Adhikarana atha dinacaryAnAma tRutIyo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō dinacaryānāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो दिनचर्यानामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
asmiṁntrē āyuṣaḥ pālanaṁ prakr̥taṁ tacca dvividhaṁ svasthavr̥ttamāturavr̥ttañca| maṅgalyatvāt svalpavaktavyatvāt āturōpayōgitvācca svasthavr̥ttamēvādāvucyatē- athātō dinacaryāmityādi| pratidinaṁ karttavyā caryā dinacaryā|| 1||
Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (2) · Śloka 2
brāhmē muhūrta uttiṣṭhējjīrṇājīrṇaṁ nirūpayan| rakṣārthamāyuṣaḥ svasthaḥ....................||2||
ब्राह्मे मुहूर्त उत्तिष्ठेज्जीर्णाजीर्णं निरूपयन्| रक्षार्थमायुषः स्वस्थः....................||२||
🔊 Audio coming soon
kiṁ tadityāha- brāhma iti| svasthō nīrōgaḥ| āyuṣō yathōpacitasya rakṣārtham| brāhmē muhūrtē uttiṣṭhēt| muhūrtō nāḍikādvayam| brahmaṇō'yaṁ brāhmaḥ| brahma jñānantadarthamadhyayanādyapi brahma tasya yōgyō muhūrtō brāhmaḥ brahmayōgyaśca kālō yōgaśāstrēṣu niśāyāḥ paścimō yāmō niścitaḥ| tēna niśākṣayē nidrānāśaprayuktatvādutthānasyāprāptasandhyāsaṁsargō muhūrtō'bhiprētaḥ| sandhyāyāṁ svapnapratiṣēdhāt| yadyapi ca jyōtiśśāstrēṣu sūryōdayātprabhr̥ti ṣaḍviṁśō muhūrttō nāḍikāṣṭakavyavahitadvitīyasūryōdayō brāhma ityucyatē tathāpi nāsāvihābhiprētaḥ| annasya jaraṇakālē jāgaraṇaprasaṅgāt| tasmāt sandhyāyāḥ pūrvō muhūrttō brahmōpāsanayōgyatvāt brāhmaḥ| abhyāsādyapēkṣaṁ tatpūrvō'pi vā| tasmin śayyāta uttiṣṭhēt| kēcittu jyōtiḥ śāstravidaḥ viriñcaprabhavaṁ muhūrttaṁ niśāntabhavamāhuḥ| kiṁ kurvannuttiṣṭhēt jīrṇājīrṇaṁ nirūpayan hyastanamāhāraṁ mayā bhuktaṁ jīrṇaṁ na vēti vikalpayan| ētāvatā hi kadācit svapyādajīrṇīti nōttiṣṭhēt| athavā ṣaḍviṁśa ēva brāhmō muhūrttaḥ atra gr̥hyatē| jīrṇājīrṇaṁ nirūpayannityētacca dōṣaparihārāya bhaviṣyati|| 2||
Adhikarana shaucavidhiH (3) · Śloka 3
...................jātavēgaḥ samutsr̥jēt| udaṅmukhō mūtraśakr̥ddakṣiṇābhimukhō niśi| vācaṁ niyamya prayataḥ saṁvītāṅgō'vaguṇṭhitaḥ| pravartayētpracalitaṁ na tu yatnādudīrayēt| nāmēdhyamārgamr̥dbhasmagōsthānākīrṇagōmayē| purāntikāgnivalmīkaramyōtkr̥ṣṭacitidrumē| na nārīpūjyagō'rkēnduvāyvannāgnijalaṁ prati| na cātiraskr̥tya mahīṁ bhayāśaktyōstu kāmataḥ| na vēgitō'nyakāryaḥ syānnājitvā sādhyamāmayam| niḥśalyāduṣṭamr̥tpiṇḍīparimr̥ṣṭamalāyanaḥ| abhyuddhr̥tābhiḥ śucibhiradbhirmr̥dbhiśca yōjayēt| lēpagandhāpahaṁ śaucamanutpatitabindubhiḥ||3||
...................जातवेगः समुत्सृजेत्| उदङ्मुखो मूत्रशकृद्दक्षिणाभिमुखो निशि| वाचं नियम्य प्रयतः संवीताङ्गोऽवगुण्ठितः| प्रवर्तयेत्प्रचलितं न तु यत्नादुदीरयेत्| नामेध्यमार्गमृद्भस्मगोस्थानाकीर्णगोमये| पुरान्तिकाग्निवल्मीकरम्योत्कृष्टचितिद्रुमे| न नारीपूज्यगोऽर्केन्दुवाय्वन्नाग्निजलं प्रति| न चातिरस्कृत्य महीं भयाशक्त्योस्तु कामतः| न वेगितोऽन्यकार्यः स्यान्नाजित्वा साध्यमामयम्| निःशल्यादुष्टमृत्पिण्डीपरिमृष्टमलायनः| अभ्युद्धृताभिः शुचिभिरद्भिर्मृद्भिश्च योजयेत्| लेपगन्धापहं शौचमनुत्पतितबिन्दुभिः||३||
🔊 Audio coming soon
utthitaśca kiṁ kuryādityāha- jātavēga ityādi| mūtrapurīṣamudaṅamukha uttarāṁ diśaṁ prēkṣamāṇa utsr̥jēttyajēt| kimbhūtaḥ? prāptavēgaḥ nōdīritavēga iti| ētāvatā hi vātādināṁ kōpō bhavati| niśi rātrau dakṣaṇadigabhimukhaḥ mūtraśakr̥dutsr̥jēt| kiṁ kr̥tvā mūtrapurīṣamutsr̥jēt? vācaṁ niyamya kr̥tamaunaḥ| prayataḥ ananyakāryaḥ| saṁvītāṅgaḥ gr̥hītaparidhānaḥ| avaguṇṭhitaḥ anagnaśirāḥ| sthānāt pracalitaṁ mūtraśakr̥tstōkaṁ stōkaṁ pravartayēt prērayēt| na tvatiyatnēnācalitamēvōdīrayēt| nāmēdhyē atyantāśucau sthānē| mārgaḥ rathyā| tatrāpi nōtsr̥jēt| na mr̥di rāśībhūtāyāmapi| na bhasmani| na gōsthānē, na ākīrṇē janasaṁsadi, na gōmayasyōpari, na puranikaṭē, nāgninikaṭē, na valmīkōpari| mr̥dā pipīlikādikr̥taṁ sthāṇvākāraṁ valmīkaśabdēnōcyatē| nātiramaṇīyē bhūmibhāgē, na halalikhitē, na kr̥tādhvarāgnicayē, na vr̥kṣasyādha upari vā| na ca nāryābhimukhaṁ, pūjyō gurvādiḥ| gavādayaḥ prasiddhāḥ| na ca mahīṁ bhūmimatiraskr̥tya tr̥ṇādibhiranavacchādya| utsr̥jēditi sarvatrānuvartatē| yadā tu svāmicōrādibhayaṁ, yadā vā śarīrāśaktatā tadā kāmatō yathēccham| tathā vēgitaḥ prāptamūtrādivēgō nānyakāryō bhavēt| anyakāryapratiṣēdhaprasaṅgēna āha- sādhyamapi rōgamajitvā nānyakāryō bhavēditi| utsr̥ṣṭavēgaśca śaucaṁ yōjayētkuryāt| kimbhūtaḥ kuryādata āha- niḥśalyayā kāṣṭhādiśalyarahitayā| aduṣṭayā yōgyayā mr̥tpiṇḍayā parimr̥ṣṭamalāyanaḥ sammārjitagudaḥ| kēna śaucaṁ yōjayēdata āha- abhyuddhr̥tābhiradbhiḥ nadītaṭākāditaḥ kalaśapāṇyādinā uddhr̥tābhiḥ| na tu kaṭīmēva nadyāmavagāhya śaucayēt| nāśucinā karēṇa mr̥tsahitābhiradbhiḥ| kimbhūtaṁ śaucamityāha-lēpagandhāpahamiti| lēpagandhāpahaṁ malāyanē lēpagandhau, lēpaśca gandhaśca yēna naśyati| ētēna mr̥daḥ apāṁ śaucasya ca mānamuktaṁ bhavati| anutpatitabindubhiradbhiḥ yata utpatitā bindavō'spr̥śyāḥ|| 3||
Adhikarana AcamanakAlAstadvidhiSca (4) · Śloka 4
spr̥ṣṭvā dhātūn malānaśruvasākēśanakhāṁścyutān| snātvā bhōktumanā bhuktvā suptvā kṣutvā surārccanē| rathyāmākramya cā'cāmēdupaviṣṭa udaṅmukhaḥ| prāṅmukhō vā viviktasthō na bahirjānu nānyadr̥k| ajalpannuttarāsaṅgī svacchairaṅguṣṭhamūlagaiḥ| nōddhr̥tairnānatō nōrdhvaṁ nāgnipakvairna pūtibhiḥ| na phēnabudbudakṣārairnaikahastārpitairjalaiḥ| nārdraikapāṇirnnāmēdhyahastapādō na śbdavat||4||
स्पृष्ट्वा धातून् मलानश्रुवसाकेशनखांश्च्युतान्| स्नात्वा भोक्तुमना भुक्त्वा सुप्त्वा क्षुत्वा सुरार्च्चने| रथ्यामाक्रम्य चाऽचामेदुपविष्ट उदङ्मुखः| प्राङ्मुखो वा विविक्तस्थो न बहिर्जानु नान्यदृक्| अजल्पन्नुत्तरासङ्गी स्वच्छैरङ्गुष्ठमूलगैः| नोद्धृतैर्नानतो नोर्ध्वं नाग्निपक्वैर्न पूतिभिः| न फेनबुद्बुदक्षारैर्नैकहस्तार्पितैर्जलैः| नार्द्रैकपाणिर्न्नामेध्यहस्तपादो न श्ब्दवत्||४||
🔊 Audio coming soon
anyaccēdaṁ kuryāt, ācāmēt jalēnōpaspr̥śēt| kiṁ kr̥tvā''ha- dhātvādikān spr̥ṣṭvā| kimbhūtān śarīrāccalitān| dhātavaḥ raktādayaḥ| malāḥ mūtraśakr̥tkarṇamalādayaḥ| aśru dr̥śōrjalam| apsadr̥śō mēdasō bhāgō vasā| tathā ca `śuddhamāṁsasya yaḥ snēhaḥ sā vasā parikīrtitā' iti carakaḥ| snātvā ca ācāmēt| bhōktumanāḥ bubhukṣuḥ| bhuktvā ca, suptvā ca, kṣuttvā ca kṣavathuṁ kr̥tvā, surārcanē dēvārcanārambhē, rathyāmākramya mārgaṁ paribhramya, cakārātprakr̥taṁ śaucaṁ kr̥tvā| kimbhūtaḥ? pūrvāmuttarāṁ vā diśamīkṣamāṇaḥ upaviṣṭaḥ| na bahirjānu jānubhyāṁ bahiḥ pāṇī akr̥tvā| nānyadr̥k ācamanajalādanyatra na dr̥ṣṭiṁ kurvan| ajalpan kr̥tamaunaḥ| uttarāsaṅgī gr̥hītōparivasanaḥ| kairācamēt? jalaiḥ| kimbhūtaiḥ? svacchaiḥ nirmalaiḥ, aṅguṣṭhamūlagaiḥ brāhmatīrthōpavēśibhiḥ| nōddhr̥tairācāmēt| kiṁ tarhi? avicchinnadhārayā dattaiḥ| nānataḥ na namitāṅgaḥ, nōrdhvaṁ utthitō na| nāgnipakvaiḥ, na durgandhibhiḥ, na phēnilaiḥ, nabudbudbhiḥ, na kṣāraiḥ virasaiḥ, nāpyēkahastadattaiḥ| ārdraikapāṇirnācāmēt| yāvad dvāvapi pāṇī na prakṣālitau| nāśucihastapādaḥ| jalapānē śabdaṁ na kurvan|| 4|
Adhikarana dantakAShThAni dantadhAvanavidhiSca (5) · Śloka 5
vaṭāsanārkakhadirakarañjakaravīrajam| sarjārimēdāpāmārgamālatīkakubhōdbhavam| kaṣāyatiktakatukaṁ mūlamanyadapīdr̥śam| vijñātavr̥̄kṣaṁ kṣuṇṇāgramr̥jvagranthi subhūmijam| kanīnyagrasamasthaulyaṁṁ sukūrccaṁ dvādaśāṅgulam| prātarbhuktvā ca yatavāgbhakṣayēddantadhāvanam| vyāpya trivargatritayakṣaudrāktēna ca gharṣayēt| śanaistēna tatō dantān dantamāṁsānyabādhayan||5||
वटासनार्कखदिरकरञ्जकरवीरजम्| सर्जारिमेदापामार्गमालतीककुभोद्भवम्| कषायतिक्तकतुकं मूलमन्यदपीदृशम्| विज्ञातवॄक्षं क्षुण्णाग्रमृज्वग्रन्थि सुभूमिजम्| कनीन्यग्रसमस्थौल्यंं सुकूर्च्चं द्वादशाङ्गुलम्| प्रातर्भुक्त्वा च यतवाग्भक्षयेद्दन्तधावनम्| व्याप्य त्रिवर्गत्रितयक्षौद्राक्तेन च घर्षयेत्| शनैस्तेन ततो दन्तान् दन्तमांसान्यबाधयन्||५||
🔊 Audio coming soon
anyacca kiṁ kuryāt? kr̥taśaucō dantadhāvanakāṣṭhaṁ bhakṣayēt| kiṁ tat? vaṭādivr̥kṣāṇāmanyatamasya mūlaṁ yat kaṣāyādirasasaṁyuktaṁ na tvanyarasaṁ vaṭādijaṁ mūlaṁ vaṭādimūlādanyadapīdr̥śaṁ kaṣāyādirasasaṁyuktaṁ mūlaṁ vā kāṣṭhaṁ vā sarvaṁ bhakṣayēt| vijñātavr̥kṣaṁ vr̥kṣā hi mōhanādinānāśaktayō dr̥śyantē| kṣuṇṇāgramāpōthitāgram, r̥juspaṣṭam,tathā granthirahitam, subhūmijaṁ śmaśānādyajātam, sthūlatayā ca kanīnikāprāntasamam, kanīnikā kaniṣṭhāṅguliḥ, sukūrccaṁ aparuṣakūrccam, parimāṇēna dvādaśāṅgulam| dvau kālau dantamāṁsaṁ rakṣan dantapavanaṁ bhakṣayēt| dinārambhē bhōjanāntē ca| yatavāṅmaunī| tatō dantapavanaṁ malāpanutyarthaṁ bhakṣayitvā anantaraṁ śanaiḥ vyāpyādikṣaudrānvitaprāntēna dantakāṣṭhēna dantān gharṣayēt| vyāpyaṁ kuṣṭham| trivargatritayaṁ trikaṭu triphalā trijātakaṁ ca|| 5||
Adhikarana jihvAnirleKanavidhistadguNAshca (6) · Śloka 6
likhēdanusukhaṁ jihvāṁ jihvānirlēkhanēna ca| tathāsyamalavairasyagandhā jihvāsyadantajāḥ| rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca||6||
लिखेदनुसुखं जिह्वां जिह्वानिर्लेखनेन च| तथास्यमलवैरस्यगन्धा जिह्वास्यदन्तजाः| रुचिवैशद्यलघुता न भवन्ति भवन्ति च||६||
🔊 Audio coming soon
anu paścāt tēnaiva lēkhanayōgyakr̥tēna dantapavanēna jihvāṁ sukhaṁ likhēt, jihvānirlēkhanēna lōhādikr̥tēna vā jihvāṁ sukhaṁ likhēt| svalpamapi māṁsamabādhamānastāṁ likhēt| ēvaṁ hi dantapavanajihvānirlēkhanābhyāmasya puṁsō malādayō jihvādijā na bhavanti| yathāsaṅkhyaṁ vivikṣitā rucyādayō laghutāntāśca bhavanti|| 6||
Adhikarana dantakAShThavarjyAH (7) · Śloka 7
nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī| tr̥ṣṇāsyapākahr̥nnētraśiraḥkarṇāmayī ca tat||7||
नाद्यादजीर्णवमथुश्वासकासज्वरार्दिती| तृष्णास्यपाकहृन्नेत्रशिरःकर्णामयी च तत्||७||
🔊 Audio coming soon
tacca dantapavanamajīrṇādiyutaḥ puruṣō nādyāt| vamathuḥ chardiḥ, śvāsādayō vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| āmayaśabdēna rōgaparyāyēṇa hr̥dādīnāṁ sambandhaḥ|| 7||
Adhikarana dantadhAvane niShiddhakAShThAni (8) · Śloka 8
naiva ślēṣmātakāriṣṭabibhītadhavadhanvajān| bilvavañjulanirguṇḍīśigrutilvakatindukān| kōvidāraśamīpīlupippalēṅgudagulgulūn| pāribhadrakamamlīkāmōcakyau śālmalīṁ śaṇam| svādvamlalavaṇaṁ śuṣkaṁ suṣiraṁ pūti picchilam||8||
नैव श्लेष्मातकारिष्टबिभीतधवधन्वजान्| बिल्ववञ्जुलनिर्गुण्डीशिग्रुतिल्वकतिन्दुकान्| कोविदारशमीपीलुपिप्पलेङ्गुदगुल्गुलून्| पारिभद्रकमम्लीकामोचक्यौ शाल्मलीं शणम्| स्वाद्वम्ललवणं शुष्कं सुषिरं पूति पिच्छिलम्||८||
🔊 Audio coming soon
ślēṣmātakādikaṁ dantapavanamavaśyamēva nādyāt| tathā prathamarasatrayayuktaṁ, durgandhipicchilañca, śuṣkaṁ nīrasaṁ, suṣiramantaḥ śūnyam| ślēṣmātakādīnāṁ śaṇāntānāṁ paryāyāṇi nōcyantē, viśiṣṭadēśaprasiddhatvāt| yā cātrākāṅkṣā sā nighaṇṭujñānādēva naśyati|| 8||
Adhikarana palAshAsanAdiShu niShedhaH (9) · Śloka 9
pālāśamāsanaṁ dantadhāvanaṁ pādukē tyajēt||9||
पालाशमासनं दन्तधावनं पादुके त्यजेत्||९||
🔊 Audio coming soon
dantadhāvanaprasaṅgēnāha- pālāśavr̥kṣajātam āsanaṁ, dantadhāvanaṁ, pādukē ca tyajēt|| 9||
Adhikarana dantadhAvanakramaH (10) · Śloka 10
dantān pūrvamadhō gharṣēt...................||10||
दन्तान् पूर्वमधो घर्षेत्...................||१०||
🔊 Audio coming soon
dantapavanē cādhō dantān pūrvaṁ gharṣēt|| 10||
Adhikarana akShisi~jcanam (11) · Śloka 11
......................prātaḥ siñcēcca lōcanē| tōyapūrṇamukhō grīṣmaśaradōḥ śītavāriṇā||11||
......................प्रातः सिञ्चेच्च लोचने| तोयपूर्णमुखो ग्रीष्मशरदोः शीतवारिणा||११||
🔊 Audio coming soon
pratidinaṁ prātardinārambhē akṣiṇī siñcēttōyapūrṇamukhaḥ san| kēna siñcēt? śītavāriṇā| kiṁ nityamēva śītavāriṇā? grīṣmaśaradōrēva| anyasmin r̥tau kōṣṇavāriṇā ityarthāllabhyatē|
Adhikarana ma~ggalakRutyam (12) · Śloka 12
praṇamya dēvān vr̥ddhāṁśca maṅgalāṣṭaśataṁ śubham| śṟuṇvan kāñcanavinyastaṁ sarpiḥ paśyēdanantaram||12||
प्रणम्य देवान् वृद्धांश्च मङ्गलाष्टशतं शुभम्| श्रृण्वन् काञ्चनविन्यस्तं सर्पिः पश्येदनन्तरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
idañcānantaraṁ kuryāt dēvān vr̥ddhāṁśca praṇamya maṅgalāṣṭaśataṁ śubhaṁ śṟuṇvan sauvarṇabhāṇḍasthaṁ ghr̥tamavāṅmukhaḥ paśyēt, maṅgalāṣṭaśataṁ dūtādivijñānīyē (śā0a0-12) vakṣyatē|| 12||
Adhikarana sauvIrA~jjanavidhistadguNAshca (13) · Śloka 13
sauvīramañjanaṁ nityaṁ hitamakṣṇōstatō bhajēt| lōcanē tēna bhavatō manōjñē sūkṣmadarśanē| vyaktatrivarṇē vimalē susnigdhaghanapakṣmaṇī||13||
सौवीरमञ्जनं नित्यं हितमक्ष्णोस्ततो भजेत्| लोचने तेन भवतो मनोज्ञे सूक्ष्मदर्शने| व्यक्तत्रिवर्णे विमले सुस्निग्धघनपक्ष्मणी||१३||
🔊 Audio coming soon
tataḥ sauvīramañjanamakṣibhyāṁ hitaṁ nityaṁ bhajēt| tēna cāñjanēna lōcanē nētrē, manōjñē darśanīyē bhavataḥ| sūkṣmañca rūpaṁ paśyataḥ| vyaktatrivarṇatvācca nirmalē, raktaśuklakr̥ṣṇaṁ varṇatrayam| susnigdhāni sughanāni ca pakṣmāṇi yayōstē tathāvidhē|| 13||
Adhikarana rasA~jjanavidhiH (14) · Śloka 14
cakṣustējōmayaṁ tasya viśēṣācchlēṣmatō bhayam| yōjayētsaptarātrē'smāt srāvaṇārthaṁ rasāñjanam||14||
चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषाच्छ्लेष्मतो भयम्| योजयेत्सप्तरात्रेऽस्मात् स्रावणार्थं रसाञ्जनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
