Adhikarana atha doShopakramaNIyo nAmaikaviMSo&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો દોષોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasyopakramaH (2) · Śloka 2
વાતસ્યોપક્રમઃ સ્નેહઃ સ્વેદો મૃદૂનિ સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરામ્લલવણાનિ સંશોધનાન્યભ્યવહાર્યાણિ ચાભ્યઙ્ગપૂર્વમુપનાહનોપવેષ્ટનોન્મર્દનપરિષેકાવગાહસંવાહનપીડનાનિ વિત્રાસનવિધ્માપનવિસ્મરણાનિ સુરાસવવિધાનં સ્નેહાશ્ચાનેકયોનયો દીપનીયપાચનીયવાતહરવિરેચનીયદ્રવ્યોપહિતાસ્તથા શતપાકસહસ્રપાકાઃ સર્વશઃ પ્રયોગાર્થા બસ્તયો બસ્તિનિયમો વિશેષતસ્તૈલં માંસરસો&અમ્પ્;નુવાસનાનિ સુખશીલતા સ્ત્રીસમ્પર્કવર્જ્યશ્ચ હૈમન્તો વિધિઃ||૨||
वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदो मृदूनि स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणानि संशोधनान्यभ्यवहार्याणि चाभ्यङ्गपूर्वमुपनाहनोपवेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहसंवाहनपीडनानि वित्रासनविध्मापनविस्मरणानि सुरासवविधानं स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयद्रव्योपहितास्तथा शतपाकसहस्रपाकाः सर्वशः प्रयोगार्था बस्तयो बस्तिनियमो विशेषतस्तैलं मांसरसो&अम्प्;नुवासनानि सुख़शीलता स्त्रीसम्पर्कवर्ज्यश्च हैमन्तो विधिः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasyopakramaH (3) · Śloka 3
પિત્તસ્ય સર્પિષ્પાનં સર્પિષા સ્નેહનમધોદોષહરણં મધુરતિક્તકષાયાણામૌષધાભ્યવહાર્યાણામુપયોગો મૃદુસુરભિશીતહૃદ્યાનાં ગન્ધાનામુપસેવા પરમશિશિરસુરભિસલિલમજ્જનમ્| મનોનુકૂલસંસ્પર્શસુખાનાં મુક્તામણિવૈડૂર્યાશ્મગર્ભશઙ્ખશિલાપદ્મરાગચન્દ્રકાન્તકાન્તતરતરલાવલીનાં ભ્રામરત્રાસિતસહસ્રપત્રાસિતોત્પલકદલીદલનવમાલિકાકુન્દમલ્લિકાદિવિવિધવર્ણપ્રસૂનવિરચિતાનાં સ્રજાઞ્ચ ધારણમુરસા| ક્ષણે ક્ષણે ચાગુરુચન્દનપ્રિયઙ્ગુકાલેયકમૃણાલકર્પૂરસુગન્ધિશીતસ્વચ્છગન્ધવારિભિઃ સકમલકુમુદકુવલયૈર્ભૂમિતલકવાટવાતાયનહર્મ્યભિત્તીનામભિપ્રોક્ષણમ્| શ્રુતિસુખમૃદુમધુરમનોનુગાનાં ગીતવાદિત્રાણામભ્યુદયાનાઞ્ચ શ્રવણમ્| અયન્ત્રણૈઃ સમાનવિષયવેષચરિતૈરુત્સવોત્સવતરાન્યોન્યદર્શનૈઃ સુહૃદ્ભિઃ સહાસનમ્| અનૃતવચનવિરહસ્વભાવસુરભિતરવદનકુડ્મલાનાં નાતિસ્પષ્ટાભિદાયિનામનુપચારમધુરકોમલોલ્લાપાનાં પ્રિયાણામપત્યકાનાં સદયમાશ્લેષઃ| નિર્દયઞ્ચ તનુતરમૃદુસુરભિનિવસનાભિર્મલ્લિકામુકુલાનુકારિમુક્તાફલપ્રયાલઙ્કારિભિઃ સહચરીનિનાદસઞ્જલ્પોપજનિતૌત્સુક્યકલહંસાનુનાદિતનૂપુરરશનાકલાપશિઞ્જિતાનુગમનસમ્મુગ્ધમૃદુવચનાભિર્નિજજઘનનિબિડકુચયુગલાલઙ્કારભારોદ્વહનશ્રમશ્વસનકમ્પિતમધ્યમુકુલિતલોચનોત્પલાભિઃ કિઞ્ચિદ્વિગલિતનવયૌવનાભિઃ પ્રિયાઙ્ગસઙ્ગમાત્રાતિમાત્રસુખાસ્વાદવિસ્રંસ્યમાનાંશુકૈકકાલોપજાતવ્રીડાવૈલક્ષ્યપ્રગલ્ભતાવૈક્લવ્યહર્ષવિષાદવિસ્મયસ્મિતકોપપ્રસાદસાધ્વસસ્રસ્તસ્વિન્નસર્વાઙ્ગદ્રવીકૃતહિમાઙ્ગરાગાભિઃ સમસ્તદેહહૃદયપ્રહ્લાદકારિણીભિર્વિલાસવતીભિશ્ચતુરઙ્ગમિવાનઙ્ગબલમઙ્ગૈસ્તનુભિરપિ સમુદ્વહન્તીભિરઙ્ગનાભિરાશ્લેષઃ| સકલરજનીકરકરનિકરાવકીર્ણશિશિરતરાણિ ભવનતલસલિલપુલિનાનિ| અતિસિતસિકતોપસ્તૃતતલમનેકકાયયન્ત્રપ્રવૃત્તવિમલસલિલધારં ધારાગૃહમ્| સાગરાનુકારિતોયાશયોપતીરસુનિવિષ્ટકુસુમિતબહુવિટપપૃથુતુઙ્ગવિવિધતરતટરુહતરુનિવહબહલચ્છાયોપસ્ઞ્છન્નં ધવલરક્તનીલિનીરજરજોવ્યાપ્તસમસ્તજલવિપુલસિકતિલતલોપકલ્પિતં દોલાયમાનગણતિપૃથુદૃતિકલશસરણકરકસ્રવદુદકપ્રવાહાહિતમૃત્સૌરભભૂતૈલકદશં પ્રલમ્બમાનામ્બજમ્બૂકદમ્બવિદુલનિચુલાદિકિસલયમઞ્જરીસ્તબકપ્રત્યુપ્તપટાલિકં મુહુર્મુહુઃ પુરુષપ્રયત્નપ્રેરિતઘટમુખોદ્ગીર્ણોશીરચન્દનાનુવિદ્ધાવલગ્નપતિતશેષમુક્તાફલાયમાનજલલવમુચ્છ્રાયવિસ્તારવદનિષિદ્ધદૂરવિસ્તૃતશીતવાતપ્રવેશમત્યર્થસન્તતામ્બુશીતશીકરાભિષેકપ્રતિહતસન્તાપદાહમોહશ્રમક્લમપિપાસમતિશયપ્રાપ્તરામણીયકં હિમાચલસ્પર્દ્ધિશૈત્યમમ્બુધરકાલલીલાવિડમ્બિકાયમાનમ્| પ્રફુલ્લપદ્મોત્પલપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકકોકનદશતપત્રપરાગરાગાનુરઞ્જિતજલચરવિહગગણકલનિનદરમ્યા દીર્ઘિકાઃ| મધુપાનલોભનિલીયમાનાલિકુલચલિતલતાપ્રતાનનિપતિતવિવિધકુસુમનિચયશયનરચનાસવ્યાપારમૃદુપવનાન્યુપવનાનિ| વિશેષસ્તુ ઘૃતં પયો વિરેચનાનિ સૌમ્યાઃ સર્વે ભાવાઃ દિવાસ્વપ્નવર્જ્યશ્ચ ગ્રૈષ્મો વિધિઃ||૩||
पित्तस्य सर्पिष्पानं सर्पिषा स्नेहनमधोदोषहरणं मधुरतिक्तकषायाणामौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगो मृदुसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवा परमशिशिरसुरभिसलिलमज्जनम्| मनोनुकूलसंस्पर्शसुखानां मुक्तामणिवैडूर्याश्मगर्भशङ्खशिलापद्मरागचन्द्रकान्तकान्ततरतरलावलीनां भ्रामरत्रासितसहस्रपत्रासितोत्पलकदलीदलनवमालिकाकुन्दमल्लिकादिविविधवर्णप्रसूनविरचितानां स्रजाञ्च धारणमुरसा| क्षणे क्षणे चागुरुचन्दनप्रियङ्गुकालेयकमृणालकर्पूरसुगन्धिशीतस्वच्छगन्धवारिभिः सकमलकुमुदकुवलयैर्भूमितलकवाटवातायनहर्म्यभित्तीनामभिप्रोक्षणम्| श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोनुगानां गीतवादित्राणामभ्युदयानाञ्च श्रवणम्| अयन्त्रणैः समानविषयवेषचरितैरुत्सवोत्सवतरान्योन्यदर्शनैः सुहृद्भिः सहासनम्| अनृतवचनविरहस्वभावसुरभितरवदनकुड्मलानां नातिस्पष्टाभिदायिनामनुपचारमधुरकोमलोल्लापानां प्रियाणामपत्यकानां सदयमाश्लेषः| निर्दयञ्च तनुतरमृदुसुरभिनिवसनाभिर्मल्लिकामुकुलानुकारिमुक्ताफलप्रयालङ्कारिभिः