Adhikarana atha doShopakramaNIyo nAmaikaviMSo&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ദോഷോപക്രമണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വേ&അമ്പ്;ധ്യായേ വികൃതാന് ദോഷാനാശ്വേവോപക്രമേതേത്യുക്തം തമേവോപക്രമം രോഗവിശേഷാനപേക്ഷയാ സാമാന്യരൂപേണൈവാസ്മിന്ന്ന്ധ്യായേ ദര്ശയതി-അഥാത ഇത്യാദി||൧||
Adhikarana vAtasyopakramaH (2) · Śloka 2
വാതസ്യോപക്രമഃ സ്നേഹഃ സ്വേദോ മൃദൂനി സ്നിഗ്ധോഷ്ണമധുരാമ്ലലവണാനി സംശോധനാന്യഭ്യവഹാര്യാണി ചാഭ്യങ്ഗപൂര്വമുപനാഹനോപവേഷ്ടനോന്മര്ദനപരിഷേകാവഗാഹസംവാഹനപീഡനാനി വിത്രാസനവിധ്മാപനവിസ്മരണാനി സുരാസവവിധാനം സ്നേഹാശ്ചാനേകയോനയോ ദീപനീയപാചനീയവാതഹരവിരേചനീയദ്രവ്യോപഹിതാസ്തഥാ ശതപാകസഹസ്രപാകാഃ സര്വശഃ പ്രയോഗാര്ഥാ ബസ്തയോ ബസ്തിനിയമോ വിശേഷതസ്തൈലം മാംസരസോ&അമ്പ്;നുവാസനാനി സുഖശീലതാ സ്ത്രീസമ്പര്കവര്ജ്യശ്ച ഹൈമന്തോ വിധിഃ||൨||
वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदो मृदूनि स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणानि संशोधनान्यभ्यवहार्याणि चाभ्यङ्गपूर्वमुपनाहनोपवेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहसंवाहनपीडनानि वित्रासनविध्मापनविस्मरणानि सुरासवविधानं स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयद्रव्योपहितास्तथा शतपाकसहस्रपाकाः सर्वशः प्रयोगार्था बस्तयो बस्तिनियमो विशेषतस्तैलं मांसरसो&अम्प्;नुवासनानि सुख़शीलता स्त्रीसम्पर्कवर्ज्यश्च हैमन्तो विधिः||२||
🔊 Audio coming soon
തത്ര വാതസ്യോപക്രമഃ സ്നേഹസ്വേദൌ ശോധനപ്രയോജനേ തു സംശോധനാന്യൌഷധാനി | കിമ്ഭൂതാന്യാഹ- മൃദൂന്യതീക്ഷ്ണാനി സ്നിഗ്ധാദിഗുണസംയുക്താനി അഭ്യവഹാര്യാണി ച| ച ശബ്ദാന്മൃദ്വാദിഗുണയുക്താന്യേവാഹാരദ്രവ്യാണി| തഥോപനാഹാദീനി പീഡിതാന്താന്യഭ്യങ്ഗപൂര്വകമേവാങ്ഗേഷു കാര്യാണി|ഉപനാഹഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണവാതഹരകൃതഃ പിണ്ഡബന്ധഃ | ഉപവേഷ്ടനം വസ്ത്രരജ്വാദിനാ | ഉന്മര്ദനം പാണ്യാദിഭിഃ| അവഗാഹോ വാതഹരദ്രവ്യപൂര്ണദ്രോന്യാം മജ്ജനമ്| സംവാഹനം മൃദുസുഖം പാണിമര്ദനമ്| തഥാ വിത്രാസനാദീനി| വിത്രാസനം ഭയങ്കരൈര്ജടിതി ത്രാസനമ്| വിസ്മരണം വാതവേഗോദ്ഭൂതസ്യ സമ്ബാധസ്യ| സുരായാ ആസവസ്യ ച വിധാനമ്| വിധാന ശബ്ദേന മാംസാപൂപസംയോഗാദിശാസ്ത്രോക്തം വിധാനം ദര്ശയതി| സ്നേഹാ അനേകയോനയഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമജാഃ | തഥാ ദീപനീയാദിഭിഃ സഹിതാഃ സിദ്ധാശ്ച തൈഃ ശതപാകസഹസ്രപാകഗ്രഹണേന സ്നേഹാനാം യഥാശ്ക്യം പുനഃ പുനര്ദ്രവ്യേണ പാകഃ പ്രദര്ശിതഃ| പ്രായോഗിക ബലസ്തയോ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാഃ | ബസ്താവനുപയുജ്യമാനേ&അമ്പ്;പി ബസ്തിനിയമോ ബസ്തിവിധ്യുക്ത ആചാരഃ| സര്വേഭ്യോ&അമ്പ്;പി വിശേഷാത്തൈലാദി പ്രാധാന്യേനാവശ്യം യോജ്യമിത്യര്ഥഃ| സുഖശീലതാ സൌഖ്യവൃത്തിത്വം ഹൈമന്ത ഋതുചര്യായാം ഹേമന്തോക്തഃ| ഇതി വാതസ്യോപക്രമഃ||൨||
Adhikarana pittasyopakramaH (3) · Śloka 3
പിത്തസ്യ സര്പിഷ്പാനം സര്പിഷാ സ്നേഹനമധോദോഷഹരണം മധുരതിക്തകഷായാണാമൌഷധാഭ്യവഹാര്യാണാമുപയോഗോ മൃദുസുരഭിശീതഹൃദ്യാനാം ഗന്ധാനാമുപസേവാ പരമശിശിരസുരഭിസലിലമജ്ജനമ്| മനോനുകൂലസംസ്പര്ശസുഖാനാം മുക്താമണിവൈഡൂര്യാശ്മഗര്ഭശങ്ഖശിലാപദ്മരാഗചന്ദ്രകാന്തകാന്തതരതരലാവലീനാം ഭ്രാമരത്രാസിതസഹസ്രപത്രാസിതോത്പലകദലീദലനവമാലികാകുന്ദമല്ലികാദിവിവിധവര്ണപ്രസൂനവിരചിതാനാം സ്രജാഞ്ച ധാരണമുരസാ| ക്ഷണേ ക്ഷണേ ചാഗുരുചന്ദനപ്രിയങ്ഗുകാലേയകമൃണാലകര്പൂരസുഗന്ധിശീതസ്വച്ഛഗന്ധവാരിഭിഃ സകമലകുമുദകുവലയൈര്ഭൂമിതലകവാടവാതായനഹര്മ്യഭിത്തീനാമഭിപ്രോക്ഷണമ്| ശ്രുതിസുഖമൃദുമധുരമനോനുഗാനാം ഗീതവാദിത്രാണാമഭ്യുദയാനാഞ്ച ശ്രവണമ്| അയന്ത്രണൈഃ സമാനവിഷയവേഷചരിതൈരുത്സവോത്സവതരാന്യോന്യദര്ശനൈഃ സുഹൃദ്ഭിഃ സഹാസനമ്| അനൃതവചനവിരഹസ്വഭാവസുരഭിതരവദനകുഡ്മലാനാം നാതിസ്പഷ്ടാഭിദായിനാമനുപചാരമധുരകോമലോല്ലാപാനാം പ്രിയാണാമപത്യകാനാം സദയമാശ്ലേഷഃ| നിര്ദയഞ്ച തനുതരമൃദുസുരഭിനിവസനാഭിര്മല്ലികാമുകുലാനുകാരിമുക്താഫലപ്രയാലങ്കാരിഭിഃ സഹചരീനിനാദസഞ്ജല്പോപജനിതൌത്സുക്യകലഹംസാനുനാദിതനൂപുരരശനാകലാപശിഞ്ജിതാനുഗമനസമ്മുഗ്ധമൃദുവചനാഭിര്നിജജഘനനിബിഡകുചയുഗലാലങ്കാരഭാരോദ്വഹനശ്രമശ്വസനകമ്പിതമധ്യമുകുലിതലോചനോത്പലാഭിഃ കിഞ്ചിദ്വിഗലിതനവയൌവനാഭിഃ പ്രിയാങ്ഗസങ്ഗമാത്രാതിമാത്രസുഖാസ്വാദവിസ്രംസ്യമാനാംശുകൈകകാലോപജാതവ്രീഡാവൈലക്ഷ്യപ്രഗല്ഭതാവൈക്ലവ്യഹര്ഷവിഷാദവിസ്മയസ്മിതകോപപ്രസാദസാധ്വസസ്രസ്തസ്വിന്നസര്വാങ്ഗദ്രവീകൃതഹിമാങ്ഗരാഗാഭിഃ സമസ്തദേഹഹൃദയപ്രഹ്ലാദകാരിണീഭിര്വിലാസവതീഭിശ്ചതുരങ്ഗമിവാനങ്ഗബലമങ്ഗൈസ്തനുഭിരപി സമുദ്വഹന്തീഭിരങ്ഗനാഭിരാശ്ലേഷഃ| സകലരജനീകരകരനികരാവകീര്ണശിശിരതരാണി ഭവനതലസലിലപുലിനാനി| അതിസിതസികതോപസ്തൃതതലമനേകകായയന്ത്രപ്രവൃത്തവിമലസലിലധാരം ധാരാഗൃഹമ്| സാഗരാനുകാരിതോയാശയോപതീരസുനിവിഷ്ടകുസുമിതബഹുവിടപപൃഥുതുങ്ഗവിവിധതരതടരുഹതരുനിവഹബഹലച്ഛായോപസ്ഞ്ഛന്നം ധവലരക്തനീലിനീരജരജോവ്യാപ്തസമസ്തജലവിപുലസികതിലതലോപകല്പിതം ദോലായമാനഗണതിപൃഥുദൃതികലശസരണകരകസ്രവദുദകപ്രവാഹാഹിതമൃത്സൌരഭഭൂതൈലകദശം പ്രലമ്ബമാനാമ്ബജമ്ബൂകദമ്ബവിദുലനിചുലാദികിസലയമഞ്ജരീസ്തബകപ്രത്യുപ്തപടാലികം മുഹുര്മുഹുഃ പുരുഷപ്രയത്നപ്രേരിതഘടമുഖോദ്ഗീര്ണോശീരചന്ദനാനുവിദ്ധാവലഗ്നപതിതശേഷമുക്താഫലായമാനജലലവമുച്ഛ്രായവിസ്താരവദനിഷിദ്ധദൂരവിസ്തൃതശീതവാതപ്രവേശമത്യര്ഥസന്തതാമ്ബുശീതശീകരാഭിഷേകപ്രതിഹതസന്താപദാഹമോഹശ്രമക്ലമപിപാസമതിശയപ്രാപ്തരാമണീയകം ഹിമാചലസ്പര്ദ്ധിശൈത്യമമ്ബുധരകാലലീലാവിഡമ്ബികായമാനമ്| പ്രഫുല്ലപദ്മോത്പലപുണ്ഡരീകസൌഗന്ധികകോകനദശതപത്രപരാഗരാഗാനുരഞ്ജിതജലചരവിഹഗഗണകലനിനദരമ്യാ ദീര്ഘികാഃ| മധുപാനലോഭനിലീയമാനാലികുലചലിതലതാപ്രതാനനിപതിതവിവിധകുസുമനിചയശയനരചനാസവ്യാപാരമൃദുപവനാന്യുപവനാനി| വിശേഷസ്തു ഘൃതം പയോ വിരേചനാനി സൌമ്യാഃ സര്വേ ഭാവാഃ ദിവാസ്വപ്നവര്ജ്യശ്ച ഗ്രൈഷ്മോ വിധിഃ||൩||
पित्तस्य सर्पिष्पानं सर्पिषा स्नेहनमधोदोषहरणं मधुरतिक्तकषायाणामौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगो मृदुसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवा परमशिशिरसुरभिसलिलमज्जनम्| मनोनुकूलसंस्पर्शसुखानां मुक्तामणिवैडूर्याश्मगर्भशङ्खशिलापद्मरागचन्द्रकान्तकान्ततरतरलावलीनां भ्रामरत्रासितसहस्रपत्रासितोत्पलकदलीदलनवमालिकाकुन्दमल्लिकादिविविधवर्णप्रसूनविरचितानां स्रजाञ्च धारणमुरसा| क्षणे क्षणे चागुरुचन्दनप्रियङ्गुकालेयकमृणालकर्पूरसुगन्धिशीतस्वच्छगन्धवारिभिः सकमलकुमुदकुवलयैर्भूमितलकवाटवातायनहर्म्यभित्तीनामभिप्रोक्षणम्| श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोनुगानां गीतवादित्राणामभ्युदयानाञ्च श्रवणम्| अयन्त्रणैः समानविषयवेषचरितैरुत्सवोत्सवतरान्योन्यदर्शनैः सुहृद्भिः सहासनम्| अनृतवचनविरहस्वभावसुरभितरवदनकुड्मलानां नातिस्पष्टाभिदायिनामनुपचारमधुरकोमलोल्लापानां प्रियाणामपत्यकानां सदयमाश्लेषः| निर्दयञ्च तनुतरमृदुसुरभिनिवसनाभिर्मल्लिकामुकुलानुकारिमुक्ताफलप्रयालङ्कारिभिः सहचरीनिनादसञ्जल्पोपजनितौत्सुक्यकलहंसानुनादितनूपुररशनाकलापशिञ्जितानुगमनसम्मुग्धमृदुवचनाभिर्निजजघननिबिडकुचयुगलालङ्कारभारोद्वहनश्रमश्वसनकम्पितमध्यमुकुलितलोचनोत्पलाभिः किञ्चिद्विगलितनवयौवनाभिः प्रियाङ्गसङ्गमात्रातिमात्रसुखास्वादविस्रंस्यमानांशुकैककालोपजातव्रीडावैलक्ष्यप्रगल्भतावैक्लव्यहर्षविषादविस्मयस्मितकोपप्रसादसाध्वसस्रस्तस्विन्नसर्वाङ्गद्रवीकृतहिमाङ्गरागाभिः समस्तदेहहृदयप्रह्लादकारिणीभिर्विलासवतीभिश्चतुरङ्गमिवानङ्गबलमङ्गैस्तनुभिरपि समुद्वहन्तीभिरङ्गनाभिराश्लेषः| सकलरजनीकरकरनिकरावकीर्णशिशिरतराणि भवनतलसलिलपुलिनानि| अतिसितसिकतोपस्तृततलमनेककाययन्त्रप्रवृत्तविमलसलिलधारं धारागृहम्| सागरानुकारितोयाशयोपतीरसुनिविष्टकुसुमितबहुविटपपृथुतुङ्गविविधतरतटरुहतरुनिवहबहलच्छायोपस्ञ्छन्नं धवलरक्तनीलिनीरजरजोव्याप्तसमस्तजलविपुलसिकतिलतलोपकल्पितं दोलायमानगणतिपृथुदृतिकलशसरणकरकस्रवदुदकप्रवाहाहितमृत्सौरभभूतैलकदशं प्रलम्बमानाम्बजम्बूकदम्बविदुलनिचुलादिकिसलयमञ्जरीस्तबकप्रत्युप्तपटालिकं मुहुर्मुहुः पुरुषप्रयत्नप्रेरितघटमुखोद्गीर्णोशीरचन्दनानुविद्धावलग्नपतितशेषमुक्ताफलायमानजललवमुच्छ्रायविस्तारवदनिषिद्धदूरविस्तृतशीतवातप्रवेशमत्यर्थसन्तताम्बुशीतशीकराभिषेकप्रतिहतसन्तापदाहमोहश्रमक्लमपिपासमतिशयप्राप्तरामणीयकं हिमाचलस्पर्द्धिशैत्यमम्बुधरकाललीलाविडम्बिकायमानम्| प्रफुल्लपद्मोत्पलपुण्डरीकसौगन्धिककोकनदशतपत्रपरागरागानुरञ्जितजलचरविहगगणकलनिनदरम्या दीर्घिकाः| मधुपानलोभनिलीयमानालिकुलचलितलताप्रताननिपतितविविधकुसुमनिचयशयनरचनासव्यापारमृदुपवनान्युपवनानि| विशेषस्तु घृतं पयो विरेचनानि सौम्याः सर्वे भावाः दिवास्वप्नवर्ज्यश्च ग्रैष्मो विधिः||३||
🔊 Audio coming soon
പിത്തസ്യോച്യതേ| സര്പിഷ്പാനമഭ്യാസേന| ഭവിഷ്യത് സംശോധനായ ച സര്പിഷൈവ സ്നേഹനമ് ന തൈലാദിനാ| തഥാऽധോമാര്ഗേണൈവ ദോഷഹരണം വിരേചനമേവ,ന വമനമിത്യര്ഥഃ| മധുരാദിഗുണയുക്താനാമൌഷധാനാമഭ്യവഹാര്യാണാം ചോപയോഗഃ| തഥാ മൃദ്വാദിഗുണയുക്താനാം ഗന്ധാനാമുപസേവനമ്| മൃദുരതീക്ഷ്ണഃ| ചന്ദനാദിശീതദ്രവ്യപ്രഭാവത്വാത് ഗന്ധഃ ശീതഃ| അഥവാ ഗന്ധാനാമിതി ഗന്ധദ്രവ്യാണാമ്| സര്വത്ര ചൈവം ഗന്ധശബ്ദേന ഗന്ധദ്രവ്യാണാം വ്യവഹാരഃ| പരമശിശിരസുരഭിണി ജലേ മജ്ജനമ്| പരമശബ്ദോऽത്യര്ഥ പര്യായഃ| തഥോരസാ വക്ഷസാ തരലാവലീനാം സ്രജാം ച ധാരണമ്| ആവല്യ ആഭരണഗുണാഃ| തരലൈരുപലക്ഷിതാ ആവല്യസ്തരലാവല്യഃ| തരലോഹരമധ്യമണിഃ| മുക്താദിഭിര്മണിരത്നൈഃ കാന്തതരാസ്തരലാവല്യസ്തഥോക്താഃ|സ്രജോ മാലാസ്താശ്ച കിമ്ഭൂതാസ്താമരസാദിഭിര്നാനാവര്ണൈഃ പ്രസൂനൈഃ പുഷ്പൈര്വിരചിതാസ്തഥാ ക്ഷണേ ക്ഷണേ പ്രതിക്ഷണം വാസഗൃഹേ ഭൂമിതലാദീനാം ഗന്ധവാരിഭിഃ പ്രോക്ഷണം സിഞ്ചനമ്| ഗന്ധോപലക്ഷിതാനി വാരീണി ഗന്ധവാരീണി സ്വച്ഛാനി ച താനി ഗന്ധവാരീണി സ്വച്ഛഗന്ധവാരീണി| അഗ്ര്യചന്ദനാദിഭിഃ സുഗന്ധീനി ശീതാനി ച സ്വച്ഛഗന്ധവാരീണി തഥോക്താനി | തൈഃ സകലാദിഭിരഗ്ര്യചന്ദനം ഹരിചന്ദനമ്| കാലേയചന്ദനം രക്തചന്ദനമ്| കമലം പദ്മമ്| കുമുദം ശ്വേതസരോജമ്| കുവലയം നീലോത്പലമ്| കവാടോ ദ്വാരച്ഛാദന പടഃ| വാതയനം ഗവാക്ഷഃ | ഹര്മ്യം ഗൃഹമ് | തഥാ ശൃതിസുഖത്വാദിയുക്താനാം ഗീതാദീനാം ശ്രവണമ്| അയന്ത്രണത്വദിഗുണയുക്തൈഃ സുഹൃദ്ഭിഃ സഹാസനമ്| പ്രിയാണാമപത്യകാനാം ച സദയം കൃത്വാऽऽശ്ലേഷഃ കിമ്ഭൂതാനാമനൃതവചനവിരഹസ്വഭാവേനൈവ സുരഭിതമിവവദനകുഡ്മലം യേഷാമിത്യര്ഥഃ| കുഡ്മലം മുകുലമ്| അതിസ്പഷ്ടം ന വദന്തീതി നാതിസ്പഷ്ടാഭിധയിനഃ| അനുപചാരേണ സ്വഭാവേനൈവ മധുരഃ കോമലശ്ചോല്ലാപ ആലപോ യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| നിര്ദയമങ്ഗനാഭിരാശ്ലേഷ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കിമ്ഭൂതാഭിസ്തനൂനി മൃദൂനി സുരഭീണിച വസനാനി വാസാംസി യാസാം താഭിഃ തഥ മല്ലികാമുകുലസദൃശമുക്തഫലഭൂയിഷ്ഠാലങ്കാരാഭിഃ| തഥാ സഹചാരീനിനാദസഞ്ജല്പേനോപജനിതമൌത്സുക്യം യസ്യ കലഹംസസ്യ തേനാനുനാദിതം യന്നൂപുരയോ രശനാകലാപസ്യ ച ശിഞ്ജിതം തദനുഗമനേന സമ്മുഗ്ധമസ്ഫുടോപലക്ഷ്യമാണം മുഗ്ധസ്നിഗ്ധമപ്രൌഢം മൃദുവചനം യാസാം താഭിഃ|തഥാ നിജജഘനവന്നിബിഡം യത് കുചയുഗലം തത്സമ്ബന്ധീ യോലങ്കാരഭാരസ്തദ്വഹനേന യോऽസൌ ശ്രമശ്വസനസ്തേന കമ്പിതാനി മധ്യമുകുലിതാനി ലോചനോത്പലാനി യാസാം താഭിഃ| തഥാ കിഞ്ചിദ്വിഗലിതം നവയൌവനം യാസാം താഭിഃ | തഥാ പ്രിയങ്ഗസങ്ഗമാത്രാദ്യോऽതിമാത്രഃ സുഖസ്തസ്യാസ്വാദനേ ഏകാഗ്രചിത്തതയാ യോऽസൌ വിസ്രംസ്യമാനഃ സ്ഥാനാത് ഭ്രശ്യമാന അംശുകസ്തേനൈകകാലോപജാതൈര്വ്റീഡാവൈലക്ഷ്യാദിഭിര്യാനി സ്രസ്താനി ശിഥിലാനി സ്വിന്നാനി ചാങ്ഗാനി തൈര്ദ്രവീകൃതോ ഹിമഃ ശീതോऽങ്ഗരാഗോ യാസാം താഭിഃ| തഥാ സ്പര്ശനേന സകലദേഹപ്രഹ്ലാദകാരിണീഭിര്ദര്ശനേന ഹൃദയപ്രഹ്ലാദകാരിണീഭിഃ| തഥാ വിലാസവതീഭിഃ | തഥാ തനുഭിരപ്യങ്ഗൈരനങ്ഗസ്യ ബലം ചതുരങ്ഗമിവോദ്വഹന്തീഭിഃ അനങ്ഗബലം കമസ്യ സകലജയസമ്പാദനീ സേനാ | ചതുരങ്ഗഹസ്ത്യശ്വരഥപദാതിസങ്കുലം തഥാ ഭവനതലസലിലപുലിനാനി ക്രീഡാജലാശയതടാനീത്യര്ഥഃ | കിമ്ഭൂതാന്യാഹ- സകലരജനീകരസ്യ കരനികരാവകിരണേന ശിശിരതരാണി | തഥാ ധാരാഗൃഹം അതിസിതാഭിഃ സികതാഭിരുപാസ്തൃതതലമനേകൈര്യന്ത്രൈഃ പ്രവൃത്തിവിമലസലിലധാരം ച| തഥാ കായമാനമ് | കിമ്ഭൂതം സാഗരാനുകാരീ യസ്തോയാശയഃ തസ്യോപതീരേ യഃ സുനിവിഷ്ടഃ കുസുമിതബഹുവിടപാനാം പൃഥുതങ്ഗാനാം വിവിധാനാം തടരുഹാണാം തരൂണാം നിവഹഃ തച്ഛായയോപസഞ്ഛന്നേ ധവലാനാം രക്താനാഞ്ച നീരജാനാം രജസാ വ്യാപ്തസമസ്തജലേ വിപുലേ സികതിലേ പ്രദേശ ഉപകല്പിതമ്| തഥാ ദോലായമാനാനാം ഗണതിഥാനാം ബഹുപ്രകാരാണാം ദൃതികലശാനാം സരണേനകരകസ്രവന്ത്യ ഉദകപ്രവാഹഃ തേനാഹിതമൃത്സൌരഭോ ഭൂതലൈകദേശോ യസ്മിന് | സരണം പാതഃ | കരകസ്തുഷാരഃ| തഥാ പ്രലമ്ബമാനൈരാമ്രജമ്ബ്വാദികിസലയാദിഭിഃ പ്രത്യുപ്താഃ പരികലിതാഃ പടാലികാഃ പടകുട്യോ യസ്മിന്| തഥാ മുഹുര്മുഹുഃ പ്രതിക്ഷണം പുരുഷയത്നപ്രേരിതാനാം ഘടാനാം മുഖോദ്ഗീര്ണശ്ചന്ദനേനാനുവിദ്ധാ അവലഗ്നാഃ സന്തഃ പതിതശേഷാ മുക്താഫലായമാനാ ജലലവാ യസ്മിന്| തഥാ ഉഛ്രായവിസ്താരവന്തോ നിഷിദ്ധാ ദൂരപ്രവിസൃതാഃ ശീതവാതപ്രവേശാ വാതായനാദയോ യത്ര | തഥാത്യര്ഥസന്തതാമ്ബുനഃ ശീതശീകരാഭിഷേകേണ പ്രതിഹതാഃ സന്താപാദയോ യസ്മിന്| തഥാതിശയപ്രാപ്തം രാമണീയകം രമ്യത്വം യസ്മിന് | ഹിമാചലേന സ്പര്ധതേ ശൈത്യം യസ്മിന് യഥോക്തേന ഛായാമ്ബുശൈത്യാദിനാ വര്ഷാകാലലീലാം വിഡമ്ബയന്തീതി | തഥാ ഗുഹപുഷ്കരിണ്യഃ കിമ്ഭൂതാ പ്രഫുല്ലാനാം പദ്മാദീനാം പരാഗരാഗേണാനുരഞ്ജിതാനാം ജലചരവിഹഗഗണാനാം നിനാദേന രമ്യാഃ | തഥോപവനാനി കിമ്ഭൂതാനി മധുപാനലോഭേന നിലീയമാനേനാലികുലേന ചലിതാല്ലാതപ്രതാനാന്നിപതിതകുസുമനിചയേന ശയ്യാരചനായാം സവ്യാപരോ മൃദുപവനോ യേഷു| ഇതി പിത്തോപക്രമഃ | വിശേഷസ്തു ഘൃതാദിഃ പിത്തോപക്രമഃ| ദിവസ്വപ്നഃ പിത്തശ്ലേഷ്മകരത്വാദഹിതഃ||൩||
Adhikarana kaphasyopakramaH (4) · Śloka 4
ശ്ലേഷ്മണഃ പുനര്വിധിവിഹിതാനി തീക്ഷാനി സംശോധനാനി രൂക്ഷപ്രായാണ്യഭ്യവഹാര്യാണി കടുതിക്തകഷായോപഹിതാനി തീക്ഷ്ണാനി ദീര്ഘകാലസ്ഥിതാനി ഹൃദ്യാനി മദ്യാനി ധാവനലന്മര്ദനസ്നാനോച്ഛാദനാനി| വിശേഷതഃ ക്ഷൌദ്രം യൂഷോ വമനാനി സര്വശശ്ചോപവാസഃ സധൂമഗഡൂഷഃ സുഖപ്രതിഷേധഃ സുഖാര്ഥമേവ വാസന്തികോ വിധിരിതി||൪||
श्लेष्मणः पुनर्विधिविहितानि तीक्षानि संशोधनानि रूक्षप्रायाण्यभ्यवहार्याणि कटुतिक्तकषायोपहितानि तीक्ष्णानि दीर्ग़कालस्थितानि हृद्यानि मद्यानि धावनलन्मर्दनस्नानोच्छादनानि| विशेषतः क्षौद्रं यूषो वमनानि सर्वशश्चोपवासः सधूमगडूषः सुख़प्रतिषेधः सुख़ार्थमेव वासन्तिको विधिरिति||४||
🔊 Audio coming soon
ശ്ലേഷ്മണഃ ഉപക്രമഃ ശാസ്ത്രോക്തവിധിനാ വിഹിതാനി തീക്ഷ്ണാനി സംശോധനാനി വമനവിരേചനാനി | വിധിഗ്രഹണമുത്കേശരക്ഷണാര്ഥമ്| ആഹാരദ്രവ്യാണി ച രൂക്ഷഭൂയിഷ്ഠാനി കട്വാദിരസമിശ്രാണി | മദ്യാനി തീക്ഷ്ണാദി ഗുണയുക്താനി| ധാവനാദ്യാശ്ച ക്രിയാഃ| ധാവനം ദ്രുതഗമനമ്| ലങ്ഘനങ്ഗമനമ്| പ്ലവനം പദ്ഭ്യാമുത്പ്ലവനമ്| നിയുദ്ധം ബാഹുയുദ്ധം യുദ്ധം കാഷ്ഠാദിഭിഃ| വ്യവായഃ സ്ത്രീഗമനമ്| വ്യായാമോ വാഹനാദി ശരീരായസജനനം കര്മ| തഥാരൂക്ഷാണി രൂക്ഷദ്രവ്യകൃതാന്യങ്ഗാനാമുന്മര്ദനാദീനി| വിശേഷതോ മധ്വാദീന്യുപക്രമഃ| സര്വശോവമനാനി സര്വാണീത്യര്ഥഃ സുഖകാരണസ്യാസേവാ സുഖപ്രതിഷേധഃ| സ ച സുഖാര്ഥം ദോഷോപശമായേത്യര്ഥഃ||൪||
Adhikarana saMsargasannipAteShu cikitsAtideSaH (5) · Śloka 5
ഭവന്തി ചാത്ര- ഉപക്രമഃ പൃഥഗ്ദോഷാന് യോऽയമുദ്ദിശ്യ കീര്തിതഃ| സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു തം യഥാസ്വം വികല്പയേത്| ഗ്രൈഷ്മഃ പ്രായോ മരുത്പിത്തേ വസന്തഃ കഫമാരുതേ| മരുതോ യോഗവാഹിത്വാത് കഫപിത്തേ തു ശാരദഃ||൫||
भवन्ति चात्र- उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्| ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वसन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात् कफपित्ते तु शारदः||५||
🔊 Audio coming soon
ഭവന്തി ചാത്രേതി പദ്യാരമ്ഭേ സമുച്ചയതീതി| ദോഷാന് പൃഥഗുദ്ദിശ്യ യോऽയമുപക്രമഃ കീര്തിതഃ സ ഏവ സംസര്ഗേഷു സന്നിപാതേഷു ച യഥാസ്വം കാര്യഃ പ്രവൃദ്ധദോഷാനുസരണേനേതി യഥാസ്വശബ്ദാര്ഥഃ| ന കേവലമേതദ്യാവദിദമപി| മരുത്പിത്തേ വാതപിത്തേ ഗ്രൈഷ്മോ വിധിഃ ശീതപധാനഃ കാര്യഃ| കഫ്മാരുതേ വസന്തോ വിധി രൂക്ഷപ്രധാനഃ കാര്യഃ| നനു ഗ്രൈഷ്മവാസന്തികയോഃ കഥം സംസര്ഗസ്യ വാതശമകാരണത്വം ശീതാദിസാദൃഷ്യാദാഹ- മരുതോ യോഗവാഹിത്വാദ്വായുര്യോഗവാഹീ| യേനൈവ സംയുജ്യതേ തേനൈവൈകയോഗക്ഷേമോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| തേന പിത്തേന സഹിതസ്യ വായോഃ പിത്തചികിത്സാ | കഫേന സഹിതസ്യ കഫചികിത്സേതി| അത്ര സ്വഭാവോ ഹേതുഃ| കഫപിത്തേ തു ശാരദോ വിധിരിതി സമ്ബന്ധഃ||൫||
Adhikarana vAtAdiShu krameNa lavaNAdiprayogavidhiH (6) · Śloka 6
യോജ്യഃ പട്വമ്ലമധുരാ വായൌ ക്രുദ്ധോ രസാഃ ക്രമാത്| പിത്തേ തിക്തസ്തതഃ സ്വാദുഃ കഷായശ്ച രസോ ഹിതഃ| കടുകഃ പ്രാക് തതസ്തിക്തഃ കഷായോऽന്തേ കഫാമയേ||൬||
योज्यः पट्वम्लमधुरा वायौ क्रुद्धो रसाः क्रमात्| पित्ते तिक्तस्ततः स्वादुः कषायश्च रसो हितः| कटुकः प्राक् ततस्तिक्तः कषायोऽन्ते कफामये||६||
🔊 Audio coming soon
തഥാ ക്രുദ്ധേ വായവാദൌ ലവണോ രസോ യോജ്യഃ| പശ്ചാദമ്ലഃ| തതോ മധുരഃ| ഏവം ക്രമേണൈവ പിത്തേ തിക്താദയഃ| കഫേ കടുകാദയഃ | യുക്തിശ്ചാത്ര മന്ദബുദ്ധിസമ്മോഹഭയാന്നോച്യതേ||൬||
Adhikarana vAyvAdInA~jcayAdiShu kAlastatra hetuSca (7) · Śloka 7
ചയപ്രകോപപ്രശമാ വായോര്ഗ്രീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു| വര്ഷാദിഷു തു പിത്തസ്യ ശ്ലേഷ്മണഃ ശിശിരാദിഷു| ചീയതേ ലഘു രൂക്ഷാഭിരോഷദീഭിഃ സമീരണഃ| തദ്വിധസ്തദ്വിധേ ദേഹേ കാലസ്യൌഷ്ണ്യാന്ന കുപയ്തി| അദ്ഭിരമ്ലവിപാകാഭിരോഷധീഭിശ്ച താദൃശമ്| പിത്തം യാതി ചയം കോപം ന തു കാലസ്യ ശൈത്യതഃ| ചീയതേ സ്നിഗ്ധശീതാഭിരുദകൌഷധീഭിഃ കഫഃ| തുല്യേऽപി കാലേ ദേഹേ ച സ്കന്നത്വാന്ന പ്രകുപ്യതി| ഇതി കാലസ്വഭാവോऽയമ്..........................||൭||
चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु| वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु| चीयते लग़ु रूक्षाभिरोषदीभिः समीरणः| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुपय्ति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधीभिः कफः| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| इति कालस्वभावोऽयम्..........................||७||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം ച ദോഷാണാമാഹാരാദ്യനപേക്ഷയാ കാലസ്വഭാവേനൈവ ചയാദയ ഉച്യന്തേ| തത്ര വായോര്ഗ്രീഷ്മാദിഷു ത്രിഷ്വൃതുഷു ക്രമേണ് ചയാദയോ ഭവന്തി| ഗ്രീഷ്മേ വാതവൃദ്ധികാരണബഹുത്വാച്ഛീതരഹിതത്വേനാപരിപൂര്ണത്വാച്ച വാതസ്യ ചയ ഏവ ഭവതി| വര്ഷാസു തു ശീതപൂരണാദൌഷ്ണ്യാഭാവാദ്വായുഃ കുപ്യത്യേവ| സരദി തു വൈപരീത്യാത് കാലസ്യ പ്രശാമ്യതി| ഏവം പിത്തകഫയോരപി ഋതുഷു ക്രമേണൈവ ചയാദയോ വാച്യാഃ| ഗ്രീഷ്മവര്ഷാശിശിരേഷു വാതാദയശ്ചയമേവ യാന്തി| നനു കുപ്യന്തീത്യത്ര തന്ത്രകാരഃ സ്വയമേവ ഹേതും വക്തി-ചീയത ഇത്യാദി| ഗ്രീഷ്മേ ലഘുത്വാദ്രൂക്ഷത്വാച്ചൌഷധീനാം സമീരണോ വായുഃ സ്വരൂപേണ തദ്വിധ ഔഷധീസദൃശോ ലഘുരൂക്ഷ അദാനത്വാച്ച തദ്വിധേ ലഘുരൂക്ഷേ ദേഹേ ചീയത ഏവ| ന തു കുപ്യതി, കാലസ്യോഷ്ണത്വാത്| വര്ഷാസ്വദ്ഭിരൌഷധീഭിശ്ചാമ്ലവിപാകാഭിസ്താദൃശമമ്ലം പിത്തം ചയമേവ യാതി| നതു കോപമ്| കാലസ്യ ശൈത്യേന പിത്തവൈപരീത്യാത്| ശിശിരേ സ്നിഗ്ധശീതേനോദകേന ഓഷധീഭിശ്ച കാലേऽപി കഫേന സദൃശേ വിസര്ഗത്വാദ്ദേഹേऽപി സ്നിഗ്ധശീതേ കഫഃ ശിതത്വേന സ്കന്നത്വാത് സ്ത്യാനത്വാന്ന കുപ്യതി| ചയമേവ യാതി| ഇത്യാഹാരാദിനിരപേക്ഷഃ കാലസ്വഭാവഃ||൭||
Adhikarana AhArAdivaSattu sadya eva doShANAM cayAdisamBavAsamBavau (8) · Śloka 8
................................ആഹാരാദിവശാത് പുനഃ| ചയാദീന് യാന്തി സദ്യോऽപി ദോഷാഃ കാലേऽപി വാ ന തു||൮||
................................आहारादिवशात् पुनः| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु||८||
🔊 Audio coming soon
ആഹാരാദിവശത് യഥായഥം വാതാദയശ്ചയം വാ കോപം വാ ശമം വാ സദ്യ ഏവ പ്രാപ്നുവന്തി| പൂര്വോക്തേ വാ കാലേ ന പ്രാപ്നുവന്തി| യഥാ വര്ഷാസ്വപി വാതവിപരീതാഹാരാദിസേവനേന വായുര്ന കുപ്യതി | ശീതാദി സേവനാത്തു ഗ്രീഷ്മേ കുപ്യതി| ഏവം സര്വത്രോഹ്യമ്||൮||
Adhikarana kupitadoShavyAptinivRuttikramaSca (9) · Śloka 9
വ്യാപ്നോതി സഹസാ ദേഹമപാദതലമസ്തകമ്| നിവര്തതേ തു കുപിതോ മലോऽല്പാല്വം ജലൌഘവത്||൯||
व्याप्नोति सहसा देहमपादतलमस्तकम्| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्वं जलौग़वत्||९||
🔊 Audio coming soon
അയം ച സഞ്ചിതോ മലോ വാതാദിദോഷഃ കുപിതഃ സന് സഹസാ ക്ഷിപ്രതരമേവാപാദതലമസ്തകം ദേഹം വ്യാപ്നോതി| കോപാത്തു യദാ നിവര്തതേ തദാല്പാല്പമ്| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തോ ജലൌഘഃ| യഥാ ജലൌഘോ ജടിത്യാക്രാമതി| ആക്രമ്യ ച കാരണാന്തരേണ ക്ഷീയമാണഃ ക്രമേണ ക്ഷയം യാതി | തദ്വത് കുപിതോ ദോഷ ഇതി||൯||
Adhikarana doShasyopakramakAlaH kramaSca parASarasammatiH (10) · Śloka 10
ചയ ഏവ ജയേദ്ദോഷം കുപിതം ത്വവിരോധയന്| സര്വകോപോ ബലീയാംസം ശേഷദോഷാവിരോധതഃ| ക്രമാന്മരുത്പിത്തകഫാന് സര്വത്ര സദൃശേ ബലേ| വാതാദീനാം യഥാ പൂര്വം യതഃ സ്വാഭാവികം ബലമ്| ഊചേ പരാശരോऽപ്യര്ഥമമുമേവ പ്രമാണയന്| യഥോപന്യാസതഃ പ്രാപ്തമാദൌ ദോഷഭിഷഗ്ജിതമ്| നേതൃഭങ്ഗേന ദൃഷ്ടോ ഹി സമം സൈന്യപരാജയഃ||൧൦||
चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपो बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः| क्रमान्मरुत्पित्तकफान् सर्वत्र सदृशे बले| वातादीनां यथा पूर्वं यतः स्वाभाविकं बलम्| ऊचे पराशरोऽप्यर्थममुमेव प्रमाणयन्| यथोपन्यासतः प्राप्तमादौ दोषभिषग्जितम्| नेतृभङ्गेन दृष्टो हि समं सैन्यपराजयः||१०||
🔊 Audio coming soon
സര്വം ച ദോഷം ചയ ഏവ ചയ കാലഏവ ജയേത്| യദാ തു ചയകാല ഉപേക്ഷിതഃ സന് കുപിതസ്തദാऽവിരോധയന് അകുപിതേന ദോഷാന്തരേണേത്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ| തേന കുപിതസ്തഥാ ജേതവ്യഃ യഥാ തദ്വിപരീതൈരാഹാരാദിഭിഃ സദൃശത്വാദ്ദോഷാന്തരം ന കുപ്യതീതി| യദാ തു സര്വേ ദോഷാ അസാമ്യേന യുഗപത്കുപിതാസ്തദാ ബലീയാംസമധികകുപിതം ജയേത്| ശേഷയോസ്ത്വല്പകുപിതയോരവിരോധേന| യദ തു സര്വേ സാമ്യേന കുപിതാസ്തദാ മരുത്പിത്തകഫാന് ക്രമാജ്ജയേത്| ആദൌ വായുര്ജേതവ്യഃ| തതഃ പിത്തം | തതഃ കഫ ഇതി| കുതഃ യതോ വാതാദീനാം യഥാപൂര്വം സ്വാഭാവികം ബലമ്| സ്വഭാവേനൈവ കഫാത് പിത്തം ബലവത്| തതോ വായുരിതി| പരാശരോऽപ്യൃഷിരമുമേവാസ്മദുക്തമര്ഥം പ്രമാണയന് ദൃഢീകുര്വന് യഥോക്തോപന്യാസേന വാതാദിക്രമേണ ദോഷാണാം ഭിഷഗ്ജിതമൌഷധം പ്രാപ്തമിത്യൂചേ വക്തി സ്മ| ദൃഷ്ടാന്തരൂപേണ് ച ഹേതും വക്തി| നേതൃഭങ്ഗേന സമം നായകവിനാശേനൈകകാലം സൈന്യപരാജയോ ദൃഷ്ടഃ| വായുശ്ച നേതൃസ്ഥാനീയഃ തദായത്തത്വാച്ഛാരീരാണാമ് ദോഷധാത്വാദീനാമ്| പിത്തകഫൌ സൈന്യസ്ഥാനീയൌ| സ്ഥാനാന്തരഗമനാദിഷു വായുപരായത്വാത്| തേന വായാവാദൌ പ്രധാനേ നാശിതേ പിത്തകഫനാശഃ സുകര ഇതി||൧൦||
Adhikarana keShA~jcinmatena sthAnAnukrameNopakramaH (11) · Śloka 11
സ്ഥാനതഃ കേചിദിച്ഛന്തി പ്രാക്താവച്ഛ്ലേഷ്മണോ വധമ്| ശിരസ്യുരസി കണ്ഠേ ച പ്രലിപ്തേऽന്നരുചിഃ കുതഃ| തദഭാവേ കഥം ഭോജ്യപാനദ്രവ്യാവചാരണമ്| അസത്യഭ്യവഹാരേ ച കുതോ ദോഷവിനിഗ്രഹഃ| തസ്മാദാദൌ കഫോ ഘാത്യഃ കായദ്വാരാര്ഗലോ ഹി സഃ| മധ്യസ്ഥായി യതഃ പിത്തമാശുകാരി ച ചിന്ത്യതേ| അതോ വാതസഖസ്യാസ്യ കുര്യാത്തദനു നിഗ്രഹമ്||൧൧||
स्थानतः केचिदिच्छन्ति प्राक्तावच्छ्लेष्मणो वधम्| शिरस्युरसि कण्ठे च प्रलिप्तेऽन्नरुचिः कुतः| तदभावे कथं भोज्यपानद्रव्यावचारणम्| असत्यभ्यवहारे च कुतो दोषविनिग्रहः| तस्मादादौ कफो ग़ात्यः कायद्वारार्गलो हि सः| मध्यस्थायि यतः पित्तमाशुकारि च चिन्त्यते| अतो वातसख़स्यास्य कुर्यात्तदनु निग्रहम्||११||
🔊 Audio coming soon
കേചിത് പുനരാചാര്യാഃ ശരീരസ്ഥാനാനുക്രമേണ പ്രഥമം ശ്ലേഷ്മണോ വധം നാശമിച്ഛന്തി സ്ഥാനാനുക്രമാത്തതഃ പിത്തസ്യ തതോ വായുരിതി| അസ്മിംശ്ചാര്ഥേ യുക്തിഃ കാ? ആഹ- ശിരസീത്യാദി| ശിരസി വക്ഷസി കണ്ഠേ ച വൃദ്ധേന സന്നിപാതകുപിതേന ശ്ലേഷ്മണാ പ്രലിപ്തേ സതി കുതോऽന്നരുചേഃ സമ്ഭവഃ| രുച്യഭാവേ ച ഭോജ്യാദീനാമവചാരണം കഥമ്| ന സജ്ജത ഇത്യര്ഥഃ| അസതി ച ഭോജ്യാഭ്യവഹാരേ ദോഷസ്യ നാശയിതവ്യസ്യ ക്ഷയം കര്തും ന പാര്യതേ| അത ആദാവേവ കഫോ ഘാത്യഃ| യസ്മാത് കഫഃ പ്രവൃദ്ധഃ കായദ്വാരസ്യ മഹാസ്രോതോമുഖസ്യാര്ഗല ഇവാര്ഗലോ ബന്ധ ഇത്യര്ഥഃ| തതഃ കഫേ നഷ്ടേ വാതസഖം പിത്തമ്| തത്രാപി പിത്തസ്യൈവാദൌ നിഗ്രഹം കുര്യാത്| യതഃ പിത്തം ദേഹസ്യ മധ്യേ പ്രധാനേ ഭാഗേ തിഷ്ഠതി| ആശു ച സ്വം കര്മ രോഗാഖ്യം കരോതി| പിത്തേ ജിതേ വായുര്ജേതവ്യഃ ഇത്യനുക്തമപി ബലാല്ലഭതേ||൧൧||
Adhikarana suSrutamatena pittAdikaPAntakramaH jvarAtisArayorviSeShaSca (12) · Śloka 12
അത ഏവ ച പിത്താദിഃ കഫാന്തോऽന്യൈ ക്രമഃ സ്മൃതഃ| സുശ്രുതശ്ച ന സര്വത്ര മതമേതത് ബ്രവീതി തു| ജയേജ്ജ്വരേऽതിസാരേ ച ക്രമാത്പിത്തകഫാനിലാന്| പ്രായേണ താപാത്മതയാ ജ്വരേ തേജോ വിശിഷ്യതേ| വിശശ്ച സരണം പിത്തസ്തഥാ ച മൃദുകോഷ്ഠതാ| തസ്യ ചാऽനുബലഃ ശ്ലേഷ്മാ ഗൌരവാऽപക്തിജാഡ്യകൃത്| വായുശ്ച വര്ധതേऽവശ്യം യാത്യഹസ്സു തയോഃ ക്ഷയേ| ജ്വരാതിസാരയോസ്തസ്മാദേഷ ദോഷജയേ കൃതഃ||൧൨||
अत एव च पित्तादिः कफान्तोऽन्यै क्रमः स्मृतः| सुश्रुतश्च न सर्वत्र मतमेतत् ब्रवीति तु| जयेज्ज्वरेऽतिसारे च क्रमात्पित्तकफानिलान्| प्रायेण तापात्मतया ज्वरे तेजो विशिष्यते| विशश्च सरणं पित्तस्तथा च मृदुकोष्ठता| तस्य चाऽनुबलः श्लेष्मा गौरवाऽपक्तिजाड्यकृत्| वायुश्च वर्धतेऽवश्यं यात्यहस्सु तयोः क्षये| ज्वरातिसारयोस्तस्मादेष दोषजये कृतः||१२||
🔊 Audio coming soon
അഥവാ പിത്തസ്യ വാതസഖസ്യ നിഗ്രഹം കുര്യാദിതി വായോര്യോഗവാഹിത്വാത് പിത്തൈകകാലമേവ ചികിത്സാം കുര്യാത്| അന്യൈശ്ചാചാര്യൈരത ഏവ പിത്തസ്യ മധ്യസ്ഥായിത്വാദാശുകാരിത്വാച്ച ഹേതോഃ പിത്താദി കഫാന്തഃ സന്നിപാതേ ക്രമ ആശ്രിതഃ| കായേ വിചാരാദിക്ഷമത്വാത് പിത്താനന്തര്യേണ വായോശ്ചികിത്സാ | ഏതച്ച യഃ പിത്താദിഃ കഫാന്തേ ദോഷജയക്രമസ്തത് സുശ്രുതസ്യ മതമേവ ന തു സര്വത്ര| കഥമേതദ്വിജ്ഞായത ഇത്യാഹ- ബ്രവീതിതു സുശ്രുതഃ| കിമിത്യാഹ- ജയേദിതാദി| അനേന ശ്ലോകത്രയേണ സുശ്രുതമതം സുയുക്തികം പഠതി| ജ്വരേऽതിസാരേ ചാऽദൌ പിത്തം ജയേത്| തതഃ കഫമ്| തതോऽനിലമിതി| കഥമേവമിത്യാഹ- പ്രായേണേത്യാദി| സര്വോ ജ്വരഃ സന്താപസ്വരൂപത്വാത് പിത്തകാര്യഃ| ഏവമതിസാരോऽപി വിട്സരണമൃദുകോഷ്ഠസ്വരൂപത്വാത് പിത്തകാര്യ ഏവ| അതോ ജ്വരാതിസാരയോരേവാദൌ പിത്തം ജയേത്| പിത്തേ ച ജിതേ തദുഭയാങ്ഗഭൂതാനാം ഗൌരവാദീനാം കാരണം ശ്ലേഷ്മാ ജേയഃ| തയോഃ പിത്തശ്ലേഷ്മണോഃ ക്ഷീണയോസ്തത്ക്ഷയപ്രഭാവാദേവാഹസ്സു യാത്യവശ്യം വായുവൃദ്ധിം യാത്യതസ്സ ജേയഃ| അതഃ കാരണാത് സുശ്രുതേന ദോഷജയേ ഏഷ പിത്തദിര്വാതാന്തഃ ക്രമഃ ആശ്രിതഃ||൧൨||
Adhikarana jvarAtIsArayoScikitsAkrame matAntarANi (13) · Śloka 13
കഫപിത്താനിലാനന്യേ ക്രമാദാഹുസ്തയോരപി| യസ്മാദാമാശയോത്ക്ലേശാദ്ഭൂയിഷ്ഠം തത്സമുദ്ഭവഃ| ക്രമേണാദ്യേന തത്രാപി പ്രവൃദ്ധാന് സ്വാശ്രയേ സ്ഥിതാന്| സ്വാശ്രയേഷു പ്രദുഷ്ടാനാം സ്ഥിതൈവ ഹ്യാഷുകാരിതാ||൧൩||
कफपित्तानिलानन्ये क्रमादाहुस्तयोरपि| यस्मादामाशयोत्क्लेशाद्भूयिष्ठं तत्समुद्भवः| क्रमेणाद्येन तत्रापि प्रवृद्धान् स्वाश्रये स्थितान्| स्वाश्रयेषु प्रदुष्टानां स्थितैव ह्याषुकारिता||१३||
🔊 Audio coming soon
അന്യേ പുനരാചാര്യാസ്തയോരപി ജ്വരാതിസാരയോഃ ക്രമാത് കഫപിത്താനിലാന് ജേയാനാഹുഃ| അത്ര ച യുക്തിം വദന്തി- ആദ്യേന പിത്താദിനാ വാതാന്തേന ക്രമേണ ഭൂയിഷ്ഠമത്യര്ഥം തത്സമുദ്ഭവഃ ജ്വരാതിസാരസമുദ്ഭവഃ| കുതഃ ആമാശയോത്ക്ലേശാത്തയോഃ | ആമാശയോത്ക്ലേശേ ച പിത്തഹരം ശീതാദികമപഥ്യമിത്യാഹുര്മതാനി| തത്രാപി സ്ഥിതേऽപ്യേവം സര്വാശ്രയേ സ്ഥിതാന് സതഃ പ്രവൃദ്ധാന് ജയേത്||൧൩||
Adhikarana pUrvoktakramaNe BeShajaM yojayet (14) · Śloka 14
വിജ്ഞായ കര്മഭിഃ സ്വൈഃ സ്വൈര്ദോഷോദ്രേകം യഥാബലമ്| ഭേഷജം യോജയേത്തത്തത് തന്ത്രീകുര്യാന്നന് തു ക്രമമ്||൧൪||
विज्ञाय कर्मभिः स्वैः स्वैर्दोषोद्रेकं यथाबलम्| भेषजं योजयेत्तत्तत् तन्त्रीकुर्यान्नन् तु क्रमम्||१४||
🔊 Audio coming soon
യതഃ സ്വാശ്രയേഷു ദുഷ്ടാനാം ബലിത്വാദാശുകാരിതാ സ്ഥിതൈവ | അഥവാ ദോഷാണാം പൂര്വോക്തൈര്യഥാസ്വം കര്മഭിരുദ്രേകം ബലഞ്ച വിജ്ഞായ ഭേഷജം യോജയേത്| ന തു തന്ത്രീ | തന്ത്രജ്ഞഃ ക്രമം കുര്യാത്||൧൪||
Adhikarana SuddhaprayogalakShaNam (15) · Śloka 15
പ്രയോഗഃ ശമയേദ് വ്യാധിം യോന്യമന്യമുദീരയേത്| നാസൌ വിശുദ്ധഃ ശുദ്ധസ്തു ശമയേദ്യോ ന കോപയേത്||൧൫||
प्रयोगः शमयेद् व्याधिं योन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
തഥാ യ ഔഷധാഹാരാദിയോജനാരൂപഃ പ്രയോഗഃ ഏകം വ്യാധിം ശമയത്യന്യമുദരീയതി ച | അസൌ പ്രയോഗോ ന വിശുദ്ധഃ | യസ്ത്വേകം ശമയേദന്യം ച ന കോപയേത് സഃ ശുദ്ധഃ||൧൫||
Adhikarana doShA anyonyaM na jayanti (16) · Śloka 16
ക്രുദ്ധം മലമലം ജേതും നാല്പഭാവാദുഭാവപി| ദോഷാ ദോഷാത്മകത്വാച്ച ന സമേऽപി പരസ്പരമ്| ശീതദ്രവാമ്ലലവണകട്വാദിഗുണതുല്യതാ| ദൃഷ്ടാ മിഥശ്ച ദോഷേഷു നാതോऽന്യോന്യം ജയന്തി തേ||൧൬||
क्रुद्धं मलमलं जेतुं नाल्पभावादुभावपि| दोषा दोषात्मकत्वाच्च न समेऽपि परस्परम्| शीतद्रवाम्ललवणकट्वादिगुणतुल्यता| दृष्टा मिथश्च दोषेषु नातोऽन्योन्यं जयन्ति ते||१६||
🔊 Audio coming soon
നനു ച സര്വരോഗസ്ത്രിദോഷജ ഇത്യുക്തം തേ ദോഷാഃ പരസ്പരവിരുദ്ധാഃ| അഥ കഥമേകഃ ക്രുദ്ധോ ദ്വയോര്വിരുദ്ധയോഃ സതോഃ ശമം ന യാതി | തഥാ പരസ്പരവിരുദ്ധാഃ സന്തഃ കഥം രോഗാഖ്യമേകം കാര്യം ജനയിതും സമര്ഥാ ഭവന്തി| അത ഉത്തരദ്വയമാഹ- ക്രുദ്ധമിത്യാദി| ദ്വിവിധഃ സന്നിപാതഃ| വിഷമദോഷഃ സമദോഷശ്ച| തത്ര വിഷമദോഷേ ഏകം ക്രുദ്ധം ജേതും ശേഷാവബലത്വാദുഭാവപി നാലമപര്യാപ്തൌ | സമേऽപി ദോഷാഃ സന്നിപാതേ പരസ്പരം ജേതും നാലമ്| കുതഃ ദോഷാത്മകത്വാത്| ദോഷാണാം ഹി ദുഷ്ടീകരണ സ്വഭാവാത് | ന തു പരസ്പരോപശമഃ| അന്യച്ചാസാധാരണോ ദോഷാണാം ഗുണഃ പ്രായേണ ദുര്ലഭഃ,യേനവിപരീതത്വാത് ദോഷോऽന്യം ന ശമയതി| ഏതദേവാഹ-ശീതദ്രവേത്യാദി| ശീതാദയോ ഹി ഗുണാഃ ദോഷാണാം തുല്യാഃ സദൃശാ ദൃഷ്ടാഃ | തഥാ ച വാതശ്ലേഷ്മാണൌ ശീതൌ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ ദ്രവൌ| അതഃ ശീതോ ഗുണോ യഥാ വാതസ്യ ഹേതുഃ ശ്ലേഷ്മണോऽപി| ഏവമമ്ലോ ലവണശ്ച | കടുര്വാതപിത്തയോഃ| ആദിഗ്രഹണാല്ലഘു വാതപിത്തയോഃ| ഏവമന്യദപ്യൂഹ്യമ്| തസ്മാദ്ദോഷാഃ പരസ്പരഗുണസാദൃശ്യേനാവൈപരീത്യാദന്യോऽന്യം പരസ്പരം ന ജയന്തി| സന്നിപാതേ സമം കുപ്യന്തീത്യര്ഥഃ| ഇതി ദോഷാഃ പരസ്പരം ജേതും നാലമ്||൧൬||
Adhikarana viruddhairapi doShaiH vyAdhyutpAdastatra dRuShTAntaSca (17) · Śloka 17
ആരമ്ഭകം വിരോധേऽപി മിഥോ യദ്യത് ഗുണത്രയമ്| വിശ്വസ്യ ദൃഷ്ടം യുഗപദ്വ്യാധേര്ദോഷത്രയം തഥാ||൧൭||
आरम्भकं विरोधेऽपि मिथो यद्यत् गुणत्रयम्| विश्वस्य दृष्टं युगपद्व्याधेर्दोषत्रयं तथा||१७||
🔊 Audio coming soon
വിരുദ്ധാനാം ഏകകാര്യജനകത്വേ ഹേതുരുച്യതേ-ആരമ്ഭകമപിത്യാദി| യഥാ പരസ്പരവിരുദ്ധമപി സത്വരജസ്തമ ഇത്യാഖ്യം ഗുണത്രയം യുഗപദ്വിശ്വസ്യ സര്വസ്യ കാരണം ദൃഷ്ടമ്| തദ്വത് വ്യാധേരപി ദോഷത്രയം വിജ്ഞേയമ്||൧൭||
Adhikarana vAtAdInAM sAmanirAmalakShaNAni (18) · Śloka 18
വായുരാമാന്വയഃ സാര്തിരാധ്മാനകൃദസഞ്ചരഃ| ദുര്ഗന്ധമസിതം പിത്തം കടുകം ബഹലം ഗുരു| ആവിലസ്തന്തുമാംസ്ത്യാനഃ പ്രലേപീ പിച്ഛിലഃ കഫഃ| വിപര്യയേ തു പക്വത്വം തഥാ താമ്രം സമേചകമ്| പീതഞ്ച പിത്തമച്ഛഞ്ച ശ്ലേഷ്മാऽച്ഛഃ പിണ്ഡിതോऽഥവാ| വിശദശ്ച സഫേനശ്ച ധവലോ മധുരോ രസേ||൧൮||
वायुरामान्वयः सार्तिराध्मानकृदसञ्चरः| दुर्गन्धमसितं पित्तं कटुकं बहलं गुरु| आविलस्तन्तुमांस्त्यानः प्रलेपी पिच्छिलः कफः| विपर्यये तु पक्वत्वं तथा ताम्रं समेचकम्| पीतञ्च पित्तमच्छञ्च श्लेष्माऽच्छः पिण्डितोऽथवा| विशदश्च सफेनश्च धवलो मधुरो रसे||१८||
🔊 Audio coming soon
അസ്മിന് ദോഷോപക്രമ പ്രസങ്ഗേ ദോഷാണാം സാമാനാം ലക്ഷണം പ്രതീകാരശ്ചോച്യതേ-വായുരിത്യാദി| തത്ര വായുരാമാന്വയഃ സാമഃ സാര്തിഃ സന് അധ്മാനകൃദസഞ്ചരശ്ച ഭവതി| പിത്തമാമാന്വയം ദുര്ഗന്ധത്വാദി ഗുണയുക്തം ഭവതി| കഫ ആമാന്വയ ആവിലത്വാദിയുക്തഃ| ആവിലോ ഘനഃ| തന്തവോ രജ്ജവഃ ശ്ലേഷ്മമയാഃ യഥോക്തസ്വരൂപവിപര്യയേ തു വാതാദീനാം പക്വത്വം നിരാമത്വം വിജ്ഞേയമ്| പിത്തശ്ലേഷ്മണോസ്തു നിരാമയോര്വിശേഷ ഉച്യതേ| പിത്തം നിരാമം താമ്രത്വാദിഗുണയുക്തമ്| സമേചകമനേകവര്ണമ്| ശ്ലേഷ്മാ നിരാമ അച്ഛോ ഭവതി| ശുഷ്കത്വാത് പിണ്ഡിതോ വാ ഭവതി| വിശദത്വാദിഗുണയുക്തശ്ച| മധുരോऽതിശയേന||൧൮||
Adhikarana AmalakShaNamatra matAntara~jca (19) · Śloka 19
ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന ധാതുമദ്യമപാചിതമ്| ദുഷ്ടമാമാശയഗതം രസമാമം പ്രചക്ഷതേ| അന്യേ ദോഷേഭ്യ ഏവാതി ദുഷ്ടേഭ്യോऽന്യോന്യമൂര്ഛനാത്| കോദ്രവേഭ്യോ വിഷസ്യേവ വദന്ത്യാമസ്യ സമ്ഭവമ്||൧൯||
ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते| अन्ये दोषेभ्य एवाति दुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||१९||
🔊 Audio coming soon
നനു ചാऽമം കിമുച്യത? ആഹ-ഊഷ്മണ ഇത്യാദി| അദ്യം ധാതുമാഹാരസാരാഖ്യം സ്വസ്യോഷ്മണോ അഗ്നേരല്പത്വേനാऽപാചിതം ദുഷ്ടമാമാശയഗതം സന്തം രസമാമമിത്യാചാര്യാഃ പ്രചക്ഷതേ| അന്യേ പുനരാചാര്യാ അന്യഥാ ആമസ്യ സമ്ഭവം വര്ണയന്തി| കഥമിത്യാഹ-ദോഷേഭ്യ ഏവ വാതാദിഭ്യോऽതിദുഷ്ടേഭ്യോऽന്യോന്യം പരസ്പരം സമ്മൂര്ഛനാത് ഫേനവദാമസമ്ഭവഃ| യഥാ കോദ്രവാഖ്യേഭ്യഃ ശാലിഭ്യോ ദേശകാലാപേക്ഷയാ വിഷസമ്ഭവഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- യഥാ കോദ്രവാ ഏവ വിഷം സമ്പദ്യന്തേ| ഏവമ് ദോഷാഃ അപ്യതിദുഷ്ടാഃ സ്വേനൈവ ഭാവേനാऽऽമഃ സമ്പദ്യന്തേ||൧൯||
Adhikarana sAmadoSheShu SodhananiShedhaH pakveShu tadvidhiSca (20) · Śloka 20
സര്വദേഹപ്രവിസൃതാന് സാമാന് ദോഷാന് ന നിര്ഹരേത്| ലീനാന്ധാതുഷ്വനുത്ക്ലിഷ്ടാന് ഫലാദാമാദ്രസാനിവ| ആശ്രയസ്യ ഹി നാശായ തേ സ്യുര്ദുര്നിര്ഹരത്വതഃ| പാചനൈര്ദീപനൈഃ സ്നേഹൈസ്താന്സ്വേദൈശ്ച പരിഷ്കൃതാന്| ശോധയേച്ഛോധനൈഃ കാലേ യഥാസന്നം യഥാബലമ്||൨൦||
सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान्धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान्स्वेदैश्च परिष्कृतान्| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
ഏവം ഭൂതേനാऽऽമേന സമ്പൃക്താന് ദോഷാന് ധാതുഷു രസാദിഷു ലീനാന് സര്വദേഹപ്രവിസൃതാന് വ്യാപ്താऽശേഷകായാന് അനുത്ക്ലിഷ്ടാംശ്ച ന നിര്ഹരേത്| ഉത്ക്ലേഷഃ ചലനമ്| തേ ച ദോഷാ ദുര്നിര്ഹരത്വോദ്ധതോരാശ്രയസ്യ ശരീരാഖ്യസ്യ നിര്ഹ്രിയമാണാ ദോഷായ സ്യുഃ| ദൃഷ്ടാന്തോ യഥാ ആമാത് ഫലാന്നിര്ഹ്രിയമാണോ രസോ ദുര്നിര്ഹരത്വാദാശ്രയസ്യ ഫലാഖ്യസ്യ നാശായ ഭവതി| ഏവം ദോഷാ അപി| തസ്മാത്താംസ്തഥാവിധാന് പാചനാദിഭിഃ കൃതസംസ്കാരാന് യഥാസന്നം യഥാബലഞ്ച കൃത്വാ യഥോക്തേ കാലേ ശോധനൈര്ദവ്യൈഃ ശോധയേത്| ഊര്ധ്വമാസന്നാന് വമനേന| അധ ആസന്നാന് വിരേചനബസ്തിഭിശ്ച| ശിര ആശ്രിതാംസ്തദ്വിരേചനേനേതി| പ്രകൃഷ്ടബലാന് തീക്ഷ്ണൈഃ ശോധനൈഃ | മധ്യാന് മധ്യബലൈഃ | ഹീനാന് മൃദുഭിരിതി യഥാബലമ്||൨൦||
Adhikarana yathAMsannatvavyAkaraNam (21) · Śloka 21
ഹന്ത്യാശു യുക്തം വക്ത്രേണ ദ്രവ്യമാമാശയാന്മലാന്| ഘ്രാണേന ചോര്ധ്വജത്രൂത്ഥാന് പക്വധാനാത് ഗുദേന തു||൨൧||
हन्त्याशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्| ग़्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वधानात् गुदेन तु||२१||
🔊 Audio coming soon
യഥാസന്നമിതി സ്വയം വ്യാകരോതി} വക്ത്രേണ പ്രയുക്തമൌഷധമാമാശയാദാശു മലാന് ഹന്തി| ഘ്രാണേന പ്രയുക്തമൂര്ധ്വജത്രൂത്ഥാനാശു മലാന് ഹന്തി| ഗുദേന പ്രയുക്തം പക്വാശയാദാശു മലാന് ഹന്തി സകലശരീരമാകര്ഷണേऽപി വിശേഷാര്ഥമാശുഗ്രഹണമ്||൨൧||
Adhikarana svayampravRuttAnAM doShANAmadhAryatvaM dhAraNe doShASca vibaddhAnAM pAcanapUrvakaM Sodhanam (22-23) · Śloka 23
ഉത്ക്ലിഷ്ടാനധ ഊര്ധ്വം വാ ന ചാऽऽമാന് വഹതഃ സ്വയമ്| ധാരയേദൌഷധൈര്ദോഷാന്വിധൃതാസ്തേ ഹി കുര്വതേ| രോഗാനുത്പദനിര്ദിഷ്ടാനതിസ്ഥൌല്യാദികാന് ഗദാന്| പ്രവൃത്താന് പ്രാഗതോ ദോഷാനുപേക്ഷേത ഹിതാശിനഃ| വിബദ്ധാന് പാചനൈസ്തൈസ്തൈഃ പാചയന്നിര്ഹരേത വാ||൨൨|| ഇതി ശ്രീവദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സുനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷോപക്രമണീയോനാമൈകവിംശോऽധ്യായഃ||൨൩||
उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चाऽऽमान् वहतः स्वयम्| धारयेदौषधैर्दोषान्विधृतास्ते हि कुर्वते| रोगानुत्पदनिर्दिष्टानतिस्थौल्यादिकान् गदान्| प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा||२२|| इति श्रीवद्यपतिसिंहगुप्तस्य सुनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयोनामैकविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon
തതോത്ക്ലിഷ്ടാനാമാന് ദോഷാന് അധോമാര്ഗേണോര്ധ്വമാര്ഗേണ വാ സ്വയമയത്നേന വഹതഃ ഔഷധൈഃ സ്തഭനൈര്ന ധാരയേത്| തേ ഹി വിധൃതാഃ സന്തോऽതിസ്ഥൌല്യാദികാന് രോഗനുത്പാദനീയാധ്യായനിര്ദിഷ്ടാന് ഗദാന് കുര്വതേ| തേ ച ഭേഷജദ്വേഷിണാനുപക്രമ്യാ ഗദാ അതിസ്ഥൌല്യാഗ്നിസദനേത്യാദ്യുക്താഃ| അതോ വിധാരണസ്യ രോഗോത്പത്തിഹേതുത്വാത് പ്രാഗുപേക്ഷേത പ്രവൃത്തദോഷാനുഗുണ്യേന ഹിതാശനഃ സന് യാവദാമക്ഷയസ്താവത് സ്തമ്ഭനം യേദിതി പ്രാഗ്രഹണാല്ലഭ്യതേ| അഥവാ വിബദ്ധാനീഷത്പ്രവൃത്താംസ്തൈസ്തൈഃ യഥോക്തൈര്യഥായോഗ്യപാചനൈഃ പാചയന് നിര്ഹരേത്||൨൨|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഏകവിംശോऽധ്യായഃ