tathā saptarātrāntarēṇa cakṣuṣaḥ ślēṣmasrāvaṇārthaṁ rasāñjanaṁ yōjayēt| kutaḥ? yataścakṣustējōmayaṁ, cakṣuṣastējōmayavyapadēśō bhūyasā| yataḥ pañcabhūtātmakamindriyaṁ tasya ca vātāditō viśēṣācchlēṣmaṇō viparītatvādbhayamiti|| 14||
Adhikarana nasyagaNDUShadhAraNAdiguNAH (15) · Śloka 15
aṇutailaṁ tatō nasyantatō gaṇḍūṣadhāraṇam| ghanōnnataprasannatvak skandhagrīvāsyavakṣasaḥ| susnigdhavadanāḥ snigdhaniḥsvanā vimalēndriyāḥ| nirvalīpalitavyaṅgā bhavēyurnasyaśīlinaḥ| ōṣṭhasphuṭanapāruṣyamukhaśōṣadvijāmayāḥ| na syuḥ svarōpaghātāśca snēhagaṇḍūṣadhāraṇāt| khadirakṣīrivr̥kṣārimēdāmbukavalagrahaḥ| arōcakāsyavairasyamalapūtiprasēkajit| sukhōṣṇōdakagaṇḍūṣairjāyatē vaktralāghavam||15||
अणुतैलं ततो नस्यन्ततो गण्डूषधारणम्| घनोन्नतप्रसन्नत्वक् स्कन्धग्रीवास्यवक्षसः| सुस्निग्धवदनाः स्निग्धनिःस्वना विमलेन्द्रियाः| निर्वलीपलितव्यङ्गा भवेयुर्नस्यशीलिनः| ओष्ठस्फुटनपारुष्यमुखशोषद्विजामयाः| न स्युः स्वरोपघाताश्च स्नेहगण्डूषधारणात्| खदिरक्षीरिवृक्षारिमेदाम्बुकवलग्रहः| अरोचकास्यवैरस्यमलपूतिप्रसेकजित्| सुखोष्णोदकगण्डूषैर्जायते वक्त्रलाघवम्||१५||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ vakṣyamāṇamaṇutailaṁ nasyaṁ yōjyam| anantaraṁ gaṇḍūṣadhāraṇam| nasyaśīlina ēva bhavanti ghanōnnataprasannāḥ tvagādayaḥ yēṣāṁ tē tathāvidhāḥ| ghanatvādibhistvagādīnāṁ yathāsambhavaṁ sambandhaḥ| prasannatvacaḥ unnataskandhāḥ, ghanagrīvāḥ, prasannamukhāḥ, ghanavakṣasaḥ, sugandhāsyāḥ, madhurasvarāḥ, valīpalitavyaṅgarahitāśca| valyastvaksaṅkōcaḥ, vyaṅgāni mukhē śyāvāni maṇḍalāni| snēhagaṇḍūṣadhāraṇādōṣṭhaphuṭanādayō na bhavanti| pāruṣyamōṣṭhayōrēva, tathā āsyaśōṣaḥ, dantarōgaḥ, svarahāniśca| tathā arōcakādināśakāmēna khadirādyambukavalagrahaḥ kāryaḥ| tathā vaktralāghavakāmēna uṣṇōdakagaṇḍūṣaḥ| kavalagaṇḍūṣayōrbhēdō gaṇḍūṣādividhau vakṣyatē| prasēkaḥ āsyasrāvaḥ|| 15||
Adhikarana prAyogikadhUmapAnAdi (16) · Śloka 16
prāyōgikaṁ tatō dhūmaṁ gandhamālyādi cācarēt| dhūmādasyōrdhvajatrūtthā na syurvātakaphāmayāḥ||16||
प्रायोगिकं ततो धूमं गन्धमाल्यादि चाचरेत्| धूमादस्योर्ध्वजत्रूत्था न स्युर्वातकफामयाः||१६||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ vakṣyamāṇalakṣaṇaṁ prāyōgikaṁ dhūmaṁ gandhamālyādi cā''carēt| ādiśabdēna vāsaḥ prabhr̥tīnāṁ grahaṇam| dhūmapasya kiṁ bhavati? jatrārakṣakasandhyabhidhānasya, ūrdhvamupari śirasi vātakaphajā rōgā na bhavanti|| 16||
Adhikarana a~jjanAdikrame yuktiH (17) · Śloka 17
añjanōtklēśitaṁ nasyaiḥ kavalairnāvanēritam| dhūmēna kavalōtkliṣṭaṁ kramādvātakaphaṁ jayēt||17||
अञ्जनोत्क्लेशितं नस्यैः कवलैर्नावनेरितम्| धूमेन कवलोत्क्लिष्टं क्रमाद्वातकफं जयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
nanvañjanādīnāmēvambhūtaḥ kramaḥ kimarthamāśrita ityāha- añjanō-tklēśitamityādi|| 17||
Adhikarana gandhamAlyAdidhAraNaguNAH (18) · Śloka 18
gandhamālyādikaṁ vr̥ṣyamalakṣmīghnaṁ prasādhanam||18||
गन्धमाल्यादिकं वृष्यमलक्ष्मीघ्नं प्रसाधनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
gandhamālyādikamupayujyamānaṁ vr̥ṣyamalakṣmīghnaṁ kāntikaraṁ ca bhavati|| 18||
Adhikarana jIrNavastradhAraNAdiniShedhaH (19) · Śloka 19
vāsō na dhārayējjīrṇaṁ malinaṁ raktamulbaṇam| mālyaṁ na lambaṁ na bahirna raktaṁ jalajādr̥tē| naiva cānyēna vidhr̥taṁ vastraṁ puṣpamupānahau||19||
वासो न धारयेज्जीर्णं मलिनं रक्तमुल्बणम्| माल्यं न लम्बं न बहिर्न रक्तं जलजादृते| नैव चान्येन विधृतं वस्त्रं पुष्पमुपानहौ||१९||
🔊 Audio coming soon
anyaccēdamidaṁ kuryāt| jīrṇaṁ jīrṇaprāyaṁ vāsaḥ paridhānaṁ na dhārayēt| malinaṁ raktamulbaṇañca, unnaddham (ulbaṇam) udbhaṭaṁ mālyaṁ puṣpaṁ, lambaṁ sragdāmādi, na dhārayēt| na bahiḥ rājamārgē dr̥śyamānaṁ vā| jalajaṁ varjayitvā raktamanyanmālyaṁ na dhārayēt| prasaṅgēnāha- anyēna vidhr̥taṁ vastraṁ na dhārayēt puṣpamupānahau carmapādukē tathā|| 19||
Adhikarana tAmbUlasevanataddhAraNaguNAH (20) · Śloka 20
rucivaiśadyasaugandhyamicchanvaktrēṇa dhārayēt| jātīlavaṅgakarpūrakaṅkōlakaṭukaiḥ saha| tāmbūlīnāṁ kisalayaṁ hr̥dyaṁ pūgaphalānvitam| raktapittakṣatakṣīṇarūkṣōtkupitacakṣuṣām| viṣamūrcchāmadārttānāmapathyaṁ śōṣiṇāṁ ca tat| pathyaṁ suptōtthitē bhuktē snātē vāntē ca mānavē| dvipatramēkaṁ pūgaṁ ca sacūrṇakhadiraṁ ca tat||20||
रुचिवैशद्यसौगन्ध्यमिच्छन्वक्त्रेण धारयेत्| जातीलवङ्गकर्पूरकङ्कोलकटुकैः सह| ताम्बूलीनां किसलयं हृद्यं पूगफलान्वितम्| रक्तपित्तक्षतक्षीणरूक्षोत्कुपितचक्षुषाम्| विषमूर्च्छामदार्त्तानामपथ्यं शोषिणां च तत्| पथ्यं सुप्तोत्थिते भुक्ते स्नाते वान्ते च मानवे| द्विपत्रमेकं पूगं च सचूर्णखदिरं च तत्||२०||
🔊 Audio coming soon
rūcyādikamicchan vaktrēṇa jātyādibhiḥ saha pūgaphalānvitaṁ tāmbūlīnāṁ nāgalatānāṁ kisalayaṁ pallavaṁ dhārayēt| raktapittādyupahatasya śōṣiṇaśca tatsēvanamapathyam| rūkṣēṇa hētunōtkupitāni cakṣūṁṣi yēṣāṁ tē rūkṣōtkupitacakṣuṣaḥ, tēṣāmathavā rūkṣāṇāmutkupitacakṣuṣāñca subōdham|| 20||
Adhikarana dhanopArjanam (21) · Śloka 21
uttiṣṭhēta tatō'tyarthamarthēṣvarthānubandhiṣu| ninditaṁ dīrghamapyāyurasannihitasādhanam| kr̥ṣiṁ vaṇijyāṁ gōrakṣāmupāyairguṇinaṁ nr̥pam| lōkadvayāviruddhāñca dhanārthī saṁśrayētkriyām||21||
उत्तिष्ठेत ततोऽत्यर्थमर्थेष्वर्थानुबन्धिषु| निन्दितं दीर्घमप्यायुरसन्निहितसाधनम्| कृषिं वणिज्यां गोरक्षामुपायैर्गुणिनं नृपम्| लोकद्वयाविरुद्धाञ्च धनार्थी संश्रयेत्क्रियाम्||२१||
🔊 Audio coming soon
tatō'nantaramarthānubandhiṣu dhanahētuṣu kāryēṣvatyarthamuttiṣṭhēta yatnāccēṣṭēta| yasmāddīrghamapyāyurasannihitasādhanaṁ dāridryayuktaṁ ninditaṁ garhitam| tathā dhanārthī kr̥ṣyādikamārabhēta| anyāñca kriyāṁ dhanalābhahētukīmubhayalōkāviruddhāṁ satīmāśrayēt|| 21||
Adhikarana niShkramaNavidhiH (22) · Śloka 22
muktavēgaśca gamanasvapnāhārasabhāstriyaḥ| pāṇinālabhya niṣkrāmēdratnapūjyājyamaṅgalam| sātapatrapadatrāṇō vicarēdyugamātradr̥k| niśi cātyayikē kāryē daṇḍī maulī sahāyavān| prāvr̥tya paryaṭēdrātrau na prāvr̥tya śirō'hani||22||
मुक्तवेगश्च गमनस्वप्नाहारसभास्त्रियः| पाणिनालभ्य निष्क्रामेद्रत्नपूज्याज्यमङ्गलम्| सातपत्रपदत्राणो विचरेद्युगमात्रदृक्| निशि चात्ययिके कार्ये दण्डी मौली सहायवान्| प्रावृत्य पर्यटेद्रात्रौ न प्रावृत्य शिरोऽहनि||२२||
🔊 Audio coming soon
tathā muktavēga utsr̥ṣṭamūtrapurīṣādivēgaśca adhvagamanādikam| tathā ratnādikamālabhya sapūjaṁ saṁspr̥śya, kāryārthaṁ niṣkrāmēt| nirgataśca chatrapādatrāṇasaṁyuktō yugamātradr̥gvicarēt| yugō hastadvayam, anyē hastacatuṣṭayaṁ yugamāhuḥ, tanmātramagrataḥ paśyan kr̥misthāṇvādibhayāt| niśi rātrāvātyayikē atiprayōjanavati kāryē, daṇḍī maulī sahāyavāṁśca vicarēt| arthabalāduktam anātyayikē kāryē naiva vicarēnniśīti| maulī vēṣṭitaśirāḥ| tathā rātrau śiraḥ pidhāya paryaṭēt paribhramēditi|| 22||
Adhikarana caityAdisthAnAnatikramaH (23) · Śloka 23
caityapūjyadhvajāśastacchāyābhasmatuṣāśucīn| nākrāmēccharkarālōṣṭhabalisnānabhuvō na ca||23||
चैत्यपूज्यध्वजाशस्तच्छायाभस्मतुषाशुचीन्| नाक्रामेच्छर्करालोष्ठबलिस्नानभुवो न च||२३||
🔊 Audio coming soon
caityādīnāṁ chāyāṁ nākrāmēta pādābhyāṁ na la~ghghayēt| caityaḥ prasiddhaḥ, pūjyō gurvādiḥ, aśastamamaṅgalyaṁ vastu, tathā bhasmādikamapi| tathā śarkarādikamapi| śarkarā śilācūrṇaṁ balirbhūtōpahāraḥ, snānabhūḥ yatra kaścit snātaḥ|| 23||
Adhikarana madhyAhnAdau catuShpathAdi sevananiShedhaH (24) · Śloka 24
madhyāhnē sandhyayō rātrāvardharātrē catuṣpatham| na sēvēta na śarvaryāṁ vr̥kṣacaityaṁ na catvaram| sūnāṭavīśūnyagr̥haśmaśānāni divā'pi na||24||
मध्याह्ने सन्ध्ययो रात्रावर्धरात्रे चतुष्पथम्| न सेवेत न शर्वर्यां वृक्षचैत्यं न चत्वरम्| सूनाटवीशून्यगृहश्मशानानि दिवाऽपि न||२४||
🔊 Audio coming soon
tathā madhyāhnādiṣu kālēṣu catuṣpathaṁ na sēvēta| tathā śarvaryāṁ sarvasyāmapi rātrau, vr̥kṣādikaṁ na sēvēta| catvaraṁ tripathamāhuḥ, grāmādbahiravatārāśrayamanyē, grāmīṇasamājasthānamityanyē, yastu lōkē catvara iti prasiddhaḥ| sūnāṭavyādikaṁ divā'pi na sēvēta| sūnāṭavī vadhāraṇyam|| 24||
Adhikarana shavahu~gkArAdInAM pratiShedhAdi (25) · Śloka 25
na huṅkuryācchavaṁ pūjyaṁ praśastānmaṅgalāni ca| nāpasavyaṁ parikrāmēnnētarāṇyanudakṣiṇam| catuṣpathaṁ namaskuryātprajñātāṁśca vanaspatīn| na vyālavyādhitāśastairnādāntakṣutpipāsitaiḥ| na cchinnapucchairnaikākṣairgōpr̥ṣṭhēna ca na vrajēt| nātipragē'tisāyaṁ vā na nabhōmadhyagē ravau| nāsannihitapānīyō nātitūrṇaṁ na santatam| na śatruṇā nāviditairnaikō nādhārmikaiḥ saha| dadyādvartmārtavr̥ddhastrībhāricakradvijanmanē| snānabhōjanapānāni vāhēbhyō nācarētpuraḥ| nadīṁ tarēnna bāhubhyāṁ nāgniskandhamabhivrajēt| nārōhēdviṣamaṁ śailaṁ nāvaṁ saṁśayitāṁ tarum| nipātayēnna lōṣṭēna na phalēna phalaṁ drumāt| na vāryamāṇaḥ praviśēnnādvārēṇa na cā'sanē| svayam tiṣṭhētparagr̥hē yuktanidraṁ na bōdhayēt| nā'carētpāṇivākpādadr̥ṅmēḍhrōdaracāpalam||25||
न हुङ्कुर्याच्छवं पूज्यं प्रशस्तान्मङ्गलानि च| नापसव्यं परिक्रामेन्नेतराण्यनुदक्षिणम्| चतुष्पथं नमस्कुर्यात्प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्| न व्यालव्याधिताशस्तैर्नादान्तक्षुत्पिपासितैः| न च्छिन्नपुच्छैर्नैकाक्षैर्गोपृष्ठेन च न व्रजेत्| नातिप्रगेऽतिसायं वा न नभोमध्यगे रवौ| नासन्निहितपानीयो नातितूर्णं न सन्ततम्| न शत्रुणा नाविदितैर्नैको नाधार्मिकैः सह| दद्याद्वर्त्मार्तवृद्धस्त्रीभारिचक्रद्विजन्मने| स्नानभोजनपानानि वाहेभ्यो नाचरेत्पुरः| नदीं तरेन्न बाहुभ्यां नाग्निस्कन्धमभिव्रजेत्| नारोहेद्विषमं शैलं नावं संशयितां तरुम्| निपातयेन्न लोष्टेन न फलेन फलं द्रुमात्| न वार्यमाणः प्रविशेन्नाद्वारेण न चाऽसने| स्वयम् तिष्ठेत्परगृहे युक्तनिद्रं न बोधयेत्| नाऽचरेत्पाणिवाक्पाददृङ्मेढ्रोदरचापलम्||२५||
🔊 Audio coming soon
śavaṁ na huṅkuryāt mr̥taśarīraṁ huṅkārēṇa na tarjayēt| pūjyādīni cāpasavyaṁ vāmaṁ parityajya na gacchēt| itarāṇi tadviparītāni dakṣiṇaṁ tyaktvā na gacchēt| catuṣpathaṁ prajñātān prasiddhāṁśca vanaspatīn vr̥kṣān namaskuryāt| vyālādibhiśca vāhairna vrajēt| vyālaḥ duṣṭaḥ, kṣudraḥ, atipūrvāhṇādikālē ca na vrajēt| asannihitapānīyaḥ agr̥hītapānīyaḥ, tūrṇaṁ vēgēna, na saṁtataṁ bahukālamapi tu viśramyaiva gantavyamityabhiprāyaḥ, śatruṇā saha na vrajēt, aviditairavijñātasvarūpaiḥ saha na vrajēt, ēkākī na vrajēt, adhārmikaiśca saha| tathā ārtādibhyō vartma dadyāt mārgaṁ tyajēt| bhārī bhāravāhakaḥ, cakrī gantryādiḥ| vāhēbhyaḥ purā snānādikaṁ nā''carēt| pūrvaṁ svavāhānaśvādīn snāpayēt bhōjayēt pāyayēcca paścātsvayam snāyāt bhuñjīta cētyarthaḥ| bāhubhyāṁ ca nadīṁ na tarēt| agniskandhābhimukhō na gacchēt| agniskandhō mahānagnirāśiḥ| viṣamamatinimnōnnatapradēśaṁ, śailaṁ parvataṁ nā'rōhēt| saṁśayitāmavijñātasvarūpāṁ nāvaṁ, vr̥kṣañca sarvaṁ nā''rōhēt| drumādvr̥kṣāt, lōṣṭēna, phalēna vā phalaṁ na pātayēt| paragr̥hē vāryamāṇaḥ pratiṣidhyamānapravēśō na praviśēt| aprasiddhēna mārgēṇa na praviśēt| praviṣṭaśca adattē āsanē na svayaṁ tiṣṭhēt nōpaviśēt| yuktā aviruddhā nidrā yasya taṁ na bōdhayēt| pāṇyādicāpalaṁ ca nā''carēt| hastacāpalaṁ vādyānukaraṇādi, pādacāpalamapyēvaṁprakāramēva, vākcāpalaṁ yatkiñcanavāditvaṁ, dr̥kcāpalaṁ parayuvatyādidarśanaṁ, mēḍhracāpalamaprāsaṅgikānucitayōṣidgamanādi, udaracāpalaṁ bhōjanagr̥ghnutā|| 25||
Adhikarana keSAdivardhane niyamAH (26) · Śloka 26
triḥ pakṣasya kacaśmaśrunakharōmāṇi vardhayēt| na svahastēna dantairvā snānaṁ cānu samācarēt||26||
त्रिः पक्षस्य कचश्मश्रुनखरोमाणि वर्धयेत्| न स्वहस्तेन दन्तैर्वा स्नानं चानु समाचरेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
pakṣasya madhyē trīn vārān kēśādīn kartayēt, svahastēna dantairvā na kartayēt| kartayitvā ca snānamācarēt|| 26||
Adhikarana abhya~ggavidhiH (27) · Śloka 27
atha jātānnapānēcchō mārutaghnaiḥ sugandhibhiḥ| yathartusaṁsparśasukhaistailairabhyaṅgamācarēt||27||
अथ जातान्नपानेच्छो मारुतघ्नैः सुगन्धिभिः| यथर्तुसंस्पर्शसुखैस्तैलैरभ्यङ्गमाचरेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
athānantaramanantarōktaprakārēṇa kālamativāhya utpannānnapānēcchō'bhyaṅgamācarēt| kēnētyāha-tailaiḥ| kimbhūtaiḥ? vātaghnaiḥ sugandhibhiśca r̥tvanatikramēṇa saṁsparśasukhakaraiśca uṣṇakālē śītaiḥ, śītakālē cōṣṇairityarthaḥ|| 27||
Adhikarana abhya~ggaguNAH (28) · Śloka 28
abhyaṅgō vātahā puṣṭisvapnadārḍhyabr̥hatvakr̥t| dagdhabhagnakṣatarujā klamaśramajarāpahaḥ| rathākṣacarmaghaṭadbhavatyabhyaṅgatō guṇāḥ| sparśanē'bhyadhikō vāyuḥ sparśanaṁ ca tvagāśrayam| tvacyaśca paramabhyaṅgō yasmāttaṁ śīlayēdataḥ| śiraḥ śravaṇapādēṣu taṁ viśēṣēṇa śīlayēt||28||
अभ्यङ्गो वातहा पुष्टिस्वप्नदार्ढ्यबृहत्वकृत्| दग्धभग्नक्षतरुजा क्लमश्रमजरापहः| रथाक्षचर्मघटद्भवत्यभ्यङ्गतो गुणाः| स्पर्शनेऽभ्यधिको वायुः स्पर्शनं च त्वगाश्रयम्| त्वच्यश्च परमभ्यङ्गो यस्मात्तं शीलयेदतः| शिरः श्रवणपादेषु तं विशेषेण शीलयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
abhyaṅgaguṇānāha-abhyaṅgēti| dagdhāditrayasya Rrujayā sambandhaḥ| kṣataḥ śastrādinā| tathā rathākṣādivadabhyaṅgādguṇā bhavanti, rathākṣaṁ cakranābhiḥ, tasya carmaghaṭayōśca yathā'bhyaṅgēna ślakṣṇatvaṁ, yathā mārdavaṁ, yathā ca dārḍhyaṁ, tathā śarīrasyāpi| yathā ca rathākṣasya snēhasparśanamātrēṇa, carmanō mardanēna, ghaṭasya snēhasaṁskārēṇēti| yataśca paramatyarthaṁ tvacyaścābhyaṅgaḥ, tasmādabhyaṅgamācarēt| kathamityāha-sparśanamiti| sparśanaṁ tvagāśritam| sparśanē cāvaśyaṁ vāyunā bhavitavyam| atō vātā''bādhabhayādityarthaḥ| śiraḥ prabhrutiṣu tamabhyaṅgaṁ viśēṣēṇaśīlayēt|| 28||