सहचरीनिनादसञ्जल्पोपजनितौत्सुक्यकलहंसानुनादितनूपुररशनाकलापशिञ्जितानुगमनसम्मुग्धमृदुवचनाभिर्निजजघननिबिडकुचयुगलालङ्कारभारोद्वहनश्रमश्वसनकम्पितमध्यमुकुलितलोचनोत्पलाभिः किञ्चिद्विगलितनवयौवनाभिः प्रियाङ्गसङ्गमात्रातिमात्रसुखास्वादविस्रंस्यमानांशुकैककालोपजातव्रीडावैलक्ष्यप्रगल्भतावैक्लव्यहर्षविषादविस्मयस्मितकोपप्रसादसाध्वसस्रस्तस्विन्नसर्वाङ्गद्रवीकृतहिमाङ्गरागाभिः समस्तदेहहृदयप्रह्लादकारिणीभिर्विलासवतीभिश्चतुरङ्गमिवानङ्गबलमङ्गैस्तनुभिरपि समुद्वहन्तीभिरङ्गनाभिराश्लेषः| सकलरजनीकरकरनिकरावकीर्णशिशिरतराणि भवनतलसलिलपुलिनानि| अतिसितसिकतोपस्तृततलमनेककाययन्त्रप्रवृत्तविमलसलिलधारं धारागृहम्| सागरानुकारितोयाशयोपतीरसुनिविष्टकुसुमितबहुविटपपृथुतुङ्गविविधतरतटरुहतरुनिवहबहलच्छायोपस्ञ्छन्नं धवलरक्तनीलिनीरजरजोव्याप्तसमस्तजलविपुलसिकतिलतलोपकल्पितं दोलायमानगणतिपृथुदृतिकलशसरणकरकस्रवदुदकप्रवाहाहितमृत्सौरभभूतैलकदशं प्रलम्बमानाम्बजम्बूकदम्बविदुलनिचुलादिकिसलयमञ्जरीस्तबकप्रत्युप्तपटालिकं मुहुर्मुहुः पुरुषप्रयत्नप्रेरितघटमुखोद्गीर्णोशीरचन्दनानुविद्धावलग्नपतितशेषमुक्ताफलायमानजललवमुच्छ्रायविस्तारवदनिषिद्धदूरविस्तृतशीतवातप्रवेशमत्यर्थसन्तताम्बुशीतशीकराभिषेकप्रतिहतसन्तापदाहमोहश्रमक्लमपिपासमतिशयप्राप्तरामणीयकं हिमाचलस्पर्द्धिशैत्यमम्बुधरकाललीलाविडम्बिकायमानम्| प्रफुल्लपद्मोत्पलपुण्डरीकसौगन्धिककोकनदशतपत्रपरागरागानुरञ्जितजलचरविहगगणकलनिनदरम्या दीर्घिकाः| मधुपानलोभनिलीयमानालिकुलचलितलताप्रताननिपतितविविधकुसुमनिचयशयनरचनासव्यापारमृदुपवनान्युपवनानि| विशेषस्तु घृतं पयो विरेचनानि सौम्याः सर्वे भावाः दिवास्वप्नवर्ज्यश्च ग्रैष्मो विधिः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphasyopakramaH (4) · Śloka 4
શ્લેષ્મણઃ પુનર્વિધિવિહિતાનિ તીક્ષાનિ સંશોધનાનિ રૂક્ષપ્રાયાણ્યભ્યવહાર્યાણિ કટુતિક્તકષાયોપહિતાનિ તીક્ષ્ણાનિ દીર્ઘકાલસ્થિતાનિ હૃદ્યાનિ મદ્યાનિ ધાવનલન્મર્દનસ્નાનોચ્છાદનાનિ| વિશેષતઃ ક્ષૌદ્રં યૂષો વમનાનિ સર્વશશ્ચોપવાસઃ સધૂમગડૂષઃ સુખપ્રતિષેધઃ સુખાર્થમેવ વાસન્તિકો વિધિરિતિ||૪||
श्लेष्मणः पुनर्विधिविहितानि तीक्षानि संशोधनानि रूक्षप्रायाण्यभ्यवहार्याणि कटुतिक्तकषायोपहितानि तीक्ष्णानि दीर्ग़कालस्थितानि हृद्यानि मद्यानि धावनलन्मर्दनस्नानोच्छादनानि| विशेषतः क्षौद्रं यूषो वमनानि सर्वशश्चोपवासः सधूमगडूषः सुख़प्रतिषेधः सुख़ार्थमेव वासन्तिको विधिरिति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAteShu cikitsAtideSaH (5) · Śloka 5
