Adhikarana atha doShopakramaNIyo nAmaikaviMSo&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો દોષોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વે&અમ્પ્;ધ્યાયે વિકૃતાન્ દોષાનાશ્વેવોપક્રમેતેત્યુક્તં તમેવોપક્રમં રોગવિશેષાનપેક્ષયા સામાન્યરૂપેણૈવાસ્મિન્ન્ન્ધ્યાયે દર્શયતિ-અથાત ઇત્યાદિ||૧||
Adhikarana vAtasyopakramaH (2) · Śloka 2
વાતસ્યોપક્રમઃ સ્નેહઃ સ્વેદો મૃદૂનિ સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરામ્લલવણાનિ સંશોધનાન્યભ્યવહાર્યાણિ ચાભ્યઙ્ગપૂર્વમુપનાહનોપવેષ્ટનોન્મર્દનપરિષેકાવગાહસંવાહનપીડનાનિ વિત્રાસનવિધ્માપનવિસ્મરણાનિ સુરાસવવિધાનં સ્નેહાશ્ચાનેકયોનયો દીપનીયપાચનીયવાતહરવિરેચનીયદ્રવ્યોપહિતાસ્તથા શતપાકસહસ્રપાકાઃ સર્વશઃ પ્રયોગાર્થા બસ્તયો બસ્તિનિયમો વિશેષતસ્તૈલં માંસરસો&અમ્પ્;નુવાસનાનિ સુખશીલતા સ્ત્રીસમ્પર્કવર્જ્યશ્ચ હૈમન્તો વિધિઃ||૨||
वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदो मृदूनि स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणानि संशोधनान्यभ्यवहार्याणि चाभ्यङ्गपूर्वमुपनाहनोपवेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहसंवाहनपीडनानि वित्रासनविध्मापनविस्मरणानि सुरासवविधानं स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयद्रव्योपहितास्तथा शतपाकसहस्रपाकाः सर्वशः प्रयोगार्था बस्तयो बस्तिनियमो विशेषतस्तैलं मांसरसो&अम्प्;नुवासनानि सुख़शीलता स्त्रीसम्पर्कवर्ज्यश्च हैमन्तो विधिः||२||
🔊 Audio coming soon
તત્ર વાતસ્યોપક્રમઃ સ્નેહસ્વેદૌ શોધનપ્રયોજને તુ સંશોધનાન્યૌષધાનિ | કિમ્ભૂતાન્યાહ- મૃદૂન્યતીક્ષ્ણાનિ સ્નિગ્ધાદિગુણસંયુક્તાનિ અભ્યવહાર્યાણિ ચ| ચ શબ્દાન્મૃદ્વાદિગુણયુક્તાન્યેવાહારદ્રવ્યાણિ| તથોપનાહાદીનિ પીડિતાન્તાન્યભ્યઙ્ગપૂર્વકમેવાઙ્ગેષુ કાર્યાણિ|ઉપનાહઃ સ્નિગ્ધોષ્ણવાતહરકૃતઃ પિણ્ડબન્ધઃ | ઉપવેષ્ટનં વસ્ત્રરજ્વાદિના | ઉન્મર્દનં પાણ્યાદિભિઃ| અવગાહો વાતહરદ્રવ્યપૂર્ણદ્રોન્યાં મજ્જનમ્| સંવાહનં મૃદુસુખં પાણિમર્દનમ્| તથા વિત્રાસનાદીનિ| વિત્રાસનં ભયઙ્કરૈર્જટિતિ ત્રાસનમ્| વિસ્મરણં વાતવેગોદ્ભૂતસ્ય સમ્બાધસ્ય| સુરાયા આસવસ્ય ચ વિધાનમ્| વિધાન શબ્દેન માંસાપૂપસંયોગાદિશાસ્ત્રોક્તં વિધાનં દર્શયતિ| સ્નેહા અનેકયોનયઃ સ્થાવરજઙ્ગમજાઃ | તથા દીપનીયાદિભિઃ સહિતાઃ સિદ્ધાશ્ચ તૈઃ શતપાકસહસ્રપાકગ્રહણેન સ્નેહાનાં યથાશ્ક્યં પુનઃ પુનર્દ્રવ્યેણ પાકઃ પ્રદર્શિતઃ| પ્રાયોગિક બલસ્તયો વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ | બસ્તાવનુપયુજ્યમાને&અમ્પ્;પિ બસ્તિનિયમો બસ્તિવિધ્યુક્ત આચારઃ| સર્વેભ્યો&અમ્પ્;પિ વિશેષાત્તૈલાદિ પ્રાધાન્યેનાવશ્યં યોજ્યમિત્યર્થઃ| સુખશીલતા સૌખ્યવૃત્તિત્વં હૈમન્ત ઋતુચર્યાયાં હેમન્તોક્તઃ| ઇતિ વાતસ્યોપક્રમઃ||૨||
Adhikarana pittasyopakramaH (3) · Śloka 3
પિત્તસ્ય સર્પિષ્પાનં સર્પિષા સ્નેહનમધોદોષહરણં મધુરતિક્તકષાયાણામૌષધાભ્યવહાર્યાણામુપયોગો મૃદુસુરભિશીતહૃદ્યાનાં ગન્ધાનામુપસેવા પરમશિશિરસુરભિસલિલમજ્જનમ્| મનોનુકૂલસંસ્પર્શસુખાનાં મુક્તામણિવૈડૂર્યાશ્મગર્ભશઙ્ખશિલાપદ્મરાગચન્દ્રકાન્તકાન્તતરતરલાવલીનાં ભ્રામરત્રાસિતસહસ્રપત્રાસિતોત્પલકદલીદલનવમાલિકાકુન્દમલ્લિકાદિવિવિધવર્ણપ્રસૂનવિરચિતાનાં સ્રજાઞ્ચ ધારણમુરસા| ક્ષણે ક્ષણે ચાગુરુચન્દનપ્રિયઙ્ગુકાલેયકમૃણાલકર્પૂરસુગન્ધિશીતસ્વચ્છગન્ધવારિભિઃ સકમલકુમુદકુવલયૈર્ભૂમિતલકવાટવાતાયનહર્મ્યભિત્તીનામભિપ્રોક્ષણમ્| શ્રુતિસુખમૃદુમધુરમનોનુગાનાં ગીતવાદિત્રાણામભ્યુદયાનાઞ્ચ શ્રવણમ્| અયન્ત્રણૈઃ સમાનવિષયવેષચરિતૈરુત્સવોત્સવતરાન્યોન્યદર્શનૈઃ સુહૃદ્ભિઃ સહાસનમ્| અનૃતવચનવિરહસ્વભાવસુરભિતરવદનકુડ્મલાનાં નાતિસ્પષ્ટાભિદાયિનામનુપચારમધુરકોમલોલ્લાપાનાં પ્રિયાણામપત્યકાનાં સદયમાશ્લેષઃ| નિર્દયઞ્ચ તનુતરમૃદુસુરભિનિવસનાભિર્મલ્લિકામુકુલાનુકારિમુક્તાફલપ્રયાલઙ્કારિભિઃ સહચરીનિનાદસઞ્જલ્પોપજનિતૌત્સુક્યકલહંસાનુનાદિતનૂપુરરશનાકલાપશિઞ્જિતાનુગમનસમ્મુગ્ધમૃદુવચનાભિર્નિજજઘનનિબિડકુચયુગલાલઙ્કારભારોદ્વહનશ્રમશ્વસનકમ્પિતમધ્યમુકુલિતલોચનોત્પલાભિઃ કિઞ્ચિદ્વિગલિતનવયૌવનાભિઃ પ્રિયાઙ્ગસઙ્ગમાત્રાતિમાત્રસુખાસ્વાદવિસ્રંસ્યમાનાંશુકૈકકાલોપજાતવ્રીડાવૈલક્ષ્યપ્રગલ્ભતાવૈક્લવ્યહર્ષવિષાદવિસ્મયસ્મિતકોપપ્રસાદસાધ્વસસ્રસ્તસ્વિન્નસર્વાઙ્ગદ્રવીકૃતહિમાઙ્ગરાગાભિઃ સમસ્તદેહહૃદયપ્રહ્લાદકારિણીભિર્વિલાસવતીભિશ્ચતુરઙ્ગમિવાનઙ્ગબલમઙ્ગૈસ્તનુભિરપિ સમુદ્વહન્તીભિરઙ્ગનાભિરાશ્લેષઃ| સકલરજનીકરકરનિકરાવકીર્ણશિશિરતરાણિ ભવનતલસલિલપુલિનાનિ| અતિસિતસિકતોપસ્તૃતતલમનેકકાયયન્ત્રપ્રવૃત્તવિમલસલિલધારં ધારાગૃહમ્| સાગરાનુકારિતોયાશયોપતીરસુનિવિષ્ટકુસુમિતબહુવિટપપૃથુતુઙ્ગવિવિધતરતટરુહતરુનિવહબહલચ્છાયોપસ્ઞ્છન્નં ધવલરક્તનીલિનીરજરજોવ્યાપ્તસમસ્તજલવિપુલસિકતિલતલોપકલ્પિતં દોલાયમાનગણતિપૃથુદૃતિકલશસરણકરકસ્રવદુદકપ્રવાહાહિતમૃત્સૌરભભૂતૈલકદશં પ્રલમ્બમાનામ્બજમ્બૂકદમ્બવિદુલનિચુલાદિકિસલયમઞ્જરીસ્તબકપ્રત્યુપ્તપટાલિકં મુહુર્મુહુઃ પુરુષપ્રયત્નપ્રેરિતઘટમુખોદ્ગીર્ણોશીરચન્દનાનુવિદ્ધાવલગ્નપતિતશેષમુક્તાફલાયમાનજલલવમુચ્છ્રાયવિસ્તારવદનિષિદ્ધદૂરવિસ્તૃતશીતવાતપ્રવેશમત્યર્થસન્તતામ્બુશીતશીકરાભિષેકપ્રતિહતસન્તાપદાહમોહશ્રમક્લમપિપાસમતિશયપ્રાપ્તરામણીયકં હિમાચલસ્પર્દ્ધિશૈત્યમમ્બુધરકાલલીલાવિડમ્બિકાયમાનમ્| પ્રફુલ્લપદ્મોત્પલપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકકોકનદશતપત્રપરાગરાગાનુરઞ્જિતજલચરવિહગગણકલનિનદરમ્યા દીર્ઘિકાઃ| મધુપાનલોભનિલીયમાનાલિકુલચલિતલતાપ્રતાનનિપતિતવિવિધકુસુમનિચયશયનરચનાસવ્યાપારમૃદુપવનાન્યુપવનાનિ| વિશેષસ્તુ ઘૃતં પયો વિરેચનાનિ સૌમ્યાઃ સર્વે ભાવાઃ દિવાસ્વપ્નવર્જ્યશ્ચ ગ્રૈષ્મો વિધિઃ||૩||
पित्तस्य सर्पिष्पानं सर्पिषा स्नेहनमधोदोषहरणं मधुरतिक्तकषायाणामौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगो मृदुसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवा परमशिशिरसुरभिसलिलमज्जनम्| मनोनुकूलसंस्पर्शसुखानां मुक्तामणिवैडूर्याश्मगर्भशङ्खशिलापद्मरागचन्द्रकान्तकान्ततरतरलावलीनां भ्रामरत्रासितसहस्रपत्रासितोत्पलकदलीदलनवमालिकाकुन्दमल्लिकादिविविधवर्णप्रसूनविरचितानां स्रजाञ्च धारणमुरसा| क्षणे क्षणे चागुरुचन्दनप्रियङ्गुकालेयकमृणालकर्पूरसुगन्धिशीतस्वच्छगन्धवारिभिः सकमलकुमुदकुवलयैर्भूमितलकवाटवातायनहर्म्यभित्तीनामभिप्रोक्षणम्| श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोनुगानां गीतवादित्राणामभ्युदयानाञ्च श्रवणम्| अयन्त्रणैः समानविषयवेषचरितैरुत्सवोत्सवतरान्योन्यदर्शनैः सुहृद्भिः सहासनम्| अनृतवचनविरहस्वभावसुरभितरवदनकुड्मलानां नातिस्पष्टाभिदायिनामनुपचारमधुरकोमलोल्लापानां प्रियाणामपत्यकानां सदयमाश्लेषः| निर्दयञ्च तनुतरमृदुसुरभिनिवसनाभिर्मल्लिकामुकुलानुकारिमुक्ताफलप्रयालङ्कारिभिः सहचरीनिनादसञ्जल्पोपजनितौत्सुक्यकलहंसानुनादितनूपुररशनाकलापशिञ्जितानुगमनसम्मुग्धमृदुवचनाभिर्निजजघननिबिडकुचयुगलालङ्कारभारोद्वहनश्रमश्वसनकम्पितमध्यमुकुलितलोचनोत्पलाभिः किञ्चिद्विगलितनवयौवनाभिः प्रियाङ्गसङ्गमात्रातिमात्रसुखास्वादविस्रंस्यमानांशुकैककालोपजातव्रीडावैलक्ष्यप्रगल्भतावैक्लव्यहर्षविषादविस्मयस्मितकोपप्रसादसाध्वसस्रस्तस्विन्नसर्वाङ्गद्रवीकृतहिमाङ्गरागाभिः समस्तदेहहृदयप्रह्लादकारिणीभिर्विलासवतीभिश्चतुरङ्गमिवानङ्गबलमङ्गैस्तनुभिरपि समुद्वहन्तीभिरङ्गनाभिराश्लेषः| सकलरजनीकरकरनिकरावकीर्णशिशिरतराणि भवनतलसलिलपुलिनानि| अतिसितसिकतोपस्तृततलमनेककाययन्त्रप्रवृत्तविमलसलिलधारं धारागृहम्| सागरानुकारितोयाशयोपतीरसुनिविष्टकुसुमितबहुविटपपृथुतुङ्गविविधतरतटरुहतरुनिवहबहलच्छायोपस्ञ्छन्नं धवलरक्तनीलिनीरजरजोव्याप्तसमस्तजलविपुलसिकतिलतलोपकल्पितं दोलायमानगणतिपृथुदृतिकलशसरणकरकस्रवदुदकप्रवाहाहितमृत्सौरभभूतैलकदशं प्रलम्बमानाम्बजम्बूकदम्बविदुलनिचुलादिकिसलयमञ्जरीस्तबकप्रत्युप्तपटालिकं मुहुर्मुहुः पुरुषप्रयत्नप्रेरितघटमुखोद्गीर्णोशीरचन्दनानुविद्धावलग्नपतितशेषमुक्ताफलायमानजललवमुच्छ्रायविस्तारवदनिषिद्धदूरविस्तृतशीतवातप्रवेशमत्यर्थसन्तताम्बुशीतशीकराभिषेकप्रतिहतसन्तापदाहमोहश्रमक्लमपिपासमतिशयप्राप्तरामणीयकं हिमाचलस्पर्द्धिशैत्यमम्बुधरकाललीलाविडम्बिकायमानम्| प्रफुल्लपद्मोत्पलपुण्डरीकसौगन्धिककोकनदशतपत्रपरागरागानुरञ्जितजलचरविहगगणकलनिनदरम्या दीर्घिकाः| मधुपानलोभनिलीयमानालिकुलचलितलताप्रताननिपतितविविधकुसुमनिचयशयनरचनासव्यापारमृदुपवनान्युपवनानि| विशेषस्तु घृतं पयो विरेचनानि सौम्याः सर्वे भावाः दिवास्वप्नवर्ज्यश्च ग्रैष्मो विधिः||३||
🔊 Audio coming soon
