3. dinacaryā

Adhikarana atha dinacaryAnAma tRutIyo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દિનચર્યાનામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અસ્મિંન્ત્રે આયુષઃ પાલનં પ્રકૃતં તચ્ચ દ્વિવિધં સ્વસ્થવૃત્તમાતુરવૃત્તઞ્ચ| મઙ્ગલ્યત્વાત્ સ્વલ્પવક્તવ્યત્વાત્ આતુરોપયોગિત્વાચ્ચ સ્વસ્થવૃત્તમેવાદાવુચ્યતે- અથાતો દિનચર્યામિત્યાદિ| પ્રતિદિનં કર્ત્તવ્યા ચર્યા દિનચર્યા|| ૧||

Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (2) · Śloka 2

બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેજ્જીર્ણાજીર્ણં નિરૂપયન્| રક્ષાર્થમાયુષઃ સ્વસ્થઃ....................||૨||

કિં તદિત્યાહ- બ્રાહ્મ ઇતિ| સ્વસ્થો નીરોગઃ| આયુષો યથોપચિતસ્ય રક્ષાર્થમ્| બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ઉત્તિષ્ઠેત્| મુહૂર્તો નાડિકાદ્વયમ્| બ્રહ્મણોઽયં બ્રાહ્મઃ| બ્રહ્મ જ્ઞાનન્તદર્થમધ્યયનાદ્યપિ બ્રહ્મ તસ્ય યોગ્યો મુહૂર્તો બ્રાહ્મઃ બ્રહ્મયોગ્યશ્ચ કાલો યોગશાસ્ત્રેષુ નિશાયાઃ પશ્ચિમો યામો નિશ્ચિતઃ| તેન નિશાક્ષયે નિદ્રાનાશપ્રયુક્તત્વાદુત્થાનસ્યાપ્રાપ્તસન્ધ્યાસંસર્ગો મુહૂર્તોઽભિપ્રેતઃ| સન્ધ્યાયાં સ્વપ્નપ્રતિષેધાત્| યદ્યપિ ચ જ્યોતિશ્શાસ્ત્રેષુ સૂર્યોદયાત્પ્રભૃતિ ષડ્વિંશો મુહૂર્ત્તો નાડિકાષ્ટકવ્યવહિતદ્વિતીયસૂર્યોદયો બ્રાહ્મ ઇત્યુચ્યતે તથાપિ નાસાવિહાભિપ્રેતઃ| અન્નસ્ય જરણકાલે જાગરણપ્રસઙ્ગાત્| તસ્માત્ સન્ધ્યાયાઃ પૂર્વો મુહૂર્ત્તો બ્રહ્મોપાસનયોગ્યત્વાત્ બ્રાહ્મઃ| અભ્યાસાદ્યપેક્ષં તત્પૂર્વોઽપિ વા| તસ્મિન્ શય્યાત ઉત્તિષ્ઠેત્| કેચિત્તુ જ્યોતિઃ શાસ્ત્રવિદઃ વિરિઞ્ચપ્રભવં મુહૂર્ત્તં નિશાન્તભવમાહુઃ| કિં કુર્વન્નુત્તિષ્ઠેત્ જીર્ણાજીર્ણં નિરૂપયન્ હ્યસ્તનમાહારં મયા ભુક્તં જીર્ણં ન વેતિ વિકલ્પયન્| એતાવતા હિ કદાચિત્ સ્વપ્યાદજીર્ણીતિ નોત્તિષ્ઠેત્| અથવા ષડ્વિંશ એવ બ્રાહ્મો મુહૂર્ત્તઃ અત્ર ગૃહ્યતે| જીર્ણાજીર્ણં નિરૂપયન્નિત્યેતચ્ચ દોષપરિહારાય ભવિષ્યતિ|| ૨||

Adhikarana shaucavidhiH (3) · Śloka 3

...................જાતવેગઃ સમુત્સૃજેત્| ઉદઙ્મુખો મૂત્રશકૃદ્દક્ષિણાભિમુખો નિશિ| વાચં નિયમ્ય પ્રયતઃ સંવીતાઙ્ગોઽવગુણ્ઠિતઃ| પ્રવર્તયેત્પ્રચલિતં ન તુ યત્નાદુદીરયેત્| નામેધ્યમાર્ગમૃદ્ભસ્મગોસ્થાનાકીર્ણગોમયે| પુરાન્તિકાગ્નિવલ્મીકરમ્યોત્કૃષ્ટચિતિદ્રુમે| ન નારીપૂજ્યગોઽર્કેન્દુવાય્વન્નાગ્નિજલં પ્રતિ| ન ચાતિરસ્કૃત્ય મહીં ભયાશક્ત્યોસ્તુ કામતઃ| ન વેગિતોઽન્યકાર્યઃ સ્યાન્નાજિત્વા સાધ્યમામયમ્| નિઃશલ્યાદુષ્ટમૃત્પિણ્ડીપરિમૃષ્ટમલાયનઃ| અભ્યુદ્ધૃતાભિઃ શુચિભિરદ્ભિર્મૃદ્ભિશ્ચ યોજયેત્| લેપગન્ધાપહં શૌચમનુત્પતિતબિન્દુભિઃ||૩||

ઉત્થિતશ્ચ કિં કુર્યાદિત્યાહ- જાતવેગ ઇત્યાદિ| મૂત્રપુરીષમુદઙમુખ ઉત્તરાં દિશં પ્રેક્ષમાણ ઉત્સૃજેત્ત્યજેત્| કિમ્ભૂતઃ? પ્રાપ્તવેગઃ નોદીરિતવેગ ઇતિ| એતાવતા હિ વાતાદિનાં કોપો ભવતિ| નિશિ રાત્રૌ દક્ષણદિગભિમુખઃ મૂત્રશકૃદુત્સૃજેત્| કિં કૃત્વા મૂત્રપુરીષમુત્સૃજેત્? વાચં નિયમ્ય કૃતમૌનઃ| પ્રયતઃ અનન્યકાર્યઃ| સંવીતાઙ્ગઃ ગૃહીતપરિધાનઃ| અવગુણ્ઠિતઃ અનગ્નશિરાઃ| સ્થાનાત્ પ્રચલિતં મૂત્રશકૃત્સ્તોકં સ્તોકં પ્રવર્તયેત્ પ્રેરયેત્| ન ત્વતિયત્નેનાચલિતમેવોદીરયેત્| નામેધ્યે અત્યન્તાશુચૌ સ્થાને| માર્ગઃ રથ્યા| તત્રાપિ નોત્સૃજેત્| ન મૃદિ રાશીભૂતાયામપિ| ન ભસ્મનિ| ન ગોસ્થાને, ન આકીર્ણે જનસંસદિ, ન ગોમયસ્યોપરિ, ન પુરનિકટે, નાગ્નિનિકટે, ન વલ્મીકોપરિ| મૃદા પિપીલિકાદિકૃતં સ્થાણ્વાકારં વલ્મીકશબ્દેનોચ્યતે| નાતિરમણીયે ભૂમિભાગે, ન હલલિખિતે, ન કૃતાધ્વરાગ્નિચયે, ન વૃક્ષસ્યાધ ઉપરિ વા| ન ચ નાર્યાભિમુખં, પૂજ્યો ગુર્વાદિઃ| ગવાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ| ન ચ મહીં ભૂમિમતિરસ્કૃત્ય તૃણાદિભિરનવચ્છાદ્ય| ઉત્સૃજેદિતિ સર્વત્રાનુવર્તતે| યદા તુ સ્વામિચોરાદિભયં, યદા વા શરીરાશક્તતા તદા કામતો યથેચ્છમ્| તથા વેગિતઃ પ્રાપ્તમૂત્રાદિવેગો નાન્યકાર્યો ભવેત્| અન્યકાર્યપ્રતિષેધપ્રસઙ્ગેન આહ- સાધ્યમપિ રોગમજિત્વા નાન્યકાર્યો ભવેદિતિ| ઉત્સૃષ્ટવેગશ્ચ શૌચં યોજયેત્કુર્યાત્| કિમ્ભૂતઃ કુર્યાદત આહ- નિઃશલ્યયા કાષ્ઠાદિશલ્યરહિતયા| અદુષ્ટયા યોગ્યયા મૃત્પિણ્ડયા પરિમૃષ્ટમલાયનઃ સમ્માર્જિતગુદઃ| કેન શૌચં યોજયેદત આહ- અભ્યુદ્ધૃતાભિરદ્ભિઃ નદીતટાકાદિતઃ કલશપાણ્યાદિના ઉદ્ધૃતાભિઃ| ન તુ કટીમેવ નદ્યામવગાહ્ય શૌચયેત્| નાશુચિના કરેણ મૃત્સહિતાભિરદ્ભિઃ| કિમ્ભૂતં શૌચમિત્યાહ-લેપગન્ધાપહમિતિ| લેપગન્ધાપહં મલાયને લેપગન્ધૌ, લેપશ્ચ ગન્ધશ્ચ યેન નશ્યતિ| એતેન મૃદઃ અપાં શૌચસ્ય ચ માનમુક્તં ભવતિ| અનુત્પતિતબિન્દુભિરદ્ભિઃ યત ઉત્પતિતા બિન્દવોઽસ્પૃશ્યાઃ|| ૩||

Adhikarana AcamanakAlAstadvidhiSca (4) · Śloka 4

સ્પૃષ્ટ્વા ધાતૂન્ મલાનશ્રુવસાકેશનખાંશ્ચ્યુતાન્| સ્નાત્વા ભોક્તુમના ભુક્ત્વા સુપ્ત્વા ક્ષુત્વા સુરાર્ચ્ચને| રથ્યામાક્રમ્ય ચાઽચામેદુપવિષ્ટ ઉદઙ્મુખઃ| પ્રાઙ્મુખો વા વિવિક્તસ્થો ન બહિર્જાનુ નાન્યદૃક્| અજલ્પન્નુત્તરાસઙ્ગી સ્વચ્છૈરઙ્ગુષ્ઠમૂલગૈઃ| નોદ્ધૃતૈર્નાનતો નોર્ધ્વં નાગ્નિપક્વૈર્ન પૂતિભિઃ| ન ફેનબુદ્બુદક્ષારૈર્નૈકહસ્તાર્પિતૈર્જલૈઃ| નાર્દ્રૈકપાણિર્ન્નામેધ્યહસ્તપાદો ન શ્બ્દવત્||૪||

