam| kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṁ gamayētpunaḥ| manaḥpriyatvāpādanaphalam manasō'rthānukūlyēna tuṣṭirūrjā rucirbalam| sukhōpabhōgatā ca syādvyādhēścātaḥ parikṣayaḥ| laulyādijanyarucau bhēṣajayōgēnānnakalpanaṁ kāryam laulyād dōṣakṣayādvyādhivaiṣamyēṇa ca yā ruciḥ| tāsu pathyōpacārajñō yōgēnādyaṁ vikalpayēt||25||
सातत्यात् स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम्| कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत्पुनः| मनःप्रियत्वापादनफलम् मनसोऽर्थानुकूल्येन तुष्टिरूर्जा रुचिर्बलम्| सुख़ोपभोगता च स्याद्व्याधेश्चातः परिक्षयः| लौल्यादिजन्यरुचौ भेषजयोगेनान्नकल्पनं कार्यम् लौल्याद् दोषक्षयाद्व्याधिवैषम्येण च या रुचिः| तासु पथ्योपचारज्ञो योगेनाद्यं विकल्पयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
prasaṅgēnēdamucyatē| satatasēvayā aniṣṭatvēna hētunā ca yat pathyaṁ sat dvēṣyatvaṁ prāptaṁ tat taistairnānāvidhaiḥ pūrvōktaiḥ saṁyōga saṁskārādibhiḥ kalpanāvidhibhiḥ punaḥ priyatvaṁ gamayēt| yatō manasō'rthānukūlyēna priyatvēna ca tuṣṭyādayō jāyantē| ataḥ tuṣṭyādibhirvyādhēḥ parikṣayō bhavati| tasmāt priyatvaṁ gamayēditi| sukhōpabhōgyatā pathyasyānāyāsēnōpayōgaḥ| tathā laulyādibhiryā rucayō bhavanti tāsu ruciṣu pathyāpathyōpacārajñō vaidyō yōgēna tatkālōcitēna dhātusātmyāpādanēna prayōgēṇa sahā''dyamadānīyamannamapathyamapi kalpayēt| vyādhērvaiṣamyamasthirarūpatvam| athavā ayōgēna svalpēna svalpaṁ adyaṁ vikalpayēditi|| 25||
Adhikarana svarasthasya doShasaMshodhanakAlaH , Aturasya shodhanam (26) · Śloka 26
śītōṣṇavarṣānicitaṁ caitraśrāvaṇakārtikē| kramātsādhāraṇē ślēṣmavātapittaṁ harēd drutam| prāvr̥ṭśaradvasantānāṁ māsēṣvētēṣu vā harēt| sādhāraṇēṣu vidhinā trimāsāntaritān malān| kr̥tvā śītōṣṇavr̥ṣṭīnāṁ pratīkāraṁ yathāyatham| prayōjayēt kriyāṁ prāptāṁ kriyākālaṁ na hāpayēt||26||
शीतोष्णवर्षानिचितं चैत्रश्रावणकार्तिके| क्रमात्साधारणे श्लेष्मवातपित्तं हरेद् द्रुतम्| प्रावृट्शरद्वसन्तानां मासेष्वेतेषु वा हरेत्| साधारणेषु विधिना त्रिमासान्तरितान् मलान्| कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
yathāsaṅkhyēna śītādikālatrayasañcitaṁ ślēṣmādikaṁ karmaṇaiva caitrādiṣu māsēṣu nirharēt| śītasañcitaṁ ślēṣmāṇaṁ caitrē, uṣṇasañcitaṁ vātaṁ śrāvaṇē| varṣāsañcitaṁ pittaṁ kārtika ityarthaḥ| ayaṁ niyamaḥ svasthavr̥ttē| āturavr̥ttē tvaniyamapradarśanārthamucyatē| kr̥tvētvādi| akālē'pi rōgāpēkṣayā prāptāṁ kriyāṁ yōjayēt| na tu kriyākālaṁ hāpayēt| kathaṁ yōjayēdityāha-yathāyathaṁ yathākālaṁ śītādīnāṁ kr̥trimairguṇaiḥ pratīkāraṁ kr̥tvā|| 26||
Adhikarana guNAlABe anyA kriyA prayojyA svalpaguNalABe~api saivAnuvartanIyA (27) · Śloka 27
saptāhēna guṇālābhē kriyāmanyāṁ prayōjayēt| pūrvasyāṁ śāntavēgāyāṁ na kriyāsaṅkarō hitaḥ| guṇē'lpē'pi tu tāmēva viśēṣōtkarṣalabdhayē||27||
सप्ताहेन गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत्| पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः| गुणेऽल्पेऽपि तु तामेव विशेषोत्कर्षलब्धये||२७||
🔊 Audio coming soon
rōgāpaśamāya kriyāyāṁ prayujyamānāyāṁ satyāṁ kriyāṁ yōgyāṁ prayōjayēnna tvarayā| apitu prathamāYāṁ śāntavēgāyām anyathā kriyāsaṅkarō bhavati| sa ca na hitaḥ| yadā tu prathamayaiva kriyayā svalpō guṇō dr̥śyatē tadā tāmēva prayōjayēdviśēṣōtkarṣalābhāyēti|| 27||
Adhikarana nRupatiBeShajam (28) · Śloka 28
bhēṣajaṁ nr̥patērhr̥dyamalpamalpātyayaṁ śuciḥ| śuddhāgamaṁ bahuguṇaṁ bahukr̥tvaḥ prayōjitam| ananyakāryō'vahitaḥ tathā tanmantrisammataḥ| āsvāditaṁ paricaraiḥ svayañcānu prayōjayēt||28||
भेषजं नृपतेर्हृद्यमल्पमल्पात्ययं शुचिः| शुद्धागमं बहुगुणं बहुकृत्वः प्रयोजितम्| अनन्यकार्योऽवहितः तथा तन्मन्त्रिसम्मतः| आस्वादितं परिचरैः स्वयञ्चानु प्रयोजयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
rājñāṁ nānāvidhōpakaraṇasambhavātsukumāratvāt prādhānyāccēdamucyatē| nr̥patērhr̥dyatvādiguṇayuktaṁ bhēṣajaṁ pathyam| alpamabahumātram| alpātyayaṁ dēśakālādyapāyē'pi nirapāyam| śuddhaḥ pariśuddha āgamō vaṇigādibhirahiṁstrairyasya tattathōktam| tathā rājaparicarairāsvāditam| bhiṣajā vā svayamāsvāditam| kimbhūtō vaidyastathāvidhaṁ nr̥patērbhēṣajaṁ prayōjayēdityāha| śucirananyakāryaḥ avahitaśca| tathā tasya rājñō mantriṇāṁ sammataḥ pūjitaḥ|| 28||
Adhikarana abhyastadeshajameva hitamauShadham, tacca amRutabheShajam (29-30) · Śloka 30
ucitō yasya yō dēśastajjaṁ tasyauṣadhaṁ hitam| dēśē'nyatrāpi vasatastattulyaguṇajanma ca| vīryavadbhāvitaṁ samyak svarasairasakr̥llaghu| rasagandhādisampannaṁ kālē jīrṇē ca mātrayā| ēkāgramanasā yuktaṁ bhaiṣajyamamr̥tāyatē||29|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasṁhitāyāṁ sūtrasthānē bhēṣajā- vacāraṇīyō nāma trayōviṁśō'dhyāyaḥ||30||
उचितो यस्य यो देशस्तज्जं तस्यौषधं हितम्| देशेऽन्यत्रापि वसतस्तत्तुल्यगुणजन्म च| वीर्यवद्भावितं सम्यक् स्वरसैरसकृल्लग़ु| रसगन्धादिसम्पन्नं काले जीर्णे च मात्रया| एकाग्रमनसा युक्तं भैषज्यममृतायते||२९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने भेषजा- वचारणीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ sāmānyēnōcyatē| yasyāturasya ya ēvōcitadēśa abhyastadēśaḥ tajjamēvauṣadhamanyatrāpi vasatō hitam| yadi vā tajjamauṣadhaṁ na sambhavati tadā tēnōcitēna taddēśēna yat samānaguṇaṁ dēśāntaraṁ tajjamauṣadhaṁ hitamiti| tathā ēvaṁ vidhaṁ sat bhēṣajaṁ sarvasyōpayōkturamr̥tāyatē| kīdr̥śamauṣadhamityāha-vīryavadityādi| vīryavadutkr̥ṣṭaśaktiḥ| svarasaiḥ svajātibhirvijātibhiśca asakr̥danēkavāraṁ bhāvitam| tathā laghuḥ| rasādisampannañca| ādigrahaṇēna varṇasparśapākādīnāṁ parigrahaḥ| tathā ēkāgramanasā avahitamānasēna bhiṣajā ucitē kālē jīrṇē mātrayā ca prayuktamiti|| 29|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē trayōviṁśō'dhyāyaḥ