Adhikarana mUrdhni tailakAraNaguNAH (29) · Śloka 29
sa kēśyaḥ śīlitō mūrdhni kapālēndriyatarpaṇaḥ||29||
स केश्यः शीलितो मूर्ध्नि कपालेन्द्रियतर्पणः||२९||
🔊 Audio coming soon
kimarthamityāha-sō'bhyaṅgaḥ mūrdhni śirasi, śīlitaḥ kēśyō kēśēbhyō hitaḥ, kapālasyēndriyāṇāñca tarpaṇaḥ tr̥ptikaraḥ|| 29||
Adhikarana karNapUraNaguNAH (30) · Śloka 30
hanumanyāśiraḥ karṇaśūlaghnaṁ karṇapūraṇam||30||
हनुमन्याशिरः कर्णशूलघ्नं कर्णपूरणम्||३०||
🔊 Audio coming soon
snēhēna karṇapūraṇaṁ hanumanyādiśūlaghnam|| 30||
Adhikarana pAdAbhya~gge guNAH (31) · Śloka 31
pādābhyaṅgastu tatsthairyanidrādr̥ṣṭiprasādakr̥t| pādasuptiśramastambhasaṅkōcasphuṭanapraṇut||31||
पादाभ्यङ्गस्तु तत्स्थैर्यनिद्रादृष्टिप्रसादकृत्| पादसुप्तिश्रमस्तम्भसङ्कोचस्फुटनप्रणुत्||३१||
🔊 Audio coming soon
pādādiṣu tamabhyaṅgaṁ viśēṣēṇa śīlayēt| pādābhyaṅgastu tatsthairyādikr̥t pādasuptyādighnaśca| suptiriva suptiḥ abhighātādyacaitanyam|| 31||
Adhikarana aBya~ggavarjyAH (32) · Śloka 32
varjyō'bhyaṅgaḥ kaphagrastakr̥tasaṁśuddhyajīrṇibhiḥ||32||
वर्ज्योऽभ्यङ्गः कफग्रस्तकृतसंशुद्ध्यजीर्णिभिः||३२||
🔊 Audio coming soon
sarvō'bhyaṅgaḥ kaphagrastādibhirvarjyaḥ na sēvyaḥ| kaphagrastaḥ ślēṣmarōgārttaḥ| grastagrahaṇamatiśayōpalakṣaṇārtham| kr̥tasaṁśuddhiḥ vamanavirēcanādibhiracirakālaniḥsr̥tadōṣaḥ|| 32||
Adhikarana vyAyAmaH (33) · Śloka 33
śarīrāyāsajananaṁ karma vyāyāma ucyatē||33||
शरीरायासजननं कर्म व्यायाम उच्यते||३३||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ vyāyāmaṁ śīlayēt| ka ucyatē vyāyāmaḥ? āha- śarīrēti| yēna karmaṇā kriyamāṇēna śarīramāyasyatē tadvyāyāmaśabdēna vācyam| tēnaitaduktaṁ bhavati- kasyaciccaṁkramaṇamēva vyāyāmaḥ, kasyacidanyadadhikamiti|| 33||
Adhikarana vyAyAmaguNAH (34) · Śloka 34
lāghavaṁ karmasāmarthyaṁ dīptō'gnirmēdasaḥ kṣayaḥ| vibhaktaghanagātrattvaṁ vyāyāmādupajāyatē||34||
लाघवं कर्मसामर्थ्यं दीप्तोऽग्निर्मेदसः क्षयः| विभक्तघनगात्रत्त्वं व्यायामादुपजायते||३४||
🔊 Audio coming soon
tēna kr̥tēna kiṁ bhavatītyāha- lāghavamityādi| lāghavaṁ dēhasya laghutvam| anyat subōdham|| 34||
Adhikarana vyAyAmavarjyAH (35) · Śloka 35
vātapittāmayī bālō vr̥ddhō'jīrṇī ca taṁ tyajēt||35||
वातपित्तामयी बालो वृद्धोऽजीर्णी च तं त्यजेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
vātapittarōgārtō bālō vr̥ddhaśca vyāyāmaṁ tyajēt|| 35||
Adhikarana vyAyAmavidhiH (36) · Śloka 36
arddhaśaktyā niṣēvyastu balibhiḥ snigdhabhōjibhiḥ| śītakālē vasantē ca mandamēva tatō'nyadā| taṁ kr̥tvā'nusukhaṁ dēhaṁ mardayēcca samantataḥ||36||
अर्द्धशक्त्या निषेव्यस्तु बलिभिः स्निग्धभोजिभिः| शीतकाले वसन्ते च मन्दमेव ततोऽन्यदा| तं कृत्वाऽनुसुखं देहं मर्दयेच्च समन्ततः||३६||
🔊 Audio coming soon
sa ca vyāyāmō balavadbhiḥ puruṣaiḥ śītakālē hēmantaśiśirayōḥ vasantē ca snigdhānnabhōjibhiḥ sadbhirarddhaśaktyā (su0ci024/47) niṣēvaṇīyaḥ yāvacchakyaṁ tatō'rddhamiti| anyasminpunaḥ r̥tau svalpamēva| tañca vyāyāmaṁ kr̥tvā yathāsukhaṁ dēhaṁ mardayētsarvam|| 36||
Adhikarana ativyAyAmadoShAH (37) · Śloka 37
tr̥ṣṇā kṣayaḥ pratamakō raktapittaṁ śramaḥ klamaḥ| ativyāyāmataḥ kāsō jvaraścchardiśca jāyatē||37||
तृष्णा क्षयः प्रतमको रक्तपित्तं श्रमः क्लमः| अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्च्छर्दिश्च जायते||३७||
🔊 Audio coming soon
yathōktapramāṇātikramādativyāyāmēna kāsādirōgōtpattiḥ|
Adhikarana vyAyAmajAgarAdInAmatisevananiShedhaH (38) · Śloka 38
gajaṁ siṁha ivākarṣan bhajannati vinaśyati||38||
गजं सिंह इवाकर्षन् भजन्नति विनश्यति||३८||
🔊 Audio coming soon
prasaṅgēnāha- vyāyāmādīnāṁ sāhasamatisēvāṁ bhajan puruṣō vinaśyati| yathā siṁhō vikramavānatisvalpabalaḥ mahābalaṁ dantinamākarṣayan svayamēva vinaśyati|| 38||
Adhikarana udvarttanaguNAH (39) · Śloka 39
udvarttanaṁ kaphaharaṁ mēdasaḥ pravilāyanam| sthirīkaraṇamaṅgānāṁ tvakprasādakaraṁ param||39||
उद्वर्त्तनं कफहरं मेदसः प्रविलायनम्| स्थिरीकरणमङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम्||३९||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ kaṣāyadravyairudvartanaṁ kuryāt| tadguṇānāha- kaphaharamityādi|| 39||
Adhikarana shItajalasnAnaguNAH (40) · Śloka 40
dīpanaṁ vr̥ṣyamāyuṣyaṁ snānamūrjābalapradam| kaṇḍūmalaśramasvēdatandrātr̥ḍdāhapāpmajit||40||
दीपनं वृष्यमायुष्यं स्नानमूर्जाबलप्रदम्| कण्डूमलश्रमस्वेदतन्द्रातृड्दाहपाप्मजित्||४०||
🔊 Audio coming soon
tadanu snānamācarēt| taccāgnyudīraṇatvādiyuktaṁ kaṇḍvādighnañca|| 40||
Adhikarana uShNAmbupariShekaguNAH (41) · Śloka 41
uṣṇāmbunā'dhaḥkāyasya pariṣēkō balāvahaḥ| tēnaiva tūttamāṅgasya balahr̥tkēśacakṣuṣām||41||
उष्णाम्बुनाऽधःकायस्य परिषेको बलावहः| तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलहृत्केशचक्षुषाम्||४१||
🔊 Audio coming soon
uṣṇāmbunētyādi subōdham|| 41||
Adhikarana snAnaniyamAH (42) · Śloka 42
nā'nāplutya śiraḥ snāyānna jalē'lpē na śītalē| snānōdakāvataraṇasvapnānnagnō na cācārēt| pañca piṇḍānanuddhr̥tya na snāyātparavāriṇi| nātmānamīkṣēta jalē na taṭasthō jalāśayam| na pratisphālayēdambu pāṇinā caraṇēna vā| snātvā na mr̥jyādgātrāṇi dhunuyānna śirōruhān||42||
नाऽनाप्लुत्य शिरः स्नायान्न जलेऽल्पे न शीतले| स्नानोदकावतरणस्वप्नान्नग्नो न चाचारेत्| पञ्च पिण्डाननुद्धृत्य न स्नायात्परवारिणि| नात्मानमीक्षेत जले न तटस्थो जलाशयम्| न प्रतिस्फालयेदम्बु पाणिना चरणेन वा| स्नात्वा न मृज्याद्गात्राणि धुनुयान्न शिरोरुहान्||४२||
🔊 Audio coming soon
śirasyanāplutē asiktē na snāyāt| jalē nadyādisthē svalpē śītalē ca na snāyāt| nagnaḥ agr̥hītaparidhānaḥ, snānamudakāvataraṇaṁ ca nā''carēt| tathā svapnaṁ ca nagnō nācarēt| paravāriṇi anyakr̥tē taṭākādau pañca piṇḍānanuddhr̥tya na snāyāt| pañcabhiḥ piṇḍairuddhr̥tairātmanaiva snānārthaṁ jalāśayaḥ kr̥tō bhavati| darpaṇavadātmānaṁ jalē nēkṣēta| taṭasthaḥ kūlasthō, jalāśayaṁ kūpādikaṁ nēkṣēta| pāṇinā pādēna vā jalaṁ na pratisphālayēnnābhihanyāt| snātvā ca pāṇyādinā'ṅgāni na parimārjayēt| kēśāṁśca snātvā na dhunuyāt|| 42||
Adhikarana snAnAntaravastradhAraNaniyamAH (43) · Śloka 43
nivasītārdra ēvā'śu sōṣṇīṣē dhautavāsasī| na tvambaraṁ pūrvadhr̥taṁ na ca tailavasē spr̥śēt||43||
निवसीतार्द्र एवाऽशु सोष्णीषे धौतवाससी| न त्वम्बरं पूर्वधृतं न च तैलवसे स्पृशेत्||४३||
🔊 Audio coming soon
ārdra ēva dhautōṣṇīṣaṁ dhautavāsasī ca nivasīta paridadhyāt| uṣṇīṣaḥ śiraḥ paṭṭakam| snātvā ca snānakāladhr̥taṁ vāsō na spr̥śēt| tailaṁ vasāṁ ca snātvā na spr̥śēt|| 43||