અન્યચ્ચેદં કુર્યાત્, આચામેત્ જલેનોપસ્પૃશેત્| કિં કૃત્વાઽઽહ- ધાત્વાદિકાન્ સ્પૃષ્ટ્વા| કિમ્ભૂતાન્ શરીરાચ્ચલિતાન્| ધાતવઃ રક્તાદયઃ| મલાઃ મૂત્રશકૃત્કર્ણમલાદયઃ| અશ્રુ દૃશોર્જલમ્| અપ્સદૃશો મેદસો ભાગો વસા| તથા ચ `શુદ્ધમાંસસ્ય યઃ સ્નેહઃ સા વસા પરિકીર્તિતા' ઇતિ ચરકઃ| સ્નાત્વા ચ આચામેત્| ભોક્તુમનાઃ બુભુક્ષુઃ| ભુક્ત્વા ચ, સુપ્ત્વા ચ, ક્ષુત્ત્વા ચ ક્ષવથું કૃત્વા, સુરાર્ચને દેવાર્ચનારમ્ભે, રથ્યામાક્રમ્ય માર્ગં પરિભ્રમ્ય, ચકારાત્પ્રકૃતં શૌચં કૃત્વા| કિમ્ભૂતઃ? પૂર્વામુત્તરાં વા દિશમીક્ષમાણઃ ઉપવિષ્ટઃ| ન બહિર્જાનુ જાનુભ્યાં બહિઃ પાણી અકૃત્વા| નાન્યદૃક્ આચમનજલાદન્યત્ર ન દૃષ્ટિં કુર્વન્| અજલ્પન્ કૃતમૌનઃ| ઉત્તરાસઙ્ગી ગૃહીતોપરિવસનઃ| કૈરાચમેત્? જલૈઃ| કિમ્ભૂતૈઃ? સ્વચ્છૈઃ નિર્મલૈઃ, અઙ્ગુષ્ઠમૂલગૈઃ બ્રાહ્મતીર્થોપવેશિભિઃ| નોદ્ધૃતૈરાચામેત્| કિં તર્હિ? અવિચ્છિન્નધારયા દત્તૈઃ| નાનતઃ ન નમિતાઙ્ગઃ, નોર્ધ્વં ઉત્થિતો ન| નાગ્નિપક્વૈઃ, ન દુર્ગન્ધિભિઃ, ન ફેનિલૈઃ, નબુદ્બુદ્ભિઃ, ન ક્ષારૈઃ વિરસૈઃ, નાપ્યેકહસ્તદત્તૈઃ| આર્દ્રૈકપાણિર્નાચામેત્| યાવદ્ દ્વાવપિ પાણી ન પ્રક્ષાલિતૌ| નાશુચિહસ્તપાદઃ| જલપાને શબ્દં ન કુર્વન્|| ૪|

Adhikarana dantakAShThAni dantadhAvanavidhiSca (5) · Śloka 5

વટાસનાર્કખદિરકરઞ્જકરવીરજમ્| સર્જારિમેદાપામાર્ગમાલતીકકુભોદ્ભવમ્| કષાયતિક્તકતુકં મૂલમન્યદપીદૃશમ્| વિજ્ઞાતવૄક્ષં ક્ષુણ્ણાગ્રમૃજ્વગ્રન્થિ સુભૂમિજમ્| કનીન્યગ્રસમસ્થૌલ્યંં સુકૂર્ચ્ચં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| પ્રાતર્ભુક્ત્વા ચ યતવાગ્ભક્ષયેદ્દન્તધાવનમ્| વ્યાપ્ય ત્રિવર્ગત્રિતયક્ષૌદ્રાક્તેન ચ ઘર્ષયેત્| શનૈસ્તેન તતો દન્તાન્ દન્તમાંસાન્યબાધયન્||૫||

અન્યચ્ચ કિં કુર્યાત્? કૃતશૌચો દન્તધાવનકાષ્ઠં ભક્ષયેત્| કિં તત્? વટાદિવૃક્ષાણામન્યતમસ્ય મૂલં યત્ કષાયાદિરસસંયુક્તં ન ત્વન્યરસં વટાદિજં મૂલં વટાદિમૂલાદન્યદપીદૃશં કષાયાદિરસસંયુક્તં મૂલં વા કાષ્ઠં વા સર્વં ભક્ષયેત્| વિજ્ઞાતવૃક્ષં વૃક્ષા હિ મોહનાદિનાનાશક્તયો દૃશ્યન્તે| ક્ષુણ્ણાગ્રમાપોથિતાગ્રમ્, ઋજુસ્પષ્ટમ્,તથા ગ્રન્થિરહિતમ્, સુભૂમિજં શ્મશાનાદ્યજાતમ્, સ્થૂલતયા ચ કનીનિકાપ્રાન્તસમમ્, કનીનિકા કનિષ્ઠાઙ્ગુલિઃ, સુકૂર્ચ્ચં અપરુષકૂર્ચ્ચમ્, પરિમાણેન દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| દ્વૌ કાલૌ દન્તમાંસં રક્ષન્ દન્તપવનં ભક્ષયેત્| દિનારમ્ભે ભોજનાન્તે ચ| યતવાઙ્મૌની| તતો દન્તપવનં મલાપનુત્યર્થં ભક્ષયિત્વા અનન્તરં શનૈઃ વ્યાપ્યાદિક્ષૌદ્રાન્વિતપ્રાન્તેન દન્તકાષ્ઠેન દન્તાન્ ઘર્ષયેત્| વ્યાપ્યં કુષ્ઠમ્| ત્રિવર્ગત્રિતયં ત્રિકટુ ત્રિફલા ત્રિજાતકં ચ|| ૫||

Adhikarana jihvAnirleKanavidhistadguNAshca (6) · Śloka 6

લિખેદનુસુખં જિહ્વાં જિહ્વાનિર્લેખનેન ચ| તથાસ્યમલવૈરસ્યગન્ધા જિહ્વાસ્યદન્તજાઃ| રુચિવૈશદ્યલઘુતા ન ભવન્તિ ભવન્તિ ચ||૬||

અનુ પશ્ચાત્ તેનૈવ લેખનયોગ્યકૃતેન દન્તપવનેન જિહ્વાં સુખં લિખેત્, જિહ્વાનિર્લેખનેન લોહાદિકૃતેન વા જિહ્વાં સુખં લિખેત્| સ્વલ્પમપિ માંસમબાધમાનસ્તાં લિખેત્| એવં હિ દન્તપવનજિહ્વાનિર્લેખનાભ્યામસ્ય પુંસો મલાદયો જિહ્વાદિજા ન ભવન્તિ| યથાસઙ્ખ્યં વિવિક્ષિતા રુચ્યાદયો લઘુતાન્તાશ્ચ ભવન્તિ|| ૬||

Adhikarana dantakAShThavarjyAH (7) · Śloka 7

નાદ્યાદજીર્ણવમથુશ્વાસકાસજ્વરાર્દિતી| તૃષ્ણાસ્યપાકહૃન્નેત્રશિરઃકર્ણામયી ચ તત્||૭||

તચ્ચ દન્તપવનમજીર્ણાદિયુતઃ પુરુષો નાદ્યાત્| વમથુઃ છર્દિઃ, શ્વાસાદયો વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ| આમયશબ્દેન રોગપર્યાયેણ હૃદાદીનાં સમ્બન્ધઃ|| ૭||

Adhikarana dantadhAvane niShiddhakAShThAni (8) · Śloka 8

નૈવ શ્લેષ્માતકારિષ્ટબિભીતધવધન્વજાન્| બિલ્વવઞ્જુલનિર્ગુણ્ડીશિગ્રુતિલ્વકતિન્દુકાન્| કોવિદારશમીપીલુપિપ્પલેઙ્ગુદગુલ્ગુલૂન્| પારિભદ્રકમમ્લીકામોચક્યૌ શાલ્મલીં શણમ્| સ્વાદ્વમ્લલવણં શુષ્કં સુષિરં પૂતિ પિચ્છિલમ્||૮||

શ્લેષ્માતકાદિકં દન્તપવનમવશ્યમેવ નાદ્યાત્| તથા પ્રથમરસત્રયયુક્તં, દુર્ગન્ધિપિચ્છિલઞ્ચ, શુષ્કં નીરસં, સુષિરમન્તઃ શૂન્યમ્| શ્લેષ્માતકાદીનાં શણાન્તાનાં પર્યાયાણિ નોચ્યન્તે, વિશિષ્ટદેશપ્રસિદ્ધત્વાત્| યા ચાત્રાકાઙ્ક્ષા સા નિઘણ્ટુજ્ઞાનાદેવ નશ્યતિ|| ૮||

Adhikarana palAshAsanAdiShu niShedhaH (9) · Śloka 9

પાલાશમાસનં દન્તધાવનં પાદુકે ત્યજેત્||૯||

દન્તધાવનપ્રસઙ્ગેનાહ- પાલાશવૃક્ષજાતમ્ આસનં, દન્તધાવનં, પાદુકે ચ ત્યજેત્|| ૯||

Adhikarana dantadhAvanakramaH (10) · Śloka 10

દન્તાન્ પૂર્વમધો ઘર્ષેત્...................||૧૦||

દન્તપવને ચાધો દન્તાન્ પૂર્વં ઘર્ષેત્|| ૧૦||

Adhikarana akShisi~jcanam (11) · Śloka 11

......................પ્રાતઃ સિઞ્ચેચ્ચ લોચને| તોયપૂર્ણમુખો ગ્રીષ્મશરદોઃ શીતવારિણા||૧૧||

પ્રતિદિનં પ્રાતર્દિનારમ્ભે અક્ષિણી સિઞ્ચેત્તોયપૂર્ણમુખઃ સન્| કેન સિઞ્ચેત્? શીતવારિણા| કિં નિત્યમેવ શીતવારિણા? ગ્રીષ્મશરદોરેવ| અન્યસ્મિન્ ઋતૌ કોષ્ણવારિણા ઇત્યર્થાલ્લભ્યતે|

Adhikarana ma~ggalakRutyam (12) · Śloka 12

પ્રણમ્ય દેવાન્ વૃદ્ધાંશ્ચ મઙ્ગલાષ્ટશતં શુભમ્| શ્રૃણ્વન્ કાઞ્ચનવિન્યસ્તં સર્પિઃ પશ્યેદનન્તરમ્||૧૨||

ઇદઞ્ચાનન્તરં કુર્યાત્ દેવાન્ વૃદ્ધાંશ્ચ પ્રણમ્ય મઙ્ગલાષ્ટશતં શુભં શ્રૃણ્વન્ સૌવર્ણભાણ્ડસ્થં ઘૃતમવાઙ્મુખઃ પશ્યેત્, મઙ્ગલાષ્ટશતં દૂતાદિવિજ્ઞાનીયે (શા૦અ૦-૧૨) વક્ષ્યતે|| ૧૨||

