20. dōṣabhēdīyaḥ

Adhikarana atha doShaBedIyo nAma viMSo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ದೋಷಭೇದೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಪೂರ್ವೇಣಾಧ್ಯಾಯೇನ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ವೈಕೃತಂ ಚ ಸ್ವರೂಪಮುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರ ತು ತೇಷಾಮೇವ ಸ್ಥಾನಕ್ರಿಯಾವಸ್ಥಾದಿವಿಶೇಷಭೇದಪರಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ಅಥಾತೋ ದೋಷಭೇದೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಅತ್ರ ಚ ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ಯದಪ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಯಥಾಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ದೋಷೈರೇವ ವ್ಯಪದೇಶಃ|| ೧||

Adhikarana mahABUteByaH doShANAM samBavaH (2) · Śloka 2

ವಾಯ್ವಾಕಾಶಧಾತುಭ್ಯಾಂ ವಾಯುಃ| ಆಗ್ನೇಯಂ ಪಿತ್ತಮ್| ಅಮ್ಭಃಪೃಥಿವೀಭ್ಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ||೨||

ವಾಯುನಾ ಮಹಾಭೂತಸ್ವರೂಪೇಣಾಕಾಶಧಾತುಮಿಶ್ರಿತೇನ ಶರೀರಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಸಮ್ಭವಃ| ಧಾತುಗ್ರಹಣಂ ಶಕ್ತಿಸ್ವರೂಪಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಅಮೂರ್ತಾನ್ಮೂರ್ತಸಮ್ಭವೋ ವಿರುದ್ಧಃ| ಪಿತ್ತಮಾಗ್ನೇಯಮ್| ಅಮ್ಭಸಾ ಪೃಥಿವೀಮಿಶ್ರಿತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ|| ೨||

Adhikarana doShasthAnAni (3) · Śloka 3

ತತ್ರ ಪಕ್ವಾಶಯಃ ಕಟಿಃ ಸಕ್ಥಿನೀ ಪಾದಾವಸ್ಥಿ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಸ್ಪರ್ಶನಞ್ಚ ವಾತಸ್ಥಾನಾನಿ| ಅತ್ರ ಚ ಪಕ್ವಾಶಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ| ನಾಭಿರಾಮಾಶಯಃ ಸ್ವೇದೋ ಲಸಿಕಾ ರುಧಿರಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಾನಿ| ಅತ್ರ ನಾಭಿರ್ವಿಶೇಷೇಣ| ಉರಃ ಕಣ್ಠಃ ಶಿರಃ ಕ್ಲೋಮ ಪರ್ವಾಣ್ಯಾಮಾಶಯೋ ರಸೋ ಮೇದೋ ಘ್ರಾಣಂ ರಸನಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಾನಿ| ಅತ್ರಾಪ್ಯುರೋವಿಶೇಷೇಣ||೩||

ತತ್ರ ಪಕ್ವಾಶಯಾದೀನಿ ವಾತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಾನಿ| ಪಕ್ವಾಶಯಂ ನಾಭೇರಧಃ| ಶೇಷಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಶ್ರೋತ್ರಂ ಶ್ರವಣೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಸ್ಪರ್ಶನಂ ತ್ವಕ್| ಏಷು ಚ ಮಧ್ಯೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಪಕ್ವಾಶಯಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ನಾಭಿಪ್ರಭೃತೀನಿ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಾನಿ| ಲಸಿಕಾ ಜಲಸದೃಶಸ್ತ್ವಚಿಃ ಸ್ನೇಹಃ| ಉರಃಕಣ್ಠಾದೀನಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಾನಿ| ಕ್ಲೇಮ ಶಾರೀರಕೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್|| ೩||

Adhikarana doShANAM sthUNABidhAnaM tatropapattiSca (4) · Śloka 4

ಇತ್ಥಮಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸನ್ನಿವೇಶಿನಾ ದೋಷತ್ರಯೇಣ ಶರೀರಮಾಗಾರಮಿವ ಸ್ಥೂಣಾತ್ರಿತಯೇನ ಸ್ಥಿರೀಕೃತಮ್| ಅತಶ್ಚ ದೋಷಾ ದೇಹಸ್ಯ ಸ್ಥಿರೀಕರಣಾತ್ ಸ್ಥೂಣಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ||೪||

ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣೇದಂ ಸ್ಥಾನತ್ರಯಸನ್ನಿವೇಶಿನಾ ದೋಷತ್ರಯೇಣ ಸ್ಥೂಣಾಸದೃಶೇನ ಶರೀರಮಗಾರಸದೃಶಂ ಧಾರ್ಯತೇ| ಅ ಏವ ದೋಷಾ ಆಚಾರ್ಯೈಃ ಸ್ಥೂಣಾಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಸ್ಥೂಣಾ ಅಗಾರಧಾರಣಸ್ತಮ್ಭಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ|| ೪||

Adhikarana dhAtu-mala-doSha-saMj~jAnAmupapattiH (5) · Śloka 5

ಧಾರಣಾದ್ ಧಾತವಃ| ಮಲಿನೀಕರಣಾದಾಹಾರಮಲತ್ವಾಚ್ಚ ಮಲಾಃ| ದೂಷಣಸ್ವಭಾವತ್ವಾದೂಷಣಸ್ವಭಾವತ್ವಾದ್ದೋಷಾ ಇತಿ||೫||

ಶೇಷಮನ್ವರ್ಥಕಥನಂ ಸುಬೋಧಮ್|| ೫||

Adhikarana doShANAM pratyekaM pa~jcavidhatvaM vAyoH praBedasthAnakarmANi ca (6) · Śloka 6

ತ ಏತೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ| ತದ್ಯಥಾ-ಪ್ರಾಣೋದಾನವ್ಯಾನಸಮಾನಾಪಾನಭೇದೈರ್ವಾಯುಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಾಣೋ ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಕಣ್ಠೋರಶ್ಚರೋ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಹೃದಯಮನೋಧಮನೀಧಾರಣಷ್ಠೀವನಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರಪ್ರಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಾನ್ನಪ್ರವೇಶಾದಿಕ್ರಿಯಃ| ಉದಾನ ಉರಸ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಕಣ್ಠನಾಸಿಕಾನಾಭಿಚರೋ ವಾಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಪ್ರಯತ್ನೋರ್ಜಾಬಲವರ್ಣ ಸ್ರೋತಃಪ್ರೀಣನಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿಮನೋಬೋಧನಾದಿಕ್ರಿಯಃ| ವ್ಯಾನೋ ಹೃದ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಚರಃ ಶೀಘ್ರತರಗತಿರ್ಗತಿಪ್ರಸಾರಣಾ ಕುಞ್ಚನೋತ್ಕ್ಷೇಪಾವಕ್ಷೇಪನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಜೃಮ್ಭಣಾನ್ನಾಸ್ವಾದನಸ್ರೋತೋ ವಿಶೋಧನಸ್ವೇದಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವಣಾದಿಕ್ರಿಯೋ ಯೋನೌ ಚ ಶುಕ್ರಪ್ರತಿಪಾದನೋ ವಿಭಜ್ಯ ಚಾನ್ನಸ್ಯ ಕಿಟ್ಟಾತ್ಸಾರಂ ತೇನ ಕ್ರಮಾಶೋ ಧಾತೂಂಸ್ತರ್ಪಯತಿ| ಸಮಾನೋಽನ್ತರಗ್ನಿಸಮೀಪಸ್ಥಸ್ತತ್ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಃ ಪಕ್ವಾ ಮಾಶಯದೋಷಮಲಶುಕ್ರಾರ್ತವಾಮ್ಬುವಹಃ ಸ್ರೋತೋವಿಚಾರೀ ತದವಲ ಮ್ಬನಾನ್ನಧಾರಣಪಾಚನವಿವೇಚನ್ಕಿಟ್ಟಾಽಧೋನಯನಾದಿಕ್ರಿಯಃ| ಅಪಾನಸ್ತ್ವಪಾನಸ್ಥಿತೋ ಬಸ್ತಿಶ್ರೋಣಿಮೇಢ್ರವೃಷಣವಙ್ಕ್ಷಣೋರುಚರೋ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಾರ್ತವಗರ್ಭನಿಷ್ಕ್ರಮನಾದಿಕ್ರಿಯ ಇತಿ||೬||