પિત્તસ્યોચ્યતે| સર્પિષ્પાનમભ્યાસેન| ભવિષ્યત્ સંશોધનાય ચ સર્પિષૈવ સ્નેહનમ્ ન તૈલાદિના| તથાઽધોમાર્ગેણૈવ દોષહરણં વિરેચનમેવ,ન વમનમિત્યર્થઃ| મધુરાદિગુણયુક્તાનામૌષધાનામભ્યવહાર્યાણાં ચોપયોગઃ| તથા મૃદ્વાદિગુણયુક્તાનાં ગન્ધાનામુપસેવનમ્| મૃદુરતીક્ષ્ણઃ| ચન્દનાદિશીતદ્રવ્યપ્રભાવત્વાત્ ગન્ધઃ શીતઃ| અથવા ગન્ધાનામિતિ ગન્ધદ્રવ્યાણામ્| સર્વત્ર ચૈવં ગન્ધશબ્દેન ગન્ધદ્રવ્યાણાં વ્યવહારઃ| પરમશિશિરસુરભિણિ જલે મજ્જનમ્| પરમશબ્દોઽત્યર્થ પર્યાયઃ| તથોરસા વક્ષસા તરલાવલીનાં સ્રજાં ચ ધારણમ્| આવલ્ય આભરણગુણાઃ| તરલૈરુપલક્ષિતા આવલ્યસ્તરલાવલ્યઃ| તરલોહરમધ્યમણિઃ| મુક્તાદિભિર્મણિરત્નૈઃ કાન્તતરાસ્તરલાવલ્યસ્તથોક્તાઃ|સ્રજો માલાસ્તાશ્ચ કિમ્ભૂતાસ્તામરસાદિભિર્નાનાવર્ણૈઃ પ્રસૂનૈઃ પુષ્પૈર્વિરચિતાસ્તથા ક્ષણે ક્ષણે પ્રતિક્ષણં વાસગૃહે ભૂમિતલાદીનાં ગન્ધવારિભિઃ પ્રોક્ષણં સિઞ્ચનમ્| ગન્ધોપલક્ષિતાનિ વારીણિ ગન્ધવારીણિ સ્વચ્છાનિ ચ તાનિ ગન્ધવારીણિ સ્વચ્છગન્ધવારીણિ| અગ્ર્યચન્દનાદિભિઃ સુગન્ધીનિ શીતાનિ ચ સ્વચ્છગન્ધવારીણિ તથોક્તાનિ | તૈઃ સકલાદિભિરગ્ર્યચન્દનં હરિચન્દનમ્| કાલેયચન્દનં રક્તચન્દનમ્| કમલં પદ્મમ્| કુમુદં શ્વેતસરોજમ્| કુવલયં નીલોત્પલમ્| કવાટો દ્વારચ્છાદન પટઃ| વાતયનં ગવાક્ષઃ | હર્મ્યં ગૃહમ્ | તથા શૃતિસુખત્વાદિયુક્તાનાં ગીતાદીનાં શ્રવણમ્| અયન્ત્રણત્વદિગુણયુક્તૈઃ સુહૃદ્ભિઃ સહાસનમ્| પ્રિયાણામપત્યકાનાં ચ સદયં કૃત્વાઽઽશ્લેષઃ કિમ્ભૂતાનામનૃતવચનવિરહસ્વભાવેનૈવ સુરભિતમિવવદનકુડ્મલં યેષામિત્યર્થઃ| કુડ્મલં મુકુલમ્| અતિસ્પષ્ટં ન વદન્તીતિ નાતિસ્પષ્ટાભિધયિનઃ| અનુપચારેણ સ્વભાવેનૈવ મધુરઃ કોમલશ્ચોલ્લાપ આલપો યેષાં તે તથોક્તાઃ| નિર્દયમઙ્ગનાભિરાશ્લેષ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતાભિસ્તનૂનિ મૃદૂનિ સુરભીણિચ વસનાનિ વાસાંસિ યાસાં તાભિઃ તથ મલ્લિકામુકુલસદૃશમુક્તફલભૂયિષ્ઠાલઙ્કારાભિઃ| તથા સહચારીનિનાદસઞ્જલ્પેનોપજનિતમૌત્સુક્યં યસ્ય કલહંસસ્ય તેનાનુનાદિતં યન્નૂપુરયો રશનાકલાપસ્ય ચ શિઞ્જિતં તદનુગમનેન સમ્મુગ્ધમસ્ફુટોપલક્ષ્યમાણં મુગ્ધસ્નિગ્ધમપ્રૌઢં મૃદુવચનં યાસાં તાભિઃ|તથા નિજજઘનવન્નિબિડં યત્ કુચયુગલં તત્સમ્બન્ધી યોલઙ્કારભારસ્તદ્વહનેન યોઽસૌ શ્રમશ્વસનસ્તેન કમ્પિતાનિ મધ્યમુકુલિતાનિ લોચનોત્પલાનિ યાસાં તાભિઃ| તથા કિઞ્ચિદ્વિગલિતં નવયૌવનં યાસાં તાભિઃ | તથા પ્રિયઙ્ગસઙ્ગમાત્રાદ્યોઽતિમાત્રઃ સુખસ્તસ્યાસ્વાદને એકાગ્રચિત્તતયા યોઽસૌ વિસ્રંસ્યમાનઃ સ્થાનાત્ ભ્રશ્યમાન અંશુકસ્તેનૈકકાલોપજાતૈર્વ્undefinedીડાવૈલક્ષ્યાદિભિર્યાનિ સ્રસ્તાનિ શિથિલાનિ સ્વિન્નાનિ ચાઙ્ગાનિ તૈર્દ્રવીકૃતો હિમઃ શીતોઽઙ્ગરાગો યાસાં તાભિઃ| તથા સ્પર્શનેન સકલદેહપ્રહ્લાદકારિણીભિર્દર્શનેન હૃદયપ્રહ્લાદકારિણીભિઃ| તથા વિલાસવતીભિઃ | તથા તનુભિરપ્યઙ્ગૈરનઙ્ગસ્ય બલં ચતુરઙ્ગમિવોદ્વહન્તીભિઃ અનઙ્ગબલં કમસ્ય સકલજયસમ્પાદની સેના | ચતુરઙ્ગહસ્ત્યશ્વરથપદાતિસઙ્કુલં તથા ભવનતલસલિલપુલિનાનિ ક્રીડાજલાશયતટાનીત્યર્થઃ | કિમ્ભૂતાન્યાહ- સકલરજનીકરસ્ય કરનિકરાવકિરણેન શિશિરતરાણિ | તથા ધારાગૃહં અતિસિતાભિઃ સિકતાભિરુપાસ્તૃતતલમનેકૈર્યન્ત્રૈઃ પ્રવૃત્તિવિમલસલિલધારં ચ| તથા કાયમાનમ્ | કિમ્ભૂતં સાગરાનુકારી યસ્તોયાશયઃ તસ્યોપતીરે યઃ સુનિવિષ્ટઃ કુસુમિતબહુવિટપાનાં પૃથુતઙ્ગાનાં વિવિધાનાં તટરુહાણાં તરૂણાં નિવહઃ તચ્છાયયોપસઞ્છન્ને ધવલાનાં રક્તાનાઞ્ચ નીરજાનાં રજસા વ્યાપ્તસમસ્તજલે વિપુલે સિકતિલે પ્રદેશ ઉપકલ્પિતમ્| તથા દોલાયમાનાનાં ગણતિથાનાં બહુપ્રકારાણાં દૃતિકલશાનાં સરણેનકરકસ્રવન્ત્ય ઉદકપ્રવાહઃ તેનાહિતમૃત્સૌરભો ભૂતલૈકદેશો યસ્મિન્ | સરણં પાતઃ | કરકસ્તુષારઃ| તથા પ્રલમ્બમાનૈરામ્રજમ્બ્વાદિકિસલયાદિભિઃ પ્રત્યુપ્તાઃ પરિકલિતાઃ પટાલિકાઃ પટકુટ્યો યસ્મિન્| તથા મુહુર્મુહુઃ પ્રતિક્ષણં પુરુષયત્નપ્રેરિતાનાં ઘટાનાં મુખોદ્ગીર્ણશ્ચન્દનેનાનુવિદ્ધા અવલગ્નાઃ સન્તઃ પતિતશેષા મુક્તાફલાયમાના જલલવા યસ્મિન્| તથા ઉછ્રાયવિસ્તારવન્તો નિષિદ્ધા દૂરપ્રવિસૃતાઃ શીતવાતપ્રવેશા વાતાયનાદયો યત્ર | તથાત્યર્થસન્તતામ્બુનઃ શીતશીકરાભિષેકેણ પ્રતિહતાઃ સન્તાપાદયો યસ્મિન્| તથાતિશયપ્રાપ્તં રામણીયકં રમ્યત્વં યસ્મિન્ | હિમાચલેન સ્પર્ધતે શૈત્યં યસ્મિન્ યથોક્તેન છાયામ્બુશૈત્યાદિના વર્ષાકાલલીલાં વિડમ્બયન્તીતિ | તથા ગુહપુષ્કરિણ્યઃ કિમ્ભૂતા પ્રફુલ્લાનાં પદ્માદીનાં પરાગરાગેણાનુરઞ્જિતાનાં જલચરવિહગગણાનાં નિનાદેન રમ્યાઃ | તથોપવનાનિ કિમ્ભૂતાનિ મધુપાનલોભેન નિલીયમાનેનાલિકુલેન ચલિતાલ્લાતપ્રતાનાન્નિપતિતકુસુમનિચયેન શય્યારચનાયાં સવ્યાપરો મૃદુપવનો યેષુ| ઇતિ પિત્તોપક્રમઃ | વિશેષસ્તુ ઘૃતાદિઃ પિત્તોપક્રમઃ| દિવસ્વપ્નઃ પિત્તશ્લેષ્મકરત્વાદહિતઃ||૩||
Adhikarana kaphasyopakramaH (4) · Śloka 4
શ્લેષ્મણઃ પુનર્વિધિવિહિતાનિ તીક્ષાનિ સંશોધનાનિ રૂક્ષપ્રાયાણ્યભ્યવહાર્યાણિ કટુતિક્તકષાયોપહિતાનિ તીક્ષ્ણાનિ દીર્ઘકાલસ્થિતાનિ હૃદ્યાનિ મદ્યાનિ ધાવનલન્મર્દનસ્નાનોચ્છાદનાનિ| વિશેષતઃ ક્ષૌદ્રં યૂષો વમનાનિ સર્વશશ્ચોપવાસઃ સધૂમગડૂષઃ સુખપ્રતિષેધઃ સુખાર્થમેવ વાસન્તિકો વિધિરિતિ||૪||