Adhikarana sauvIrA~jjanavidhistadguNAshca (13) · Śloka 13

સૌવીરમઞ્જનં નિત્યં હિતમક્ષ્ણોસ્તતો ભજેત્| લોચને તેન ભવતો મનોજ્ઞે સૂક્ષ્મદર્શને| વ્યક્તત્રિવર્ણે વિમલે સુસ્નિગ્ધઘનપક્ષ્મણી||૧૩||

તતઃ સૌવીરમઞ્જનમક્ષિભ્યાં હિતં નિત્યં ભજેત્| તેન ચાઞ્જનેન લોચને નેત્રે, મનોજ્ઞે દર્શનીયે ભવતઃ| સૂક્ષ્મઞ્ચ રૂપં પશ્યતઃ| વ્યક્તત્રિવર્ણત્વાચ્ચ નિર્મલે, રક્તશુક્લકૃષ્ણં વર્ણત્રયમ્| સુસ્નિગ્ધાનિ સુઘનાનિ ચ પક્ષ્માણિ યયોસ્તે તથાવિધે|| ૧૩||

Adhikarana rasA~jjanavidhiH (14) · Śloka 14

ચક્ષુસ્તેજોમયં તસ્ય વિશેષાચ્છ્લેષ્મતો ભયમ્| યોજયેત્સપ્તરાત્રેઽસ્માત્ સ્રાવણાર્થં રસાઞ્જનમ્||૧૪||

તથા સપ્તરાત્રાન્તરેણ ચક્ષુષઃ શ્લેષ્મસ્રાવણાર્થં રસાઞ્જનં યોજયેત્| કુતઃ? યતશ્ચક્ષુસ્તેજોમયં, ચક્ષુષસ્તેજોમયવ્યપદેશો ભૂયસા| યતઃ પઞ્ચભૂતાત્મકમિન્દ્રિયં તસ્ય ચ વાતાદિતો વિશેષાચ્છ્લેષ્મણો વિપરીતત્વાદ્ભયમિતિ|| ૧૪||

Adhikarana nasyagaNDUShadhAraNAdiguNAH (15) · Śloka 15

અણુતૈલં તતો નસ્યન્તતો ગણ્ડૂષધારણમ્| ઘનોન્નતપ્રસન્નત્વક્ સ્કન્ધગ્રીવાસ્યવક્ષસઃ| સુસ્નિગ્ધવદનાઃ સ્નિગ્ધનિઃસ્વના વિમલેન્દ્રિયાઃ| નિર્વલીપલિતવ્યઙ્ગા ભવેયુર્નસ્યશીલિનઃ| ઓષ્ઠસ્ફુટનપારુષ્યમુખશોષદ્વિજામયાઃ| ન સ્યુઃ સ્વરોપઘાતાશ્ચ સ્નેહગણ્ડૂષધારણાત્| ખદિરક્ષીરિવૃક્ષારિમેદામ્બુકવલગ્રહઃ| અરોચકાસ્યવૈરસ્યમલપૂતિપ્રસેકજિત્| સુખોષ્ણોદકગણ્ડૂષૈર્જાયતે વક્ત્રલાઘવમ્||૧૫||

અનન્તરં વક્ષ્યમાણમણુતૈલં નસ્યં યોજ્યમ્| અનન્તરં ગણ્ડૂષધારણમ્| નસ્યશીલિન એવ ભવન્તિ ઘનોન્નતપ્રસન્નાઃ ત્વગાદયઃ યેષાં તે તથાવિધાઃ| ઘનત્વાદિભિસ્ત્વગાદીનાં યથાસમ્ભવં સમ્બન્ધઃ| પ્રસન્નત્વચઃ ઉન્નતસ્કન્ધાઃ, ઘનગ્રીવાઃ, પ્રસન્નમુખાઃ, ઘનવક્ષસઃ, સુગન્ધાસ્યાઃ, મધુરસ્વરાઃ, વલીપલિતવ્યઙ્ગરહિતાશ્ચ| વલ્યસ્ત્વક્સઙ્કોચઃ, વ્યઙ્ગાનિ મુખે શ્યાવાનિ મણ્ડલાનિ| સ્નેહગણ્ડૂષધારણાદોષ્ઠફુટનાદયો ન ભવન્તિ| પારુષ્યમોષ્ઠયોરેવ, તથા આસ્યશોષઃ, દન્તરોગઃ, સ્વરહાનિશ્ચ| તથા અરોચકાદિનાશકામેન ખદિરાદ્યમ્બુકવલગ્રહઃ કાર્યઃ| તથા વક્ત્રલાઘવકામેન ઉષ્ણોદકગણ્ડૂષઃ| કવલગણ્ડૂષયોર્ભેદો ગણ્ડૂષાદિવિધૌ વક્ષ્યતે| પ્રસેકઃ આસ્યસ્રાવઃ|| ૧૫||

Adhikarana prAyogikadhUmapAnAdi (16) · Śloka 16

પ્રાયોગિકં તતો ધૂમં ગન્ધમાલ્યાદિ ચાચરેત્| ધૂમાદસ્યોર્ધ્વજત્રૂત્થા ન સ્યુર્વાતકફામયાઃ||૧૬||

અનન્તરં વક્ષ્યમાણલક્ષણં પ્રાયોગિકં ધૂમં ગન્ધમાલ્યાદિ ચાઽઽચરેત્| આદિશબ્દેન વાસઃ પ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્| ધૂમપસ્ય કિં ભવતિ? જત્રારક્ષકસન્ધ્યભિધાનસ્ય, ઊર્ધ્વમુપરિ શિરસિ વાતકફજા રોગા ન ભવન્તિ|| ૧૬||

Adhikarana a~jjanAdikrame yuktiH (17) · Śloka 17

અઞ્જનોત્ક્લેશિતં નસ્યૈઃ કવલૈર્નાવનેરિતમ્| ધૂમેન કવલોત્ક્લિષ્ટં ક્રમાદ્વાતકફં જયેત્||૧૭||

નન્વઞ્જનાદીનામેવમ્ભૂતઃ ક્રમઃ કિમર્થમાશ્રિત ઇત્યાહ- અઞ્જનો-ત્ક્લેશિતમિત્યાદિ|| ૧૭||

Adhikarana gandhamAlyAdidhAraNaguNAH (18) · Śloka 18

ગન્ધમાલ્યાદિકં વૃષ્યમલક્ષ્મીઘ્નં પ્રસાધનમ્||૧૮||

ગન્ધમાલ્યાદિકમુપયુજ્યમાનં વૃષ્યમલક્ષ્મીઘ્નં કાન્તિકરં ચ ભવતિ|| ૧૮||

Adhikarana jIrNavastradhAraNAdiniShedhaH (19) · Śloka 19

વાસો ન ધારયેજ્જીર્ણં મલિનં રક્તમુલ્બણમ્| માલ્યં ન લમ્બં ન બહિર્ન રક્તં જલજાદૃતે| નૈવ ચાન્યેન વિધૃતં વસ્ત્રં પુષ્પમુપાનહૌ||૧૯||

અન્યચ્ચેદમિદં કુર્યાત્| જીર્ણં જીર્ણપ્રાયં વાસઃ પરિધાનં ન ધારયેત્| મલિનં રક્તમુલ્બણઞ્ચ, ઉન્નદ્ધમ્ (ઉલ્બણમ્) ઉદ્ભટં માલ્યં પુષ્પં, લમ્બં સ્રગ્દામાદિ, ન ધારયેત્| ન બહિઃ રાજમાર્ગે દૃશ્યમાનં વા| જલજં વર્જયિત્વા રક્તમન્યન્માલ્યં ન ધારયેત્| પ્રસઙ્ગેનાહ- અન્યેન વિધૃતં વસ્ત્રં ન ધારયેત્ પુષ્પમુપાનહૌ ચર્મપાદુકે તથા|| ૧૯||

Adhikarana tAmbUlasevanataddhAraNaguNAH (20) · Śloka 20

રુચિવૈશદ્યસૌગન્ધ્યમિચ્છન્વક્ત્રેણ ધારયેત્| જાતીલવઙ્ગકર્પૂરકઙ્કોલકટુકૈઃ સહ| તામ્બૂલીનાં કિસલયં હૃદ્યં પૂગફલાન્વિતમ્| રક્તપિત્તક્ષતક્ષીણરૂક્ષોત્કુપિતચક્ષુષામ્| વિષમૂર્ચ્છામદાર્ત્તાનામપથ્યં શોષિણાં ચ તત્| પથ્યં સુપ્તોત્થિતે ભુક્તે સ્નાતે વાન્તે ચ માનવે| દ્વિપત્રમેકં પૂગં ચ સચૂર્ણખદિરં ચ તત્||૨૦||

રૂચ્યાદિકમિચ્છન્ વક્ત્રેણ જાત્યાદિભિઃ સહ પૂગફલાન્વિતં તામ્બૂલીનાં નાગલતાનાં કિસલયં પલ્લવં ધારયેત્| રક્તપિત્તાદ્યુપહતસ્ય શોષિણશ્ચ તત્સેવનમપથ્યમ્| રૂક્ષેણ હેતુનોત્કુપિતાનિ ચક્ષૂંષિ યેષાં તે રૂક્ષોત્કુપિતચક્ષુષઃ, તેષામથવા રૂક્ષાણામુત્કુપિતચક્ષુષાઞ્ચ સુબોધમ્|| ૨૦||

Adhikarana dhanopArjanam (21) · Śloka 21

ઉત્તિષ્ઠેત તતોઽત્યર્થમર્થેષ્વર્થાનુબન્ધિષુ| નિન્દિતં દીર્ઘમપ્યાયુરસન્નિહિતસાધનમ્| કૃષિં વણિજ્યાં ગોરક્ષામુપાયૈર્ગુણિનં નૃપમ્| લોકદ્વયાવિરુદ્ધાઞ્ચ ધનાર્થી સંશ્રયેત્ક્રિયામ્||૨૧||

તતોઽનન્તરમર્થાનુબન્ધિષુ ધનહેતુષુ કાર્યેષ્વત્યર્થમુત્તિષ્ઠેત યત્નાચ્ચેષ્ટેત| યસ્માદ્દીર્ઘમપ્યાયુરસન્નિહિતસાધનં દારિદ્ર્યયુક્તં નિન્દિતં ગર્હિતમ્| તથા ધનાર્થી કૃષ્યાદિકમારભેત| અન્યાઞ્ચ ક્રિયાં ધનલાભહેતુકીમુભયલોકાવિરુદ્ધાં સતીમાશ્રયેત્|| ૨૧||

Adhikarana niShkramaNavidhiH (22) · Śloka 22

મુક્તવેગશ્ચ ગમનસ્વપ્નાહારસભાસ્ત્રિયઃ| પાણિનાલભ્ય નિષ્ક્રામેદ્રત્નપૂજ્યાજ્યમઙ્ગલમ્| સાતપત્રપદત્રાણો વિચરેદ્યુગમાત્રદૃક્| નિશિ ચાત્યયિકે કાર્યે દણ્ડી મૌલી સહાયવાન્| પ્રાવૃત્ય પર્યટેદ્રાત્રૌ ન પ્રાવૃત્ય શિરોઽહનિ||૨૨||

તથા મુક્તવેગ ઉત્સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાદિવેગશ્ચ અધ્વગમનાદિકમ્| તથા રત્નાદિકમાલભ્ય સપૂજં સંસ્પૃશ્ય, કાર્યાર્થં નિષ્ક્રામેત્| નિર્ગતશ્ચ છત્રપાદત્રાણસંયુક્તો યુગમાત્રદૃગ્વિચરેત્| યુગો હસ્તદ્વયમ્, અન્યે હસ્તચતુષ્ટયં યુગમાહુઃ, તન્માત્રમગ્રતઃ પશ્યન્ કૃમિસ્થાણ્વાદિભયાત્| નિશિ રાત્રાવાત્યયિકે અતિપ્રયોજનવતિ કાર્યે, દણ્ડી મૌલી સહાયવાંશ્ચ વિચરેત્| અર્થબલાદુક્તમ્ અનાત્યયિકે કાર્યે નૈવ વિચરેન્નિશીતિ| મૌલી વેષ્ટિતશિરાઃ| તથા રાત્રૌ શિરઃ પિધાય પર્યટેત્ પરિભ્રમેદિતિ|| ૨૨||

Adhikarana caityAdisthAnAnatikramaH (23) · Śloka 23

ચૈત્યપૂજ્યધ્વજાશસ્તચ્છાયાભસ્મતુષાશુચીન્| નાક્રામેચ્છર્કરાલોષ્ઠબલિસ્નાનભુવો ન ચ||૨૩||

ચૈત્યાદીનાં છાયાં નાક્રામેત પાદાભ્યાં ન લ~ઘ્ઘયેત્| ચૈત્યઃ પ્રસિદ્ધઃ, પૂજ્યો ગુર્વાદિઃ, અશસ્તમમઙ્ગલ્યં વસ્તુ, તથા ભસ્માદિકમપિ| તથા શર્કરાદિકમપિ| શર્કરા શિલાચૂર્ણં બલિર્ભૂતોપહારઃ, સ્નાનભૂઃ યત્ર કશ્ચિત્ સ્નાતઃ|| ૨૩||

Adhikarana madhyAhnAdau catuShpathAdi sevananiShedhaH (24) · Śloka 24

મધ્યાહ્ને સન્ધ્યયો રાત્રાવર્ધરાત્રે ચતુષ્પથમ્| ન સેવેત ન શર્વર્યાં વૃક્ષચૈત્યં ન ચત્વરમ્| સૂનાટવીશૂન્યગૃહશ્મશાનાનિ દિવાઽપિ ન||૨૪||

તથા મધ્યાહ્નાદિષુ કાલેષુ ચતુષ્પથં ન સેવેત| તથા શર્વર્યાં સર્વસ્યામપિ રાત્રૌ, વૃક્ષાદિકં ન સેવેત| ચત્વરં ત્રિપથમાહુઃ, ગ્રામાદ્બહિરવતારાશ્રયમન્યે, ગ્રામીણસમાજસ્થાનમિત્યન્યે, યસ્તુ લોકે ચત્વર ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| સૂનાટવ્યાદિકં દિવાઽપિ ન સેવેત| સૂનાટવી વધારણ્યમ્|| ૨૪||

Adhikarana shavahu~gkArAdInAM pratiShedhAdi (25) · Śloka 25

ન હુઙ્કુર્યાચ્છવં પૂજ્યં પ્રશસ્તાન્મઙ્ગલાનિ ચ| નાપસવ્યં પરિક્રામેન્નેતરાણ્યનુદક્ષિણમ્| ચતુષ્પથં નમસ્કુર્યાત્પ્રજ્ઞાતાંશ્ચ વનસ્પતીન્| ન વ્યાલવ્યાધિતાશસ્તૈર્નાદાન્તક્ષુત્પિપાસિતૈઃ| ન ચ્છિન્નપુચ્છૈર્નૈકાક્ષૈર્ગોપૃષ્ઠેન ચ ન વ્રજેત્| નાતિપ્રગેઽતિસાયં વા ન નભોમધ્યગે રવૌ| નાસન્નિહિતપાનીયો નાતિતૂર્ણં ન સન્તતમ્| ન શત્રુણા નાવિદિતૈર્નૈકો નાધાર્મિકૈઃ સહ| દદ્યાદ્વર્ત્માર્તવૃદ્ધસ્ત્રીભારિચક્રદ્વિજન્મને| સ્નાનભોજનપાનાનિ વાહેભ્યો નાચરેત્પુરઃ| નદીં તરેન્ન બાહુભ્યાં નાગ્નિસ્કન્ધમભિવ્રજેત્| નારોહેદ્વિષમં શૈલં નાવં સંશયિતાં તરુમ્| નિપાતયેન્ન લોષ્ટેન ન ફલેન ફલં દ્રુમાત્| ન વાર્યમાણઃ પ્રવિશેન્નાદ્વારેણ ન ચાઽસને| સ્વયમ્ તિષ્ઠેત્પરગૃહે યુક્તનિદ્રં ન બોધયેત્| નાઽચરેત્પાણિવાક્પાદદૃઙ્મેઢ્રોદરચાપલમ્||૨૫||

શવં ન હુઙ્કુર્યાત્ મૃતશરીરં હુઙ્કારેણ ન તર્જયેત્| પૂજ્યાદીનિ ચાપસવ્યં વામં પરિત્યજ્ય ન ગચ્છેત્| ઇતરાણિ તદ્વિપરીતાનિ દક્ષિણં ત્યક્ત્વા ન ગચ્છેત્| ચતુષ્પથં પ્રજ્ઞાતાન્ પ્રસિદ્ધાંશ્ચ વનસ્પતીન્ વૃક્ષાન્ નમસ્કુર્યાત્| વ્યાલાદિભિશ્ચ વાહૈર્ન વ્રજેત્| વ્યાલઃ દુષ્ટઃ, ક્ષુદ્રઃ, અતિપૂર્વાહ્ણાદિકાલે ચ ન વ્રજેત્| અસન્નિહિતપાનીયઃ અગૃહીતપાનીયઃ, તૂર્ણં વેગેન, ન સંતતં બહુકાલમપિ તુ વિશ્રમ્યૈવ ગન્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ, શત્રુણા સહ ન વ્રજેત્, અવિદિતૈરવિજ્ઞાતસ્વરૂપૈઃ સહ ન વ્રજેત્, એકાકી ન વ્રજેત્, અધાર્મિકૈશ્ચ સહ| તથા આર્તાદિભ્યો વર્ત્મ દદ્યાત્ માર્ગં ત્યજેત્| ભારી ભારવાહકઃ, ચક્રી ગન્ત્ર્યાદિઃ| વાહેભ્યઃ પુરા સ્નાનાદિકં નાઽઽચરેત્| પૂર્વં સ્વવાહાનશ્વાદીન્ સ્નાપયેત્ ભોજયેત્ પાયયેચ્ચ પશ્ચાત્સ્વયમ્ સ્નાયાત્ ભુઞ્જીત ચેત્યર્થઃ| બાહુભ્યાં ચ નદીં ન તરેત્| અગ્નિસ્કન્ધાભિમુખો ન ગચ્છેત્| અગ્નિસ્કન્ધો મહાનગ્નિરાશિઃ| વિષમમતિનિમ્નોન્નતપ્રદેશં, શૈલં પર્વતં નાઽરોહેત્| સંશયિતામવિજ્ઞાતસ્વરૂપાં નાવં, વૃક્ષઞ્ચ સર્વં નાઽઽરોહેત્| દ્રુમાદ્વૃક્ષાત્, લોષ્ટેન, ફલેન વા ફલં ન પાતયેત્| પરગૃહે વાર્યમાણઃ પ્રતિષિધ્યમાનપ્રવેશો ન પ્રવિશેત્| અપ્રસિદ્ધેન માર્ગેણ ન પ્રવિશેત્| પ્રવિષ્ટશ્ચ અદત્તે આસને ન સ્વયં તિષ્ઠેત્ નોપવિશેત્| યુક્તા અવિરુદ્ધા નિદ્રા યસ્ય તં ન બોધયેત્| પાણ્યાદિચાપલં ચ નાઽઽચરેત્| હસ્તચાપલં વાદ્યાનુકરણાદિ, પાદચાપલમપ્યેવંપ્રકારમેવ, વાક્ચાપલં યત્કિઞ્ચનવાદિત્વં, દૃક્ચાપલં પરયુવત્યાદિદર્શનં, મેઢ્રચાપલમપ્રાસઙ્ગિકાનુચિતયોષિદ્ગમનાદિ, ઉદરચાપલં ભોજનગૃઘ્નુતા|| ૨૫||

Adhikarana keSAdivardhane niyamAH (26) · Śloka 26

ત્રિઃ પક્ષસ્ય કચશ્મશ્રુનખરોમાણિ વર્ધયેત્| ન સ્વહસ્તેન દન્તૈર્વા સ્નાનં ચાનુ સમાચરેત્||૨૬||

પક્ષસ્ય મધ્યે ત્રીન્ વારાન્ કેશાદીન્ કર્તયેત્, સ્વહસ્તેન દન્તૈર્વા ન કર્તયેત્| કર્તયિત્વા ચ સ્નાનમાચરેત્|| ૨૬||

Adhikarana abhya~ggavidhiH (27) · Śloka 27

અથ જાતાન્નપાનેચ્છો મારુતઘ્નૈઃ સુગન્ધિભિઃ| યથર્તુસંસ્પર્શસુખૈસ્તૈલૈરભ્યઙ્ગમાચરેત્||૨૭||

અથાનન્તરમનન્તરોક્તપ્રકારેણ કાલમતિવાહ્ય ઉત્પન્નાન્નપાનેચ્છોઽભ્યઙ્ગમાચરેત્| કેનેત્યાહ-તૈલૈઃ| કિમ્ભૂતૈઃ? વાતઘ્નૈઃ સુગન્ધિભિશ્ચ ઋત્વનતિક્રમેણ સંસ્પર્શસુખકરૈશ્ચ ઉષ્ણકાલે શીતૈઃ, શીતકાલે ચોષ્ણૈરિત્યર્થઃ|| ૨૭||

Adhikarana abhya~ggaguNAH (28) · Śloka 28

અભ્યઙ્ગો વાતહા પુષ્ટિસ્વપ્નદાર્ઢ્યબૃહત્વકૃત્| દગ્ધભગ્નક્ષતરુજા ક્લમશ્રમજરાપહઃ| રથાક્ષચર્મઘટદ્ભવત્યભ્યઙ્ગતો ગુણાઃ| સ્પર્શનેઽભ્યધિકો વાયુઃ સ્પર્શનં ચ ત્વગાશ્રયમ્| ત્વચ્યશ્ચ પરમભ્યઙ્ગો યસ્માત્તં શીલયેદતઃ| શિરઃ શ્રવણપાદેષુ તં વિશેષેણ શીલયેત્||૨૮||

અભ્યઙ્ગગુણાનાહ-અભ્યઙ્ગેતિ| દગ્ધાદિત્રયસ્ય ્રુજયા સમ્બન્ધઃ| ક્ષતઃ શસ્ત્રાદિના| તથા રથાક્ષાદિવદભ્યઙ્ગાદ્ગુણા ભવન્તિ, રથાક્ષં ચક્રનાભિઃ, તસ્ય ચર્મઘટયોશ્ચ યથાઽભ્યઙ્ગેન શ્લક્ષ્ણત્વં, યથા માર્દવં, યથા ચ દાર્ઢ્યં, તથા શરીરસ્યાપિ| યથા ચ રથાક્ષસ્ય સ્નેહસ્પર્શનમાત્રેણ, ચર્મનો મર્દનેન, ઘટસ્ય સ્નેહસંસ્કારેણેતિ| યતશ્ચ પરમત્યર્થં ત્વચ્યશ્ચાભ્યઙ્ગઃ, તસ્માદભ્યઙ્ગમાચરેત્| કથમિત્યાહ-સ્પર્શનમિતિ| સ્પર્શનં ત્વગાશ્રિતમ્| સ્પર્શને ચાવશ્યં વાયુના ભવિતવ્યમ્| અતો વાતાઽઽબાધભયાદિત્યર્થઃ| શિરઃ પ્રભ્રુતિષુ તમભ્યઙ્ગં વિશેષેણશીલયેત્|| ૨૮||

Adhikarana mUrdhni tailakAraNaguNAH (29) · Śloka 29

સ કેશ્યઃ શીલિતો મૂર્ધ્નિ કપાલેન્દ્રિયતર્પણઃ||૨૯||

કિમર્થમિત્યાહ-સોઽભ્યઙ્ગઃ મૂર્ધ્નિ શિરસિ, શીલિતઃ કેશ્યો કેશેભ્યો હિતઃ, કપાલસ્યેન્દ્રિયાણાઞ્ચ તર્પણઃ તૃપ્તિકરઃ|| ૨૯||

Adhikarana karNapUraNaguNAH (30) · Śloka 30

હનુમન્યાશિરઃ કર્ણશૂલઘ્નં કર્ણપૂરણમ્||૩૦||

સ્નેહેન કર્ણપૂરણં હનુમન્યાદિશૂલઘ્નમ્|| ૩૦||

Adhikarana pAdAbhya~gge guNAH (31) · Śloka 31

પાદાભ્યઙ્ગસ્તુ તત્સ્થૈર્યનિદ્રાદૃષ્ટિપ્રસાદકૃત્| પાદસુપ્તિશ્રમસ્તમ્ભસઙ્કોચસ્ફુટનપ્રણુત્||૩૧||

પાદાદિષુ તમભ્યઙ્ગં વિશેષેણ શીલયેત્| પાદાભ્યઙ્ગસ્તુ તત્સ્થૈર્યાદિકૃત્ પાદસુપ્ત્યાદિઘ્નશ્ચ| સુપ્તિરિવ સુપ્તિઃ અભિઘાતાદ્યચૈતન્યમ્|| ૩૧||

Adhikarana aBya~ggavarjyAH (32) · Śloka 32

વર્જ્યોઽભ્યઙ્ગઃ કફગ્રસ્તકૃતસંશુદ્ધ્યજીર્ણિભિઃ||૩૨||

સર્વોઽભ્યઙ્ગઃ કફગ્રસ્તાદિભિર્વર્જ્યઃ ન સેવ્યઃ| કફગ્રસ્તઃ શ્લેષ્મરોગાર્ત્તઃ| ગ્રસ્તગ્રહણમતિશયોપલક્ષણાર્થમ્| કૃતસંશુદ્ધિઃ વમનવિરેચનાદિભિરચિરકાલનિઃસૃતદોષઃ|| ૩૨||

Adhikarana vyAyAmaH (33) · Śloka 33

શરીરાયાસજનનં કર્મ વ્યાયામ ઉચ્યતે||૩૩||

અનન્તરં વ્યાયામં શીલયેત્| ક ઉચ્યતે વ્યાયામઃ? આહ- શરીરેતિ| યેન કર્મણા ક્રિયમાણેન શરીરમાયસ્યતે તદ્વ્યાયામશબ્દેન વાચ્યમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- કસ્યચિચ્ચંક્રમણમેવ વ્યાયામઃ, કસ્યચિદન્યદધિકમિતિ|| ૩૩||

Adhikarana vyAyAmaguNAH (34) · Śloka 34

લાઘવં કર્મસામર્થ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્મેદસઃ ક્ષયઃ| વિભક્તઘનગાત્રત્ત્વં વ્યાયામાદુપજાયતે||૩૪||

તેન કૃતેન કિં ભવતીત્યાહ- લાઘવમિત્યાદિ| લાઘવં દેહસ્ય લઘુત્વમ્| અન્યત્ સુબોધમ્|| ૩૪||

Adhikarana vyAyAmavarjyAH (35) · Śloka 35

વાતપિત્તામયી બાલો વૃદ્ધોઽજીર્ણી ચ તં ત્યજેત્||૩૫||

વાતપિત્તરોગાર્તો બાલો વૃદ્ધશ્ચ વ્યાયામં ત્યજેત્|| ૩૫||

Adhikarana vyAyAmavidhiH (36) · Śloka 36

અર્દ્ધશક્ત્યા નિષેવ્યસ્તુ બલિભિઃ સ્નિગ્ધભોજિભિઃ| શીતકાલે વસન્તે ચ મન્દમેવ તતોઽન્યદા| તં કૃત્વાઽનુસુખં દેહં મર્દયેચ્ચ સમન્તતઃ||૩૬||

સ ચ વ્યાયામો બલવદ્ભિઃ પુરુષૈઃ શીતકાલે હેમન્તશિશિરયોઃ વસન્તે ચ સ્નિગ્ધાન્નભોજિભિઃ સદ્ભિરર્દ્ધશક્ત્યા (સુ૦ચિ૦૨૪/૪૭) નિષેવણીયઃ યાવચ્છક્યં તતોઽર્દ્ધમિતિ| અન્યસ્મિન્પુનઃ ઋતૌ સ્વલ્પમેવ| તઞ્ચ વ્યાયામં કૃત્વા યથાસુખં દેહં મર્દયેત્સર્વમ્|| ૩૬||

Adhikarana ativyAyAmadoShAH (37) · Śloka 37

તૃષ્ણા ક્ષયઃ પ્રતમકો રક્તપિત્તં શ્રમઃ ક્લમઃ| અતિવ્યાયામતઃ કાસો જ્વરશ્ચ્છર્દિશ્ચ જાયતે||૩૭||

યથોક્તપ્રમાણાતિક્રમાદતિવ્યાયામેન કાસાદિરોગોત્પત્તિઃ|

Adhikarana vyAyAmajAgarAdInAmatisevananiShedhaH (38) · Śloka 38

ગજં સિંહ ઇવાકર્ષન્ ભજન્નતિ વિનશ્યતિ||૩૮||

પ્રસઙ્ગેનાહ- વ્યાયામાદીનાં સાહસમતિસેવાં ભજન્ પુરુષો વિનશ્યતિ| યથા સિંહો વિક્રમવાનતિસ્વલ્પબલઃ મહાબલં દન્તિનમાકર્ષયન્ સ્વયમેવ વિનશ્યતિ|| ૩૮||

Adhikarana udvarttanaguNAH (39) · Śloka 39

ઉદ્વર્ત્તનં કફહરં મેદસઃ પ્રવિલાયનમ્| સ્થિરીકરણમઙ્ગાનાં ત્વક્પ્રસાદકરં પરમ્||૩૯||

અનન્તરં કષાયદ્રવ્યૈરુદ્વર્તનં કુર્યાત્| તદ્ગુણાનાહ- કફહરમિત્યાદિ|| ૩૯||

Adhikarana shItajalasnAnaguNAH (40) · Śloka 40

દીપનં વૃષ્યમાયુષ્યં સ્નાનમૂર્જાબલપ્રદમ્| કણ્ડૂમલશ્રમસ્વેદતન્દ્રાતૃડ્દાહપાપ્મજિત્||૪૦||

તદનુ સ્નાનમાચરેત્| તચ્ચાગ્ન્યુદીરણત્વાદિયુક્તં કણ્ડ્વાદિઘ્નઞ્ચ|| ૪૦||

Adhikarana uShNAmbupariShekaguNAH (41) · Śloka 41

ઉષ્ણામ્બુનાઽધઃકાયસ્ય પરિષેકો બલાવહઃ| તેનૈવ તૂત્તમાઙ્ગસ્ય બલહૃત્કેશચક્ષુષામ્||૪૧||

ઉષ્ણામ્બુનેત્યાદિ સુબોધમ્|| ૪૧||

Adhikarana snAnaniyamAH (42) · Śloka 42

નાઽનાપ્લુત્ય શિરઃ સ્નાયાન્ન જલેઽલ્પે ન શીતલે| સ્નાનોદકાવતરણસ્વપ્નાન્નગ્નો ન ચાચારેત્| પઞ્ચ પિણ્ડાનનુદ્ધૃત્ય ન સ્નાયાત્પરવારિણિ| નાત્માનમીક્ષેત જલે ન તટસ્થો જલાશયમ્| ન પ્રતિસ્ફાલયેદમ્બુ પાણિના ચરણેન વા| સ્નાત્વા ન મૃજ્યાદ્ગાત્રાણિ ધુનુયાન્ન શિરોરુહાન્||૪૨||

શિરસ્યનાપ્લુતે અસિક્તે ન સ્નાયાત્| જલે નદ્યાદિસ્થે સ્વલ્પે શીતલે ચ ન સ્નાયાત્| નગ્નઃ અગૃહીતપરિધાનઃ, સ્નાનમુદકાવતરણં ચ નાઽઽચરેત્| તથા સ્વપ્નં ચ નગ્નો નાચરેત્| પરવારિણિ અન્યકૃતે તટાકાદૌ પઞ્ચ પિણ્ડાનનુદ્ધૃત્ય ન સ્નાયાત્| પઞ્ચભિઃ પિણ્ડૈરુદ્ધૃતૈરાત્મનૈવ સ્નાનાર્થં જલાશયઃ કૃતો ભવતિ| દર્પણવદાત્માનં જલે નેક્ષેત| તટસ્થઃ કૂલસ્થો, જલાશયં કૂપાદિકં નેક્ષેત| પાણિના પાદેન વા જલં ન પ્રતિસ્ફાલયેન્નાભિહન્યાત્| સ્નાત્વા ચ પાણ્યાદિનાઽઙ્ગાનિ ન પરિમાર્જયેત્| કેશાંશ્ચ સ્નાત્વા ન ધુનુયાત્|| ૪૨||

Adhikarana snAnAntaravastradhAraNaniyamAH (43) · Śloka 43

નિવસીતાર્દ્ર એવાઽશુ સોષ્ણીષે ધૌતવાસસી| ન ત્વમ્બરં પૂર્વધૃતં ન ચ તૈલવસે સ્પૃશેત્||૪૩||

આર્દ્ર એવ ધૌતોષ્ણીષં ધૌતવાસસી ચ નિવસીત પરિદધ્યાત્| ઉષ્ણીષઃ શિરઃ પટ્ટકમ્| સ્નાત્વા ચ સ્નાનકાલધૃતં વાસો ન સ્પૃશેત્| તૈલં વસાં ચ સ્નાત્વા ન સ્પૃશેત્|| ૪૩||

Adhikarana punarvastradhAraNaniyamAH (44) · Śloka 44

વાસોઽન્યદન્યચ્છયને નિર્ગમે દેવતાર્ચને||૪૪||

શયનાદ્યવસરે અન્યદન્યદ્વાસઃ પરિવર્તયેત્| નિર્ગમે દેવતાર્ચને ચાન્યદન્યદ્વાસો નિવસીત|| ૪૪||

Adhikarana snAne varjyAH (45) · Śloka 45

સ્નાનમર્દિતનેત્રાસ્યકર્ણરોગાતિસારિષુ| આધ્માનપીનસાજીર્ણભુક્તવત્સુ ચ ગર્હિતમ્||૪૫||

અર્દિતાદ્યાર્તાનાં સ્નાનં ગર્હિતં નિન્દ્યમ્| આધ્માનં વાયુના જઠરાપૂરણં, પીનસો નાસાસ્રાવઃ||૪૫||

Adhikarana bhojanavidhiH (46) · Śloka 46

અન્નપાનવિધાનેન ભુઞ્જીતાન્નં વિનાઽત્યયાત્| અભિનન્દ્ય પ્રસન્નાત્મા હુત્વા દત્વા ચ શક્તિતઃ| પાકં સજલમેકાન્તે યથાસુખમિતિ બ્રુવન્| પ્રયચ્છેત્સર્વમુદ્દિશ્ય પાચયેન્નાઽન્નમાત્મને||૪૬||

તતોઽનન્તરમન્નપાનવિધાનેનાન્નં ભુઞ્જીત| અત્યયે તુ યથેચ્છમેવ| પ્રાપ્તમાહારમભિનન્દ્ય પ્રસન્નાત્મા પ્રસન્નહૃદયઃ, હુત્વા ચાગ્નિમુખે, શક્તિતશ્ચ દત્વા કૃપણાદિભ્યો યથાશક્તિ દત્ત્વા, સર્વં ભૂતગ્રામમુદ્દિશ્ય, એકાન્તે પાકં સર્વમાહાર્યં સોદકં યથાસુખમિતિ મન્ત્રપદમિવ બ્રુવન્ દદ્યાત્| દાનાદિવ્યવચ્છેદેનાત્માર્થમન્નં ન પાચયેત્|| ૪૬||

Adhikarana niShiddhAnnam (47) · Śloka 47

નાઽન્નમદ્યાન્મુમૂર્ષૂણાં મૃતાનાં દુઃખજીવિનામ્| સ્ત્રીજિતક્લીબપતિતક્રૂરદુષ્કૃતકારિણામ્| ગણારિગણિકાસત્રધૂર્તાન્નાપણિકઞ્ચ ન||૪૭||

મુમૂર્ષુપ્રભૃતીનામન્નં નાદ્યાત્| ગણાન્નં બહ્વાયત્તમન્નં નાદ્યાત્| આપણિકો વણિક્|| ૪૭||

Adhikarana utsa~gge BakShaNaniShedhaH (48) · Śloka 48

નોત્સઙ્ગે ભક્ષયેદ્ભક્ષ્યાઞ્જલં નાઞ્જલિના પિબેત્| સર્વઞ્ચ તિલસમ્બદ્ધં નાઽદ્યાદસ્તમિતે રવૌ| ન ભુક્તમાત્ર આયસ્યેન્ન નિષિદ્ધં ભજેત્સુખમ્||૪૮||

ઉત્સઙ્ગે ગૃહીત્વા ભક્ષ્યાન્નં ન ભક્ષયેત્| અઞ્જલિના પાણિસમ્પુટેન જલં ન પિબેત્| રવૌ દિનકૃતિ, અસ્તમિતે તિલસમ્બદ્ધં સર્વં ભક્ષ્યં નાદ્યાત્| ભોજનાદુત્થિતઃ શરીરાયાસં ન કુર્યાત્| સ્મૃત્યાદિપ્રતિષિદ્ધં સુખં ન સેવેત|| ૪૮||

Adhikarana madhyAhnacaryA (49) · Śloka 49

ધર્મોત્તરાભિરર્થ્યાભિઃ કથાભિસ્ત્રિગુણાત્મભિઃ| મધ્યં દિનસ્ય ગમયેદિષ્ટશિષ્ટસહાયવાન્||૪૯||

દિનસ્ય ચ મધ્યમિષ્ટૈઃ શિષ્ટૈશ્ચ સહાયૈર્યુતઃ કથાભિર્ગમયેત્| કિમ્ભૂતાભિઃ? ધર્મપ્રધાનાભિઃ, મધ્યાર્થાભિઃ, અર્થબલાત્ સ્વલ્પકાયાભિઃ| એવં ત્રિગુણાત્મભિઃ ત્રિગુણો ધર્માદીનાં સ્થાનવૃદ્ધિક્ષયલક્ષણઃ|| ૪૯||

Adhikarana sadvRuttam (50) · Śloka 50

ન લોકભૂપવિદ્વિષ્ટૈર્ન સઙ્ગચ્છેત નાસ્તિકૈઃ| કલિવૈરરુચિર્ન સ્યાદ્ધીરઃ સમ્પદ્વિપત્તિષુ| શ્રુતાદન્યત્ર સન્તુષ્ટસ્તત્રૈવ ચ કુતૂહલી| ક્ષાન્તિમાન્દક્ષિણો દક્ષઃ સુસમીક્ષિતકાર્યકૃત્| હ્રીમાન્ધીમાન્મહોત્સાહઃ સંવિભાગી પ્રિયાતિથિઃ| અક્ષુદ્રવૃત્તિર્ગમ્ભીરઃ સાધુરાશ્રિતવત્સલઃ| દાતા પિતૃભ્યઃ પિણ્ડસ્ય યષ્ટા હોતા કૃપાત્મકઃ| અનુજ્ઞાતા સુવાર્તાનાં દીનાનામનુકમ્પકઃ| આશ્વાસકારી ભીતાનાં ક્રુદ્ધાનામનુનાયકઃ| પૂર્વાભિભાષી સુમુખઃ સુશીલઃ પૂજ્યપૂજકઃ| વિત્તબન્ધુવયોવિદ્યાવૃત્તૈઃ પૂજ્યા યથોત્તરમ્| આત્મદ્રુહમમર્યાદં મૂઢમુજ્ઝિતસત્પથમ્| સુતરામનુકમ્પેત નરકાર્ચિષ્મદિન્ધનમ્| ધર્મ્યમર્થ્યં પ્રિયં તથ્યં મિતં પથ્યં વદેદ્વચઃ| નાઽત્માનમવજાનીયાન્ન સ્તૂયાન્ન ચ પીડયેત્| ન હીનાનવમન્યેત વૃત્તાર્થાઙ્ગબલશ્રુતૈઃ| નારુન્તુદઃ સ્યાન્ન ક્રૂરો ન તીક્ષ્ણો નોપતાપવાન્| હેતાવીર્ષ્યેન્ન તુ ફલે પાપં પાપેઽપિ નાચરેત્| પરસ્ય દણ્ડં નોદ્યચ્છેત્ક્રુદ્ધો નૈનં નિપાતયેત્| અન્યત્ર પુત્રાચ્છિષ્યાદ્વા શાસનાર્હાદ્ધિતાશયઃ| નૃત્યવાદિત્રગીતાદિ નોલ્બણામાચરેત્ક્રિયામ્| પ્રસિદ્ધકેશવાગ્વેશશમસાન્ત્વપરાયણઃ| ઊર્ધ્વે નાભેઃ શરીરસ્ય સ્પૃશેન્નાઽધરવાસસા| ન કુર્યાન્મિથુનીભૂય શૌચં પ્રતિ વિલમ્બનમ્| નાઽસંવૃતમુખો હાસ્યક્ષવોદ્ગારવિજૃમ્ભણમ્| પાણિદ્વયેન યુગપત્કણ્ડૂયેન્નાત્મનઃ શિરઃ| વહેન્ન ભારં શિરસા યુગપચ્ચાગ્નિવારિણી| નાસિકાં ન વિકુષ્ણીયાદ્દશનાન્ન વિઘટ્ટયેત્| કુર્યાદ્વિલેખનચ્છેદભેદાસ્ફોટનમર્દનમ્| નાઽકાર્યે ન ચ કાર્યેઽપિ મુખાઙ્ગનખવાદનમ્| પાદં પાદેન નાક્રામેન્ન કણ્ડૂયેન્ન શૌચયેત્| ના કાંસ્યભાજને તૌ ચ નોપવિષ્ટઃ પ્રસાધયેત્| અભીક્ષ્ણં નિર્મલાન્ દધ્યાન્નખપાદમલાશયાન્| નાઽસમિદ્ધમુપાસીત હુતાશં નૈવ ચાશુચિઃ| નાઽનુવાતં ન વિવૃતે ન ક્લાન્તો નાઽન્યમાનસઃ| ધમેન્નાસ્યેન ન સ્કન્દેન્નાઽધઃ કુર્યાન્ન પાદતઃ| સતતં ન નિરીક્ષેત ચલસૂક્ષ્માપ્રિયાણિ ચ| નાપ્રશસ્તં ન વિણ્મૂત્રં ન દર્પણમમાર્જિતમ્| ઉદ્યન્તમસ્તમાયાન્તં તપન્તં પ્રતિમાગતમ્| ઉપરક્તં ચ ભાસ્વાન્તં વાસસા વા તિરોહિતમ્| નાન્યદપ્યતિતેજસ્વિ ક્રુદ્ધસ્ય ચ ગુરોર્મુખમ્| સ્ત્રીં ન સ્રવન્તીં નોદક્યાં ન નગ્નાં નાન્યસઙ્ગતામ્| ન પત્નીં ભોજનસ્વપ્નક્ષુતજૃમ્ભાદુરાસને| શયીત નૈકશયને ન ચાશ્નીયાત્તયા સહ| તામનીર્ષ્યંશ્ચ ગોપાયેત્ સ્વૈરિણીં નાધિવાસયેત્| નોચ્છિષ્ટસ્તારકારાહુતુહિનાંશુદિવાકરાન્| પશ્યેન્ન યાયાન્ન પઠેન્ન સ્વપ્યાન્ન સ્પૃશેચ્છિરઃ| પાયયન્તીં ચરન્તીં વા નાન્યસ્મૈ ગાં નિવેદયેત્| અર્કેન્દુપરિવેષોલ્કાશતક્રતુધનૂંષિ ચ| નાન્યદ્દેવાર્ચને કર્મ કુર્યાદ્ધાવેન્ન વર્ષતિ| તિથિં પક્ષસ્ય ન બ્રૂયાત્ નક્ષત્રાણિ ન નિર્દિશેત્| નાત્મનો જન્મલગ્નર્ક્ષઘનસારં ગૃહે મલમ્| પ્રકાશયેન્નાવમાનં ન ચ નિઃસ્નેહતાં પ્રભોઃ| પુરોવાતાતપરજસ્તુષારપરુષાનિલાન્| અનૃજુઃ ક્ષવથૂદ્ગારકાસસ્વપ્નાન્નમૈથુનમ્| સશબ્દમલિનં હસ્તભ્રૂનેત્રોત્ક્ષેપવાદિતામ્| કૂલચ્છાયાં સુરાપાનં વ્યાલદંષ્ટ્રિવિષાણિનઃ| હીનાનાર્યાતિનિપુણસેવાં વિગ્રહમુત્તમૈઃ| સન્ધ્યાસ્વભ્યવહારસ્ત્રીસ્વપ્નાધ્યયનચિન્તનમ્| આરોગ્યજીવિતૈશ્વર્યવિદ્યાસુ સ્થિરમાનિતામ્| તોયાગ્નિપૂજ્યમધ્યેન યાનં ધૂમં શવાશ્રયમ્| મદ્યાતિસક્તિં વિશ્રમ્ભસ્વાતન્ત્ર્યે સ્ત્રીષુ ચ ત્યજેત્||૫૦||

લોકદ્વિષ્ટૈઃ રાજદ્વિષ્ટૈઃ સહ સઙ્ગતિં ન કુર્યાત્, નાસ્તિકૈશ્ચ| અદૃષ્ટં નાસ્તીતિ બોદ્ધારો નાસ્તિકાઃ| કલહં વૈરં ન રોચયેત્| સમ્પત્સ્વાપત્સુ ચ ધૈર્યવલમ્બેત્| શાસ્ત્રશ્રવણાદન્યત્રાશનાદિકે સન્તુષ્ટઃ શ્રુતે ત્વસન્તુષ્ટઃ| ઉપનતાદધિકેનાઽઽકાંક્ષા અસન્તોષઃ| તત્રૈવ ચ શ્રુતે શેષવિષયે કુતૂહલવાન્| સર્વભૂતેષુ ક્ષાન્તિમત્વાદિયુક્તો ભવેત્| દક્ષિણઃ પક્ષપાતી| અન્યત્સુબોધમ્| પૂજ્યાંશ્ચ પૂજયેત્| અત આહ- વિત્તેત્યાદિ| (૧) ધનવાન્ પૂજ્યઃ, (૨) અતોઽધિકં બન્ધુઃ, (૩) અતોઽધિકમધિકવયાઃ, (૪) તતોઽધિકં વિદ્યાવાન્, (૫) તતોઽધિકં શીલવાન્ પૂજ્ય ઇતિ યથોત્તરાર્થઃ| યો યસ્માદુત્તરઃ સ તસ્માત્પૂજ્ય ઇતિ| આત્મદ્રોહાદિયુક્તમત્યન્તં કૃપયા સત્પથયોજનાદિના, પરમનુકમ્પેત| સર્વસ્ય ચ ધર્મ્યાદિકં વાક્યં વદેત્| ધર્માદનપેતં ધર્મ્યમર્થાદનપેતમર્થ્યં, પ્રિયં શ્રોતુઃ, તથ્યં સત્યં, મિતં સ્વલ્પં, પથ્યં હિતાનુબન્ધિ| આત્મનઃ શરીરસ્યાવજ્ઞાં ન કુર્યાત્| ન ચાત્માનં સ્તૂયાત્| ન ચ પીડયેત્| વૃત્તાદિહીનાનામવમાનો ન વિધેયઃ| અરુન્તુદો મર્મસ્પૃક્| ઉપતાપઃ પરનિર્બન્ધઃ| હેતૌ સેવાદિકે ઈર્ષ્યેત્| ઈર્ષ્યા નામ યત્ પરસ્ય ભૂતં તત્કથં મમ નેતિ બુદ્ધિઃ| ન તુ તત્ફલે અર્થાદિકે, ફલાર્થિના હિ તત્કારણે પ્રયતિતવ્યમિત્યર્થઃ| પાપશીલેઽપ્યભદ્રં નાઽઽચરેત્| પરસ્ય ચ દણ્ડં નોદ્યચ્છેત્| ક્રુદ્ધશ્ચ સન્ પરસ્ય એનં દણ્ડં ન પાતયેત્| પુત્રં શાસનાર્હં શિષ્યં ચ અન્યત્ર વર્જયિત્વા| અશાસનાર્હયોસ્તયોરપિ ન નિપાતયેત્| હિતાશયઃ તદ્ધિતકામઃ| નૃત્યાદિક્રિયામુલ્બણામતિમાત્રં નાઽઽચરેત્| દેશકાલાદપ્રસિદ્ધાન્ કેશાદીન્ ન ધારયેત્| નાભેરુપરિ શરીરમધઃ કાયવાસસા ન સ્પૃશેત્| કૃતવ્યવાયશ્ચ શીઘ્રં શૌચમાચરેત્| અસ્થગિતાસ્યો હાસ્યાદિકં નાઽચરેત્| હસ્તદ્વયેન યુગપચ્છિરો ન કણ્ડૂયેત્| અન્યત્સુબોધમ્| નિષ્પ્રયોજનં વિલેખનાદિકં નાચરેત્| આસ્યાદિવાદનં સર્વથૈવ ન કુર્યાત્| પાદેન પાદં નાઽક્રામેત્| ન ચ શૌચયેત્| તૌ પાદૌ કાંસ્યમયે ભાજને કૃત્વા ન શૌચયેત્| નખાદીન્ નિર્મલાન્ દધ્યાદ્ધારયેત્| મુખેન હુતાશનમગ્નિં ન ધમેત્ મુખવાતેન નોદીરયેદિત્યર્થઃ| ન સ્કન્દેત્ ન વિકિરેત્ શયનાસનાદિષ્વધો ન કુર્યાત્| ઉદ્યદાદ્યવસ્થાસ્થિતં સૂર્યં નેક્ષેત| ઉપરક્તોરાહુરાચ્છાદિતઃ| અન્યદપ્યતિતેજોયુક્તં નેક્ષેત| ગુરોઃ ક્રુદ્ધસ્ય મુખં નેક્ષેત| સ્રવન્તીં મૂત્રાયમાણાં સ્ત્રિયં નેક્ષેત| ઉદક્યાં રજસ્વલામપિ નેક્ષેત| અન્યપુરુષમિથુનીભૂતાઞ્ચ નેક્ષેત| ભોજનાદિકાં ક્રિયાં કુર્વન્તીં દુરાસને ચોપવિષ્ટાં સ્વપત્નીં નેક્ષેત| ન ચ સ્વભાર્યયા સહૈકશયને શયીત| તયા સહ નાશ્નીયાત્| ઈર્ષ્યાં ચાકુર્વન્ સ્વગૃહિણીં રક્ષેત્| સ્વૈરિણીં ચ સ્ત્રિયં સ્વગૃહે નાધિવાસયેત્, ભર્તારં જીવન્તં પરિત્યજ્ય સ્વેચ્છયા ગૃહાન્નિર્ગતા સ્વૈરિણી| ઉચ્છિષ્ટઃ અપ્રયતઃ, તારકાદીન્ન પશ્યેત્| યાનાદિકઞ્ચ ન કુર્યાત્| પાયયન્તીં વત્સં, ચરન્તીં ભક્ષયન્તીં સસ્યાદિ, ગામન્યસ્મૈ ન દર્શયેત્| અર્કેંદુપરિવેષાદિકં ચાન્યસ્મૈ ન દર્શયેત્| પરિવેષો મણ્ડલમ્, દેવાર્ચન પ્રસંગે અન્યત્કર્મ ન કુર્વીત| વર્ષતિ પતતિ પાનીયે, ન ધાવેત્| પક્ષસ્ય તિથિં ન બ્રૂયાત્, અદ્યામાવાસ્યેતિ ન કસ્મૈચિત્કથયેદિત્યર્થઃ| પક્ષસ્ય મધ્યે સર્વાં તિથિં ન બ્રૂયાદિતિ કેચિત્, તે પક્ષશબ્દસ્ય પ્રયોજનં પ્રષ્ટવ્યાઃ| આત્મનશ્ચ જન્મલગ્નનક્ષત્રાદિકં ન કથયેત્| ગૃહે મલં ગૃહદોષં, આત્મન્યવમાનં પ્રભોઃ નિઃસ્નેહતાઞ્ચ ન લોકે પ્રકાશયેત્| પુરોવાતાદીનાં ત્યજેદિત્યુત્તરેણ સમ્બન્ધઃ| હસ્તાદ્યુત્ક્ષેપેણ પ્રાયેણ જનો વદતિ તત્પ્રતિષિદ્ધમ્| હીનાતિસેવાઞ્ચ ત્યજેત્| આરોગ્યાદીનાં સ્થિરજ્ઞાનં વિશ્વાસઃ, તં `અહમરોગઃ' 'અહં ગૃહીતવિદ્યઃ' ઇત્યાદિકં ત્યજેદુપેક્ષયા નાશભયાત્||૫૦||

Adhikarana vAsAyogyaM gRuham (51) · Śloka 51

નૈકાહમપ્યધિવસેદ્વાસ્તુતચ્છાસ્ત્રગર્હિતમ્||૫૧||

એકાહમપિ વાસ્તુવિદ્યાગર્હિતં ગૃહં નાધિવસેત્||૫૧||

Adhikarana vAsAyogyadeSaH (52) · Śloka 52

ન દેશ વ્યાધિબહુલં નાવૈદ્યં નાપ્યનાયકમ્| નાધર્મિજનભૂયિષ્ઠં નોપસૃષ્ટં ન પર્વતમ્||૫૨||

વ્યાધિબહુલાદિકં દેશઞ્ચ| ઉપસૃષ્ટં નોપસર્ગં મારકાદિના|

Adhikarana vAsayogyapuram (53) · Śloka 53

વસેત્પ્રાજ્યામ્બુભૈષજ્યસમિત્પુષ્પતૃણેન્ધને| સુભિક્ષક્ષેમરમ્યાન્તે પણ્ડિતૈર્મણ્ડિતે પુરે||૫૩||

પ્રભૂતામ્બ્વાદિકે પુરે વસેત્|| ૫૩||

Adhikarana punaH saddharmavRuttam (54) · Śloka 54

નરામરાણાં સિદ્ધાનાં શાસ્ત્રાણાઞ્ચાજુગુપ્સકઃ| આધારકસ્ત્રિવર્ગસ્ય યથાયોગ્યં જનસ્ય ચ| દશ કર્મપથાન્ રક્ષઞ્જયન્નભ્યન્તરાનરીન્| હિંસાસ્તેયાન્યથાકામં પૈશૂન્યં પરુષાનૃતમ્| સમ્ભિન્નાલાપં વ્યાપાદમભિધ્યાં દૃગ્વિપર્યયમ્| પાપં કર્મેતિ દશધા કાયવાઙ્માનસૈસ્ત્યજેત્| પરોપઘાતક્રિયયા વર્જયેદર્જનં શ્રિયઃ| અર્થાનાં ધર્મલબ્ધાનામદાતાપિ હ્યસમ્ભવાત્| સ્વર્ગાપવર્ગ વિભવાનયત્નેનાધિતિષ્ઠતિ||૫૪||

ગુણવન્નરાદીનાં ચાજુગુપ્સકોઽદ્વેષ્ટા| દશ કર્મપથાન્ રક્ષન્નભ્યન્તરાનરીન્ રાગાદીઞ્જયન્ ત્રિવર્ગં સાધયેત્| દશ કર્મપથાઃ- કાયવાઙ્માનસાઃ| તત્ર કાયિકાસ્ત્રયઃ- (૧) પ્રાણાતિપાતઃ, (૨) પરદ્રવ્યાપહારઃ, (૩) અગમ્યાગમનમિતિ| વાચિકં ચતુર્વિધં- (૪) અસત્યવચનમ્, (૫) પરેષાં ભેદકૃદ્વચનમ્, (૬) પરુષવચનમ્, (૭) અસમ્બદ્ધપ્રલાપશ્ચ| માનસં ત્રિવિધં- (૮) અભિધ્યા, (૯) વ્યાપાદઃ (૧૦) મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ચ| પરસ્વસ્યાન્યાયેન સ્પૃહા અભિધ્યા| વ્યાપાદઃ સત્ત્વવિદ્વેષઃ| દૃગ્વિપર્યયઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટિવૈપરીત્યમ્, નાસ્તિકત્વમિતિ યાવત્| પરોપઘાતેન શ્રિય અર્જનં વર્જયેત્| યો હ્યર્થો દાનાદ્યર્થમુપયુજ્યતે સોઽધર્મેણાર્જિતો યદિ દત્તો નિષ્ફલ એવ| વરં ધર્મપરસ્ય સાધુધનાસમ્ભવાદદાનમ્| એતદેવાહ- અર્થાનામિત્યાદિ| ધર્મલબ્ધાનામર્થામસમ્ભવાદદાતાપિ સ્વર્ગાદીનયત્નેનાધિતિષ્ઠતિ|| ૫૪||

Adhikarana rAtriBojanAdi (55) · Śloka 55

સાયં ભુક્ત્વા લઘુ હિતં સમાહિતમનાઃ શુચિઃ| શાસ્તારમનુસંસ્મૃત્ય સ્વચર્યાઞ્ચાથ સંવિશેત્||૫૫||

અથ સાયાહ્ને પુનર્ભોજનં કૃત્વા સમાહિતમનાઃ શાસ્તારં મહેશ્વરાદિકં સંસ્મૃત્ય સ્વચર્યાઞ્ચ શરીરસ્થિતિં વિકલ્પ્ય શય્યાયાં સંવિશેત્| સંવેશનં નિષદનાધ્યાસનમ્|| ૫૫||

Adhikarana shayanAsanavidhiH (56) · Śloka 56

દેશે શુચાવનાકીર્ણે દ્વિત્રાપ્તપરિચારકઃ| યુક્તોપધાનં સ્વાસ્તીર્ણં વિસ્તીર્ણાવિષમં સુખમ્| જાનુતુલ્યં મૃદુ શુભં સેવેત શયનાસનમ્| પ્રાગ્દક્ષિણશિરાઃ પાદાવકુર્વાણો ગુરૂન્ પ્રતિ| પૂર્વાપરદિશોભાગે ધર્મમેવાનુચિન્તયન્||૫૬||

શુચ્યાદૌ દેશે શયનમાસનઞ્ચ સેવેત| આકીર્ણં બહુજનાધ્યાસિતં, યુક્તોપધાનં દર્શનીયશિરોગણ્ડિકં, જાનુતુલ્યમુચ્ચતયા, પ્રાચીં દક્ષિણાં વા દિશં પ્રતિ કૃતશિરાઃ| ગુરૂન્ પ્રતિ ચ પાદાવકુર્વાણઃ| વેશ્મનઃ પૂર્વે અપરે વા દિગ્ભાગે શયનાસનં સેવેત|| ૫૬||

Adhikarana puruShaH svasthavRuttaparo Bavet (57) · Śloka 57

આદદીત સદા દેહાદિત્થં સારમસારતઃ| બિભ્યત્પ્રતિક્ષણં મૃત્યોરયથાતથચેષ્ટિતાત્| આરોગ્યવિભવપ્રજ્ઞાવયોધર્મક્રિયાવતઃ| સુખમાયુર્હિતં ચોક્તં વિપરીતં વિપર્યયે||૫૭||

ઇત્થમનેનાનન્તરોક્તપ્રકારેણ સારં ગૃહ્ણીયાદસારાત્ દેહાત્| `એતદેવ હિ તત્સારં દેહે યત્સાધુશીલતા'| કિં કુર્વન્નાહ- અયથાતથચેષ્ટિતાદનિયતાચારિણો મૃત્યોઃ પ્રતિક્ષણં બિભ્યત્ ભયમાકલયન્ મમ કદાચિન્મૃત્યુરાપતિષ્યતીતિ| યચ્ચાયુર્જીવિતં તદારોગ્યાદિયુક્તસ્ય હિતં સુખઞ્ચ સાધુભિરુક્તમ્| એતદ્વિપરીતે વિપરીતસુખમહિતઞ્ચ|| ૫૭||

Adhikarana nRupasevAprakAraH (58) · Śloka 58

સર્વતેજોનિધાનં હિ નૃપ ઇત્યુચ્યતે ભુવિ| અદૂષયન્મનસ્તસ્માદ્ભક્તિમાંસ્તદુપાચરેત્||૫૮||

તથા સકલતેજોનિધાનં રાજશબ્દવાચ્યમ્| મનસા શુદ્ધેન ભક્ત્યા ચોપચરેત્ સેવેત|| ૫૮||

Adhikarana nRupasannidhAne varjanIyam (59) · Śloka 59

પર્યસ્તિકોપાશ્રયકોપહાસ વિવાદનિષ્ઠીવનજૃમ્ભણાનિ| સર્વાઃ પ્રકૃત્યભ્યધિકાશ્ચ ચેષ્ટા સ્તત્સન્નિધાને પરિવર્જયેત્તુ||૫૯||

તત્સન્નિધાને ચ પર્યસ્તિકાદીનિ વર્જયેત્| પર્યસ્તિકા વસ્ત્રાદિના સ્વપૃષ્ઠજાનુપરિવેષ્ટનમ્| ઉપવિષ્ટસ્ય ઉપાશ્રયો ભિત્યાદિકે શરીરસંક્રમણમ્|| ૫૯||

Adhikarana anyadapi hitaM seveta (60) · Śloka 60

સત્ત્વાદ્યવસ્થા વિવિધાશ્ચ તાસ્તાઃ સમ્યક્સમીક્ષ્યાત્મહિતં વિદધ્યાત્| અન્યોઽપિ યઃ કશ્ચિદિહાઽસ્તિ માર્ગો હિતોપદેશેષુ ભજેત તં ચ||૬૦||

સત્ત્વરજસ્તમસાં નાનાવિધાનવસ્થાવિશેષાન્ પરીક્ષ્યાત્મહિતં કરણીયમ્| દુસ્તરા હિ ધર્મપ્રતિબન્ધકા રજસ્તમોવિકારાઃ| તથા મનુબુદ્ધાદિપ્રણીતેષુ હિતોપદેશશાસ્ત્રેષુ યઃ માર્ગઃ અસ્તિ તમપિ સેવેત|| ૬૦||

Adhikarana svasthavRuttAnusaraNaPalam (3) · Śloka 3

ઇતિ ચરિતમુપેતઃ સર્વજીવોપજીવ્યં પ્રથિતપૃથુગુણૌઘો રક્ષિતો દેવતાભિઃ| સમધિકશતજીવી નિર્વૃતઃ પુણ્યકર્મા વ્રજતિ સુગતિનિમ્નો દેહભેદેઽપિ તુષ્ટિમ્||૬૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દિનચર્યાનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

ઇતિ સર્વભૂતોપજીવ્યં ચરિતં પ્રાપ્તઃ પુરુષઃ તથા પ્રખ્યાતવિસ્તીર્ણગુણસમૂહઃ દેવતાભી રક્ષિતઃ પરિપૂર્ણસંવત્સરશતજીવી ચ દેહનાશેઽપિ તુષ્ટિમપવર્ગાખ્યાં વ્રજતિ ગચ્છતિ| કિમ્ભૂતઃ? સુગતૌ સુવર્ત્મનિ, નિમ્નઃ મગ્નઃ|| ૬૧|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા-મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||