ભવન્તિ ચાત્ર- ઉપક્રમઃ પૃથગ્દોષાન્ યોઽયમુદ્દિશ્ય કીર્તિતઃ| સંસર્ગસન્નિપાતેષુ તં યથાસ્વં વિકલ્પયેત્| ગ્રૈષ્મઃ પ્રાયો મરુત્પિત્તે વસન્તઃ કફમારુતે| મરુતો યોગવાહિત્વાત્ કફપિત્તે તુ શારદઃ||૫||
भवन्ति चात्र- उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्| ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वसन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात् कफपित्ते तु शारदः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdiShu krameNa lavaNAdiprayogavidhiH (6) · Śloka 6
યોજ્યઃ પટ્વમ્લમધુરા વાયૌ ક્રુદ્ધો રસાઃ ક્રમાત્| પિત્તે તિક્તસ્તતઃ સ્વાદુઃ કષાયશ્ચ રસો હિતઃ| કટુકઃ પ્રાક્ તતસ્તિક્તઃ કષાયોઽન્તે કફામયે||૬||
योज्यः पट्वम्लमधुरा वायौ क्रुद्धो रसाः क्रमात्| पित्ते तिक्तस्ततः स्वादुः कषायश्च रसो हितः| कटुकः प्राक् ततस्तिक्तः कषायोऽन्ते कफामये||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyvAdInA~jcayAdiShu kAlastatra hetuSca (7) · Śloka 7
ચયપ્રકોપપ્રશમા વાયોર્ગ્રીષ્માદિષુ ત્રિષુ| વર્ષાદિષુ તુ પિત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ શિશિરાદિષુ| ચીયતે લઘુ રૂક્ષાભિરોષદીભિઃ સમીરણઃ| તદ્વિધસ્તદ્વિધે દેહે કાલસ્યૌષ્ણ્યાન્ન કુપય્તિ| અદ્ભિરમ્લવિપાકાભિરોષધીભિશ્ચ તાદૃશમ્| પિત્તં યાતિ ચયં કોપં ન તુ કાલસ્ય શૈત્યતઃ| ચીયતે સ્નિગ્ધશીતાભિરુદકૌષધીભિઃ કફઃ| તુલ્યેઽપિ કાલે દેહે ચ સ્કન્નત્વાન્ન પ્રકુપ્યતિ| ઇતિ કાલસ્વભાવોઽયમ્..........................||૭||
चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु| वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु| चीयते लग़ु रूक्षाभिरोषदीभिः समीरणः| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुपय्ति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधीभिः कफः| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| इति कालस्वभावोऽयम्..........................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhArAdivaSattu sadya eva doShANAM cayAdisamBavAsamBavau (8) · Śloka 8
................................આહારાદિવશાત્ પુનઃ| ચયાદીન્ યાન્તિ સદ્યોઽપિ દોષાઃ કાલેઽપિ વા ન તુ||૮||
................................आहारादिवशात् पुनः| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kupitadoShavyAptinivRuttikramaSca (9) · Śloka 9
વ્યાપ્નોતિ સહસા દેહમપાદતલમસ્તકમ્| નિવર્તતે તુ કુપિતો મલોઽલ્પાલ્વં જલૌઘવત્||૯||
व्याप्नोति सहसा देहमपादतलमस्तकम्| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्वं जलौग़वत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasyopakramakAlaH kramaSca parASarasammatiH (10) · Śloka 10