श्लेष्मणः पुनर्विधिविहितानि तीक्षानि संशोधनानि रूक्षप्रायाण्यभ्यवहार्याणि कटुतिक्तकषायोपहितानि तीक्ष्णानि दीर्ग़कालस्थितानि हृद्यानि मद्यानि धावनलन्मर्दनस्नानोच्छादनानि| विशेषतः क्षौद्रं यूषो वमनानि सर्वशश्चोपवासः सधूमगडूषः सुख़प्रतिषेधः सुख़ार्थमेव वासन्तिको विधिरिति||४||
🔊 Audio coming soon
શ્લેષ્મણઃ ઉપક્રમઃ શાસ્ત્રોક્તવિધિના વિહિતાનિ તીક્ષ્ણાનિ સંશોધનાનિ વમનવિરેચનાનિ | વિધિગ્રહણમુત્કેશરક્ષણાર્થમ્| આહારદ્રવ્યાણિ ચ રૂક્ષભૂયિષ્ઠાનિ કટ્વાદિરસમિશ્રાણિ | મદ્યાનિ તીક્ષ્ણાદિ ગુણયુક્તાનિ| ધાવનાદ્યાશ્ચ ક્રિયાઃ| ધાવનં દ્રુતગમનમ્| લઙ્ઘનઙ્ગમનમ્| પ્લવનં પદ્ભ્યામુત્પ્લવનમ્| નિયુદ્ધં બાહુયુદ્ધં યુદ્ધં કાષ્ઠાદિભિઃ| વ્યવાયઃ સ્ત્રીગમનમ્| વ્યાયામો વાહનાદિ શરીરાયસજનનં કર્મ| તથારૂક્ષાણિ રૂક્ષદ્રવ્યકૃતાન્યઙ્ગાનામુન્મર્દનાદીનિ| વિશેષતો મધ્વાદીન્યુપક્રમઃ| સર્વશોવમનાનિ સર્વાણીત્યર્થઃ સુખકારણસ્યાસેવા સુખપ્રતિષેધઃ| સ ચ સુખાર્થં દોષોપશમાયેત્યર્થઃ||૪||
Adhikarana saMsargasannipAteShu cikitsAtideSaH (5) · Śloka 5
ભવન્તિ ચાત્ર- ઉપક્રમઃ પૃથગ્દોષાન્ યોઽયમુદ્દિશ્ય કીર્તિતઃ| સંસર્ગસન્નિપાતેષુ તં યથાસ્વં વિકલ્પયેત્| ગ્રૈષ્મઃ પ્રાયો મરુત્પિત્તે વસન્તઃ કફમારુતે| મરુતો યોગવાહિત્વાત્ કફપિત્તે તુ શારદઃ||૫||
भवन्ति चात्र- उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्| ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वसन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात् कफपित्ते तु शारदः||५||
🔊 Audio coming soon
ભવન્તિ ચાત્રેતિ પદ્યારમ્ભે સમુચ્ચયતીતિ| દોષાન્ પૃથગુદ્દિશ્ય યોઽયમુપક્રમઃ કીર્તિતઃ સ એવ સંસર્ગેષુ સન્નિપાતેષુ ચ યથાસ્વં કાર્યઃ પ્રવૃદ્ધદોષાનુસરણેનેતિ યથાસ્વશબ્દાર્થઃ| ન કેવલમેતદ્યાવદિદમપિ| મરુત્પિત્તે વાતપિત્તે ગ્રૈષ્મો વિધિઃ શીતપધાનઃ કાર્યઃ| કફ્મારુતે વસન્તો વિધિ રૂક્ષપ્રધાનઃ કાર્યઃ| નનુ ગ્રૈષ્મવાસન્તિકયોઃ કથં સંસર્ગસ્ય વાતશમકારણત્વં શીતાદિસાદૃષ્યાદાહ- મરુતો યોગવાહિત્વાદ્વાયુર્યોગવાહી| યેનૈવ સંયુજ્યતે તેનૈવૈકયોગક્ષેમો ભવતીત્યર્થઃ| તેન પિત્તેન સહિતસ્ય વાયોઃ પિત્તચિકિત્સા | કફેન સહિતસ્ય કફચિકિત્સેતિ| અત્ર સ્વભાવો હેતુઃ| કફપિત્તે તુ શારદો વિધિરિતિ સમ્બન્ધઃ||૫||
Adhikarana vAtAdiShu krameNa lavaNAdiprayogavidhiH (6) · Śloka 6
યોજ્યઃ પટ્વમ્લમધુરા વાયૌ ક્રુદ્ધો રસાઃ ક્રમાત્| પિત્તે તિક્તસ્તતઃ સ્વાદુઃ કષાયશ્ચ રસો હિતઃ| કટુકઃ પ્રાક્ તતસ્તિક્તઃ કષાયોઽન્તે કફામયે||૬||
योज्यः पट्वम्लमधुरा वायौ क्रुद्धो रसाः क्रमात्| पित्ते तिक्तस्ततः स्वादुः कषायश्च रसो हितः| कटुकः प्राक् ततस्तिक्तः कषायोऽन्ते कफामये||६||
🔊 Audio coming soon
તથા ક્રુદ્ધે વાયવાદૌ લવણો રસો યોજ્યઃ| પશ્ચાદમ્લઃ| તતો મધુરઃ| એવં ક્રમેણૈવ પિત્તે તિક્તાદયઃ| કફે કટુકાદયઃ | યુક્તિશ્ચાત્ર મન્દબુદ્ધિસમ્મોહભયાન્નોચ્યતે||૬||
Adhikarana vAyvAdInA~jcayAdiShu kAlastatra hetuSca (7) · Śloka 7
ચયપ્રકોપપ્રશમા વાયોર્ગ્રીષ્માદિષુ ત્રિષુ| વર્ષાદિષુ તુ પિત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ શિશિરાદિષુ| ચીયતે લઘુ રૂક્ષાભિરોષદીભિઃ સમીરણઃ| તદ્વિધસ્તદ્વિધે દેહે કાલસ્યૌષ્ણ્યાન્ન કુપય્તિ| અદ્ભિરમ્લવિપાકાભિરોષધીભિશ્ચ તાદૃશમ્| પિત્તં યાતિ ચયં કોપં ન તુ કાલસ્ય શૈત્યતઃ| ચીયતે સ્નિગ્ધશીતાભિરુદકૌષધીભિઃ કફઃ| તુલ્યેઽપિ કાલે દેહે ચ સ્કન્નત્વાન્ન પ્રકુપ્યતિ| ઇતિ કાલસ્વભાવોઽયમ્..........................||૭||
चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु| वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु| चीयते लग़ु रूक्षाभिरोषदीभिः समीरणः| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुपय्ति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधीभिः कफः| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| इति कालस्वभावोऽयम्..........................||७||
🔊 Audio coming soon
એષાં ચ દોષાણામાહારાદ્યનપેક્ષયા કાલસ્વભાવેનૈવ ચયાદય ઉચ્યન્તે| તત્ર વાયોર્ગ્રીષ્માદિષુ ત્રિષ્વૃતુષુ ક્રમેણ્ ચયાદયો ભવન્તિ| ગ્રીષ્મે વાતવૃદ્ધિકારણબહુત્વાચ્છીતરહિતત્વેનાપરિપૂર્ણત્વાચ્ચ વાતસ્ય ચય એવ ભવતિ| વર્ષાસુ તુ શીતપૂરણાદૌષ્ણ્યાભાવાદ્વાયુઃ કુપ્યત્યેવ| સરદિ તુ વૈપરીત્યાત્ કાલસ્ય પ્રશામ્યતિ| એવં પિત્તકફયોરપિ ઋતુષુ ક્રમેણૈવ ચયાદયો વાચ્યાઃ| ગ્રીષ્મવર્ષાશિશિરેષુ વાતાદયશ્ચયમેવ યાન્તિ| નનુ કુપ્યન્તીત્યત્ર તન્ત્રકારઃ સ્વયમેવ હેતું વક્તિ-ચીયત ઇત્યાદિ| ગ્રીષ્મે લઘુત્વાદ્રૂક્ષત્વાચ્ચૌષધીનાં સમીરણો વાયુઃ સ્વરૂપેણ તદ્વિધ ઔષધીસદૃશો લઘુરૂક્ષ અદાનત્વાચ્ચ તદ્વિધે લઘુરૂક્ષે દેહે ચીયત એવ| ન તુ કુપ્યતિ, કાલસ્યોષ્ણત્વાત્| વર્ષાસ્વદ્ભિરૌષધીભિશ્ચામ્લવિપાકાભિસ્તાદૃશમમ્લં પિત્તં ચયમેવ યાતિ| નતુ કોપમ્| કાલસ્ય શૈત્યેન પિત્તવૈપરીત્યાત્| શિશિરે સ્નિગ્ધશીતેનોદકેન ઓષધીભિશ્ચ કાલેઽપિ કફેન સદૃશે વિસર્ગત્વાદ્દેહેઽપિ સ્નિગ્ધશીતે કફઃ શિતત્વેન સ્કન્નત્વાત્ સ્ત્યાનત્વાન્ન કુપ્યતિ| ચયમેવ યાતિ| ઇત્યાહારાદિનિરપેક્ષઃ કાલસ્વભાવઃ||૭||
Adhikarana AhArAdivaSattu sadya eva doShANAM cayAdisamBavAsamBavau (8) · Śloka 8
................................આહારાદિવશાત્ પુનઃ| ચયાદીન્ યાન્તિ સદ્યોઽપિ દોષાઃ કાલેઽપિ વા ન તુ||૮||
................................आहारादिवशात् पुनः| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु||८||
🔊 Audio coming soon
આહારાદિવશત્ યથાયથં વાતાદયશ્ચયં વા કોપં વા શમં વા સદ્ય એવ પ્રાપ્નુવન્તિ| પૂર્વોક્તે વા કાલે ન પ્રાપ્નુવન્તિ| યથા વર્ષાસ્વપિ વાતવિપરીતાહારાદિસેવનેન વાયુર્ન કુપ્યતિ | શીતાદિ સેવનાત્તુ ગ્રીષ્મે કુપ્યતિ| એવં સર્વત્રોહ્યમ્||૮||
Adhikarana kupitadoShavyAptinivRuttikramaSca (9) · Śloka 9
વ્યાપ્નોતિ સહસા દેહમપાદતલમસ્તકમ્| નિવર્તતે તુ કુપિતો મલોઽલ્પાલ્વં જલૌઘવત્||૯||
व्याप्नोति सहसा देहमपादतलमस्तकम्| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्वं जलौग़वत्||९||
🔊 Audio coming soon
અયં ચ સઞ્ચિતો મલો વાતાદિદોષઃ કુપિતઃ સન્ સહસા ક્ષિપ્રતરમેવાપાદતલમસ્તકં દેહં વ્યાપ્નોતિ| કોપાત્તુ યદા નિવર્તતે તદાલ્પાલ્પમ્| અત્ર દૃષ્ટાન્તો જલૌઘઃ| યથા જલૌઘો જટિત્યાક્રામતિ| આક્રમ્ય ચ કારણાન્તરેણ ક્ષીયમાણઃ ક્રમેણ ક્ષયં યાતિ | તદ્વત્ કુપિતો દોષ ઇતિ||૯||
Adhikarana doShasyopakramakAlaH kramaSca parASarasammatiH (10) · Śloka 10
ચય એવ જયેદ્દોષં કુપિતં ત્વવિરોધયન્| સર્વકોપો બલીયાંસં શેષદોષાવિરોધતઃ| ક્રમાન્મરુત્પિત્તકફાન્ સર્વત્ર સદૃશે બલે| વાતાદીનાં યથા પૂર્વં યતઃ સ્વાભાવિકં બલમ્| ઊચે પરાશરોઽપ્યર્થમમુમેવ પ્રમાણયન્| યથોપન્યાસતઃ પ્રાપ્તમાદૌ દોષભિષગ્જિતમ્| નેતૃભઙ્ગેન દૃષ્ટો હિ સમં સૈન્યપરાજયઃ||૧૦||
चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपो बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः| क्रमान्मरुत्पित्तकफान् सर्वत्र सदृशे बले| वातादीनां यथा पूर्वं यतः स्वाभाविकं बलम्| ऊचे पराशरोऽप्यर्थममुमेव प्रमाणयन्| यथोपन्यासतः प्राप्तमादौ दोषभिषग्जितम्| नेतृभङ्गेन दृष्टो हि समं सैन्यपराजयः||१०||
🔊 Audio coming soon
સર્વં ચ દોષં ચય એવ ચય કાલએવ જયેત્| યદા તુ ચયકાલ ઉપેક્ષિતઃ સન્ કુપિતસ્તદાઽવિરોધયન્ અકુપિતેન દોષાન્તરેણેત્યર્થાલ્લભ્યતે| તેન કુપિતસ્તથા જેતવ્યઃ યથા તદ્વિપરીતૈરાહારાદિભિઃ સદૃશત્વાદ્દોષાન્તરં ન કુપ્યતીતિ| યદા તુ સર્વે દોષા અસામ્યેન યુગપત્કુપિતાસ્તદા બલીયાંસમધિકકુપિતં જયેત્| શેષયોસ્ત્વલ્પકુપિતયોરવિરોધેન| યદ તુ સર્વે સામ્યેન કુપિતાસ્તદા મરુત્પિત્તકફાન્ ક્રમાજ્જયેત્| આદૌ વાયુર્જેતવ્યઃ| તતઃ પિત્તં | તતઃ કફ ઇતિ| કુતઃ યતો વાતાદીનાં યથાપૂર્વં સ્વાભાવિકં બલમ્| સ્વભાવેનૈવ કફાત્ પિત્તં બલવત્| તતો વાયુરિતિ| પરાશરોઽપ્યૃષિરમુમેવાસ્મદુક્તમર્થં પ્રમાણયન્ દૃઢીકુર્વન્ યથોક્તોપન્યાસેન વાતાદિક્રમેણ દોષાણાં ભિષગ્જિતમૌષધં પ્રાપ્તમિત્યૂચે વક્તિ સ્મ| દૃષ્ટાન્તરૂપેણ્ ચ હેતું વક્તિ| નેતૃભઙ્ગેન સમં નાયકવિનાશેનૈકકાલં સૈન્યપરાજયો દૃષ્ટઃ| વાયુશ્ચ નેતૃસ્થાનીયઃ તદાયત્તત્વાચ્છારીરાણામ્ દોષધાત્વાદીનામ્| પિત્તકફૌ સૈન્યસ્થાનીયૌ| સ્થાનાન્તરગમનાદિષુ વાયુપરાયત્વાત્| તેન વાયાવાદૌ પ્રધાને નાશિતે પિત્તકફનાશઃ સુકર ઇતિ||૧૦||
Adhikarana keShA~jcinmatena sthAnAnukrameNopakramaH (11) · Śloka 11
સ્થાનતઃ કેચિદિચ્છન્તિ પ્રાક્તાવચ્છ્લેષ્મણો વધમ્| શિરસ્યુરસિ કણ્ઠે ચ પ્રલિપ્તેઽન્નરુચિઃ કુતઃ| તદભાવે કથં ભોજ્યપાનદ્રવ્યાવચારણમ્| અસત્યભ્યવહારે ચ કુતો દોષવિનિગ્રહઃ| તસ્માદાદૌ કફો ઘાત્યઃ કાયદ્વારાર્ગલો હિ સઃ| મધ્યસ્થાયિ યતઃ પિત્તમાશુકારિ ચ ચિન્ત્યતે| અતો વાતસખસ્યાસ્ય કુર્યાત્તદનુ નિગ્રહમ્||૧૧||
स्थानतः केचिदिच्छन्ति प्राक्तावच्छ्लेष्मणो वधम्| शिरस्युरसि कण्ठे च प्रलिप्तेऽन्नरुचिः कुतः| तदभावे कथं भोज्यपानद्रव्यावचारणम्| असत्यभ्यवहारे च कुतो दोषविनिग्रहः| तस्मादादौ कफो ग़ात्यः कायद्वारार्गलो हि सः| मध्यस्थायि यतः पित्तमाशुकारि च चिन्त्यते| अतो वातसख़स्यास्य कुर्यात्तदनु निग्रहम्||११||
🔊 Audio coming soon
કેચિત્ પુનરાચાર્યાઃ શરીરસ્થાનાનુક્રમેણ પ્રથમં શ્લેષ્મણો વધં નાશમિચ્છન્તિ સ્થાનાનુક્રમાત્તતઃ પિત્તસ્ય તતો વાયુરિતિ| અસ્મિંશ્ચાર્થે યુક્તિઃ કા? આહ- શિરસીત્યાદિ| શિરસિ વક્ષસિ કણ્ઠે ચ વૃદ્ધેન સન્નિપાતકુપિતેન શ્લેષ્મણા પ્રલિપ્તે સતિ કુતોઽન્નરુચેઃ સમ્ભવઃ| રુચ્યભાવે ચ ભોજ્યાદીનામવચારણં કથમ્| ન સજ્જત ઇત્યર્થઃ| અસતિ ચ ભોજ્યાભ્યવહારે દોષસ્ય નાશયિતવ્યસ્ય ક્ષયં કર્તું ન પાર્યતે| અત આદાવેવ કફો ઘાત્યઃ| યસ્માત્ કફઃ પ્રવૃદ્ધઃ કાયદ્વારસ્ય મહાસ્રોતોમુખસ્યાર્ગલ ઇવાર્ગલો બન્ધ ઇત્યર્થઃ| તતઃ કફે નષ્ટે વાતસખં પિત્તમ્| તત્રાપિ પિત્તસ્યૈવાદૌ નિગ્રહં કુર્યાત્| યતઃ પિત્તં દેહસ્ય મધ્યે પ્રધાને ભાગે તિષ્ઠતિ| આશુ ચ સ્વં કર્મ રોગાખ્યં કરોતિ| પિત્તે જિતે વાયુર્જેતવ્યઃ ઇત્યનુક્તમપિ બલાલ્લભતે||૧૧||
Adhikarana suSrutamatena pittAdikaPAntakramaH jvarAtisArayorviSeShaSca (12) · Śloka 12
અત એવ ચ પિત્તાદિઃ કફાન્તોઽન્યૈ ક્રમઃ સ્મૃતઃ| સુશ્રુતશ્ચ ન સર્વત્ર મતમેતત્ બ્રવીતિ તુ| જયેજ્જ્વરેઽતિસારે ચ ક્રમાત્પિત્તકફાનિલાન્| પ્રાયેણ તાપાત્મતયા જ્વરે તેજો વિશિષ્યતે| વિશશ્ચ સરણં પિત્તસ્તથા ચ મૃદુકોષ્ઠતા| તસ્ય ચાઽનુબલઃ શ્લેષ્મા ગૌરવાઽપક્તિજાડ્યકૃત્| વાયુશ્ચ વર્ધતેઽવશ્યં યાત્યહસ્સુ તયોઃ ક્ષયે| જ્વરાતિસારયોસ્તસ્માદેષ દોષજયે કૃતઃ||૧૨||
अत एव च पित्तादिः कफान्तोऽन्यै क्रमः स्मृतः| सुश्रुतश्च न सर्वत्र मतमेतत् ब्रवीति तु| जयेज्ज्वरेऽतिसारे च क्रमात्पित्तकफानिलान्| प्रायेण तापात्मतया ज्वरे तेजो विशिष्यते| विशश्च सरणं पित्तस्तथा च मृदुकोष्ठता| तस्य चाऽनुबलः श्लेष्मा गौरवाऽपक्तिजाड्यकृत्| वायुश्च वर्धतेऽवश्यं यात्यहस्सु तयोः क्षये| ज्वरातिसारयोस्तस्मादेष दोषजये कृतः||१२||
🔊 Audio coming soon
અથવા પિત્તસ્ય વાતસખસ્ય નિગ્રહં કુર્યાદિતિ વાયોર્યોગવાહિત્વાત્ પિત્તૈકકાલમેવ ચિકિત્સાં કુર્યાત્| અન્યૈશ્ચાચાર્યૈરત એવ પિત્તસ્ય મધ્યસ્થાયિત્વાદાશુકારિત્વાચ્ચ હેતોઃ પિત્તાદિ કફાન્તઃ સન્નિપાતે ક્રમ આશ્રિતઃ| કાયે વિચારાદિક્ષમત્વાત્ પિત્તાનન્તર્યેણ વાયોશ્ચિકિત્સા | એતચ્ચ યઃ પિત્તાદિઃ કફાન્તે દોષજયક્રમસ્તત્ સુશ્રુતસ્ય મતમેવ ન તુ સર્વત્ર| કથમેતદ્વિજ્ઞાયત ઇત્યાહ- બ્રવીતિતુ સુશ્રુતઃ| કિમિત્યાહ- જયેદિતાદિ| અનેન શ્લોકત્રયેણ સુશ્રુતમતં સુયુક્તિકં પઠતિ| જ્વરેઽતિસારે ચાઽદૌ પિત્તં જયેત્| તતઃ કફમ્| તતોઽનિલમિતિ| કથમેવમિત્યાહ- પ્રાયેણેત્યાદિ| સર્વો જ્વરઃ સન્તાપસ્વરૂપત્વાત્ પિત્તકાર્યઃ| એવમતિસારોઽપિ વિટ્સરણમૃદુકોષ્ઠસ્વરૂપત્વાત્ પિત્તકાર્ય એવ| અતો જ્વરાતિસારયોરેવાદૌ પિત્તં જયેત્| પિત્તે ચ જિતે તદુભયાઙ્ગભૂતાનાં ગૌરવાદીનાં કારણં શ્લેષ્મા જેયઃ| તયોઃ પિત્તશ્લેષ્મણોઃ ક્ષીણયોસ્તત્ક્ષયપ્રભાવાદેવાહસ્સુ યાત્યવશ્યં વાયુવૃદ્ધિં યાત્યતસ્સ જેયઃ| અતઃ કારણાત્ સુશ્રુતેન દોષજયે એષ પિત્તદિર્વાતાન્તઃ ક્રમઃ આશ્રિતઃ||૧૨||
Adhikarana jvarAtIsArayoScikitsAkrame matAntarANi (13) · Śloka 13
કફપિત્તાનિલાનન્યે ક્રમાદાહુસ્તયોરપિ| યસ્માદામાશયોત્ક્લેશાદ્ભૂયિષ્ઠં તત્સમુદ્ભવઃ| ક્રમેણાદ્યેન તત્રાપિ પ્રવૃદ્ધાન્ સ્વાશ્રયે સ્થિતાન્| સ્વાશ્રયેષુ પ્રદુષ્ટાનાં સ્થિતૈવ હ્યાષુકારિતા||૧૩||
कफपित्तानिलानन्ये क्रमादाहुस्तयोरपि| यस्मादामाशयोत्क्लेशाद्भूयिष्ठं तत्समुद्भवः| क्रमेणाद्येन तत्रापि प्रवृद्धान् स्वाश्रये स्थितान्| स्वाश्रयेषु प्रदुष्टानां स्थितैव ह्याषुकारिता||१३||
🔊 Audio coming soon
અન્યે પુનરાચાર્યાસ્તયોરપિ જ્વરાતિસારયોઃ ક્રમાત્ કફપિત્તાનિલાન્ જેયાનાહુઃ| અત્ર ચ યુક્તિં વદન્તિ- આદ્યેન પિત્તાદિના વાતાન્તેન ક્રમેણ ભૂયિષ્ઠમત્યર્થં તત્સમુદ્ભવઃ જ્વરાતિસારસમુદ્ભવઃ| કુતઃ આમાશયોત્ક્લેશાત્તયોઃ | આમાશયોત્ક્લેશે ચ પિત્તહરં શીતાદિકમપથ્યમિત્યાહુર્મતાનિ| તત્રાપિ સ્થિતેઽપ્યેવં સર્વાશ્રયે સ્થિતાન્ સતઃ પ્રવૃદ્ધાન્ જયેત્||૧૩||
Adhikarana pUrvoktakramaNe BeShajaM yojayet (14) · Śloka 14
વિજ્ઞાય કર્મભિઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્દોષોદ્રેકં યથાબલમ્| ભેષજં યોજયેત્તત્તત્ તન્ત્રીકુર્યાન્નન્ તુ ક્રમમ્||૧૪||
विज्ञाय कर्मभिः स्वैः स्वैर्दोषोद्रेकं यथाबलम्| भेषजं योजयेत्तत्तत् तन्त्रीकुर्यान्नन् तु क्रमम्||१४||
🔊 Audio coming soon
યતઃ સ્વાશ્રયેષુ દુષ્ટાનાં બલિત્વાદાશુકારિતા સ્થિતૈવ | અથવા દોષાણાં પૂર્વોક્તૈર્યથાસ્વં કર્મભિરુદ્રેકં બલઞ્ચ વિજ્ઞાય ભેષજં યોજયેત્| ન તુ તન્ત્રી | તન્ત્રજ્ઞઃ ક્રમં કુર્યાત્||૧૪||
Adhikarana SuddhaprayogalakShaNam (15) · Śloka 15
પ્રયોગઃ શમયેદ્ વ્યાધિં યોન્યમન્યમુદીરયેત્| નાસૌ વિશુદ્ધઃ શુદ્ધસ્તુ શમયેદ્યો ન કોપયેત્||૧૫||
प्रयोगः शमयेद् व्याधिं योन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
તથા ય ઔષધાહારાદિયોજનારૂપઃ પ્રયોગઃ એકં વ્યાધિં શમયત્યન્યમુદરીયતિ ચ | અસૌ પ્રયોગો ન વિશુદ્ધઃ | યસ્ત્વેકં શમયેદન્યં ચ ન કોપયેત્ સઃ શુદ્ધઃ||૧૫||
Adhikarana doShA anyonyaM na jayanti (16) · Śloka 16
ક્રુદ્ધં મલમલં જેતું નાલ્પભાવાદુભાવપિ| દોષા દોષાત્મકત્વાચ્ચ ન સમેઽપિ પરસ્પરમ્| શીતદ્રવામ્લલવણકટ્વાદિગુણતુલ્યતા| દૃષ્ટા મિથશ્ચ દોષેષુ નાતોઽન્યોન્યં જયન્તિ તે||૧૬||
क्रुद्धं मलमलं जेतुं नाल्पभावादुभावपि| दोषा दोषात्मकत्वाच्च न समेऽपि परस्परम्| शीतद्रवाम्ललवणकट्वादिगुणतुल्यता| दृष्टा मिथश्च दोषेषु नातोऽन्योन्यं जयन्ति ते||१६||
🔊 Audio coming soon
નનુ ચ સર્વરોગસ્ત્રિદોષજ ઇત્યુક્તં તે દોષાઃ પરસ્પરવિરુદ્ધાઃ| અથ કથમેકઃ ક્રુદ્ધો દ્વયોર્વિરુદ્ધયોઃ સતોઃ શમં ન યાતિ | તથા પરસ્પરવિરુદ્ધાઃ સન્તઃ કથં રોગાખ્યમેકં કાર્યં જનયિતું સમર્થા ભવન્તિ| અત ઉત્તરદ્વયમાહ- ક્રુદ્ધમિત્યાદિ| દ્વિવિધઃ સન્નિપાતઃ| વિષમદોષઃ સમદોષશ્ચ| તત્ર વિષમદોષે એકં ક્રુદ્ધં જેતું શેષાવબલત્વાદુભાવપિ નાલમપર્યાપ્તૌ | સમેઽપિ દોષાઃ સન્નિપાતે પરસ્પરં જેતું નાલમ્| કુતઃ દોષાત્મકત્વાત્| દોષાણાં હિ દુષ્ટીકરણ સ્વભાવાત્ | ન તુ પરસ્પરોપશમઃ| અન્યચ્ચાસાધારણો દોષાણાં ગુણઃ પ્રાયેણ દુર્લભઃ,યેનવિપરીતત્વાત્ દોષોઽન્યં ન શમયતિ| એતદેવાહ-શીતદ્રવેત્યાદિ| શીતાદયો હિ ગુણાઃ દોષાણાં તુલ્યાઃ સદૃશા દૃષ્ટાઃ | તથા ચ વાતશ્લેષ્માણૌ શીતૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ દ્રવૌ| અતઃ શીતો ગુણો યથા વાતસ્ય હેતુઃ શ્લેષ્મણોઽપિ| એવમમ્લો લવણશ્ચ | કટુર્વાતપિત્તયોઃ| આદિગ્રહણાલ્લઘુ વાતપિત્તયોઃ| એવમન્યદપ્યૂહ્યમ્| તસ્માદ્દોષાઃ પરસ્પરગુણસાદૃશ્યેનાવૈપરીત્યાદન્યોઽન્યં પરસ્પરં ન જયન્તિ| સન્નિપાતે સમં કુપ્યન્તીત્યર્થઃ| ઇતિ દોષાઃ પરસ્પરં જેતું નાલમ્||૧૬||
Adhikarana viruddhairapi doShaiH vyAdhyutpAdastatra dRuShTAntaSca (17) · Śloka 17
આરમ્ભકં વિરોધેઽપિ મિથો યદ્યત્ ગુણત્રયમ્| વિશ્વસ્ય દૃષ્ટં યુગપદ્વ્યાધેર્દોષત્રયં તથા||૧૭||
आरम्भकं विरोधेऽपि मिथो यद्यत् गुणत्रयम्| विश्वस्य दृष्टं युगपद्व्याधेर्दोषत्रयं तथा||१७||
🔊 Audio coming soon
વિરુદ્ધાનાં એકકાર્યજનકત્વે હેતુરુચ્યતે-આરમ્ભકમપિત્યાદિ| યથા પરસ્પરવિરુદ્ધમપિ સત્વરજસ્તમ ઇત્યાખ્યં ગુણત્રયં યુગપદ્વિશ્વસ્ય સર્વસ્ય કારણં દૃષ્ટમ્| તદ્વત્ વ્યાધેરપિ દોષત્રયં વિજ્ઞેયમ્||૧૭||
Adhikarana vAtAdInAM sAmanirAmalakShaNAni (18) · Śloka 18
વાયુરામાન્વયઃ સાર્તિરાધ્માનકૃદસઞ્ચરઃ| દુર્ગન્ધમસિતં પિત્તં કટુકં બહલં ગુરુ| આવિલસ્તન્તુમાંસ્ત્યાનઃ પ્રલેપી પિચ્છિલઃ કફઃ| વિપર્યયે તુ પક્વત્વં તથા તામ્રં સમેચકમ્| પીતઞ્ચ પિત્તમચ્છઞ્ચ શ્લેષ્માઽચ્છઃ પિણ્ડિતોઽથવા| વિશદશ્ચ સફેનશ્ચ ધવલો મધુરો રસે||૧૮||
वायुरामान्वयः सार्तिराध्मानकृदसञ्चरः| दुर्गन्धमसितं पित्तं कटुकं बहलं गुरु| आविलस्तन्तुमांस्त्यानः प्रलेपी पिच्छिलः कफः| विपर्यये तु पक्वत्वं तथा ताम्रं समेचकम्| पीतञ्च पित्तमच्छञ्च श्लेष्माऽच्छः पिण्डितोऽथवा| विशदश्च सफेनश्च धवलो मधुरो रसे||१८||
🔊 Audio coming soon
અસ્મિન્ દોષોપક્રમ પ્રસઙ્ગે દોષાણાં સામાનાં લક્ષણં પ્રતીકારશ્ચોચ્યતે-વાયુરિત્યાદિ| તત્ર વાયુરામાન્વયઃ સામઃ સાર્તિઃ સન્ અધ્માનકૃદસઞ્ચરશ્ચ ભવતિ| પિત્તમામાન્વયં દુર્ગન્ધત્વાદિ ગુણયુક્તં ભવતિ| કફ આમાન્વય આવિલત્વાદિયુક્તઃ| આવિલો ઘનઃ| તન્તવો રજ્જવઃ શ્લેષ્મમયાઃ યથોક્તસ્વરૂપવિપર્યયે તુ વાતાદીનાં પક્વત્વં નિરામત્વં વિજ્ઞેયમ્| પિત્તશ્લેષ્મણોસ્તુ નિરામયોર્વિશેષ ઉચ્યતે| પિત્તં નિરામં તામ્રત્વાદિગુણયુક્તમ્| સમેચકમનેકવર્ણમ્| શ્લેષ્મા નિરામ અચ્છો ભવતિ| શુષ્કત્વાત્ પિણ્ડિતો વા ભવતિ| વિશદત્વાદિગુણયુક્તશ્ચ| મધુરોઽતિશયેન||૧૮||
Adhikarana AmalakShaNamatra matAntara~jca (19) · Śloka 19
ઊષ્મણોઽલ્પબલત્વેન ધાતુમદ્યમપાચિતમ્| દુષ્ટમામાશયગતં રસમામં પ્રચક્ષતે| અન્યે દોષેભ્ય એવાતિ દુષ્ટેભ્યોઽન્યોન્યમૂર્છનાત્| કોદ્રવેભ્યો વિષસ્યેવ વદન્ત્યામસ્ય સમ્ભવમ્||૧૯||
ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते| अन्ये दोषेभ्य एवाति दुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||१९||
🔊 Audio coming soon
નનુ ચાઽમં કિમુચ્યત? આહ-ઊષ્મણ ઇત્યાદિ| અદ્યં ધાતુમાહારસારાખ્યં સ્વસ્યોષ્મણો અગ્નેરલ્પત્વેનાઽપાચિતં દુષ્ટમામાશયગતં સન્તં રસમામમિત્યાચાર્યાઃ પ્રચક્ષતે| અન્યે પુનરાચાર્યા અન્યથા આમસ્ય સમ્ભવં વર્ણયન્તિ| કથમિત્યાહ-દોષેભ્ય એવ વાતાદિભ્યોઽતિદુષ્ટેભ્યોઽન્યોન્યં પરસ્પરં સમ્મૂર્છનાત્ ફેનવદામસમ્ભવઃ| યથા કોદ્રવાખ્યેભ્યઃ શાલિભ્યો દેશકાલાપેક્ષયા વિષસમ્ભવઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- યથા કોદ્રવા એવ વિષં સમ્પદ્યન્તે| એવમ્ દોષાઃ અપ્યતિદુષ્ટાઃ સ્વેનૈવ ભાવેનાઽઽમઃ સમ્પદ્યન્તે||૧૯||
Adhikarana sAmadoSheShu SodhananiShedhaH pakveShu tadvidhiSca (20) · Śloka 20
સર્વદેહપ્રવિસૃતાન્ સામાન્ દોષાન્ ન નિર્હરેત્| લીનાન્ધાતુષ્વનુત્ક્લિષ્ટાન્ ફલાદામાદ્રસાનિવ| આશ્રયસ્ય હિ નાશાય તે સ્યુર્દુર્નિર્હરત્વતઃ| પાચનૈર્દીપનૈઃ સ્નેહૈસ્તાન્સ્વેદૈશ્ચ પરિષ્કૃતાન્| શોધયેચ્છોધનૈઃ કાલે યથાસન્નં યથાબલમ્||૨૦||
सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान्धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान्स्वेदैश्च परिष्कृतान्| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
એવં ભૂતેનાઽઽમેન સમ્પૃક્તાન્ દોષાન્ ધાતુષુ રસાદિષુ લીનાન્ સર્વદેહપ્રવિસૃતાન્ વ્યાપ્તાઽશેષકાયાન્ અનુત્ક્લિષ્ટાંશ્ચ ન નિર્હરેત્| ઉત્ક્લેષઃ ચલનમ્| તે ચ દોષા દુર્નિર્હરત્વોદ્ધતોરાશ્રયસ્ય શરીરાખ્યસ્ય નિર્હ્રિયમાણા દોષાય સ્યુઃ| દૃષ્ટાન્તો યથા આમાત્ ફલાન્નિર્હ્રિયમાણો રસો દુર્નિર્હરત્વાદાશ્રયસ્ય ફલાખ્યસ્ય નાશાય ભવતિ| એવં દોષા અપિ| તસ્માત્તાંસ્તથાવિધાન્ પાચનાદિભિઃ કૃતસંસ્કારાન્ યથાસન્નં યથાબલઞ્ચ કૃત્વા યથોક્તે કાલે શોધનૈર્દવ્યૈઃ શોધયેત્| ઊર્ધ્વમાસન્નાન્ વમનેન| અધ આસન્નાન્ વિરેચનબસ્તિભિશ્ચ| શિર આશ્રિતાંસ્તદ્વિરેચનેનેતિ| પ્રકૃષ્ટબલાન્ તીક્ષ્ણૈઃ શોધનૈઃ | મધ્યાન્ મધ્યબલૈઃ | હીનાન્ મૃદુભિરિતિ યથાબલમ્||૨૦||
Adhikarana yathAMsannatvavyAkaraNam (21) · Śloka 21
હન્ત્યાશુ યુક્તં વક્ત્રેણ દ્રવ્યમામાશયાન્મલાન્| ઘ્રાણેન ચોર્ધ્વજત્રૂત્થાન્ પક્વધાનાત્ ગુદેન તુ||૨૧||
हन्त्याशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्| ग़्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वधानात् गुदेन तु||२१||
🔊 Audio coming soon
યથાસન્નમિતિ સ્વયં વ્યાકરોતિ} વક્ત્રેણ પ્રયુક્તમૌષધમામાશયાદાશુ મલાન્ હન્તિ| ઘ્રાણેન પ્રયુક્તમૂર્ધ્વજત્રૂત્થાનાશુ મલાન્ હન્તિ| ગુદેન પ્રયુક્તં પક્વાશયાદાશુ મલાન્ હન્તિ સકલશરીરમાકર્ષણેઽપિ વિશેષાર્થમાશુગ્રહણમ્||૨૧||
Adhikarana svayampravRuttAnAM doShANAmadhAryatvaM dhAraNe doShASca vibaddhAnAM pAcanapUrvakaM Sodhanam (22-23) · Śloka 23
ઉત્ક્લિષ્ટાનધ ઊર્ધ્વં વા ન ચાઽઽમાન્ વહતઃ સ્વયમ્| ધારયેદૌષધૈર્દોષાન્વિધૃતાસ્તે હિ કુર્વતે| રોગાનુત્પદનિર્દિષ્ટાનતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ ગદાન્| પ્રવૃત્તાન્ પ્રાગતો દોષાનુપેક્ષેત હિતાશિનઃ| વિબદ્ધાન્ પાચનૈસ્તૈસ્તૈઃ પાચયન્નિર્હરેત વા||૨૨|| ઇતિ શ્રીવદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સુનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષોપક્રમણીયોનામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||
उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चाऽऽमान् वहतः स्वयम्| धारयेदौषधैर्दोषान्विधृतास्ते हि कुर्वते| रोगानुत्पदनिर्दिष्टानतिस्थौल्यादिकान् गदान्| प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा||२२|| इति श्रीवद्यपतिसिंहगुप्तस्य सुनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयोनामैकविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon
તતોત્ક્લિષ્ટાનામાન્ દોષાન્ અધોમાર્ગેણોર્ધ્વમાર્ગેણ વા સ્વયમયત્નેન વહતઃ ઔષધૈઃ સ્તભનૈર્ન ધારયેત્| તે હિ વિધૃતાઃ સન્તોઽતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ રોગનુત્પાદનીયાધ્યાયનિર્દિષ્ટાન્ ગદાન્ કુર્વતે| તે ચ ભેષજદ્વેષિણાનુપક્રમ્યા ગદા અતિસ્થૌલ્યાગ્નિસદનેત્યાદ્યુક્તાઃ| અતો વિધારણસ્ય રોગોત્પત્તિહેતુત્વાત્ પ્રાગુપેક્ષેત પ્રવૃત્તદોષાનુગુણ્યેન હિતાશનઃ સન્ યાવદામક્ષયસ્તાવત્ સ્તમ્ભનં યેદિતિ પ્રાગ્રહણાલ્લભ્યતે| અથવા વિબદ્ધાનીષત્પ્રવૃત્તાંસ્તૈસ્તૈઃ યથોક્તૈર્યથાયોગ્યપાચનૈઃ પાચયન્ નિર્હરેત્||૨૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને એકવિંશોઽધ્યાયઃ