ತೇ ಚೈತೇ ದೋಷಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚಾಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈರ್ಭಿದ್ಯನ್ತೇ| ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನಾಶ್ರಯೇಣ ಕ್ರಿಯಾಭೇದಾತ್| ಯಥೈಕೋಽಪಿ ದೇವದತ್ತೋ ಯಾಂ ಯಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕರೋತಿ ತದನುರೂಪಮೇವಾನೇಕಂ ಪಾಚಕಲಾವಕಾದಿನಾಮ ಲಭತೇ| ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ತಾನೇವ ಪಞ್ಚ ಭೇದಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಾಣೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಿತಃ| ಪ್ರಾದಾನ್ಯೇನ ಕಣ್ಠಮುರಶ್ಚರತಿ| ಬುದ್ಧ್ಯಾದ್ಯಾಧಾರಭೂತಮ್| ಧಮನ್ಯಃ ಶರೀರಕೇ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಷ್ಠೀವನಂ ಮುಖಸ್ರಾವೋತ್ಸಾರಣಮ್| ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ ಶ್ವಾಸಪ್ರೇರಣಮುಚ್ಛ್ವಾಸೋಽನ್ತಃಪ್ರವೇಶನಮ್| ಅನ್ನಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶೋಽನ್ನಪ್ರವೇಶಃ| ಉದಾನಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೋರಸಿ ಸ್ಥಿತಃ ನಾಸಿಕಾದಿತ್ರಿತಯಂ ಚರತಿ| ವಾಕ್ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾದಿಕ್ರಿಯಃ| ಪ್ರಯತ್ನಃ ಕಾರ್ಯೇಷು ಪದಾರ್ಥಗ್ರಹಣಾದಿಷೂದ್ಯಮಃ| ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪ್ರೀಣನಂ ತರ್ಪಣಂ ಸ್ರೋತಃಪ್ರೀಣನಮ್| ಧೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ವಿಬೋಧನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಸರ್ವಂ ತೇಷಾಮೇವ ಸಂವಾಹನಪರಿಪೋಷಾದಿಕಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ವ್ಯಾನಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಹೃದ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ನಿರವಶೇಷಂ ದೇಹಂ ಚರತಿ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಶೀಘ್ರತರಗತಿಃ| ಗತ್ಯಾದಯಶ್ಚ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರಿಯಾಸ್ತದಾಯತ್ತಾಃ| ಗತಿರ್ದೇಶಾನ್ತರಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ಪ್ರಸಾರಣಮಙ್ಗಾನಾಂ ದೀರ್ಘೀಕರಣಮ್| ಆಕುಞ್ಚನಂ ತೇಷಾಮೇವ ಸಙ್ಕೋಚಃ| ಉತ್ಕ್ಷೇಪೋಽಙ್ಗಸ್ಯ ಊರ್ಧ್ವಂ ನಯನಮ್| ಅವಕ್ಷೇಪೋಽಧಃ| ನಿಮೇಷೋಽಕ್ಷ್ಣಃ ಪುಟಾಭ್ಯಾಂ ಪಿಧಾನಮ್| ಉನ್ಮೇಷಸ್ತಸ್ಯೈವ ವಿಕಾಸಃ| ಜೃಮ್ಭಣಂ ಗಾತ್ರವಿನಾಮಃ| ಅನ್ನಾ ಸ್ವಾದನ್ಮಿಷ್ಟಾನಿಗ್ರಹಃ| ಸ ಏವ ವ್ಯಾನೋ ಯೋಷಿಚ್ಛರೀರಸ್ಥಃ ಪುಂಸಾ ಸಿಕ್ತಂ ಶುಕ್ರಂ ಯೋನಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಅನ್ತರ್ಯೋನಿಂ ನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಏವ ಚ ವ್ಯಾನೋಽನ್ನಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಸಾರಂ ಕಿಟ್ಟಾದ್ವಿಭಜ್ಯ ಪೃಥಕ್ಕೃತ್ಯ ತೇನಾನ್ನಸಾರೇಣ ಧಾತೂನ್ ರಸಾದೀಸ್ತಪರ್ಯತಿ| ಸಮಾನಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾನ್ತರಾ ಗ್ನಿಸಮೀಪೇ ತಿಷ್ಠತಿ| ತಸ್ಯ ಚಾನ್ತರಾಗ್ನೇಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಕ ಉದ್ದೀಪಕಃ| ಅನ್ತರಾಗ್ನೇಃ ಸ್ಥಾನಮಾಮಾಶಯಪಕ್ವಾಶಯಯೋರ್ಮಧ್ಯಂ ನಾಭೇರರ್ಧಾಙ್ಗುಲಮಾತ್ರೇಣ ವಾಮೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ| ಸ ಚ ಸಮಾನಃ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ದೋಷಮಲಾದಿವಃ| ಸ್ರೋತಸ್ಸು ಚ ವಿಚರತಿ| ತದವಲಮ್ಬನಾದಿಕ್ರಿಯಶ್ಚ| ತೇಷಾಮನನ್ತರೋಕ್ತಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಮ ವಲಮ್ಬನಂ ಧಾರಣಂ ಕ್ರಿಯಾ ಯಸ್ಯೇತಿ| ಅನ್ನಸ್ಯಾಪಕ್ವಸ್ಯಾಮಾಶಯಧಾರಣ ಮನ್ನಧಾರಣಮ್| ಪಾಚನಮನ್ನಸ್ಯೈವ| ವಿವೇಚನಂ ಸಂಹತಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಪಾಕಾಯ ವಿಭಜನಮ್| ಅಪಾನಸ್ತು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾಪಾನೇ ಕಟೇರಧಸ್ತಿಷ್ಠತಿ| ಬಸ್ತ್ಯಾ ದಿಪ್ರದೇಶಚರಃ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದಿನಿಷ್ಕ್ರಮಣಕ್ರಿಯಶ್ಚ| ತನ್ನಿಷ್ಕ್ರಮಣೇ ಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರೇರಣಮಾದಿಗ್ರಹಣೇನ ವಿಡ್ಧಾರಣಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಇತಿ ವಾಯುಭೇದಾಃ ಪಞ್ಚ|| ೬||

Adhikarana pittasya pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (7) · Śloka 7

ಪಾಚಕರಞ್ಜಕಸಾಧಕಾಲೋಚಕಭ್ರಾಜಕತ್ವಭೇದೈಃ ಪಿತ್ತಮ್| ತತ್ರ ಯದಾಮಾಶಯಪಕ್ವಾಶಯಮಧ್ಯಸ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ ತೇಜೋಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್ ಕ್ಷಪಿತಸೋಮಗುಣಂ ತತಶ್ಚ ತ್ಯಕ್ತದ್ರವಸ್ವಭಾವಂ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣೈರ್ವಾಯುಕ್ಲೇದಾದಿಭಿರನುಗ್ರಾಹಾದ್ ದಹನಪಚನಾ- ದಿಕ್ರಿಯಯಾ ಲಬ್ಧಾಗ್ನಿಶಬ್ದಂ ಪಿತ್ತಮನ್ನಂ ಪಚತಿ, ಸಾರಕಿತ್ತೌ ವಿಭಜತಿ ಶೇಷಾಣಿ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಾನಿ ತತ್ರಸ್ಥಮೇವಾನುಗೃಹ್ಣಾತಿ ತತ್ಪಾಚಕಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಆಮಾಶಯಸ್ಥನ್ತು ರಸಸ್ಯ ರಞ್ಜನಾದ್ರ ಞ್ಜಕಮ್| ದೃಷ್ಟಿಸ್ಥಂ ರೂಪಾಲೋಚನಾದಾಲೋಚಕಮ್| ತ್ವಕ್ ಸ್ಥಂ ತ್ವಚೋ ಭ್ರಾಜನಾತ್ ಭ್ರಾಜಕಮ್| ತದಭ್ಯಙ್ಗಪರಿಷೇಕಾಲೇಪಾ ದೀನ್ ಪಾಚಯತಿ ಛಾಯಾಶ್ಚ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ||೭||

ಅತಃ ಪರಂ ಪಾಚಕಾದಯಃ ಪಞ್ಚ ಪಿತ್ತಭೇದಾ ಉಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ತೇಷು ಪಞ್ಚಸು ಮಧ್ಯೇ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪ್ಯಾಗ್ನೇಯಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್ ಕ್ಷಪಿತ ಸೋಮಗುಣಮಾಮಾಶಯಪಕ್ವಾಶಯಮಧ್ಯಸ್ಥಂ ಕ್ಷಪಿತಸೋಮಗುಣತ್ವಾಚ್ಚ ತ್ಯಕ್ತ ದ್ರವಸ್ವಭಾವಂ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣೈಃ ಪಚನಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರತಿ ಸವ್ಯಾಪಾರೈರ್ವಾಯು ಕ್ಲೇದಾದಿಭಿರನುಗ್ರಹಾದುಪಕಾರಾದ್ಯಾ ದಹನಪಾಚನಾದಿಕಾ ಕ್ರಿಯಾ ತಸ್ಯ, ತಯಾಪಿ ಲಬ್ಧಾಗ್ನಿಶಬ್ದಂ ಯತ್ ಪಿತ್ತಂ ತತ್ ಪಾಚಕಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತದತ್ರಂ ಪಚತಿ ತತ್ಸಾರತ್ವಂ ಕಿಟ್ಟತ್ವಂ ಚಾನ್ನಸ್ಯ ಸಮ್ಪಾದಯತಿ| ಶೋಷಾಣಿ ಪಿತ್ತ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಧಾತ್ವಾದೀನ್ಯನುಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಮೇವ ತೇಷೂಪಕರೋತೀ ತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತ್ತು ಪಿತ್ತಮಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತಂ ತದ್ರಸಾಖ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋ ರಕ್ತಭಾವೋತ್ಪತ್ತೌ ರಞ್ಜನಾ-ದ್ರಾಗನಿಷ್ಪಾದನಾದ್ರಞ್ಜಕಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಯತ್ತು ಹೃದಯಸ್ಥಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕಾರಣಭೂತೈರಭಿಪ್ರೇಥಮರ್ಥಂ ಬಾಹ್ಯಂ ಗ್ರಹಣಸ್ಮರಣಾದಿರೂಪೇಣ ಸಾಧಯತಿ ತತ್ಸಾ ಧಕಮ್| ದೃಷ್ಟಿಸ್ಥಮನ್ತಸ್ತಾರಕಸ್ಥಿತಂ ತು ರೂಪಸ್ಯಾಲೋಚನಾತ್ ತದಾಯತ್ತ ರೂಪಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿತ್ವಾದಾಲೋಚಕಶಕ್ತಿತ್ವೇನ ಆಲೋಚಕಮುಚ್ಯತೇ| ತ್ವಕ್ಸ್ಥಂ ಚ ತ್ವಚೋ ಭ್ರಾಜನಾತ್ ದೀಪ್ತಿಮತ್ತಾಕರಣಾದ್ ಭ್ರಾಜಕಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ತದ್ಭ್ರಾಜಕಮಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನ್ ಪಾಚಯತಿ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ನ ಹ್ಯಪಕ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ವಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ| ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಚ ಅಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಪ್ರಯೋಕ್ತಾನ್ಯೌಷಧಾದೀನಿ ರಾಗಕಾಠಿನ್ಯಾದೀನಿ ನಾಶಯನ್ತಿ ತಾನಿ ತ್ವಕ್ಸ್ಥೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಪಚ್ಯನ್ತ ಇತಿ| ತದೇವ ಭ್ರಾಜಕಂ ಯಾಶ್ಚ್ಛಾಯಾಃ ಕಾನ್ತಯೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ ಪಞ್ಚ ನಾಭಸಾದ್ಯಾಸ್ತಾಃ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ಪ್ರಕಟಯತೀತಿ ಪಞ್ಚ ಪಿತ್ತಭೇದಾಃ|| ೭||

Adhikarana SleShmaNaH pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (8) · Śloka 8

ಅವಲಮ್ಬಕಕ್ಲೇದಕಬೋಧಕತರ್ಪಕಶ್ಲೇಷಕತ್ವಭೇದೈಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ| ಸ ತೂರಸ್ಥಃ ಸ್ವವೀರ್ಯೇನಾ ತ್ರಿಕಸ್ಯಾನ್ನವೀರ್ಯೇಣ ಚ ಸಹ ಹೃದಯ ಸ್ಯಚ ಶೇಷಾಣಾಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಾನಾಂ ತತ್ರಸ್ಥ ಏವೋದಕಕರ್ಮ ಣಾವಲಮ್ಬನಾದವಲಮ್ಬಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಆಮಾಶಯಸ್ತ್ಥಿತೋಽನ್ನಸಙ್ಘಾತಸ್ಯ ಕ್ಲೇದನಾತ್ಕ್ಲೇದಕಃ| ರಸನಾಸ್ಥಃ ಸಮ್ಪ್ರಗ್ರಸಬೋಧನಾತ್ ಬೋಧಕಃ| ಶಿರಸ್ಥಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ದ್ರಿಯತರ್ಪಣಾತ್ತರ್ಪಕಃ| ಪರ್ವಸ್ಥೋಽಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ ಶ್ಲೇಷಕ ಇತಿ||೮||

ಅವಲಮ್ಬಕಾದಯಃ ಪಞ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೇದಾಃ| ಸ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಉರಸ್ಥಃ ಸತ್ರಿಕಸ್ಯ ಬಾಹುಗ್ರೀವಾಂಸಯೋಗಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಯ ಚೋದಕಕರ್ಮಣಾ ತರ್ಪಣಪೂರ ಣಾದ್ಯಾಖ್ಯೇನಾವಲಮ್ಬನಾದವಲಮ್ಬಕಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ ಸ ತ್ರಿಕಸ್ಯ ಸ್ವವೀರ್ಯೇಣ ಪ್ರಭಾವೇನೈವಾವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ| ಹೃದಯಸ್ಯ ಪುನರನ್ನಪ್ರಭಾವಸಹಿತೇನ ಸ್ವಭಾವೇನ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಹೃದಯಸ್ಯಾವಲಮ್ಬನೇಽನ್ನಬಲಮಪೇಕ್ಷತೇ| ಸ್ವಲ್ಪಯಾಽಪ್ಯನ್ನಹಾನ್ಯಾ ಹೃದಯಾವಲಮ್ಬನಂ ಕರ್ತುಂ ನ ಶ್ಕ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೇಷಾಣಾಂ ಕಣ್ಠಾದೀನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಾನಾಮವಲಮ್ಬನಾದವಲಮ್ಬಕಃ| ಸ ಏವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಆಮಾಶಯಸ್ಥೋಽನ್ನಸಙ್ಘಾತಸ್ಯ ಕ್ಲೇದನಾತ್ ಕ್ಲೇದಸಂಜ್ಞಃ| ರಸನಾಸ್ಥೋ ಜಿಹ್ವಾಸ್ಥಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಫುಟಂ ರಸಬೋಧನಾದ್ಬೋಧಕಸಂಜ್ಞಃ| ಶಿರಸ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತರ್ಪಣಾತ್ತರ್ಪಕಃ| ಪರ್ವಸ್ಥೋಽಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಸ್ಥಃ ದ್ವಯೋರಸ್ಥ್ನೋಃ ಸನ್ಧಿಶ್ಲೇ ಷ್ಣಾಶ್ಚಛ್ಲೇಷಕಸಂಜ್ಞಃ||೮||

Adhikarana doShasthAnakathanopasaMhAraH (9) · Śloka 9

ಏವಮಮಿಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಭೂಯಿಷ್ಠಮವಿಕೃತಾಃ ಸಕಲಶರೀರವ್ಯಾ ಪಿನೋಽಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ವರ್ತನ್ತೇ||೯||

ಇತ್ಯೇವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣಾಮೀಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಅವಿಕೃತಾ ವಾತಾದಯೋ ವರ್ತನ್ತೇ ಸಕಲಶರೀರವ್ಯಾಪಿನೋಽಪ್ಯತ್ರ ಸಾತಿಶಯಾಃ||೯||

Adhikarana teShAM vRuddhihetuH (10) · Śloka 10

ತೇಷಾಂ ವೃದ್ಧಿಹೇತುರ್ವಕ್ಷ್ಯತೇ ನಿದಾನೇಷು||೧೦||

ತೇಷಾಂ ತು ವಾತಾದೀನಾಂ ರೋಗವಿಶೇಷಕರ್ತೃತ್ವೇ ಯೋ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಃ ಸ ಯಥಾಯಥಂ ಜ್ವರನಿದಾನಾದಿಷು ವಕ್ಷ್ಯತೇ||೧೦||

Adhikarana teShAM vRuddhikShayalakShaNe (11) · Śloka 11

ಸಾಮಾನ್ಯತಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ||೧೧||

ಅತ ಏವಾಹ ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ರೋಗವಿಶೇಷಾನಪೇಕ್ಷಯಾ ಯದ್ ವೃದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಉಕ್ತಮ್||೧೧||

Adhikarana vRuddherdvaividhyaM doShANAM sa~jcayaprakopapraSamahetavaSca (12) · Śloka 12

ವೃದ್ಧಿರ್ಹಿ ದ್ವೇಧಾ ಚಯಪ್ರಕೋಪಭೇದೇನ| ತತ್ರೋಷ್ಣಗುಣೋಪಹಿತಾ ರೂಕ್ಷಾ ದಯೋ ವಾಯೋಃ ಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತಿ| ಶೀತಗುಣೋಪಹಿತಾಃ ಪ್ರಕೋಪ ಮುಷ್ಣಗೋಣೋಪಹಿತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯಃ ಪ್ರಶಮಮ್| ಶೀತಗುಣೋಪ ಹಿತಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚಯಮುಷ್ಣಗುಣೋಪಹಿತಾಃ ಕೋಪಂ ಶೀತಗುಣೋಪಹಿತಾ ಮನ್ದಾದಯಃ ಪ್ರಶಮಮ್| ಶೀತಗುಣೋಪಹಿತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯಃ ಕಫಸ್ಯ ಚಯಮುಷ್ಣಗುಣೋಪಹಿತಾಃ ಕೋಪಂ ತಥಾ ತು ರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಪ್ರಶಮಮ್||೧೨||

ಸಾ ಚ ವೃದ್ಧಿರ್ದ್ವೇಧಾ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಕಾರಾಭ್ಯಾಂ ಚಯಕೋಪಭೇದೇನ| ತೌ ಚಯ ಕೋಪೌ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೌ| ತೇಷಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಯದ್ಯಪಿ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಪ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ತಸ್ಮಾ ಏವ ವೃದ್ಧೇರವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಕಾರಣ ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ-ತತ್ರೋಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾ ಯಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಪಞ್ಚ ವಾತಗುಣಾಃ ಉಷ್ಣೇನ ಗುಣೇನ ವಿರುದ್ಧೇನ ಯುಕ್ತಾ ವಾಯೋಶ್ಚಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಉಷ್ಣಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾನ್ನ ಕೋಪಮ್| ತ ಏವ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಉಷ್ಣಾಭಾವೇ ಶಿತಗುಣಸನ್ನಿಯೋಗೇ ಚ ಸತಿ ಸದೃಶತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ ಕೋಪಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಏತೇಷಾಮೇವ ಚ ರೂಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ವಿಪರೀತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯಃ ತಸ್ಮೈವ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಶಮಮ್| ಅನಯೈವ ದಿಶಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರುತ್ತರಗ್ರನ್ಥಃ ಸ್ವಗುಣಾನ್ವೇಯೇನೈವ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಸ್ತ್ವಯಂ ವಿಶೇಷಃ ಯಚ್ಛೀತೇನ ಸದೃಶೇನಾಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವಾಚ್ಚಯ ಏವ ಭವತಿ| ವಿಪರೀತೇನಾಽಪ್ಯುಷ್ಣೇನ ವಿಲಯನಾತ್ ಕೋಪಃ| ಸ ಏವೋಷ್ಣೋ ಯದಾ ರೂಕ್ಷಾದಿಭಿಃ ಸಂಯೋಕ್ತೋ ಭವತಿ ತದಾ ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಶಮಂ ಕರೋತಿ||೧೨||

Adhikarana doShacayaprakopapraSamAnAM lakShaNam (13) · Śloka 13

ಚಯೋ ವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ವಾಧಾಮ್ನ್ಯೇವ ಪ್ರದ್ವೇಷೋ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು| ವಿಪರೀತಗುಣೇಚ್ಛಾ ಚ ಕೋಪಸ್ತೂನ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿತಾ| ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಸ್ವೇಷಾಮಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ರೋಗಸಮ್ಭವಃ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯ ಸಮತಾ ವಿಕಾರಾಸಮ್ಭವಃ ಶಮಃ|೧೩|

Adhikarana doShaprakopasthAnAnurodhena vikArasamBavaH (13) · Śloka 13

ದೇಹೇಽಕ್ರುದ್ಧೋಽನಿಲವಶಾತ್ಕೃತ್ಸ್ನೇಽರ್ದ್ಧೇಽವಯವೇಽಪಿ ವಾ| ದೋಷಾ ವಿಕಾರಂ ಕುರುತೇ ಖೇ ವರ್ಷಮಿವ ತೋಯದಃ||೧೩||

ಚಯಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ-ಚಯೋ ವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಸ್ವಧಾಮನ್ಯಾತ್ಮೀಯೇ ಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಸ್ಯ ಯಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಞ್ಚಯಃ| ಚೀಯಮಾನ- ದೋಷವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು ಪ್ರದ್ವೇಷಃ ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣೌಷಧಾದಿಷ್ವಿಚ್ಛಾ ಚ ಚಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಕೋಪಸ್ತು ವೃದ್ಧೇರೇವಾಧಿಕ್ಯಾದ್ದೋಷಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗಮನಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಕೋಪೋ ಸ್ವೇಷಾಂ ಕುಪಿತದೋಷಸ್ಯಾತ್ಮೀಯಾನಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ತಥಾಽಸ್ವಸ್ಥತಾ ರೋಗಸಮ್ಭವಶ್ಚಃ| ಪ್ರಶಮಸ್ತು ದೋಷಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಸಾಮ್ಯಂ ವಿಕಾರಸಮ್ಭವಶ್ಚ| ನನು ದೋಷಾ ವೃದ್ಧಾಃ ಕ್ವ ವಿಕಾರಂ ಕುರ್ವತ ಇತ್ಯಾಹ-ದೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೋ ದೋಷೋ ಯತ್ರೈವ ಕುಪಿತಃ ಕೃತ್ಸ್ನೇ ವಾ ದೇಹೇಽರ್ಧೇ ವಾ ಅವಯವೇ ಏಕದೇಶೇ ವಾ ದೇಹಸ್ಯ ತತ್ರೈವ ವಿಕಾರಂ ಕುರುತೇ| ನನು ಕಥಂ ತೇ ದೋಷಾಃ ಕ್ರುದ್ಧಾಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೇಹಂ ಕದಾಚಿದ್ ವ್ಯಾಪ್ನುವನ್ತಿ ಕದಾಚಿನ್ನೇತ್ಯಾಹ-ಅನಿಲವಶಾದ್ವಾಯೋಃ ಪ್ರೇರಕಸ್ಯ ನಾನಾರೂಪತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾಯೋಶ್ಚ ವಾಯ್ವನ್ತರಪ್ರೇರಣಂ ದೃಷ್ಟಮೇವ| ದುಷ್ಟಾನ್ತಃ ಖೇ ವರ್ಷಮಿವ ತೋಯದ ಇತಿ| ಯದಾ ಆಕಾಶೇ ತೋಯದೋ ಮೇಘೋಽನಿಲವಶಾದ್ಯತ್ರೈವ ತಿಷ್ಠತಿ ತತ್ರೈವ ವರ್ಷಂ ಕುರುತೇ||೧೩||

Adhikarana AviShkRutatamAnAM vikArANAM sa~gKyAnirdeSaH (14) · Śloka 14

ಅಥ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ವಾತಾದಯೋ ನಾನಾವಿಧೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಪನ್ತಿ| ಆವಿಷ್ಕೄತತಮಾಸ್ತು ವಾಯೋರಶೀತಿರ್ವಿಕಾರಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ||೧೪||

ತೇ ಚ ವಾತಾದಯಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ನಾನಾವಿಧೈಃ ಪ್ರಮಾಣಲಕ್ಷಣಕ್ರಿಯಾಸ್ಥಾನಾದಿಭೇದೇನ ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಪನ್ತಿ ಸನ್ತಾಪಯನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಯೇ ಪ್ರಧಾನಾ ವಿಕಾರಾಸ್ತ ಉಚ್ಯನ್ತೇ||೧೪||

Adhikarana aSItiH vAtavikArAH (15) · Śloka 15

ತತ್ರ ವಾತವಿಕಾರಾಃ| ತದ್ಯಥಾ-ನಖಭೇದೋ ವಿಪಾದಿಕಾ ಪಾದಶೂಲಂ ಪಾದಭ್ರಂಶಃ ಸುಪ್ತಪಾದತಾ ವಾತಖುಡ್ಡತಾ ಗುಲ್ಫಗ್ರಹಃ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಗೃಧ್ರಸೀ ಜಾನುಭೇದೋ ಜಾನುವಿಶ್ಲೇಷಃ ಉರುಸಾದಃ ಉರುಸ್ತಮ್ಭಃ ಪಙ್ಗುತ್ವಂ ಗುದಭ್ರಂಶೋ ಗುದಾರ್ತಿರ್ವೃಷಣಾಕ್ಷೇಪೋ ಮೇಢ್ರಸ್ತಮ್ಭೋ ವಂಕ್ಷಣಾನಾಹಃ ಶ್ರೋಣಿಭೇದೋ ವಿಡ್ಭೇದ ಉದಾವರ್ತಃ ಖಞ್ಜತ್ವಂ ಕುಬ್ಜತ್ವಂ ವಾಮನತ್ವಂ ತ್ರಿಕಗ್ರಹಃ ಪೃಷ್ಠಗ್ರಹಃ ಪಾರ್ಶ್ವಾವಮರ್ದ ಉದರಾವೇಷ್ಟೋ ಹೃನ್ಮೋಹೋ ಹೃದ್ದ್ರವೋ ವಕ್ಷೋದ್ಘರ್ಷಸ್ತಥಾ ವಕ್ಷೋಪರೋಧೋ ವಕ್ಷಸ್ತೋದೋ ಬಾಹುಶೋಷಸ್ತಥಾ ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭೋ ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಃ ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸೋ ಹನುಸ್ತಮ್ಭಸ್ತಾಲ್ವೋಷ್ಠಭೇದೋ ದನ್ತಭೇದೋ ದನ್ತಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಮೂಕತ್ವಂ ವಾಕ್ಸಙ್ಗಃ ಪ್ರಲಾಪಃ ಕಷಾಯಾಸ್ಯತಾ ಮುಖಶೋಷೋ ರಸಾಜ್ಞತ್ವಂ ಘ್ರಾಣನಾಶಃ ಕರ್ಣಶೂಲಮಶಬ್ದಶ್ರುತಿರುಚ್ಚೈಃ ಶ್ರುತಿರ್ಬಾಧಿರ್ಯಂ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭೋ ವರ್ತ್ಮಸಙ್ಕೋಚಸ್ತಿಮಿರಮಕ್ಷಿಶೂಲಮಕ್ಷಿವ್ಯುದಾಸೋ ಭ್ರೂವ್ಯುದಾಸಃ ಶಙ್ಖಭೇದೋ ಲಲಾಟಭೇದಃ ಶಿರೋರುಕ್ಕೇಶಭೂಮಿಸ್ಫುಟನಮರ್ದಿತಮೇಕಾಙ್ಗರೋಗಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗ ಆಕ್ಷೋಪಕೋ ದಣ್ಡಕಃ ಶ್ರಮೋ ಭ್ರಮೋ ವೇಪಥುರ್ಜೃಮ್ಭಾ ಗ್ಲಾನಿರ್ವಿಷಾದೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಪಾರುಷ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾಭಾಸತ್ವಮಸ್ವಪ್ನೋಽನವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತತಾ ಚ||೧೫||

ತತ್ರ ವಾತವಿಕಾರಾಃ| ತದ್ಯಥಾ-ನಖಭೇದೋ ವಿಪಾದಿಕಾ ಪಾದಶೂಲಂ ಪಾದಭ್ರಂಶಃ ಸುಪ್ತಪಾದತಾ ವಾತಖುಡ್ಡತಾ ಗುಲ್ಫಗ್ರಹಃ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಗೃಧ್ರಸೀ ಜಾನುಭೇದೋ ಜಾನುವಿಶ್ಲೇಷಃ ಉರುಸಾದಃ ಉರುಸ್ತಮ್ಭಃ ಪಙ್ಗುತ್ವಂ ಗುದಭ್ರಂಶೋ ಗುದಾರ್ತಿರ್ವೃಷಣಾಕ್ಷೇಪೋ ಮೇಢ್ರಸ್ತಮ್ಭೋ ವಂಕ್ಷಣಾನಾಹಃ ಶ್ರೋಣಿಭೇದೋ ವಿಡ್ಭೇದ ಉದಾವರ್ತಃ ಖಞ್ಜತ್ವಂ ಕುಬ್ಜತ್ವಂ ವಾಮನತ್ವಂ ತ್ರಿಕಗ್ರಹಃ ಪೃಷ್ಠಗ್ರಹಃ ಪಾರ್ಶ್ವಾವಮರ್ದ ಉದರಾವೇಷ್ಟೋ ಹೃನ್ಮೋಹೋ ಹೃದ್ದ್ರವೋ ವಕ್ಷೋದ್ಘರ್ಷಸ್ತಥಾ ವಕ್ಷೋಪರೋಧೋ ವಕ್ಷಸ್ತೋದೋ ಬಾಹುಶೋಷಸ್ತಥಾ ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭೋ ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಃ ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸೋ ಹನುಸ್ತಮ್ಭಸ್ತಾಲ್ವೋಷ್ಠಭೇದೋ ದನ್ತಭೇದೋ ದನ್ತಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಮೂಕತ್ವಂ ವಾಕ್ಸಙ್ಗಃ ಪ್ರಲಾಪಃ ಕಷಾಯಾಸ್ಯತಾ ಮುಖಶೋಷೋ ರಸಾಜ್ಞತ್ವಂ ಘ್ರಾಣನಾಶಃ ಕರ್ಣಶೂಲಮಶಬ್ದಶ್ರುತಿರುಚ್ಚೈಃ ಶ್ರುತಿರ್ಬಾಧಿರ್ಯಂ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭೋ ವರ್ತ್ಮಸಙ್ಕೋಚಸ್ತಿಮಿರಮಕ್ಷಿಶೂಲಮಕ್ಷಿವ್ಯುದಾಸೋ ಭ್ರೂವ್ಯುದಾಸಃ ಶಙ್ಖಭೇದೋ ಲಲಾಟಭೇದಃ ಶಿರೋರುಕ್ಕೇಶಭೂಮಿಸ್ಫುಟನಮರ್ದಿತಮೇಕಾಙ್ಗರೋಗಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗ ಆಕ್ಷೋಪಕೋ ದಣ್ಡಕಃ ಶ್ರಮೋ ಭ್ರಮೋ ವೇಪಥುರ್ಜೃಮ್ಭಾ ಗ್ಲಾನಿರ್ವಿಷಾದೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಪಾರುಷ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾಭಾಸತ್ವಮಸ್ವಪ್ನೋಽನವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತತಾ ಚ||೧೫||

Adhikarana catvAriMSatpittavikArAH (16) · Śloka 16

ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ ಪುನಃ-ಓಷಃ ಪ್ಲೋಷಃ ದವೋ ದವಥುರ್ವಿದಾಹೋ ಽನ್ತರ್ದಾಹಸ್ತ್ವಗ್ದಾಹೋಂಽಸದಾಹೋ ಧೂಮಕೋಽಮ್ಲಕ ಊಷ್ಮಾಧಿಕ್ಯ ಮತಿಸ್ವೇದೋಽಙ್ಗಗನ್ಧೋಽವಯವಸದನಂ ಶೋಣಿಕ್ಲೇದೋ ಮಾಂಸಕ್ಲೇದ ಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾವದರಣಂ ಚರ್ಮದರಣಂ ರಕ್ತಕೋಟೋ ರಕ್ತವಿಸ್ಫೋಟೋ ರಕ್ತಮಣ್ಡಲಾನಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಹರಿತತ್ವಂ ಹಾರಿದ್ರತ್ವಂ ನೀಲಿಕಾ ಕಕ್ಷ್ಯಾ ಕಾಮಲಾ ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ ಲೋಹಿತಗನ್ಧಾಸ್ಯತಾ ಪೂತಿಮುಖತ್ವಂ ತೃಷ್ಣಾಧಿಕ್ಯಮತೃಪ್ತಿರಾಸ್ಯಪಾಕೋ ಗಲಪಾಕೋಽಕ್ಷಿಪಾಕಃ ಪಾಯುಪಾಕೋ ಮೇಢ್ರಪಾಕೋ ಜೀವಾದಾನಂ ತಮಃಪ್ರವೇಶೋ ಹರಿ ತಹಾರಿದ್ರನೇತ್ರಮೂತ್ರಶಕೃತ್ವಞ್ಚ||೧೬||

ಓಷಾದಯಃ ಪೀತಶಕೃತ್ತ್ವಾನ್ತಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ| ಅತ್ರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಪಿತ್ತಮ್||೧೬||

Adhikarana viMSatiH SleShmavikArAH (17) · Śloka 17

ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಸ್ತು-ತೃಪ್ತಿಸ್ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾಽಽಧಿಕ್ಯಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಗುರುಗಾತ್ರತಾಽಽಲಸ್ಯಂ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಪ್ರಸೇಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಗಿರಣಂ ಮಲಾಧಿಕ್ಯಂ ಬಲಾಸೋ ಹೃದಯೋಪಲೇಪಃ ಕಣ್ಠೋಪಲೇಪೋ ಧಮನೀ ಪ್ರತಿಚಯೋ ಗಲಗನ್ಡೋಽತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಶೀತಾಗ್ನಿತ್ವಮುದರ್ದಃ ಶ್ವೇತಾ ವಭಾಸತಾ ಶ್ವೇತನೇತ್ರಮೂತ್ರಶಕೃತ್ತ್ವಂ ಚ||೧೭||

ತೃಪ್ತ್ಯಾದಯಃ ಶ್ವೇತಶಕೃತ್ತ್ವಾನ್ತಾ ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಃ||೧೭||

Adhikarana dAhAdInAM lakShaNam (18) · Śloka 18

ತತ್ರ ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಸ್ತೀವ್ರಃ ಸನ್ತಾಪೋ ದಾಹಃ| ಸ್ವೇದಾರತಿಮಾನೋಷಃ| ಪ್ರಾದೇಶಿಕಃ ಸ್ವೇದರಹಿತೋಽಗ್ನ್ಯರ್ಚಿಷೇವ ದಾಹಃ ಪ್ಲೋಷಃ| ಮುಖೋ ಷ್ಠತಾಲುಷು ದಾಹೋ ದವಃ| ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ದ್ರಿಯೇಷು ದಾಹೋ ದವಥುಃ| ಪಾಣಿಪಾದಾಂಸಮೂಲೇಷು ವಿವಿಧಃ ಸನ್ತಾಪೋ ವಿದಾಹಃ| ಕೋಷ್ಠೇ ದಾಹೋಽನ್ತರ್ದಾಹಃ| ಶಿರೋಗ್ರೀವಾಕಣ್ಠತಾಲುಷು ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮಕಃ| ಸಾನ್ತರ್ದಾಹಹೃದಯಶೂಲೋದ್ಗಾರೋಽಮ್ಲಕಃ| ಶೋಣಿತಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣತಾ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯತನುತ್ವಾನಿ ಕ್ಲೇದಃ| ಮಾಂಸಸ್ಯ ತು ಕೃಷ್ಣತಾ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಞ್ಚ| ಬಾಹ್ಯತ್ವಕ್ಸಂಹತಿಶ್ಚರ್ಮ ಕೋಥಃ| ಕೋಷ್ಠಗೌರವಾದಾಹಾರಸ್ಪೃಹಾ ತೃಪ್ತಿಃ| ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಹುಃ-ಅನ್ನಾನಭಿನನ್ದತಾ ತೃಪ್ತಿರಿವ ತೃಪ್ತಿರರೋಚಕಃ| ನಿದ್ರಾರ್ತ್ತಸ್ಯೇವ ವಿಷಯಾಗ್ರಹಣಂ ತನ್ದ್ರಾ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ತು ಪ್ರಮೀಲಕ ಇತ್ಯನ್ಯೈಃ ಪಠಿತಮ್| ಉಪಲೇಪ ಇವೋಪಲೇಪಃ| ತದತಿಶಯಃ ಪ್ರತಿಚಯೋಽತಿಪೂರಣಮ್| ಅಗ್ನೇರತಿ ಮನ್ದತಾ ಶೈತ್ಯಮ್| ಉರಸೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದ ಉದರ್ದಃ| ಕೇಷಾಞ್ಚಿಚ್ಛೀತವೇಪಥುರುದರ್ದಃ| ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಹುಃ- ಶೀತಪಾನೀಯಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಚ್ಛೀತಕಾಲೇ ವಿಶೇಷತಃ| ಸರಾಗಕಣ್ಡೂಃ ಶೋಫ ಸ್ಯಾದುದರ್ದಃ ಸ ಕಫೋದ್ಭವಃ||೧೮||

ಏಷು ಚ ವಿಕಾರೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಕೇಚಿದ್ ಗ್ಲಾನಿರೌಕ್ಷ್ಯಪಾರುಷ್ಯಾದಯೋ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಕೇಚಿತ್ ಪಕ್ಷವಧಾಕ್ಷೇಪಕಾದಯಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಕೇಚಿತ್ ವೃಷಣಾಕ್ಷೇಪನಖಭೇದಾದಯೋಽನ್ವರ್ಥವನ್ತಃ| ಯೇ ತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ವಿಲಕ್ಷಣಾ ಅನ್ಯರ್ಥಯುಕ್ತಾಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ತನ್ತ್ರಕಾರಃ ಸ್ವಯಮೇವ ಲಕ್ಷಣಂ ತನ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯತಿ| ಯಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಭವಸ್ತೀವ್ರಶ್ಚ ದಾಹಃ ಸ ಸಾಮಾನ್ಯಶಬ್ದವಾಚ್ಯಃ, ಸ ಏವ ಸ್ವೇದೇನಾರತ್ಯಾ ಚ ಯುಕ್ತ ಓಷ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಾದೇಶಿಕೋ ದಾಹೋ ಯಃ ಕ್ವಚಿದೇವಾಙ್ಗಾವಯವೇ ಸ್ವೇದರಹಿತಸ್ತೀ ಕ್ಷ್ಣೋಽಗ್ನ್ಯರ್ಚಿಷೇವ ಜ್ವಲನಜ್ವಾಲಯೇವ ದಾಹಃ ಪ್ಲೋಷಶಬ್ದವಾಚ್ಯಃ| ಮುಖೇ ವಾ ಓಷ್ಠೇ ವಾ ತಾಲುನಿ ವಾ ದಾಹೋ ದವಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಚಕ್ಷುರಾದಿಷ್ವಿ ನ್ದ್ರಿಯೇಷು ದಾಹೋ ದವಥುಃ| ಏಷ ಹಿ ವಿಷಯಗ್ರಹಣಾವಸಾನೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾ ನಸ್ಯ ಭವತಿ| ಅಥವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಾರಸ್ಯ ನೇತ್ರಾದೇರಾಧೇಯೇನ ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ದ್ರಿ ಯೇಣ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ಪಾಣ್ಯಾದಿಷು ನಾನಾಸ್ವಱ್ರೂಪಃ ಸನ್ತಾಪೋ ವಿದಾಹಶಬ್ದವಾಚ್ಯಃ| ಕೋಷ್ಠೇಽನ್ತಃಶಬ್ದೇನ ಶಾರೀರಕೇ ಅನ್ತಃಕೋಷ್ಠೋ ಮಹಾಸ್ರೋತ ಇತಿ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಅನ್ತರ್ದಾಹಶಬ್ದೇನ ಕೋಷ್ಠದಾಹ ಉಚ್ಯತೇ| ಅನ್ತಃಶಿರಃಪ್ರಭೃತಿಷು ಧೂಮಾವೃತ್ತಮಿವ ಧೂಮಕಃ| ಹೃದಯಶೂಲಃ ಸಾನ್ತರ್ದಾಹಃ ಸಕೋಷ್ಠದಾಹಃ ಸಾಮ್ಲೋದ್ಗಾರಶ್ಚಾಮ್ಲಕಶಬ್ದವಾಚ್ಯಃ| ಶೋಣಿತಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣತಾದೀನಿ ಕ್ಲೇದಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾನಿ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ರಕ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ತನುತ್ವಂ ಚ ಯದುತ್ಪದ್ಯತೇ ಸ ಶೋಣಿತಕ್ಲೇದಃ| ಮಾಂಸಸ್ಯ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಚ ಮಾಂಸಕ್ಲೇದಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಕಕ್ಷ್ಯಾ ನಾಮ ಪಿಟಕಾ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಬಾಹ್ಯತ್ವಚಃ ಸಂಹತಿಶ್ಚರ್ಮಕೋಥ ಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಅನೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯಾ ಅನ್ತಃಶರೀರಾಸ್ತ್ವಚಸ್ತಾ ಅಪಿ| ಅನ್ಯತ್ಸುಬೋಧಮ್| ಇಯಂ ತೃಪ್ತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಪಠಿತಾ ಗೃಹ್ಯತೇ| ನ ತು ನಞಾಭಿಸಮ್ಬದ್ಧಾ ಪಿತ್ತಭವಾ| ತತ್ರ ಬಹ್ವಪಿ ಭುಞ್ಜಾನೋಽತ್ರೇ ಜೀರ್ಯಮಾಣೇಽಜೀರ್ಯಮಾಣೇ ವಾ ತೃಪ್ಯತಿ| ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ತ್ವನ್ಯೈಸ್ತನ್ತ್ರಕಾರೈಃ ಪ್ರಮೀಣಕಮಿತಿ ಪಠಿತಮ್| ಅನೇನ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಪ್ರಮೀಲಕಯೋಃ ಪರ್ಯಾಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಶಬ್ದೇನ ಸುಬೋಧತ್ವಾದ್ ವ್ಯವಹಾರಂ ಕರೋತಿ| ಉಪಲೇಪ ಇವ ಕೇನಚಿತ್ ಪಿಷ್ಠೇನ ಕಣ್ಠೇ ಹೃದಯೇ ಚೋಪಲೇಪಃ| ಧಮನೀಪ್ರತಿಚಯಃ ಪುನರ್ಧಮನೀಷು ಶಾರೀರಕವಕ್ಷ್ಯ ಮಾಣಾಸು ತಸ್ಯೈವೋಪಲೇಪಸ್ಯಾತಿಶಯೋಽತಿಪೂರಣಮೇವ| ಅಗ್ನಿಶೈತ್ಯಮಗ್ನೇರತಿಮಾದ್ಯಂ ನಿರೂಷ್ಮತ್ವಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಉದರ್ದ ಉರಸೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದೋಽನ್ತರ್ವಕ್ಷಃಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ರಾವಃ| ಕೇಷಾಞ್ಚಿದಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಮತಮ್, ಯಥಾ ಶೀತೇನ ಯೋ ವೇಪಥುಃ ಕಮ್ಪಃ ಸ ಉದರ್ದಶಬ್ದವಾಚ್ಯಃ| ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಚಾರ್ಯಾಃ ಶೀತಪಾನೀಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಲಕ್ಷಣೇನೋದರ್ದಮಾಹುಃ| ತನ್ತ್ರಕಾರೋಽತಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಶ್ಲೋಕಂ ಸ್ವಯಂ ಪಠತಿ| ಇತ್ಯಾವಿಷ್ಕೃತತಮಾಃ ಪ್ರಾಯೋಭವಾ ವಿಕಾರಾಃ||೧೮||

Adhikarana mahAvikArakShudravikArayornAmakaraNavidhiH (19) · Śloka 19

ಮಹಾವಿಕಾರಾಸ್ತು ಯಥಾಸ್ವಮೇವೋ ದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಕ್ಷುದ್ರವಿಕಾರಾಃ ಪುನರ್ಯದೇವಾಙ್ಗಮಾವಿಶನ್ತಿ ತದುಪಪದಮೇವ ನಾಮ ಲಭನ್ತೇ| ಯಥಾ ನಖಶಙ್ಖಲಲಾಟಭೇದಾಃ ಸಾನ್ತರ್ದಾಹಕಣ್ಠಹೃದಯೋಪಲೇಪಾದಯಃ| ತೇಷಾಂ ಹಿ ತಥೈವ ಸ್ವರೂಪಮುಪದಿಷ್ಠಂ ಭವತಿ||೧೯||

ಮಹಾವಿಕಾರಾಃ ಪುನರ್ಗುಲ್ಮಜ್ವರಾದಯೋ ಯಥಾಸ್ವಮಾತ್ಮೀಯೇಷು ನಿದಾನೇ ಷೂಪದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಯೇ ತು ಕ್ಷುದ್ರವಿಕಾರಾಃ ಸ್ವಲ್ಪಾಸ್ತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಙ್ಗ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ಸಂವಿತ್ತಿವಿಶೇಷೇಣ ಲಬ್ಧವ್ಯಪದೇಶಾಸ್ತದಾಶ್ರಯಾಙ್ಗನಾಮೌಪಪದಂ ನಾಮ ವ್ಯವಹಾರಾಯ ಲಭನ್ತೇ| ಯಥಾ ಭೇದೇನೇವ ಸಂವಿದ್ಯಮಾನಾ ಪೀಡಾ ನಖಾಶ್ರಿತಾ ತದುಪಪದಮೇವ ನಖಭೇದ ಇತಿ ನಾಮ ಲಭತೇ| ಉಪಪದಂ ಸಮೀಪಪದಮ್| ತೇಷಾಂ ಹಿ ಕ್ಷುದ್ರವಿಕಾರಾಣಾಂ ತಥೈವ ನಾಮ್ನೈವ ಸ್ವರೂಪಮರ್ಥಮುಪದಿಷ್ಟಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ||೧೯||

Adhikarana anuktavikAreShvapi cikitsopakramaH (20) · Śloka 20

ಸರ್ವೇಷು ತೇಷು ತೇಷ್ವನುಕ್ತೇಷು ಚಾನ್ಯೇಷ್ವಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾದ್ವಿಕಾರೇಷು ಇಮಾನ್ಯೇವ ದೋಷಾಣಾಮಾತ್ಮಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸಕಲಶರೀರವ್ಯಾಪೀನ್ಯವ್ಯ ಭಿಚಾರೀಣಿ ಚ| ತಥಾ ಕರ್ಮಾಣ್ಯುಪಕ್ರಮಶ್ಚ| ತತ್ರಾತ್ಮಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಯುಷ್ಕಾಮೀಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ||೨೦||

ಸರ್ವೇಷು ತೂಕ್ತೇಷು ದೋಷಜೇಷು ವಿಕಾರೇಷ್ವಾನನ್ತ್ಯಾದನುಕ್ತೇಷು ಚ ಇಮಾನ್ಯೇವಾಗ್ರೇ ಉದ್ದಿಶ್ಯಮಾನಾನಿ ವಿಕಾರಾರಮ್ಭಕದೋಷಾಣಾಮಾತ್ಮಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಾನಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಿ ಆಹ-ಸಕಲಶರೀರವ್ಯಾಪೀನಿ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ವಕಾರಸ್ಯಾರಮ್ಭಕದೋಷಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣೇನ ವಿನಾ ಸಮ್ಭವೋ ನ ಭವತಿ| ತಥಾ ವ್ಯಭಿಚಾರೀಣಿ ಚ ವಿಕಾರಂ ನ ವ್ಯಭಿಚರನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ಯದ್ ವಾತಾವಿಕಾರೇಷು ವಾತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವ ಭವನ್ತೀತ್ಯೇವಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರೇಷ್ವಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ನಾನ್ಯದೋಷಜೇಷು ವಿಕಾರೇಷ್ವನ್ಯದೋಷಜಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಕೇವಲಮಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಾನಿ ಯಾವತ್ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಪಿ ದೋಷಜಾನಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಿಕಾರೇಷ್ವೇವಾನುಸ್ಯೂತಾನ್ಯುಪಕ್ರಮಶ್ಚ ತಥೈವ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಯತ್ರ ವಿಕಾರಸಾಮಾನ್ಯೇ ವಾಯುಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಂ ವಾಯುಕರ್ಮಾಣಿ ಚ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಸ ವಿಕಾರೋ ವಾತಜೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ತತ್ರ ವಾತೋಪಕ್ರಮ ಏವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ಯಾಽನುಕ್ತವಿಕಾರೋ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ| ಏವಂ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ತತ್ರ ವಾತಾದೀನಾಮಾತ್ಮಲಿಙ್ಗಾನಿ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಾಽಧ್ಯಾಯೇ ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ| ಕರ್ಮಾಣಿ ದೋಷಾಣಾಮಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಸ್ರಂಸವ್ಯಾಸೇತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯತಿ||೨೦||

Adhikarana doShANAM karmANi (21) · Śloka 21

ಕರ್ಮಾಣಿ ತು ವಾಯೋಃ ಸ್ರಂಸವ್ಯಾಸಙ್ಗಸಾದಭೇದತೋದಹರ್ಷತರ್ಷವರ್ತ್ತಾ ಙ್ಗಿಮರ್ದಕಮ್ಪವ್ಯಥವೇಷ್ಟಭಙ್ಗಶೂಲಶೋಷಸ್ವಾಪಪಾರುಷ್ಯಸೌಷಿರ್ಯಸಙ್ಕೋಚ ಸ್ಪನ್ದನಾನಿ ಕಷಾಯರಸತ್ವಂ ಶ್ಯಾವಾರುಣವರ್ಣತಾ ಚ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದಾಹೋಷ್ಮಪಾಕಸ್ವೇದಕ್ಲೇದಕೋಥಸ್ರಾವರಾಗಾಃ ಕಟ್ವಮ್ಲರಸತ್ವಂ ಶುಕ್ಲಾರುಣವರ್ಜ್ಯವರ್ಣತಾ ಚ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕಣ್ಡೂಸ್ಥೈರ್ಯಗೌರ ವೋಪದೇಹಸ್ನೇಹಶೈತ್ಯಬನ್ಧನಚಿರಕಾರಿತ್ವಾನಿ ಮಧುರಲವಣರಸತ್ವಂ ಶ್ವೇತವರ್ಣತಾ ಚೇತಿ||೨೧||

ಸ್ರಂಸಃ ಬಾಹ್ವಾದಿಸನ್ಧಿಭ್ರಂಶಃ| ವ್ಯಾಸಃ ಶಾರೀರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ವ್ಯಾಯತತ್ವಮ್| ಸಙ್ಗೋ ನೈಕತ್ರಸ್ಥಿತಾನಾಮೇಕತ್ರ ಸಙ್ಘಟನಮ್| ವರ್ತ್ತಃ ಕಾಠಿನ್ಯಾಪಾದನಮ್| ಅನ್ಯತ್ರ ವರ್ತ್ತೋ ವ್ಯವಹಾರಃ| ಸ್ಪನ್ದಃ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಲನಮ್| ಕಮ್ಪಸ್ತ್ವತಿಶಯೇನ| ಕಷಾಯರಸತ್ವಂ ರಸಾನ್ತರೇಽಪಿ ಕಷಾಯಗ್ರಹಃ| ದಾಹಾದೀನಿ ಪಿತ್ತಕರ್ಮಾಣಿ| ಕೋಥಃ ಕಲೇದಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಂ ಕಟ್ವಮ್ಲರಸತ್ವಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಶುಕ್ಲಾರುಣವರ್ಣಯೋಃ ಪ್ರತಿಷೇಧೇನ ತಚ್ಛೇಷನಾನಾವರ್ಣಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಕಣ್ಡೂಸ್ಥೈರ್ಯಾದೀನಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಃ| ಇತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ| ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಮಸ್ಮಾಭಿಃ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯ ಆತ್ರೇಯಮತಾನುಸಾರಿಭಿರುಕ್ತಮ್||೨೧||

Adhikarana kapilabalamatena doShasvalakShaNAni suSrutamata~jca (22) · Śloka 22

ಕಪಿಲಬಲಸ್ತ್ವೇಷಾಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಾನಿ ರಸತೋ ನಿರ್ದಿದೇಶ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಂ ಕಫಃ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕೋ ವಾಯುರ್ದೃಷ್ಟೋಽನುಮಾನತಃ| ಸುಶ್ರುತಃ ಪುನಃ ಪಠತಿ-ಪಿತ್ತಂ ವಿದಗ್ಧಮಮ್ಲತಾಮುಪೈತಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಲವಣತಾಮ್||೨೨||

ಆಚಾರ್ಯಕಪಿಲಬಲಸ್ತ್ವೇಷಾಂ ರಸಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ನಿರ್ದಿದೇಶ| ನ ತು ಶೀತಾದಿಗುಣಾನ್ತರಸ್ವರೂಪೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಚ್ಚ ಕಪಿಲಬಲಗ್ರನ್ಥಂ ವಾಗ್ಭಟಃ ಕಟ್ವಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವಯಂ ಪಠತಿ| ನನು ವಾಯೋರಮೂರ್ತತ್ವಾನ್ಮೂರ್ತಧರ್ಮಾನುಗಃ ಕಥಂ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯಾಹ-ದೃಷ್ಟೋಽನುಮಾನತ ಇತಿ| ತತ್ರಾನುಮಾನಂ ತಥಾವಿಧೈ ರಾಹಾರೌಷಧೈರ್ವೃದ್ಧಿಃ| ತೇನ ಕಾರ್ಯತ್ ಕಾರಣಾನುಮಾನಮುಕ್ತಮ್| ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಸಮಾನೇನೇತಿ ದೃಷ್ಟಮೇತಚ್ಚ ಶಾರೀರಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ವಿಜ್ಞಯೇಮ್||೨೨||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (23) · Śloka 23

ತದೇವಮೇತಾನಿ ವಾಯ್ವಾದಿರೂಪಕರ್ಮಾಣ್ಯವಹಿತಃ ಸಮ್ಯಗುಪಲಕ್ಷ ಯೇದಾಗಮಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನೈಃ| ಅನನ್ತರಞ್ಚ ದೇಶಕಾಲಮಾತ್ರಾದೀನ್ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯಾಶ್ವೇವೋಪಕ್ರಮೇತೇತಿ||೨೩||

ಇತಿ ಕಪಿಲಬಲಮತಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಪಿತ್ತಂ ವಿದಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಲವಣತಾಮಿತ್ಯನ್ತೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಸುಶ್ರುತಮತಂ ಪಠತಿ| ಅನೇನೈತತ್ ದರ್ಶಯತಿ| ಯಾಥಾ ಸುಶ್ರುತಃ ಕಪಿಲಬಲಮತಮೇವ ವೇಶೇಷಯತಿ| ಯಥಾ ಯೇಯಂ ಪಿತ್ತ ಸ್ಯಾಮ್ಲತಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಚ ಲವನತಾ ವಾ ಸಾ ವಿದಾಹಾವಸ್ಥಾಯಾಮೇವ ನ ತು ಸತತಮ್| ತದೇತದೇವಮೇತಾನಿ ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ರೂಪಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಚಾವಹಿತೋಽವಧಾನವಾನಾಗಮಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಯಗುಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ಆಗಮಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಷು ಸಾಧುಪುರುಷಕಥಿತಃ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಿತೀನ್ದ್ರಿಯೇಣ ವಿಷಯಗ್ರಹಣಂ, ತತ್ಪೂರ್ವಕಮೇವ ಹೇತ್ವಾದಿಭಿಃ ಪದಾರ್ಥವಿಶೇಷಾವಚ್ಛೇದನಮನುಮಾನಮ್| ಇತಿ ವಾಯ್ವಾದಿಸ್ವರೂಪಕರ್ಮಾಣ್ಯುಪಲಕ್ಷ್ಯ ದೇಶಾದೀನ್ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯಾಶು ಶೀಘ್ರಂ ತಾನುಪಕ್ರಮೇತ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಬಲಾಹಾರಸಾತ್ಮ್ಯಾಸತ್ತ್ವಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ ಏತಾನ್ಯಪ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩||

Adhikarana doShANAM triShaShTirBedAH (24) · Śloka 24

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽತಃ ಪರಂ ದೋಷಾ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಭೇದತಃ| ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀನ್ ವಿದ್ಧಿ ಸಂಸರ್ಗಸ್ತ್ರಿಧಾ ತತ್ರ ತು ತಾನ್ನವ| ತ್ರೀನೇವ ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಷಡೇಕಸ್ಯಾತಿಶಾಯನೇ| ತ್ರಯೋದಶ ಸಮಸ್ತೇಷು ಷಡ್ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ ತು| ಏಕಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕೈಃ ಷಟ್ ಚ ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಾತ್| ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇವಂ ವೃದ್ಧೈಃ ಕ್ಷೀಣೈಶ್ಚ ತಾವತಃ| ಏಕೈಕವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯೈಃ ಷಟ್ ತೇ ಪುನಶ್ಚ ಷಟ್| ಏಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ಸವಿಪರ್ಯಯಯಾಽಪಿ ತೇ| ಭೇದಾ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಮ್||೨೪||

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇಪಿ ತನ್ತ್ರರೀತಿಃ| ಅತಃ ಪರಂ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯೋ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕೃತೇನ ಭೇದೇನ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ವೃದ್ಧೇರೇವ ಪ್ರಥಮಮುಚ್ಯತೇ| ಪೃಥಗಸಂಹತೈರ್ವೃದ್ಧೈಸ್ತ್ರೀನ್ ಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ ಜಾನೀಹಿ| ತತ್ರ ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ| ಸಂಸರ್ಗೋ ದ್ವಿದೋಷಸಂಯೋಲಕ್ಷಣಸ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೋ ವಾತಪಿತ್ತಂ, ವಾತಕಫಂ, ಪಿತ್ತಕಫಮಿತಿ| ಏತದ್ ಗಣನಾಯಾಂ ನ ಪ್ರವಿಶತಿ ತ್ರಯಮನೂದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೇಽಪಿ ಸಂಸರ್ಗೇ ತಾನ್ ಭೇದಾನ್ ನವ ವಿದ್ಧೀತಿ ವಿಧೀಯತೇ| ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ-ತ್ರೀನೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಯಾ ಪರಸ್ಪರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಅನ್ಯೂನಾಧಿಕಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ತ್ರೀನ್ ಭೇದಾನ್| ತತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವೃದ್ಧೇ| ವಾತಕಫೌ ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವೃದ್ಧೌ| ಕಫಪಿತ್ತೇ ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವೃದ್ಧೇ| ಏಕಸ್ಯೋಭಯೋರನ್ಯತರಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ ಷಡ್ ಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ತತ್ರ ವಾಯುರಧಿಕಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಮ್| ಹೀನಯಾ| ವಾಯುರ್ಹೀನಯಾ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಮಧಿಕಯಾ| ಕಫೋ ಹೀನಯಾ ಪಿತ್ತಮಧಿಕತಯಾ| ಪಿತ್ತಂ ಹೀನಯಾ ಕಫೋಽಧಿಕಯಾ ವಾಯುರಧಿಕಯಾ ಕಫೋ ಹೀನಯಾ| ವಾಯುರ್ಹಿನಯಾ ಕಫೋಽಧಿಕಯಾ ಇತಿ ಸಂಸರ್ಗೇ ನವ| ಸಮಸ್ತೇಷು ತ್ರಯೋದಶ ಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಮಸ್ತೇಷು ಸನ್ನಿಪಾತೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ-ಷಡ್ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ| ತತ್ರ ದ್ವಯೋರೇಕಸ್ಯ ವಾ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯತಮಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ ಷಟ್| ತತ್ರ ದ್ವ್ಯತಿಶಯೇನ ತ್ರೀನೇಕಾತಿಶಯೇನ ತ್ರೀನಿತಿ| ಅತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತೇಽಧಿಕಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವೃದ್ಧೇ| ಕಫೋ ಹೀನಯಾ| ವಾತಕಫಾವಧಿಕಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವೃದೌ| ಪಿತ್ತಂ ಹೀನಯಾ| ಕಫಪಿತ್ತೇಽಧಿಕಯಾ ವಾಯುರ್ಹೀನಯಾ| ಇತಿ ದ್ವ್ಯತಿಶಯಃ| ಏಕಾತಿಶಯೇನ ಯಥಾ ವಾಯುರಧಿಕಯಾ ಕಫಪಿತ್ತೇ ಹೀನಯಾ| ಪಿತ್ತಮಧಿಕಯಾ ವಾತಕಫೌ ಹೀನಯಾ| ಕಫೋಽಧಿಕಯಾ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಹೀನಯಾ| ಇತಿ ಷಟ್| ಏಕಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕೈಃ ಸಮವೃದ್ಧೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಃ ಸಮವೃದ್ಧಾಃ| ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಾತ್ ಷಡ್ ಭೇದಾತ್ ವಿದ್ಧಿ| ಏಕೋಽಧಿಕೋಽನ್ಯೋಽಧಿಕತರೋಽನ್ಯೋಽಧಿಕತಮಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ವಾಯುರ್ಹೀನಯಾ ಪಿತ್ತಂ ಮಧ್ಯಮಾ ಕಫೋಽಧಿಕಯಾ| ಪಿತ್ತಮೂನಯಾ, ವಾಯುರ್ಮಧ್ಯಯಾ, ಕಫೋಽಧಿಕಯಾ| ಕಫೋ ಹೀನಯಾ, ವಾಯುರ್ಮಧ್ಯಯಾ, ಪಿತ್ತಮಧಿಕಯಾ| ಕಫೋ ಹೀನಯಾ, ಪಿತ್ತಂ ಮಧ್ಯಮಾ, ವಾತೋಽಧಿಕಯಾ| ವಾಯುರ್ಹೀನಯಾ, ಕಫೋ ಮಧ್ಯಯಾ, ಪಿತ್ತಮಧಿಕಯಾ| ಪಿತ್ತಂ ಹೀನಯಾ, ಕಫೋ ಮಧ್ಯಯಾ ವಾಯುರಧಿಕಯಾ| ಇತಿ ಸಮಸ್ತೇಷು ತ್ರಯೋದಶ| ಇತ್ಯೇವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ವೃದ್ಧೈಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ| ತತ್ರ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಃ ಸಂಸರ್ಗೋ ನವಧಾ| ಸಮಸ್ತೇಷು ತ್ರಯೋದಶ ಚೇತಿ| ಕ್ಷೀಣೈಶ್ಚೈತಾವನ್ತ ಏವ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿರೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ವೃದ್ಧಿಸ್ಥಾನೋಪಕ್ಷೇಪೇಣ ಕ್ಷಯಶಬ್ದಸ್ಯ ಗಣನೀಯಮ್| ಇತಿ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಭೇದಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಅನನ್ತರಂ ಪೃಥಗ್ಭೂತೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ಭೇದಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ತೇ ಚ ಭೇದಾ ದೋಷೇಷ್ವೇಕೈಕಸ್ಯ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಸಮಾನಯಾ ಕ್ಷಯೇಣ ಚ ಷಟ್| ಏಕೋ ವೃದ್ಧೋಽನ್ಯಃ ಸಮೋಽನ್ಯಃ ಕ್ಷೀಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ಸಮಂ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಕಫಃ ಸಮಃ| ವಾಯುಃ ಸಮಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ವಾಯುಃ ಸಮಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ| ವಾಯುಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಂ ಸಮಂ ಕಫೋ ವೃದ್ಧ ಇತಿ ಷಟ್| ಸವಿಪರ್ಯಯಾ ಏಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ಪುನಃ ಷಡೇವ ಭೇದಾ ಭವನ್ತೀತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ದ್ವನ್ದ್ವಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿರ್ದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿಃ| ಏಕಸ್ಯ ಕ್ಷಯಃ ಏಕಕ್ಷಯಃ| ತೇನ ಸಹಿತಾ ದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿಃ ಸಹ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸವಿಪರ್ಯಯಯಾ| ದ್ವನ್ದ್ವಕ್ಷಯೈಕವೃದ್ಧ್ಯಾ ಇತಿ ವಿಪರ್ಯಯಾರ್ಥಃ| ತತ್ರೈಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ಯಥಾ ವಾಯುಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಕಫಪಿತ್ತೇ ವೃದ್ಧೇ| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ ವಾತಪಿತ್ತೇ ವೃದ್ಧೇ| ದ್ವನ್ದ್ವಕ್ಷಯೈಕವೃದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ| ವಾತಪಿತ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ| ವಾತಕಫೌ ಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಮ್| ಕಫಪಿತ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧ ಇತಿ ಷಟ್| ಇತಿ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಭೇದಾ ನಿರ್ದ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ತತ್ರ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ ಕ್ಷಯೇಣ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ| ಏಕೈಕವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯೈಃ ಷಟ್| ಪುನಃ ಷಟ್| ತ್ರಿಷಷ್ಟೋ ಭೇದಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಮ್| ಸಮರೂಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೪||

Adhikarana yugapadvRuddhisAmyakShayAnugadoShavikAravarNanam (25) · Śloka 25

ರೋಗ್ಯವಸ್ಥಾಸು ಯುಗಪದ್ ವ್ರುದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಕ್ಷಯಾನುಗಮ್| ಷಟ್ಕಂ ಹಿ ದುರ್ಬೋಧತರಂ ವಿಕಾರೈರುಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಕಫಕ್ಷಯೇ| ಸ್ಥಾನಾದಾದಾಯ ಗಾತ್ರೇಷು ಯತ್ರ ಯತ್ರ ವಿಸರ್ಪತಿ| ತದಾ ಭೇದಶ್ಚ ದಾಹಶ್ಚ ತತ್ರ ತತ್ರಾನವಸ್ಥಿತೌ| ಗಾತ್ರೋದ್ದೇಶೇ ತಥಾ ಸ್ಯಾತಾಂ ಬಲಹಾನಿಪರಿಶ್ರಮೌ| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಕಫಂ ಕ್ಷೀಣೇ ಪಿತ್ತೇ ವಾಯುರ್ಯದಾ ಬಲೀ| ಕರ್ಷೇತ್ಕುರ್ಯಾತ್ತದಾ ಶೂಲಂ ಸಶೈತ್ಯಸ್ತಮ್ಭಗೌರವಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ವಾತಂ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಪಕ್ಷಯೇ| ಸಂರುಣದ್ಧಿ ತದಾ ದಾಹಃ ಶೂಲಂ ಚಾಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಕಫಂ ವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾಯುಕ್ಷಯೇ ಯದಾ| ಸನ್ನಿರುನ್ಧ್ಯಾತ್ತದಾ ಕುರ್ಯಾತ್ಸ ತನ್ದ್ರಾಗೌರವಂ ಜ್ವರಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ವಾಯುಂ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಕ್ಷಯೇ ಕಫಃ| ಸನ್ನಿರುನ್ಧ್ಯಾತ್ತದಾ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛೀತಕಂ ಗೌರವಂ ಜ್ವರಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಕ್ಷಯೇ| ಸನ್ನಿರುನ್ಧ್ಯಾತ್ತದಾ ಕುರ್ಯಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಂ ಶಿರೋಗ್ರಹಮ್| ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರೋಪಲೇಪಾಂಶ್ಚ ಹೃದ್ರೋಗಂ ಗಾತ್ರಗೌರವಮ್| ಷ್ಠೀವನಂ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರ್ನಖಾದೀನಾಂ ಚ ಪೀತತಾಮ್||೨೫||

ಏಷು ಚ ಮಧ್ಯೇ ವೃದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಕ್ಷಯಾನುಗಂ ಯತ್ ಷಟ್ಕಂ ತದ್ವಿಕಾರೈರುಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ| ಯತೋ ರೋಗ್ಯವಸ್ಥಾಸು ಯುಗಪದ್ ವೃದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಕ್ಷಯಾನುರೂಪೇಣ ಯತ್ ಷಟ್ಕಂ ತದ್ ದುರ್ಬೋಧತರಮ್| ತಚ್ಚೋಚ್ಯತೇ-ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಕಫೋ ಕ್ಷೀಣೇ ಸತಿ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಮಾದಾಯ ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಗಾತ್ರೇಷು ನಾನಾವಿಧೇಷ್ವವಯವೇಷು ವಿಸರ್ಪತಿ ಪ್ರಸರತಿ| ತತ್ರ ಗಾತ್ರೋದ್ದೇಶೇ ಯತ್ರ ಪಿತ್ತಮಾದಾಯ ವಾಯುರ್ಗತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನನವಸ್ಥಿತೌ ಭೇದದಾಹೌ ಸ್ಯಾತಾಮ್| ಅನವಸ್ಥಿತಾವನಿಯತೌ ಬಲಹಾನಿಪರಿಶ್ರಮೌ ಚ ಸ್ಯಾತಾಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಾಯುರ್ಬಲೀ ಪಿತ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಸತಿ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕಫಂ ಯದಾ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದಾಕರ್ಷೇತ್, ತದಾ ತತ್ರ ಸಶೈತ್ಯಸ್ತಮ್ಭಗೌರವಂ ಶೂಲಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫೇ ಕ್ಷೀಣೇ ವಾತಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಸಂರುಣದ್ಧಿ ಪ್ರತಿಬಧ್ನಾತಿ ತದಾ ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ತತ್ರ ತತ್ರ ವೃದ್ಧದೋಷಸ್ಥಾನೇ ದಾಹಃ ಶೂಲಂ ಚ ಜಾಯತೇ| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾಯುಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಮೇವ ಕಫಂ ಯದಾ ಸನ್ನಿರುನ್ಧ್ಯಾತ್ತದಾ ಸತನ್ದ್ರಾಗೌರವಂ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತನ್ದ್ರಾ ಆಲಸ್ಯಾತಿಶಯಃ| ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಮೇವ ವಾಯುಂ ಯದಾ ಸನ್ನಿರುನ್ಧ್ಯಾತ್ತದಾ ಶೀತಕಂ ಶೀತಪೂರ್ವಕಂ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಗೌರವಂ ರುಜಂ ಚ| ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯೌ ಕ್ಷೀಣೇ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಮೇವ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ಸನ್ನಿರುನ್ಧ್ಯಾತ್ ತದಾ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಾದೀನ್ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾತ್ ಉಪಲೇಪ ಇವೋಪಲೇಪೋ ಗಾತ್ರಾಣಾಮ್| ಇತಿ ಷಟ್ಕೇ ವೃದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಕ್ಷಯಾನುಗೇ ವಿಕಾರಾಃ ಕೀರ್ತಿತಾಃ||೨೫||

Adhikarana anuktalakShaNasamAveSaH (26) · Śloka 26

ಯೇ ದೋಷವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಯೋರ್ವಿಕಾರಾಃ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ಪೃಥಕ್| ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ತು ತಾನೇವ ಕಲ್ಪಯೇತ್ತದ್ಯಥಾಯಥಮ್||೨೬||

ನನು ಚ ಶೇಷೇಷು ಭೇದೇಷು ಕೋ ವಿಕಾರಸಮೂಹ ಇತ್ಯಾಹ- ಯೇ ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಪುಱ್ರ್ವೇಽಧ್ಯಾಯೇ ದೋಷಾಣಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ಚ ಕಾರ್ಶ್ಯಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯ ಕಮ್ಪಸ್ಫುರಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ವಿಕಾರಾಃ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ತಾನೇವ ವಿಕಾರಾನ್ ವೃದ್ಧಕ್ಷೀಣದೋಷಾನುಗಮನೇನ ಶೇಷದೋಷಭೇದೇಷ್ವಪಿ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಯಥಾಯಥಂ ವೃದ್ಧಕ್ಷೀಣದೋಷಾನುಗಮನೇನ ಶೇಷದೋಷಭೇದೇಷ್ವಪಿ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಯಥಾಯಥಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯತಾರತಮ್ಯಾನುಗುಣ್ಯೇನ ವಿಕಾರಾಣಾಮಪಿ ತಾರತಮ್ಯಂ ಲಕ್ಷಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೬||

Adhikarana doShANAM saMsargAdiBirAnatyam (27-20) · Śloka 20

ಸಂಸರ್ಗಾದ್ರಸರುಧಿರಾದಿಭಿಸ್ತಥೈಷಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕ್ಷಯಸಮಾವಿವೃದ್ಧಭೇದೈಃ| ಆನನ್ತ್ಯಂ ತರತಮಯೋಗತಶ್ಚ ಯಾತಾನ್ ಜಾನೀಯಾದವಹಿತಮಾನಸೋ ಯಥಾಸ್ವಮ್||೨೭|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಭೇದೀಯೋ ನಾಮ ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೦||

ಏತಾಂಶ್ಚ ವಾತಾದೀನ್ ದೋಷಾನಾನನ್ತ್ಯಂ ಯಾತಾನಸಙ್ಖ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾನ ವಹಿತಮಾನಸೋ ನಿಯತಚಿತ್ತೋ ಯಥಾಸ್ವೇ ರೂಪೈರ್ಜಾನೀಯಾದುಪಲಕ್ಷಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಮಾನನ್ತ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ-ರಸರುಧಿರಾದಿಭಿಃ ಸಂಸರ್ಗಾತ್ಸಂಯೋಗಾತ್| ತಥಾ ತೇಷಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯಾದಿಭೇದೈಸ್ತಥಾ ತಾರತಮ್ಯಯೋಗೈಶ್ಚ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯತಾರತಮ್ಯಸ್ಯಾವಸ್ಥಾರೂಪತ್ವಾದವಸ್ಥಾನಾಞ್ಚ ಬಹುಸಂಯೋಗಾದಿಕೃತತ್ವಾದಾನನ್ತ್ಯಮ್| ರಸರಕ್ತಾದಿಸಂಯೋಗೇನ ಏಕದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿತಾರ ತಮ್ಯಾಚ್ಚಾನನ್ತ್ಯಮಿತಿ||೨೭|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