Adhikarana punarvastradhAraNaniyamAH (44) · Śloka 44
vāsō'nyadanyacchayanē nirgamē dēvatārcanē||44||
वासोऽन्यदन्यच्छयने निर्गमे देवतार्चने||४४||
🔊 Audio coming soon
śayanādyavasarē anyadanyadvāsaḥ parivartayēt| nirgamē dēvatārcanē cānyadanyadvāsō nivasīta|| 44||
Adhikarana snAne varjyAH (45) · Śloka 45
snānamarditanētrāsyakarṇarōgātisāriṣu| ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam||45||
स्नानमर्दितनेत्रास्यकर्णरोगातिसारिषु| आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम्||४५||
🔊 Audio coming soon
arditādyārtānāṁ snānaṁ garhitaṁ nindyam| ādhmānaṁ vāyunā jaṭharāpūraṇaṁ, pīnasō nāsāsrāvaḥ||45||
Adhikarana bhojanavidhiH (46) · Śloka 46
annapānavidhānēna bhuñjītānnaṁ vinā'tyayāt| abhinandya prasannātmā hutvā datvā ca śaktitaḥ| pākaṁ sajalamēkāntē yathāsukhamiti bruvan| prayacchētsarvamuddiśya pācayēnnā'nnamātmanē||46||
अन्नपानविधानेन भुञ्जीतान्नं विनाऽत्ययात्| अभिनन्द्य प्रसन्नात्मा हुत्वा दत्वा च शक्तितः| पाकं सजलमेकान्ते यथासुखमिति ब्रुवन्| प्रयच्छेत्सर्वमुद्दिश्य पाचयेन्नाऽन्नमात्मने||४६||
🔊 Audio coming soon
tatō'nantaramannapānavidhānēnānnaṁ bhuñjīta| atyayē tu yathēcchamēva| prāptamāhāramabhinandya prasannātmā prasannahr̥dayaḥ, hutvā cāgnimukhē, śaktitaśca datvā kr̥paṇādibhyō yathāśakti dattvā, sarvaṁ bhūtagrāmamuddiśya, ēkāntē pākaṁ sarvamāhāryaṁ sōdakaṁ yathāsukhamiti mantrapadamiva bruvan dadyāt| dānādivyavacchēdēnātmārthamannaṁ na pācayēt|| 46||
Adhikarana niShiddhAnnam (47) · Śloka 47
nā'nnamadyānmumūrṣūṇāṁ mr̥tānāṁ duḥkhajīvinām| strījitaklībapatitakrūraduṣkr̥takāriṇām| gaṇārigaṇikāsatradhūrtānnāpaṇikañca na||47||
नाऽन्नमद्यान्मुमूर्षूणां मृतानां दुःखजीविनाम्| स्त्रीजितक्लीबपतितक्रूरदुष्कृतकारिणाम्| गणारिगणिकासत्रधूर्तान्नापणिकञ्च न||४७||
🔊 Audio coming soon
mumūrṣuprabhr̥tīnāmannaṁ nādyāt| gaṇānnaṁ bahvāyattamannaṁ nādyāt| āpaṇikō vaṇik|| 47||
Adhikarana utsa~gge BakShaNaniShedhaH (48) · Śloka 48
nōtsaṅgē bhakṣayēdbhakṣyāñjalaṁ nāñjalinā pibēt| sarvañca tilasambaddhaṁ nā'dyādastamitē ravau| na bhuktamātra āyasyēnna niṣiddhaṁ bhajētsukham||48||
नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्याञ्जलं नाञ्जलिना पिबेत्| सर्वञ्च तिलसम्बद्धं नाऽद्यादस्तमिते रवौ| न भुक्तमात्र आयस्येन्न निषिद्धं भजेत्सुखम्||४८||
🔊 Audio coming soon
utsaṅgē gr̥hītvā bhakṣyānnaṁ na bhakṣayēt| añjalinā pāṇisampuṭēna jalaṁ na pibēt| ravau dinakr̥ti, astamitē tilasambaddhaṁ sarvaṁ bhakṣyaṁ nādyāt| bhōjanādutthitaḥ śarīrāyāsaṁ na kuryāt| smr̥tyādipratiṣiddhaṁ sukhaṁ na sēvēta|| 48||
Adhikarana madhyAhnacaryA (49) · Śloka 49
dharmōttarābhirarthyābhiḥ kathābhistriguṇātmabhiḥ| madhyaṁ dinasya gamayēdiṣṭaśiṣṭasahāyavān||49||
धर्मोत्तराभिरर्थ्याभिः कथाभिस्त्रिगुणात्मभिः| मध्यं दिनस्य गमयेदिष्टशिष्टसहायवान्||४९||
🔊 Audio coming soon
dinasya ca madhyamiṣṭaiḥ śiṣṭaiśca sahāyairyutaḥ kathābhirgamayēt| kimbhūtābhiḥ? dharmapradhānābhiḥ, madhyārthābhiḥ, arthabalāt svalpakāyābhiḥ| ēvaṁ triguṇātmabhiḥ triguṇō dharmādīnāṁ sthānavr̥ddhikṣayalakṣaṇaḥ|| 49||
Adhikarana sadvRuttam (50) · Śloka 50
na lōkabhūpavidviṣṭairna saṅgacchēta nāstikaiḥ| kalivairarucirna syāddhīraḥ sampadvipattiṣu| śrutādanyatra santuṣṭastatraiva ca kutūhalī| kṣāntimāndakṣiṇō dakṣaḥ susamīkṣitakāryakr̥t| hrīmāndhīmānmahōtsāhaḥ saṁvibhāgī priyātithiḥ| akṣudravr̥ttirgambhīraḥ sādhurāśritavatsalaḥ| dātā pitr̥bhyaḥ piṇḍasya yaṣṭā hōtā kr̥pātmakaḥ| anujñātā suvārtānāṁ dīnānāmanukampakaḥ| āśvāsakārī bhītānāṁ kruddhānāmanunāyakaḥ| pūrvābhibhāṣī sumukhaḥ suśīlaḥ pūjyapūjakaḥ| vittabandhuvayōvidyāvr̥ttaiḥ pūjyā yathōttaram| ātmadruhamamaryādaṁ mūḍhamujjhitasatpatham| sutarāmanukampēta narakārciṣmadindhanam| dharmyamarthyaṁ priyaṁ tathyaṁ mitaṁ pathyaṁ vadēdvacaḥ| nā'tmānamavajānīyānna stūyānna ca pīḍayēt| na hīnānavamanyēta vr̥ttārthāṅgabalaśrutaiḥ| nāruntudaḥ syānna krūrō na tīkṣṇō nōpatāpavān| hētāvīrṣyēnna tu phalē pāpaṁ pāpē'pi nācarēt| parasya daṇḍaṁ nōdyacchētkruddhō nainaṁ nipātayēt| anyatra putrācchiṣyādvā śāsanārhāddhitāśayaḥ| nr̥tyavāditragītādi nōlbaṇāmācarētkriyām| prasiddhakēśavāgvēśaśamasāntvaparāyaṇaḥ| ūrdhvē nābhēḥ śarīrasya spr̥śēnnā'dharavāsasā| na kuryānmithunībhūya śaucaṁ prati vilambanam| nā'saṁvr̥tamukhō hāsyakṣavōdgāravijr̥mbhaṇam| pāṇidvayēna yugapatkaṇḍūyēnnātmanaḥ śiraḥ| vahēnna bhāraṁ śirasā yugapaccāgnivāriṇī| nāsikāṁ na vikuṣṇīyāddaśanānna vighaṭṭayēt| kuryādvilēkhanacchēdabhēdāsphōṭanamardanam| nā'kāryē na ca kāryē'pi mukhāṅganakhavādanam| pādaṁ pādēna nākrāmēnna kaṇḍūyēnna śaucayēt| nā kāṁsyabhājanē tau ca nōpaviṣṭaḥ prasādhayēt| abhīkṣṇaṁ nirmalān dadhyānnakhapādamalāśayān| nā'samiddhamupāsīta hutāśaṁ naiva cāśuciḥ| nā'nuvātaṁ na vivr̥tē na klāntō nā'nyamānasaḥ| dhamēnnāsyēna na skandēnnā'dhaḥ kuryānna pādataḥ| satataṁ na nirīkṣēta calasūkṣmāpriyāṇi ca| nāpraśastaṁ na viṇmūtraṁ na darpaṇamamārjitam| udyantamastamāyāntaṁ tapantaṁ pratimāgatam| uparaktaṁ ca bhāsvāntaṁ vāsasā vā tirōhitam| nānyadapyatitējasvi kruddhasya ca gurōrmukham| strīṁ na sravantīṁ nōdakyāṁ na nagnāṁ nānyasaṅgatām| na patnīṁ bhōjanasvapnakṣutajr̥mbhādurāsanē| śayīta naikaśayanē na cāśnīyāttayā saha| tāmanīrṣyaṁśca gōpāyēt svairiṇīṁ nādhivāsayēt| nōcchiṣṭastārakārāhutuhināṁśudivākarān| paśyēnna yāyānna paṭhēnna svapyānna spr̥śēcchiraḥ| pāyayantīṁ carantīṁ vā nānyasmai gāṁ nivēdayēt| arkēnduparivēṣōlkāśatakratudhanūṁṣi ca| nānyaddēvārcanē karma kuryāddhāvēnna varṣati| tithiṁ pakṣasya na brūyāt nakṣatrāṇi na nirdiśēt| nātmanō janmalagnarkṣaghanasāraṁ gr̥hē malam| prakāśayēnnāvamānaṁ na ca niḥsnēhatāṁ prabhōḥ| purōvātātaparajastuṣāraparuṣānilān| anr̥juḥ kṣavathūdgārakāsasvapnānnamaithunam| saśabdamalinaṁ hastabhrūnētrōtkṣēpavāditām| kūlacchāyāṁ surāpānaṁ vyāladaṁṣṭriviṣāṇinaḥ| hīnānāryātinipuṇasēvāṁ vigrahamuttamaiḥ| sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam| ārōgyajīvitaiśvaryavidyāsu sthiramānitām| tōyāgnipūjyamadhyēna yānaṁ dhūmaṁ śavāśrayam| madyātisaktiṁ viśrambhasvātantryē strīṣu ca tyajēt||50||
न लोकभूपविद्विष्टैर्न सङ्गच्छेत नास्तिकैः| कलिवैररुचिर्न स्याद्धीरः सम्पद्विपत्तिषु| श्रुतादन्यत्र सन्तुष्टस्तत्रैव च कुतूहली| क्षान्तिमान्दक्षिणो दक्षः सुसमीक्षितकार्यकृत्| ह्रीमान्धीमान्महोत्साहः संविभागी प्रियातिथिः| अक्षुद्रवृत्तिर्गम्भीरः साधुराश्रितवत्सलः| दाता पितृभ्यः पिण्डस्य यष्टा होता कृपात्मकः| अनुज्ञाता सुवार्तानां दीनानामनुकम्पकः| आश्वासकारी भीतानां क्रुद्धानामनुनायकः| पूर्वाभिभाषी सुमुखः सुशीलः पूज्यपूजकः| वित्तबन्धुवयोविद्यावृत्तैः पूज्या यथोत्तरम्| आत्मद्रुहममर्यादं मूढमुज्झितसत्पथम्| सुतरामनुकम्पेत नरकार्चिष्मदिन्धनम्| धर्म्यमर्थ्यं प्रियं तथ्यं मितं पथ्यं वदेद्वचः| नाऽत्मानमवजानीयान्न स्तूयान्न च पीडयेत्| न हीनानवमन्येत वृत्तार्थाङ्गबलश्रुतैः| नारुन्तुदः स्यान्न क्रूरो न तीक्ष्णो नोपतापवान्| हेतावीर्ष्येन्न तु फले पापं पापेऽपि नाचरेत्| परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत्| अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शासनार्हाद्धिताशयः| नृत्यवादित्रगीतादि नोल्बणामाचरेत्क्रियाम्| प्रसिद्धकेशवाग्वेशशमसान्त्वपरायणः| ऊर्ध्वे नाभेः शरीरस्य स्पृशेन्नाऽधरवाससा| न कुर्यान्मिथुनीभूय शौचं प्रति विलम्बनम्| नाऽसंवृतमुखो हास्यक्षवोद्गारविजृम्भणम्| पाणिद्वयेन युगपत्कण्डूयेन्नात्मनः शिरः| वहेन्न भारं शिरसा युगपच्चाग्निवारिणी| नासिकां न विकुष्णीयाद्दशनान्न विघट्टयेत्| कुर्याद्विलेखनच्छेदभेदास्फोटनमर्दनम्| नाऽकार्ये न च कार्येऽपि मुखाङ्गनखवादनम्| पादं पादेन नाक्रामेन्न कण्डूयेन्न शौचयेत्| ना कांस्यभाजने तौ च नोपविष्टः प्रसाधयेत्| अभीक्ष्णं निर्मलान् दध्यान्नखपादमलाशयान्| नाऽसमिद्धमुपासीत हुताशं नैव चाशुचिः| नाऽनुवातं न विवृते न क्लान्तो नाऽन्यमानसः| धमेन्नास्येन न स्कन्देन्नाऽधः कुर्यान्न पादतः| सततं न निरीक्षेत चलसूक्ष्माप्रियाणि च| नाप्रशस्तं न विण्मूत्रं न दर्पणममार्जितम्| उद्यन्तमस्तमायान्तं तपन्तं प्रतिमागतम्| उपरक्तं च भास्वान्तं वाससा वा तिरोहितम्| नान्यदप्यतितेजस्वि क्रुद्धस्य च गुरोर्मुखम्| स्त्रीं न स्रवन्तीं नोदक्यां न नग्नां नान्यसङ्गताम्| न पत्नीं भोजनस्वप्नक्षुतजृम्भादुरासने| शयीत नैकशयने न चाश्नीयात्तया सह| तामनीर्ष्यंश्च गोपायेत् स्वैरिणीं नाधिवासयेत्| नोच्छिष्टस्तारकाराहुतुहिनांशुदिवाकरान्| पश्येन्न यायान्न पठेन्न स्वप्यान्न स्पृशेच्छिरः| पाययन्तीं चरन्तीं वा नान्यस्मै गां निवेदयेत्| अर्केन्दुपरिवेषोल्काशतक्रतुधनूंषि च| नान्यद्देवार्चने कर्म कुर्याद्धावेन्न वर्षति| तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् नक्षत्राणि न निर्दिशेत्| नात्मनो जन्मलग्नर्क्षघनसारं गृहे मलम्| प्रकाशयेन्नावमानं न च निःस्नेहतां प्रभोः| पुरोवातातपरजस्तुषारपरुषानिलान्| अनृजुः क्षवथूद्गारकासस्वप्नान्नमैथुनम्| सशब्दमलिनं हस्तभ्रूनेत्रोत्क्षेपवादिताम्| कूलच्छायां सुरापानं व्यालदंष्ट्रिविषाणिनः| हीनानार्यातिनिपुणसेवां विग्रहमुत्तमैः| सन्ध्यास्वभ्यवहारस्त्रीस्वप्नाध्ययनचिन्तनम्| आरोग्यजीवितैश्वर्यविद्यासु स्थिरमानिताम्| तोयाग्निपूज्यमध्येन यानं धूमं शवाश्रयम्| मद्यातिसक्तिं विश्रम्भस्वातन्त्र्ये स्त्रीषु च त्यजेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
lōkadviṣṭaiḥ rājadviṣṭaiḥ saha saṅgatiṁ na kuryāt, nāstikaiśca| adr̥ṣṭaṁ nāstīti bōddhārō nāstikāḥ| kalahaṁ vairaṁ na rōcayēt| sampatsvāpatsu ca dhairyavalambēt| śāstraśravaṇādanyatrāśanādikē santuṣṭaḥ śrutē tvasantuṣṭaḥ| upanatādadhikēnā''kāṁkṣā asantōṣaḥ| tatraiva ca śrutē śēṣaviṣayē kutūhalavān| sarvabhūtēṣu kṣāntimatvādiyuktō bhavēt| dakṣiṇaḥ pakṣapātī| anyatsubōdham| pūjyāṁśca pūjayēt| ata āha- vittētyādi| (1) dhanavān pūjyaḥ, (2) atō'dhikaṁ bandhuḥ, (3) atō'dhikamadhikavayāḥ, (4) tatō'dhikaṁ vidyāvān, (5) tatō'dhikaṁ śīlavān pūjya iti yathōttarārthaḥ| yō yasmāduttaraḥ sa tasmātpūjya iti| ātmadrōhādiyuktamatyantaṁ kr̥payā satpathayōjanādinā, paramanukampēta| sarvasya ca dharmyādikaṁ vākyaṁ vadēt| dharmādanapētaṁ dharmyamarthādanapētamarthyaṁ, priyaṁ śrōtuḥ, tathyaṁ satyaṁ, mitaṁ svalpaṁ, pathyaṁ hitānubandhi| ātmanaḥ śarīrasyāvajñāṁ na kuryāt| na cātmānaṁ stūyāt| na ca pīḍayēt| vr̥ttādihīnānāmavamānō na vidhēyaḥ| aruntudō marmaspr̥k| upatāpaḥ paranirbandhaḥ| hētau sēvādikē īrṣyēt| īrṣyā nāma yat parasya bhūtaṁ tatkathaṁ mama nēti buddhiḥ| na tu tatphalē arthādikē, phalārthinā hi tatkāraṇē prayatitavyamityarthaḥ| pāpaśīlē'pyabhadraṁ nā''carēt| parasya ca daṇḍaṁ nōdyacchēt| kruddhaśca san parasya ēnaṁ daṇḍaṁ na pātayēt| putraṁ śāsanārhaṁ śiṣyaṁ ca anyatra varjayitvā| aśāsanārhayōstayōrapi na nipātayēt| hitāśayaḥ taddhitakāmaḥ| nr̥tyādikriyāmulbaṇāmatimātraṁ nā''carēt| dēśakālādaprasiddhān kēśādīn na dhārayēt| nābhērupari śarīramadhaḥ kāyavāsasā na spr̥śēt| kr̥tavyavāyaśca śīghraṁ śaucamācarēt| asthagitāsyō hāsyādikaṁ nā'carēt| hastadvayēna yugapacchirō na kaṇḍūyēt| anyatsubōdham| niṣprayōjanaṁ vilēkhanādikaṁ nācarēt| āsyādivādanaṁ sarvathaiva na kuryāt| pādēna pādaṁ nā'krāmēt| na ca śaucayēt| tau pādau kāṁsyamayē bhājanē kr̥tvā na śaucayēt| nakhādīn nirmalān dadhyāddhārayēt| mukhēna hutāśanamagniṁ na dhamēt mukhavātēna nōdīrayēdityarthaḥ| na skandēt na vikirēt śayanāsanādiṣvadhō na kuryāt| udyadādyavasthāsthitaṁ sūryaṁ nēkṣēta| uparaktōrāhurācchāditaḥ| anyadapyatitējōyuktaṁ nēkṣēta| gurōḥ kruddhasya mukhaṁ nēkṣēta| sravantīṁ mūtrāyamāṇāṁ striyaṁ nēkṣēta| udakyāṁ rajasvalāmapi nēkṣēta| anyapuruṣamithunībhūtāñca nēkṣēta| bhōjanādikāṁ kriyāṁ kurvantīṁ durāsanē cōpaviṣṭāṁ svapatnīṁ nēkṣēta| na ca svabhāryayā sahaikaśayanē śayīta| tayā saha nāśnīyāt| īrṣyāṁ cākurvan svagr̥hiṇīṁ rakṣēt| svairiṇīṁ ca striyaṁ svagr̥hē nādhivāsayēt, bhartāraṁ jīvantaṁ parityajya svēcchayā gr̥hānnirgatā svairiṇī| ucchiṣṭaḥ aprayataḥ, tārakādīnna paśyēt| yānādikañca na kuryāt| pāyayantīṁ vatsaṁ, carantīṁ bhakṣayantīṁ sasyādi, gāmanyasmai na darśayēt| arkēṁduparivēṣādikaṁ cānyasmai na darśayēt| parivēṣō maṇḍalam, dēvārcana prasaṁgē anyatkarma na kurvīta| varṣati patati pānīyē, na dhāvēt| pakṣasya tithiṁ na brūyāt, adyāmāvāsyēti na kasmaicitkathayēdityarthaḥ| pakṣasya madhyē sarvāṁ tithiṁ na brūyāditi kēcit, tē pakṣaśabdasya prayōjanaṁ praṣṭavyāḥ| ātmanaśca janmalagnanakṣatrādikaṁ na kathayēt| gr̥hē malaṁ gr̥hadōṣaṁ, ātmanyavamānaṁ prabhōḥ niḥsnēhatāñca na lōkē prakāśayēt| purōvātādīnāṁ tyajēdityuttarēṇa sambandhaḥ| hastādyutkṣēpēṇa prāyēṇa janō vadati tatpratiṣiddham| hīnātisēvāñca tyajēt| ārōgyādīnāṁ sthirajñānaṁ viśvāsaḥ, taṁ `ahamarōgaḥ' 'ahaṁ gr̥hītavidyaḥ' ityādikaṁ tyajēdupēkṣayā nāśabhayāt||50||
Adhikarana vAsAyogyaM gRuham (51) · Śloka 51
naikāhamapyadhivasēdvāstutacchāstragarhitam||51||
नैकाहमप्यधिवसेद्वास्तुतच्छास्त्रगर्हितम्||५१||
🔊 Audio coming soon
ēkāhamapi vāstuvidyāgarhitaṁ gr̥haṁ nādhivasēt||51||
Adhikarana vAsAyogyadeSaH (52) · Śloka 52
na dēśa vyādhibahulaṁ nāvaidyaṁ nāpyanāyakam| nādharmijanabhūyiṣṭhaṁ nōpasr̥ṣṭaṁ na parvatam||52||
न देश व्याधिबहुलं नावैद्यं नाप्यनायकम्| नाधर्मिजनभूयिष्ठं नोपसृष्टं न पर्वतम्||५२||
🔊 Audio coming soon
vyādhibahulādikaṁ dēśañca| upasr̥ṣṭaṁ nōpasargaṁ mārakādinā|
Adhikarana vAsayogyapuram (53) · Śloka 53
vasētprājyāmbubhaiṣajyasamitpuṣpatr̥ṇēndhanē| subhikṣakṣēmaramyāntē paṇḍitairmaṇḍitē purē||53||
वसेत्प्राज्याम्बुभैषज्यसमित्पुष्पतृणेन्धने| सुभिक्षक्षेमरम्यान्ते पण्डितैर्मण्डिते पुरे||५३||
🔊 Audio coming soon
prabhūtāmbvādikē purē vasēt|| 53||
Adhikarana punaH saddharmavRuttam (54) · Śloka 54
narāmarāṇāṁ siddhānāṁ śāstrāṇāñcājugupsakaḥ| ādhārakastrivargasya yathāyōgyaṁ janasya ca| daśa karmapathān rakṣañjayannabhyantarānarīn| hiṁsāstēyānyathākāmaṁ paiśūnyaṁ paruṣānr̥tam| sambhinnālāpaṁ vyāpādamabhidhyāṁ dr̥gviparyayam| pāpaṁ karmēti daśadhā kāyavāṅmānasaistyajēt| parōpaghātakriyayā varjayēdarjanaṁ śriyaḥ| arthānāṁ dharmalabdhānāmadātāpi hyasambhavāt| svargāpavarga vibhavānayatnēnādhitiṣṭhati||54||
नरामराणां सिद्धानां शास्त्राणाञ्चाजुगुप्सकः| आधारकस्त्रिवर्गस्य यथायोग्यं जनस्य च| दश कर्मपथान् रक्षञ्जयन्नभ्यन्तरानरीन्| हिंसास्तेयान्यथाकामं पैशून्यं परुषानृतम्| सम्भिन्नालापं व्यापादमभिध्यां दृग्विपर्ययम्| पापं कर्मेति दशधा कायवाङ्मानसैस्त्यजेत्| परोपघातक्रियया वर्जयेदर्जनं श्रियः| अर्थानां धर्मलब्धानामदातापि ह्यसम्भवात्| स्वर्गापवर्ग विभवानयत्नेनाधितिष्ठति||५४||
🔊 Audio coming soon
guṇavannarādīnāṁ cājugupsakō'dvēṣṭā| daśa karmapathān rakṣannabhyantarānarīn rāgādīñjayan trivargaṁ sādhayēt| daśa karmapathāḥ- kāyavāṅmānasāḥ| tatra kāyikāstrayaḥ- (1) prāṇātipātaḥ, (2) paradravyāpahāraḥ, (3) agamyāgamanamiti| vācikaṁ caturvidhaṁ- (4) asatyavacanam, (5) parēṣāṁ bhēdakr̥dvacanam, (6) paruṣavacanam, (7) asambaddhapralāpaśca| mānasaṁ trividhaṁ- (8) abhidhyā, (9) vyāpādaḥ (10) mithyādr̥ṣṭiśca| parasvasyānyāyēna spr̥hā abhidhyā| vyāpādaḥ sattvavidvēṣaḥ| dr̥gviparyayaḥ śāstradr̥ṣṭivaiparītyam, nāstikatvamiti yāvat| parōpaghātēna śriya arjanaṁ varjayēt| yō hyarthō dānādyarthamupayujyatē sō'dharmēṇārjitō yadi dattō niṣphala ēva| varaṁ dharmaparasya sādhudhanāsambhavādadānam| ētadēvāha- arthānāmityādi| dharmalabdhānāmarthāmasambhavādadātāpi svargādīnayatnēnādhitiṣṭhati|| 54||
Adhikarana rAtriBojanAdi (55) · Śloka 55
sāyaṁ bhuktvā laghu hitaṁ samāhitamanāḥ śuciḥ| śāstāramanusaṁsmr̥tya svacaryāñcātha saṁviśēt||55||
सायं भुक्त्वा लघु हितं समाहितमनाः शुचिः| शास्तारमनुसंस्मृत्य स्वचर्याञ्चाथ संविशेत्||५५||
🔊 Audio coming soon
atha sāyāhnē punarbhōjanaṁ kr̥tvā samāhitamanāḥ śāstāraṁ mahēśvarādikaṁ saṁsmr̥tya svacaryāñca śarīrasthitiṁ vikalpya śayyāyāṁ saṁviśēt| saṁvēśanaṁ niṣadanādhyāsanam|| 55||
Adhikarana shayanAsanavidhiH (56) · Śloka 56
dēśē śucāvanākīrṇē dvitrāptaparicārakaḥ| yuktōpadhānaṁ svāstīrṇaṁ vistīrṇāviṣamaṁ sukham| jānutulyaṁ mr̥du śubhaṁ sēvēta śayanāsanam| prāgdakṣiṇaśirāḥ pādāvakurvāṇō gurūn prati| pūrvāparadiśōbhāgē dharmamēvānucintayan||56||
देशे शुचावनाकीर्णे द्वित्राप्तपरिचारकः| युक्तोपधानं स्वास्तीर्णं विस्तीर्णाविषमं सुखम्| जानुतुल्यं मृदु शुभं सेवेत शयनासनम्| प्राग्दक्षिणशिराः पादावकुर्वाणो गुरून् प्रति| पूर्वापरदिशोभागे धर्ममेवानुचिन्तयन्||५६||
🔊 Audio coming soon
śucyādau dēśē śayanamāsanañca sēvēta| ākīrṇaṁ bahujanādhyāsitaṁ, yuktōpadhānaṁ darśanīyaśirōgaṇḍikaṁ, jānutulyamuccatayā, prācīṁ dakṣiṇāṁ vā diśaṁ prati kr̥taśirāḥ| gurūn prati ca pādāvakurvāṇaḥ| vēśmanaḥ pūrvē aparē vā digbhāgē śayanāsanaṁ sēvēta|| 56||
Adhikarana puruShaH svasthavRuttaparo Bavet (57) · Śloka 57
ādadīta sadā dēhāditthaṁ sāramasārataḥ| bibhyatpratikṣaṇaṁ mr̥tyōrayathātathacēṣṭitāt| ārōgyavibhavaprajñāvayōdharmakriyāvataḥ| sukhamāyurhitaṁ cōktaṁ viparītaṁ viparyayē||57||
आददीत सदा देहादित्थं सारमसारतः| बिभ्यत्प्रतिक्षणं मृत्योरयथातथचेष्टितात्| आरोग्यविभवप्रज्ञावयोधर्मक्रियावतः| सुखमायुर्हितं चोक्तं विपरीतं विपर्यये||५७||
🔊 Audio coming soon
itthamanēnānantarōktaprakārēṇa sāraṁ gr̥hṇīyādasārāt dēhāt| `ētadēva hi tatsāraṁ dēhē yatsādhuśīlatā'| kiṁ kurvannāha- ayathātathacēṣṭitādaniyatācāriṇō mr̥tyōḥ pratikṣaṇaṁ bibhyat bhayamākalayan mama kadācinmr̥tyurāpatiṣyatīti| yaccāyurjīvitaṁ tadārōgyādiyuktasya hitaṁ sukhañca sādhubhiruktam| ētadviparītē viparītasukhamahitañca|| 57||
Adhikarana nRupasevAprakAraH (58) · Śloka 58
sarvatējōnidhānaṁ hi nr̥pa ityucyatē bhuvi| adūṣayanmanastasmādbhaktimāṁstadupācarēt||58||
सर्वतेजोनिधानं हि नृप इत्युच्यते भुवि| अदूषयन्मनस्तस्माद्भक्तिमांस्तदुपाचरेत्||५८||
🔊 Audio coming soon
tathā sakalatējōnidhānaṁ rājaśabdavācyam| manasā śuddhēna bhaktyā cōpacarēt sēvēta|| 58||
Adhikarana nRupasannidhAne varjanIyam (59) · Śloka 59
paryastikōpāśrayakōpahāsa vivādaniṣṭhīvanajr̥mbhaṇāni| sarvāḥ prakr̥tyabhyadhikāśca cēṣṭā statsannidhānē parivarjayēttu||59||
पर्यस्तिकोपाश्रयकोपहास विवादनिष्ठीवनजृम्भणानि| सर्वाः प्रकृत्यभ्यधिकाश्च चेष्टा स्तत्सन्निधाने परिवर्जयेत्तु||५९||
🔊 Audio coming soon
tatsannidhānē ca paryastikādīni varjayēt| paryastikā vastrādinā svapr̥ṣṭhajānuparivēṣṭanam| upaviṣṭasya upāśrayō bhityādikē śarīrasaṁkramaṇam|| 59||
Adhikarana anyadapi hitaM seveta (60) · Śloka 60
sattvādyavasthā vividhāśca tāstāḥ samyaksamīkṣyātmahitaṁ vidadhyāt| anyō'pi yaḥ kaścidihā'sti mārgō hitōpadēśēṣu bhajēta taṁ ca||60||
सत्त्वाद्यवस्था विविधाश्च तास्ताः सम्यक्समीक्ष्यात्महितं विदध्यात्| अन्योऽपि यः कश्चिदिहाऽस्ति मार्गो हितोपदेशेषु भजेत तं च||६०||
🔊 Audio coming soon
sattvarajastamasāṁ nānāvidhānavasthāviśēṣān parīkṣyātmahitaṁ karaṇīyam| dustarā hi dharmapratibandhakā rajastamōvikārāḥ| tathā manubuddhādipraṇītēṣu hitōpadēśaśāstrēṣu yaḥ mārgaḥ asti tamapi sēvēta|| 60||
Adhikarana svasthavRuttAnusaraNaPalam (3) · Śloka 3
iti caritamupētaḥ sarvajīvōpajīvyaṁ prathitapr̥thuguṇaughō rakṣitō dēvatābhiḥ| samadhikaśatajīvī nirvr̥taḥ puṇyakarmā vrajati sugatinimnō dēhabhēdē'pi tuṣṭim||61|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dinacaryānāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
इति चरितमुपेतः सर्वजीवोपजीव्यं प्रथितपृथुगुणौघो रक्षितो देवताभिः| समधिकशतजीवी निर्वृतः पुण्यकर्मा व्रजति सुगतिनिम्नो देहभेदेऽपि तुष्टिम्||६१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दिनचर्यानाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
iti sarvabhūtōpajīvyaṁ caritaṁ prāptaḥ puruṣaḥ tathā prakhyātavistīrṇaguṇasamūhaḥ dēvatābhī rakṣitaḥ paripūrṇasaṁvatsaraśatajīvī ca dēhanāśē'pi tuṣṭimapavargākhyāṁ vrajati gacchati| kimbhūtaḥ? sugatau suvartmani, nimnaḥ magnaḥ|| 61|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā-maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||