ચય એવ જયેદ્દોષં કુપિતં ત્વવિરોધયન્| સર્વકોપો બલીયાંસં શેષદોષાવિરોધતઃ| ક્રમાન્મરુત્પિત્તકફાન્ સર્વત્ર સદૃશે બલે| વાતાદીનાં યથા પૂર્વં યતઃ સ્વાભાવિકં બલમ્| ઊચે પરાશરોઽપ્યર્થમમુમેવ પ્રમાણયન્| યથોપન્યાસતઃ પ્રાપ્તમાદૌ દોષભિષગ્જિતમ્| નેતૃભઙ્ગેન દૃષ્ટો હિ સમં સૈન્યપરાજયઃ||૧૦||
चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपो बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः| क्रमान्मरुत्पित्तकफान् सर्वत्र सदृशे बले| वातादीनां यथा पूर्वं यतः स्वाभाविकं बलम्| ऊचे पराशरोऽप्यर्थममुमेव प्रमाणयन्| यथोपन्यासतः प्राप्तमादौ दोषभिषग्जितम्| नेतृभङ्गेन दृष्टो हि समं सैन्यपराजयः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena sthAnAnukrameNopakramaH (11) · Śloka 11
સ્થાનતઃ કેચિદિચ્છન્તિ પ્રાક્તાવચ્છ્લેષ્મણો વધમ્| શિરસ્યુરસિ કણ્ઠે ચ પ્રલિપ્તેઽન્નરુચિઃ કુતઃ| તદભાવે કથં ભોજ્યપાનદ્રવ્યાવચારણમ્| અસત્યભ્યવહારે ચ કુતો દોષવિનિગ્રહઃ| તસ્માદાદૌ કફો ઘાત્યઃ કાયદ્વારાર્ગલો હિ સઃ| મધ્યસ્થાયિ યતઃ પિત્તમાશુકારિ ચ ચિન્ત્યતે| અતો વાતસખસ્યાસ્ય કુર્યાત્તદનુ નિગ્રહમ્||૧૧||
स्थानतः केचिदिच्छन्ति प्राक्तावच्छ्लेष्मणो वधम्| शिरस्युरसि कण्ठे च प्रलिप्तेऽन्नरुचिः कुतः| तदभावे कथं भोज्यपानद्रव्यावचारणम्| असत्यभ्यवहारे च कुतो दोषविनिग्रहः| तस्मादादौ कफो ग़ात्यः कायद्वारार्गलो हि सः| मध्यस्थायि यतः पित्तमाशुकारि च चिन्त्यते| अतो वातसख़स्यास्य कुर्यात्तदनु निग्रहम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suSrutamatena pittAdikaPAntakramaH jvarAtisArayorviSeShaSca (12) · Śloka 12
અત એવ ચ પિત્તાદિઃ કફાન્તોઽન્યૈ ક્રમઃ સ્મૃતઃ| સુશ્રુતશ્ચ ન સર્વત્ર મતમેતત્ બ્રવીતિ તુ| જયેજ્જ્વરેઽતિસારે ચ ક્રમાત્પિત્તકફાનિલાન્| પ્રાયેણ તાપાત્મતયા જ્વરે તેજો વિશિષ્યતે| વિશશ્ચ સરણં પિત્તસ્તથા ચ મૃદુકોષ્ઠતા| તસ્ય ચાઽનુબલઃ શ્લેષ્મા ગૌરવાઽપક્તિજાડ્યકૃત્| વાયુશ્ચ વર્ધતેઽવશ્યં યાત્યહસ્સુ તયોઃ ક્ષયે| જ્વરાતિસારયોસ્તસ્માદેષ દોષજયે કૃતઃ||૧૨||
अत एव च पित्तादिः कफान्तोऽन्यै क्रमः स्मृतः| सुश्रुतश्च न सर्वत्र मतमेतत् ब्रवीति तु| जयेज्ज्वरेऽतिसारे च क्रमात्पित्तकफानिलान्| प्रायेण तापात्मतया ज्वरे तेजो विशिष्यते| विशश्च सरणं पित्तस्तथा च मृदुकोष्ठता| तस्य चाऽनुबलः श्लेष्मा गौरवाऽपक्तिजाड्यकृत्| वायुश्च वर्धतेऽवश्यं यात्यहस्सु तयोः क्षये| ज्वरातिसारयोस्तस्मादेष दोषजये कृतः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarAtIsArayoScikitsAkrame matAntarANi (13) · Śloka 13
કફપિત્તાનિલાનન્યે ક્રમાદાહુસ્તયોરપિ| યસ્માદામાશયોત્ક્લેશાદ્ભૂયિષ્ઠં તત્સમુદ્ભવઃ| ક્રમેણાદ્યેન તત્રાપિ પ્રવૃદ્ધાન્ સ્વાશ્રયે સ્થિતાન્| સ્વાશ્રયેષુ પ્રદુષ્ટાનાં સ્થિતૈવ હ્યાષુકારિતા||૧૩||
कफपित्तानिलानन्ये क्रमादाहुस्तयोरपि| यस्मादामाशयोत्क्लेशाद्भूयिष्ठं तत्समुद्भवः| क्रमेणाद्येन तत्रापि प्रवृद्धान् स्वाश्रये स्थितान्| स्वाश्रयेषु प्रदुष्टानां स्थितैव ह्याषुकारिता||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvoktakramaNe BeShajaM yojayet (14) · Śloka 14
વિજ્ઞાય કર્મભિઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્દોષોદ્રેકં યથાબલમ્| ભેષજં યોજયેત્તત્તત્ તન્ત્રીકુર્યાન્નન્ તુ ક્રમમ્||૧૪||
विज्ञाय कर्मभिः स्वैः स्वैर्दोषोद्रेकं यथाबलम्| भेषजं योजयेत्तत्तत् तन्त्रीकुर्यान्नन् तु क्रमम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SuddhaprayogalakShaNam (15) · Śloka 15
પ્રયોગઃ શમયેદ્ વ્યાધિં યોન્યમન્યમુદીરયેત્| નાસૌ વિશુદ્ધઃ શુદ્ધસ્તુ શમયેદ્યો ન કોપયેત્||૧૫||
प्रयोगः शमयेद् व्याधिं योन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShA anyonyaM na jayanti (16) · Śloka 16
ક્રુદ્ધં મલમલં જેતું નાલ્પભાવાદુભાવપિ| દોષા દોષાત્મકત્વાચ્ચ ન સમેઽપિ પરસ્પરમ્| શીતદ્રવામ્લલવણકટ્વાદિગુણતુલ્યતા| દૃષ્ટા મિથશ્ચ દોષેષુ નાતોઽન્યોન્યં જયન્તિ તે||૧૬||
क्रुद्धं मलमलं जेतुं नाल्पभावादुभावपि| दोषा दोषात्मकत्वाच्च न समेऽपि परस्परम्| शीतद्रवाम्ललवणकट्वादिगुणतुल्यता| दृष्टा मिथश्च दोषेषु नातोऽन्योन्यं जयन्ति ते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhairapi doShaiH vyAdhyutpAdastatra dRuShTAntaSca (17) · Śloka 17
આરમ્ભકં વિરોધેઽપિ મિથો યદ્યત્ ગુણત્રયમ્| વિશ્વસ્ય દૃષ્ટં યુગપદ્વ્યાધેર્દોષત્રયં તથા||૧૭||
आरम्भकं विरोधेऽपि मिथो यद्यत् गुणत्रयम्| विश्वस्य दृष्टं युगपद्व्याधेर्दोषत्रयं तथा||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdInAM sAmanirAmalakShaNAni (18) · Śloka 18
વાયુરામાન્વયઃ સાર્તિરાધ્માનકૃદસઞ્ચરઃ| દુર્ગન્ધમસિતં પિત્તં કટુકં બહલં ગુરુ| આવિલસ્તન્તુમાંસ્ત્યાનઃ પ્રલેપી પિચ્છિલઃ કફઃ| વિપર્યયે તુ પક્વત્વં તથા તામ્રં સમેચકમ્| પીતઞ્ચ પિત્તમચ્છઞ્ચ શ્લેષ્માઽચ્છઃ પિણ્ડિતોઽથવા| વિશદશ્ચ સફેનશ્ચ ધવલો મધુરો રસે||૧૮||
वायुरामान्वयः सार्तिराध्मानकृदसञ्चरः| दुर्गन्धमसितं पित्तं कटुकं बहलं गुरु| आविलस्तन्तुमांस्त्यानः प्रलेपी पिच्छिलः कफः| विपर्यये तु पक्वत्वं तथा ताम्रं समेचकम्| पीतञ्च पित्तमच्छञ्च श्लेष्माऽच्छः पिण्डितोऽथवा| विशदश्च सफेनश्च धवलो मधुरो रसे||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmalakShaNamatra matAntara~jca (19) · Śloka 19
ઊષ્મણોઽલ્પબલત્વેન ધાતુમદ્યમપાચિતમ્| દુષ્ટમામાશયગતં રસમામં પ્રચક્ષતે| અન્યે દોષેભ્ય એવાતિ દુષ્ટેભ્યોઽન્યોન્યમૂર્છનાત્| કોદ્રવેભ્યો વિષસ્યેવ વદન્ત્યામસ્ય સમ્ભવમ્||૧૯||
ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते| अन्ये दोषेभ्य एवाति दुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmadoSheShu SodhananiShedhaH pakveShu tadvidhiSca (20) · Śloka 20
સર્વદેહપ્રવિસૃતાન્ સામાન્ દોષાન્ ન નિર્હરેત્| લીનાન્ધાતુષ્વનુત્ક્લિષ્ટાન્ ફલાદામાદ્રસાનિવ| આશ્રયસ્ય હિ નાશાય તે સ્યુર્દુર્નિર્હરત્વતઃ| પાચનૈર્દીપનૈઃ સ્નેહૈસ્તાન્સ્વેદૈશ્ચ પરિષ્કૃતાન્| શોધયેચ્છોધનૈઃ કાલે યથાસન્નં યથાબલમ્||૨૦||
सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान्धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान्स्वेदैश्च परिष्कृतान्| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAMsannatvavyAkaraNam (21) · Śloka 21
હન્ત્યાશુ યુક્તં વક્ત્રેણ દ્રવ્યમામાશયાન્મલાન્| ઘ્રાણેન ચોર્ધ્વજત્રૂત્થાન્ પક્વધાનાત્ ગુદેન તુ||૨૧||
हन्त्याशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्| ग़्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वधानात् गुदेन तु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svayampravRuttAnAM doShANAmadhAryatvaM dhAraNe doShASca vibaddhAnAM pAcanapUrvakaM Sodhanam (22-23) · Śloka 23
ઉત્ક્લિષ્ટાનધ ઊર્ધ્વં વા ન ચાઽઽમાન્ વહતઃ સ્વયમ્| ધારયેદૌષધૈર્દોષાન્વિધૃતાસ્તે હિ કુર્વતે| રોગાનુત્પદનિર્દિષ્ટાનતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ ગદાન્| પ્રવૃત્તાન્ પ્રાગતો દોષાનુપેક્ષેત હિતાશિનઃ| વિબદ્ધાન્ પાચનૈસ્તૈસ્તૈઃ પાચયન્નિર્હરેત વા||૨૨|| ઇતિ શ્રીવદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સુનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષોપક્રમણીયોનામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||
उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चाऽऽमान् वहतः स्वयम्| धारयेदौषधैर्दोषान्विधृतास्ते हि कुर्वते| रोगानुत्पदनिर्दिष्टानतिस्थौल्यादिकान् गदान्| प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा||२२|| इति श्रीवद्यपतिसिंहगुप्तस्य सुनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयोनामैकविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon