Adhikarana atha doShopakramaNIyo nAmaikaviMSo&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ദോഷോപക്രമണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasyopakramaH (2) · Śloka 2
വാതസ്യോപക്രമഃ സ്നേഹഃ സ്വേദോ മൃദൂനി സ്നിഗ്ധോഷ്ണമധുരാമ്ലലവണാനി സംശോധനാന്യഭ്യവഹാര്യാണി ചാഭ്യങ്ഗപൂര്വമുപനാഹനോപവേഷ്ടനോന്മര്ദനപരിഷേകാവഗാഹസംവാഹനപീഡനാനി വിത്രാസനവിധ്മാപനവിസ്മരണാനി സുരാസവവിധാനം സ്നേഹാശ്ചാനേകയോനയോ ദീപനീയപാചനീയവാതഹരവിരേചനീയദ്രവ്യോപഹിതാസ്തഥാ ശതപാകസഹസ്രപാകാഃ സര്വശഃ പ്രയോഗാര്ഥാ ബസ്തയോ ബസ്തിനിയമോ വിശേഷതസ്തൈലം മാംസരസോ&അമ്പ്;നുവാസനാനി സുഖശീലതാ സ്ത്രീസമ്പര്കവര്ജ്യശ്ച ഹൈമന്തോ വിധിഃ||൨||
वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदो मृदूनि स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणानि संशोधनान्यभ्यवहार्याणि चाभ्यङ्गपूर्वमुपनाहनोपवेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहसंवाहनपीडनानि वित्रासनविध्मापनविस्मरणानि सुरासवविधानं स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयद्रव्योपहितास्तथा शतपाकसहस्रपाकाः सर्वशः प्रयोगार्था बस्तयो बस्तिनियमो विशेषतस्तैलं मांसरसो&अम्प्;नुवासनानि सुख़शीलता स्त्रीसम्पर्कवर्ज्यश्च हैमन्तो विधिः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasyopakramaH (3) · Śloka 3
പിത്തസ്യ സര്പിഷ്പാനം സര്പിഷാ സ്നേഹനമധോദോഷഹരണം മധുരതിക്തകഷായാണാമൌഷധാഭ്യവഹാര്യാണാമുപയോഗോ മൃദുസുരഭിശീതഹൃദ്യാനാം ഗന്ധാനാമുപസേവാ പരമശിശിരസുരഭിസലിലമജ്ജനമ്| മനോനുകൂലസംസ്പര്ശസുഖാനാം മുക്താമണിവൈഡൂര്യാശ്മഗര്ഭശങ്ഖശിലാപദ്മരാഗചന്ദ്രകാന്തകാന്തതരതരലാവലീനാം ഭ്രാമരത്രാസിതസഹസ്രപത്രാസിതോത്പലകദലീദലനവമാലികാകുന്ദമല്ലികാദിവിവിധവര്ണപ്രസൂനവിരചിതാനാം സ്രജാഞ്ച ധാരണമുരസാ| ക്ഷണേ ക്ഷണേ ചാഗുരുചന്ദനപ്രിയങ്ഗുകാലേയകമൃണാലകര്പൂരസുഗന്ധിശീതസ്വച്ഛഗന്ധവാരിഭിഃ സകമലകുമുദകുവലയൈര്ഭൂമിതലകവാടവാതായനഹര്മ്യഭിത്തീനാമഭിപ്രോക്ഷണമ്| ശ്രുതിസുഖമൃദുമധുരമനോനുഗാനാം ഗീതവാദിത്രാണാമഭ്യുദയാനാഞ്ച ശ്രവണമ്| അയന്ത്രണൈഃ സമാനവിഷയവേഷചരിതൈരുത്സവോത്സവതരാന്യോന്യദര്ശനൈഃ സുഹൃദ്ഭിഃ സഹാസനമ്| അനൃതവചനവിരഹസ്വഭാവസുരഭിതരവദനകുഡ്മലാനാം നാതിസ്പഷ്ടാഭിദായിനാമനുപചാരമധുരകോമലോല്ലാപാനാം പ്രിയാണാമപത്യകാനാം സദയമാശ്ലേഷഃ| നിര്ദയഞ്ച തനുതരമൃദുസുരഭിനിവസനാഭിര്മല്ലികാമുകുലാനുകാരിമുക്താഫലപ്രയാലങ്കാരിഭിഃ സഹചരീനിനാദസഞ്ജല്പോപജനിതൌത്സുക്യകലഹംസാനുനാദിതനൂപുരരശനാകലാപശിഞ്ജിതാനുഗമനസമ്മുഗ്ധമൃദുവചനാഭിര്നിജജഘനനിബിഡകുചയുഗലാലങ്കാരഭാരോദ്വഹനശ്രമശ്വസനകമ്പിതമധ്യമുകുലിതലോചനോത്പലാഭിഃ കിഞ്ചിദ്വിഗലിതനവയൌവനാഭിഃ പ്രിയാങ്ഗസങ്ഗമാത്രാതിമാത്രസുഖാസ്വാദവിസ്രംസ്യമാനാംശുകൈകകാലോപജാതവ്രീഡാവൈലക്ഷ്യപ്രഗല്ഭതാവൈക്ലവ്യഹര്ഷവിഷാദവിസ്മയസ്മിതകോപപ്രസാദസാധ്വസസ്രസ്തസ്വിന്നസര്വാങ്ഗദ്രവീകൃതഹിമാങ്ഗരാഗാഭിഃ സമസ്തദേഹഹൃദയപ്രഹ്ലാദകാരിണീഭിര്വിലാസവതീഭിശ്ചതുരങ്ഗമിവാനങ്ഗബലമങ്ഗൈസ്തനുഭിരപി സമുദ്വഹന്തീഭിരങ്ഗനാഭിരാശ്ലേഷഃ| സകലരജനീകരകരനികരാവകീര്ണശിശിരതരാണി ഭവനതലസലിലപുലിനാനി| അതിസിതസികതോപസ്തൃതതലമനേകകായയന്ത്രപ്രവൃത്തവിമലസലിലധാരം ധാരാഗൃഹമ്| സാഗരാനുകാരിതോയാശയോപതീരസുനിവിഷ്ടകുസുമിതബഹുവിടപപൃഥുതുങ്ഗവിവിധതരതടരുഹതരുനിവഹബഹലച്ഛായോപസ്ഞ്ഛന്നം ധവലരക്തനീലിനീരജരജോവ്യാപ്തസമസ്തജലവിപുലസികതിലതലോപകല്പിതം ദോലായമാനഗണതിപൃഥുദൃതികലശസരണകരകസ്രവദുദകപ്രവാഹാഹിതമൃത്സൌരഭഭൂതൈലകദശം പ്രലമ്ബമാനാമ്ബജമ്ബൂകദമ്ബവിദുലനിചുലാദികിസലയമഞ്ജരീസ്തബകപ്രത്യുപ്തപടാലികം മുഹുര്മുഹുഃ പുരുഷപ്രയത്നപ്രേരിതഘടമുഖോദ്ഗീര്ണോശീരചന്ദനാനുവിദ്ധാവലഗ്നപതിതശേഷമുക്താഫലായമാനജലലവമുച്ഛ്രായവിസ്താരവദനിഷിദ്ധദൂരവിസ്തൃതശീതവാതപ്രവേശമത്യര്ഥസന്തതാമ്ബുശീതശീകരാഭിഷേകപ്രതിഹതസന്താപദാഹമോഹശ്രമക്ലമപിപാസമതിശയപ്രാപ്തരാമണീയകം ഹിമാചലസ്പര്ദ്ധിശൈത്യമമ്ബുധരകാലലീലാവിഡമ്ബികായമാനമ്| പ്രഫുല്ലപദ്മോത്പലപുണ്ഡരീകസൌഗന്ധികകോകനദശതപത്രപരാഗരാഗാനുരഞ്ജിതജലചരവിഹഗഗണകലനിനദരമ്യാ ദീര്ഘികാഃ| മധുപാനലോഭനിലീയമാനാലികുലചലിതലതാപ്രതാനനിപതിതവിവിധകുസുമനിചയശയനരചനാസവ്യാപാരമൃദുപവനാന്യുപവനാനി| വിശേഷസ്തു ഘൃതം പയോ വിരേചനാനി സൌമ്യാഃ സര്വേ ഭാവാഃ ദിവാസ്വപ്നവര്ജ്യശ്ച ഗ്രൈഷ്മോ വിധിഃ||൩||
पित्तस्य सर्पिष्पानं सर्पिषा स्नेहनमधोदोषहरणं मधुरतिक्तकषायाणामौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगो मृदुसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवा परमशिशिरसुरभिसलिलमज्जनम्| मनोनुकूलसंस्पर्शसुखानां मुक्तामणिवैडूर्याश्मगर्भशङ्खशिलापद्मरागचन्द्रकान्तकान्ततरतरलावलीनां भ्रामरत्रासितसहस्रपत्रासितोत्पलकदलीदलनवमालिकाकुन्दमल्लिकादिविविधवर्णप्रसूनविरचितानां स्रजाञ्च धारणमुरसा| क्षणे क्षणे चागुरुचन्दनप्रियङ्गुकालेयकमृणालकर्पूरसुगन्धिशीतस्वच्छगन्धवारिभिः सकमलकुमुदकुवलयैर्भूमितलकवाटवातायनहर्म्यभित्तीनामभिप्रोक्षणम्| श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोनुगानां गीतवादित्राणामभ्युदयानाञ्च श्रवणम्| अयन्त्रणैः समानविषयवेषचरितैरुत्सवोत्सवतरान्योन्यदर्शनैः सुहृद्भिः सहासनम्| अनृतवचनविरहस्वभावसुरभितरवदनकुड्मलानां नातिस्पष्टाभिदायिनामनुपचारमधुरकोमलोल्लापानां प्रियाणामपत्यकानां सदयमाश्लेषः| निर्दयञ्च तनुतरमृदुसुरभिनिवसनाभिर्मल्लिकामुकुलानुकारिमुक्ताफलप्रयालङ्कारिभिः सहचरीनिनादसञ्जल्पोपजनितौत्सुक्यकलहंसानुनादितनूपुररशनाकलापशिञ्जितानुगमनसम्मुग्धमृदुवचनाभिर्निजजघननिबिडकुचयुगलालङ्कारभारोद्वहनश्रमश्वसनकम्पितमध्यमुकुलितलोचनोत्पलाभिः किञ्चिद्विगलितनवयौवनाभिः प्रियाङ्गसङ्गमात्रातिमात्रसुखास्वादविस्रंस्यमानांशुकैककालोपजातव्रीडावैलक्ष्यप्रगल्भतावैक्लव्यहर्षविषादविस्मयस्मितकोपप्रसादसाध्वसस्रस्तस्विन्नसर्वाङ्गद्रवीकृतहिमाङ्गरागाभिः समस्तदेहहृदयप्रह्लादकारिणीभिर्विलासवतीभिश्चतुरङ्गमिवानङ्गबलमङ्गैस्तनुभिरपि समुद्वहन्तीभिरङ्गनाभिराश्लेषः| सकलरजनीकरकरनिकरावकीर्णशिशिरतराणि भवनतलसलिलपुलिनानि| अतिसितसिकतोपस्तृततलमनेककाययन्त्रप्रवृत्तविमलसलिलधारं धारागृहम्| सागरानुकारितोयाशयोपतीरसुनिविष्टकुसुमितबहुविटपपृथुतुङ्गविविधतरतटरुहतरुनिवहबहलच्छायोपस्ञ्छन्नं धवलरक्तनीलिनीरजरजोव्याप्तसमस्तजलविपुलसिकतिलतलोपकल्पितं दोलायमानगणतिपृथुदृतिकलशसरणकरकस्रवदुदकप्रवाहाहितमृत्सौरभभूतैलकदशं प्रलम्बमानाम्बजम्बूकदम्बविदुलनिचुलादिकिसलयमञ्जरीस्तबकप्रत्युप्तपटालिकं मुहुर्मुहुः पुरुषप्रयत्नप्रेरितघटमुखोद्गीर्णोशीरचन्दनानुविद्धावलग्नपतितशेषमुक्ताफलायमानजललवमुच्छ्रायविस्तारवदनिषिद्धदूरविस्तृतशीतवातप्रवेशमत्यर्थसन्तताम्बुशीतशीकराभिषेकप्रतिहतसन्तापदाहमोहश्रमक्लमपिपासमतिशयप्राप्तरामणीयकं हिमाचलस्पर्द्धिशैत्यमम्बुधरकाललीलाविडम्बिकायमानम्| प्रफुल्लपद्मोत्पलपुण्डरीकसौगन्धिककोकनदशतपत्रपरागरागानुरञ्जितजलचरविहगगणकलनिनदरम्या दीर्घिकाः| मधुपानलोभनिलीयमानालिकुलचलितलताप्रताननिपतितविविधकुसुमनिचयशयनरचनासव्यापारमृदुपवनान्युपवनानि| विशेषस्तु घृतं पयो विरेचनानि सौम्याः सर्वे भावाः दिवास्वप्नवर्ज्यश्च ग्रैष्मो विधिः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphasyopakramaH (4) · Śloka 4
ശ്ലേഷ്മണഃ പുനര്വിധിവിഹിതാനി തീക്ഷാനി സംശോധനാനി രൂക്ഷപ്രായാണ്യഭ്യവഹാര്യാണി കടുതിക്തകഷായോപഹിതാനി തീക്ഷ്ണാനി ദീര്ഘകാലസ്ഥിതാനി ഹൃദ്യാനി മദ്യാനി ധാവനലന്മര്ദനസ്നാനോച്ഛാദനാനി| വിശേഷതഃ ക്ഷൌദ്രം യൂഷോ വമനാനി സര്വശശ്ചോപവാസഃ സധൂമഗഡൂഷഃ സുഖപ്രതിഷേധഃ സുഖാര്ഥമേവ വാസന്തികോ വിധിരിതി||൪||
श्लेष्मणः पुनर्विधिविहितानि तीक्षानि संशोधनानि रूक्षप्रायाण्यभ्यवहार्याणि कटुतिक्तकषायोपहितानि तीक्ष्णानि दीर्ग़कालस्थितानि हृद्यानि मद्यानि धावनलन्मर्दनस्नानोच्छादनानि| विशेषतः क्षौद्रं यूषो वमनानि सर्वशश्चोपवासः सधूमगडूषः सुख़प्रतिषेधः सुख़ार्थमेव वासन्तिको विधिरिति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAteShu cikitsAtideSaH (5) · Śloka 5
ഭവന്തി ചാത്ര- ഉപക്രമഃ പൃഥഗ്ദോഷാന് യോऽയമുദ്ദിശ്യ കീര്തിതഃ| സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു തം യഥാസ്വം വികല്പയേത്| ഗ്രൈഷ്മഃ പ്രായോ മരുത്പിത്തേ വസന്തഃ കഫമാരുതേ| മരുതോ യോഗവാഹിത്വാത് കഫപിത്തേ തു ശാരദഃ||൫||
भवन्ति चात्र- उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्| ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वसन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात् कफपित्ते तु शारदः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdiShu krameNa lavaNAdiprayogavidhiH (6) · Śloka 6
യോജ്യഃ പട്വമ്ലമധുരാ വായൌ ക്രുദ്ധോ രസാഃ ക്രമാത്| പിത്തേ തിക്തസ്തതഃ സ്വാദുഃ കഷായശ്ച രസോ ഹിതഃ| കടുകഃ പ്രാക് തതസ്തിക്തഃ കഷായോऽന്തേ കഫാമയേ||൬||
योज्यः पट्वम्लमधुरा वायौ क्रुद्धो रसाः क्रमात्| पित्ते तिक्तस्ततः स्वादुः कषायश्च रसो हितः| कटुकः प्राक् ततस्तिक्तः कषायोऽन्ते कफामये||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyvAdInA~jcayAdiShu kAlastatra hetuSca (7) · Śloka 7
ചയപ്രകോപപ്രശമാ വായോര്ഗ്രീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു| വര്ഷാദിഷു തു പിത്തസ്യ ശ്ലേഷ്മണഃ ശിശിരാദിഷു| ചീയതേ ലഘു രൂക്ഷാഭിരോഷദീഭിഃ സമീരണഃ| തദ്വിധസ്തദ്വിധേ ദേഹേ കാലസ്യൌഷ്ണ്യാന്ന കുപയ്തി| അദ്ഭിരമ്ലവിപാകാഭിരോഷധീഭിശ്ച താദൃശമ്| പിത്തം യാതി ചയം കോപം ന തു കാലസ്യ ശൈത്യതഃ| ചീയതേ സ്നിഗ്ധശീതാഭിരുദകൌഷധീഭിഃ കഫഃ| തുല്യേऽപി കാലേ ദേഹേ ച സ്കന്നത്വാന്ന പ്രകുപ്യതി| ഇതി കാലസ്വഭാവോऽയമ്..........................||൭||
चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु| वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु| चीयते लग़ु रूक्षाभिरोषदीभिः समीरणः| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुपय्ति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधीभिः कफः| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| इति कालस्वभावोऽयम्..........................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhArAdivaSattu sadya eva doShANAM cayAdisamBavAsamBavau (8) · Śloka 8
................................ആഹാരാദിവശാത് പുനഃ| ചയാദീന് യാന്തി സദ്യോऽപി ദോഷാഃ കാലേऽപി വാ ന തു||൮||
................................आहारादिवशात् पुनः| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kupitadoShavyAptinivRuttikramaSca (9) · Śloka 9
വ്യാപ്നോതി സഹസാ ദേഹമപാദതലമസ്തകമ്| നിവര്തതേ തു കുപിതോ മലോऽല്പാല്വം ജലൌഘവത്||൯||
व्याप्नोति सहसा देहमपादतलमस्तकम्| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्वं जलौग़वत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasyopakramakAlaH kramaSca parASarasammatiH (10) · Śloka 10
ചയ ഏവ ജയേദ്ദോഷം കുപിതം ത്വവിരോധയന്| സര്വകോപോ ബലീയാംസം ശേഷദോഷാവിരോധതഃ| ക്രമാന്മരുത്പിത്തകഫാന് സര്വത്ര സദൃശേ ബലേ| വാതാദീനാം യഥാ പൂര്വം യതഃ സ്വാഭാവികം ബലമ്| ഊചേ പരാശരോऽപ്യര്ഥമമുമേവ പ്രമാണയന്| യഥോപന്യാസതഃ പ്രാപ്തമാദൌ ദോഷഭിഷഗ്ജിതമ്| നേതൃഭങ്ഗേന ദൃഷ്ടോ ഹി സമം സൈന്യപരാജയഃ||൧൦||
चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपो बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः| क्रमान्मरुत्पित्तकफान् सर्वत्र सदृशे बले| वातादीनां यथा पूर्वं यतः स्वाभाविकं बलम्| ऊचे पराशरोऽप्यर्थममुमेव प्रमाणयन्| यथोपन्यासतः प्राप्तमादौ दोषभिषग्जितम्| नेतृभङ्गेन दृष्टो हि समं सैन्यपराजयः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena sthAnAnukrameNopakramaH (11) · Śloka 11
സ്ഥാനതഃ കേചിദിച്ഛന്തി പ്രാക്താവച്ഛ്ലേഷ്മണോ വധമ്| ശിരസ്യുരസി കണ്ഠേ ച പ്രലിപ്തേऽന്നരുചിഃ കുതഃ| തദഭാവേ കഥം ഭോജ്യപാനദ്രവ്യാവചാരണമ്| അസത്യഭ്യവഹാരേ ച കുതോ ദോഷവിനിഗ്രഹഃ| തസ്മാദാദൌ കഫോ ഘാത്യഃ കായദ്വാരാര്ഗലോ ഹി സഃ| മധ്യസ്ഥായി യതഃ പിത്തമാശുകാരി ച ചിന്ത്യതേ| അതോ വാതസഖസ്യാസ്യ കുര്യാത്തദനു നിഗ്രഹമ്||൧൧||
स्थानतः केचिदिच्छन्ति प्राक्तावच्छ्लेष्मणो वधम्| शिरस्युरसि कण्ठे च प्रलिप्तेऽन्नरुचिः कुतः| तदभावे कथं भोज्यपानद्रव्यावचारणम्| असत्यभ्यवहारे च कुतो दोषविनिग्रहः| तस्मादादौ कफो ग़ात्यः कायद्वारार्गलो हि सः| मध्यस्थायि यतः पित्तमाशुकारि च चिन्त्यते| अतो वातसख़स्यास्य कुर्यात्तदनु निग्रहम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suSrutamatena pittAdikaPAntakramaH jvarAtisArayorviSeShaSca (12) · Śloka 12
അത ഏവ ച പിത്താദിഃ കഫാന്തോऽന്യൈ ക്രമഃ സ്മൃതഃ| സുശ്രുതശ്ച ന സര്വത്ര മതമേതത് ബ്രവീതി തു| ജയേജ്ജ്വരേऽതിസാരേ ച ക്രമാത്പിത്തകഫാനിലാന്| പ്രായേണ താപാത്മതയാ ജ്വരേ തേജോ വിശിഷ്യതേ| വിശശ്ച സരണം പിത്തസ്തഥാ ച മൃദുകോഷ്ഠതാ| തസ്യ ചാऽനുബലഃ ശ്ലേഷ്മാ ഗൌരവാऽപക്തിജാഡ്യകൃത്| വായുശ്ച വര്ധതേऽവശ്യം യാത്യഹസ്സു തയോഃ ക്ഷയേ| ജ്വരാതിസാരയോസ്തസ്മാദേഷ ദോഷജയേ കൃതഃ||൧൨||
अत एव च पित्तादिः कफान्तोऽन्यै क्रमः स्मृतः| सुश्रुतश्च न सर्वत्र मतमेतत् ब्रवीति तु| जयेज्ज्वरेऽतिसारे च क्रमात्पित्तकफानिलान्| प्रायेण तापात्मतया ज्वरे तेजो विशिष्यते| विशश्च सरणं पित्तस्तथा च मृदुकोष्ठता| तस्य चाऽनुबलः श्लेष्मा गौरवाऽपक्तिजाड्यकृत्| वायुश्च वर्धतेऽवश्यं यात्यहस्सु तयोः क्षये| ज्वरातिसारयोस्तस्मादेष दोषजये कृतः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarAtIsArayoScikitsAkrame matAntarANi (13) · Śloka 13
കഫപിത്താനിലാനന്യേ ക്രമാദാഹുസ്തയോരപി| യസ്മാദാമാശയോത്ക്ലേശാദ്ഭൂയിഷ്ഠം തത്സമുദ്ഭവഃ| ക്രമേണാദ്യേന തത്രാപി പ്രവൃദ്ധാന് സ്വാശ്രയേ സ്ഥിതാന്| സ്വാശ്രയേഷു പ്രദുഷ്ടാനാം സ്ഥിതൈവ ഹ്യാഷുകാരിതാ||൧൩||
कफपित्तानिलानन्ये क्रमादाहुस्तयोरपि| यस्मादामाशयोत्क्लेशाद्भूयिष्ठं तत्समुद्भवः| क्रमेणाद्येन तत्रापि प्रवृद्धान् स्वाश्रये स्थितान्| स्वाश्रयेषु प्रदुष्टानां स्थितैव ह्याषुकारिता||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvoktakramaNe BeShajaM yojayet (14) · Śloka 14
വിജ്ഞായ കര്മഭിഃ സ്വൈഃ സ്വൈര്ദോഷോദ്രേകം യഥാബലമ്| ഭേഷജം യോജയേത്തത്തത് തന്ത്രീകുര്യാന്നന് തു ക്രമമ്||൧൪||
विज्ञाय कर्मभिः स्वैः स्वैर्दोषोद्रेकं यथाबलम्| भेषजं योजयेत्तत्तत् तन्त्रीकुर्यान्नन् तु क्रमम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SuddhaprayogalakShaNam (15) · Śloka 15
പ്രയോഗഃ ശമയേദ് വ്യാധിം യോന്യമന്യമുദീരയേത്| നാസൌ വിശുദ്ധഃ ശുദ്ധസ്തു ശമയേദ്യോ ന കോപയേത്||൧൫||
प्रयोगः शमयेद् व्याधिं योन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShA anyonyaM na jayanti (16) · Śloka 16
ക്രുദ്ധം മലമലം ജേതും നാല്പഭാവാദുഭാവപി| ദോഷാ ദോഷാത്മകത്വാച്ച ന സമേऽപി പരസ്പരമ്| ശീതദ്രവാമ്ലലവണകട്വാദിഗുണതുല്യതാ| ദൃഷ്ടാ മിഥശ്ച ദോഷേഷു നാതോऽന്യോന്യം ജയന്തി തേ||൧൬||
क्रुद्धं मलमलं जेतुं नाल्पभावादुभावपि| दोषा दोषात्मकत्वाच्च न समेऽपि परस्परम्| शीतद्रवाम्ललवणकट्वादिगुणतुल्यता| दृष्टा मिथश्च दोषेषु नातोऽन्योन्यं जयन्ति ते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhairapi doShaiH vyAdhyutpAdastatra dRuShTAntaSca (17) · Śloka 17
ആരമ്ഭകം വിരോധേऽപി മിഥോ യദ്യത് ഗുണത്രയമ്| വിശ്വസ്യ ദൃഷ്ടം യുഗപദ്വ്യാധേര്ദോഷത്രയം തഥാ||൧൭||
आरम्भकं विरोधेऽपि मिथो यद्यत् गुणत्रयम्| विश्वस्य दृष्टं युगपद्व्याधेर्दोषत्रयं तथा||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdInAM sAmanirAmalakShaNAni (18) · Śloka 18
വായുരാമാന്വയഃ സാര്തിരാധ്മാനകൃദസഞ്ചരഃ| ദുര്ഗന്ധമസിതം പിത്തം കടുകം ബഹലം ഗുരു| ആവിലസ്തന്തുമാംസ്ത്യാനഃ പ്രലേപീ പിച്ഛിലഃ കഫഃ| വിപര്യയേ തു പക്വത്വം തഥാ താമ്രം സമേചകമ്| പീതഞ്ച പിത്തമച്ഛഞ്ച ശ്ലേഷ്മാऽച്ഛഃ പിണ്ഡിതോऽഥവാ| വിശദശ്ച സഫേനശ്ച ധവലോ മധുരോ രസേ||൧൮||
वायुरामान्वयः सार्तिराध्मानकृदसञ्चरः| दुर्गन्धमसितं पित्तं कटुकं बहलं गुरु| आविलस्तन्तुमांस्त्यानः प्रलेपी पिच्छिलः कफः| विपर्यये तु पक्वत्वं तथा ताम्रं समेचकम्| पीतञ्च पित्तमच्छञ्च श्लेष्माऽच्छः पिण्डितोऽथवा| विशदश्च सफेनश्च धवलो मधुरो रसे||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmalakShaNamatra matAntara~jca (19) · Śloka 19
ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന ധാതുമദ്യമപാചിതമ്| ദുഷ്ടമാമാശയഗതം രസമാമം പ്രചക്ഷതേ| അന്യേ ദോഷേഭ്യ ഏവാതി ദുഷ്ടേഭ്യോऽന്യോന്യമൂര്ഛനാത്| കോദ്രവേഭ്യോ വിഷസ്യേവ വദന്ത്യാമസ്യ സമ്ഭവമ്||൧൯||
ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते| अन्ये दोषेभ्य एवाति दुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmadoSheShu SodhananiShedhaH pakveShu tadvidhiSca (20) · Śloka 20
സര്വദേഹപ്രവിസൃതാന് സാമാന് ദോഷാന് ന നിര്ഹരേത്| ലീനാന്ധാതുഷ്വനുത്ക്ലിഷ്ടാന് ഫലാദാമാദ്രസാനിവ| ആശ്രയസ്യ ഹി നാശായ തേ സ്യുര്ദുര്നിര്ഹരത്വതഃ| പാചനൈര്ദീപനൈഃ സ്നേഹൈസ്താന്സ്വേദൈശ്ച പരിഷ്കൃതാന്| ശോധയേച്ഛോധനൈഃ കാലേ യഥാസന്നം യഥാബലമ്||൨൦||
सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान्धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान्स्वेदैश्च परिष्कृतान्| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAMsannatvavyAkaraNam (21) · Śloka 21
ഹന്ത്യാശു യുക്തം വക്ത്രേണ ദ്രവ്യമാമാശയാന്മലാന്| ഘ്രാണേന ചോര്ധ്വജത്രൂത്ഥാന് പക്വധാനാത് ഗുദേന തു||൨൧||
हन्त्याशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्| ग़्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वधानात् गुदेन तु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svayampravRuttAnAM doShANAmadhAryatvaM dhAraNe doShASca vibaddhAnAM pAcanapUrvakaM Sodhanam (22-23) · Śloka 23
ഉത്ക്ലിഷ്ടാനധ ഊര്ധ്വം വാ ന ചാऽऽമാന് വഹതഃ സ്വയമ്| ധാരയേദൌഷധൈര്ദോഷാന്വിധൃതാസ്തേ ഹി കുര്വതേ| രോഗാനുത്പദനിര്ദിഷ്ടാനതിസ്ഥൌല്യാദികാന് ഗദാന്| പ്രവൃത്താന് പ്രാഗതോ ദോഷാനുപേക്ഷേത ഹിതാശിനഃ| വിബദ്ധാന് പാചനൈസ്തൈസ്തൈഃ പാചയന്നിര്ഹരേത വാ||൨൨|| ഇതി ശ്രീവദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സുനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷോപക്രമണീയോനാമൈകവിംശോऽധ്യായഃ||൨൩||
उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चाऽऽमान् वहतः स्वयम्| धारयेदौषधैर्दोषान्विधृतास्ते हि कुर्वते| रोगानुत्पदनिर्दिष्टानतिस्थौल्यादिकान् गदान्| प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा||२२|| इति श्रीवद्यपतिसिंहगुप्तस्य सुनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयोनामैकविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon