Adhikarana atha doShopakramaNIyo nAmaikaviMSo&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో దోషోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
పూర్వే&అంప్;ధ్యాయే వికృతాన్ దోషానాశ్వేవోపక్రమేతేత్యుక్తం తమేవోపక్రమం రోగవిశేషానపేక్షయా సామాన్యరూపేణైవాస్మిన్నంధ్యాయే దర్శయతి-అథాత ఇత్యాది||1||
Adhikarana vAtasyopakramaH (2) · Śloka 2
వాతస్యోపక్రమః స్నేహః స్వేదో మృదూని స్నిగ్ధోష్ణమధురామ్లలవణాని సంశోధనాన్యభ్యవహార్యాణి చాభ్యంగపూర్వముపనాహనోపవేష్టనోన్మర్దనపరిషేకావగాహసంవాహనపీడనాని విత్రాసనవిధ్మాపనవిస్మరణాని సురాసవవిధానం స్నేహాశ్చానేకయోనయో దీపనీయపాచనీయవాతహరవిరేచనీయద్రవ్యోపహితాస్తథా శతపాకసహస్రపాకాః సర్వశః ప్రయోగార్థా బస్తయో బస్తినియమో విశేషతస్తైలం మాంసరసో&అంప్;నువాసనాని సుఖశీలతా స్త్రీసంపర్కవర్జ్యశ్చ హైమంతో విధిః||2||
वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदो मृदूनि स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणानि संशोधनान्यभ्यवहार्याणि चाभ्यङ्गपूर्वमुपनाहनोपवेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहसंवाहनपीडनानि वित्रासनविध्मापनविस्मरणानि सुरासवविधानं स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयद्रव्योपहितास्तथा शतपाकसहस्रपाकाः सर्वशः प्रयोगार्था बस्तयो बस्तिनियमो विशेषतस्तैलं मांसरसो&अम्प्;नुवासनानि सुख़शीलता स्त्रीसम्पर्कवर्ज्यश्च हैमन्तो विधिः||२||
🔊 Audio coming soon
తత్ర వాతస్యోపక్రమః స్నేహస్వేదౌ శోధనప్రయోజనే తు సంశోధనాన్యౌషధాని | కింభూతాన్యాహ- మృదూన్యతీక్ష్ణాని స్నిగ్ధాదిగుణసంయుక్తాని అభ్యవహార్యాణి చ| చ శబ్దాన్మృద్వాదిగుణయుక్తాన్యేవాహారద్రవ్యాణి| తథోపనాహాదీని పీడితాంతాన్యభ్యంగపూర్వకమేవాంగేషు కార్యాణి|ఉపనాహః స్నిగ్ధోష్ణవాతహరకృతః పిండబంధః | ఉపవేష్టనం వస్త్రరజ్వాదినా | ఉన్మర్దనం పాణ్యాదిభిః| అవగాహో వాతహరద్రవ్యపూర్ణద్రోన్యాం మజ్జనం| సంవాహనం మృదుసుఖం పాణిమర్దనం| తథా విత్రాసనాదీని| విత్రాసనం భయంకరైర్ఝటితి త్రాసనం| విస్మరణం వాతవేగోద్భూతస్య సంబాధస్య| సురాయా ఆసవస్య చ విధానం| విధాన శబ్దేన మాంసాపూపసంయోగాదిశాస్త్రోక్తం విధానం దర్శయతి| స్నేహా అనేకయోనయః స్థావరజంగమజాః | తథా దీపనీయాదిభిః సహితాః సిద్ధాశ్చ తైః శతపాకసహస్రపాకగ్రహణేన స్నేహానాం యథాశ్క్యం పునః పునర్ద్రవ్యేణ పాకః ప్రదర్శితః| ప్రాయోగిక బలస్తయో వక్ష్యమాణలక్షణాః | బస్తావనుపయుజ్యమానే&అంప్;పి బస్తినియమో బస్తివిధ్యుక్త ఆచారః| సర్వేభ్యో&అంప్;పి విశేషాత్తైలాది ప్రాధాన్యేనావశ్యం యోజ్యమిత్యర్థః| సుఖశీలతా సౌఖ్యవృత్తిత్వం హైమంత ఋతుచర్యాయాం హేమంతోక్తః| ఇతి వాతస్యోపక్రమః||2||
Adhikarana pittasyopakramaH (3) · Śloka 3
పిత్తస్య సర్పిష్పానం సర్పిషా స్నేహనమధోదోషహరణం మధురతిక్తకషాయాణామౌషధాభ్యవహార్యాణాముపయోగో మృదుసురభిశీతహృద్యానాం గంధానాముపసేవా పరమశిశిరసురభిసలిలమజ్జనం| మనోనుకూలసంస్పర్శసుఖానాం ముక్తామణివైడూర్యాశ్మగర్భశంఖశిలాపద్మరాగచంద్రకాంతకాంతతరతరలావలీనాం భ్రామరత్రాసితసహస్రపత్రాసితోత్పలకదలీదలనవమాలికాకుందమల్లికాదివివిధవర్ణప్రసూనవిరచితానాం స్రజాంచ ధారణమురసా| క్షణే క్షణే చాగురుచందనప్రియంగుకాలేయకమృణాలకర్పూరసుగంధిశీతస్వచ్ఛగంధవారిభిః సకమలకుముదకువలయైర్భూమితలకవాటవాతాయనహర్మ్యభిత్తీనామభిప్రోక్షణం| శ్రుతిసుఖమృదుమధురమనోనుగానాం గీతవాదిత్రాణామభ్యుదయానాంచ శ్రవణం| అయంత్రణైః సమానవిషయవేషచరితైరుత్సవోత్సవతరాన్యోన్యదర్శనైః సుహృద్భిః సహాసనం| అనృతవచనవిరహస్వభావసురభితరవదనకుడ్మలానాం నాతిస్పష్టాభిదాయినామనుపచారమధురకోమలోల్లాపానాం ప్రియాణామపత్యకానాం సదయమాశ్లేషః| నిర్దయంచ తనుతరమృదుసురభినివసనాభిర్మల్లికాముకులానుకారిముక్తాఫలప్రయాలంకారిభిః సహచరీనినాదసంజల్పోపజనితౌత్సుక్యకలహంసానునాదితనూపురరశనాకలాపశింజితానుగమనసమ్ముగ్ధమృదువచనాభిర్నిజజఘననిబిడకుచయుగలాలంకారభారోద్వహనశ్రమశ్వసనకంపితమధ్యముకులితలోచనోత్పలాభిః కించిద్విగలితనవయౌవనాభిః ప్రియాంగసంగమాత్రాతిమాత్రసుఖాస్వాదవిస్రంస్యమానాంశుకైకకాలోపజాతవ్రీడావైలక్ష్యప్రగల్భతావైక్లవ్యహర్షవిషాదవిస్మయస్మితకోపప్రసాదసాధ్వసస్రస్తస్విన్నసర్వాంగద్రవీకృతహిమాంగరాగాభిః సమస్తదేహహృదయప్రహ్లాదకారిణీభిర్విలాసవతీభిశ్చతురంగమివానంగబలమంగైస్తనుభిరపి సముద్వహంతీభిరంగనాభిరాశ్లేషః| సకలరజనీకరకరనికరావకీర్ణశిశిరతరాణి భవనతలసలిలపులినాని| అతిసితసికతోపస్తృతతలమనేకకాయయంత్రప్రవృత్తవిమలసలిలధారం ధారాగృహం| సాగరానుకారితోయాశయోపతీరసునివిష్టకుసుమితబహువిటపపృథుతుంగవివిధతరతటరుహతరునివహబహలచ్ఛాయోపసంఛన్నం ధవలరక్తనీలినీరజరజోవ్యాప్తసమస్తజలవిపులసికతిలతలోపకల్పితం దోలాయమానగణతిపృథుదృతికలశసరణకరకస్రవదుదకప్రవాహాహితమృత్సౌరభభూతైలకదశం ప్రలంబమానాంబజంబూకదంబవిదులనిచులాదికిసలయమంజరీస్తబకప్రత్యుప్తపటాలికం ముహుర్ముహుః పురుషప్రయత్నప్రేరితఘటముఖోద్గీర్ణోశీరచందనానువిద్ధావలగ్నపతితశేషముక్తాఫలాయమానజలలవముచ్ఛ్రాయవిస్తారవదనిషిద్ధదూరవిస్తృతశీతవాతప్రవేశమత్యర్థసంతతాంబుశీతశీకరాభిషేకప్రతిహతసంతాపదాహమోహశ్రమక్లమపిపాసమతిశయప్రాప్తరామణీయకం హిమాచలస్పర్ద్ధిశైత్యమంబుధరకాలలీలావిడంబికాయమానం| ప్రఫుల్లపద్మోత్పలపుండరీకసౌగంధికకోకనదశతపత్రపరాగరాగానురంజితజలచరవిహగగణకలనినదరమ్యా దీర్ఘికాః| మధుపానలోభనిలీయమానాలికులచలితలతాప్రతాననిపతితవివిధకుసుమనిచయశయనరచనాసవ్యాపారమృదుపవనాన్యుపవనాని| విశేషస్తు ఘృతం పయో విరేచనాని సౌమ్యాః సర్వే భావాః దివాస్వప్నవర్జ్యశ్చ గ్రైష్మో విధిః||3||
पित्तस्य सर्पिष्पानं सर्पिषा स्नेहनमधोदोषहरणं मधुरतिक्तकषायाणामौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगो मृदुसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवा परमशिशिरसुरभिसलिलमज्जनम्| मनोनुकूलसंस्पर्शसुखानां मुक्तामणिवैडूर्याश्मगर्भशङ्खशिलापद्मरागचन्द्रकान्तकान्ततरतरलावलीनां भ्रामरत्रासितसहस्रपत्रासितोत्पलकदलीदलनवमालिकाकुन्दमल्लिकादिविविधवर्णप्रसूनविरचितानां स्रजाञ्च धारणमुरसा| क्षणे क्षणे चागुरुचन्दनप्रियङ्गुकालेयकमृणालकर्पूरसुगन्धिशीतस्वच्छगन्धवारिभिः सकमलकुमुदकुवलयैर्भूमितलकवाटवातायनहर्म्यभित्तीनामभिप्रोक्षणम्| श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोनुगानां गीतवादित्राणामभ्युदयानाञ्च श्रवणम्| अयन्त्रणैः समानविषयवेषचरितैरुत्सवोत्सवतरान्योन्यदर्शनैः सुहृद्भिः सहासनम्| अनृतवचनविरहस्वभावसुरभितरवदनकुड्मलानां नातिस्पष्टाभिदायिनामनुपचारमधुरकोमलोल्लापानां प्रियाणामपत्यकानां सदयमाश्लेषः| निर्दयञ्च तनुतरमृदुसुरभिनिवसनाभिर्मल्लिकामुकुलानुकारिमुक्ताफलप्रयालङ्कारिभिः सहचरीनिनादसञ्जल्पोपजनितौत्सुक्यकलहंसानुनादितनूपुररशनाकलापशिञ्जितानुगमनसम्मुग्धमृदुवचनाभिर्निजजघननिबिडकुचयुगलालङ्कारभारोद्वहनश्रमश्वसनकम्पितमध्यमुकुलितलोचनोत्पलाभिः किञ्चिद्विगलितनवयौवनाभिः प्रियाङ्गसङ्गमात्रातिमात्रसुखास्वादविस्रंस्यमानांशुकैककालोपजातव्रीडावैलक्ष्यप्रगल्भतावैक्लव्यहर्षविषादविस्मयस्मितकोपप्रसादसाध्वसस्रस्तस्विन्नसर्वाङ्गद्रवीकृतहिमाङ्गरागाभिः समस्तदेहहृदयप्रह्लादकारिणीभिर्विलासवतीभिश्चतुरङ्गमिवानङ्गबलमङ्गैस्तनुभिरपि समुद्वहन्तीभिरङ्गनाभिराश्लेषः| सकलरजनीकरकरनिकरावकीर्णशिशिरतराणि भवनतलसलिलपुलिनानि| अतिसितसिकतोपस्तृततलमनेककाययन्त्रप्रवृत्तविमलसलिलधारं धारागृहम्| सागरानुकारितोयाशयोपतीरसुनिविष्टकुसुमितबहुविटपपृथुतुङ्गविविधतरतटरुहतरुनिवहबहलच्छायोपस्ञ्छन्नं धवलरक्तनीलिनीरजरजोव्याप्तसमस्तजलविपुलसिकतिलतलोपकल्पितं दोलायमानगणतिपृथुदृतिकलशसरणकरकस्रवदुदकप्रवाहाहितमृत्सौरभभूतैलकदशं प्रलम्बमानाम्बजम्बूकदम्बविदुलनिचुलादिकिसलयमञ्जरीस्तबकप्रत्युप्तपटालिकं मुहुर्मुहुः पुरुषप्रयत्नप्रेरितघटमुखोद्गीर्णोशीरचन्दनानुविद्धावलग्नपतितशेषमुक्ताफलायमानजललवमुच्छ्रायविस्तारवदनिषिद्धदूरविस्तृतशीतवातप्रवेशमत्यर्थसन्तताम्बुशीतशीकराभिषेकप्रतिहतसन्तापदाहमोहश्रमक्लमपिपासमतिशयप्राप्तरामणीयकं हिमाचलस्पर्द्धिशैत्यमम्बुधरकाललीलाविडम्बिकायमानम्| प्रफुल्लपद्मोत्पलपुण्डरीकसौगन्धिककोकनदशतपत्रपरागरागानुरञ्जितजलचरविहगगणकलनिनदरम्या दीर्घिकाः| मधुपानलोभनिलीयमानालिकुलचलितलताप्रताननिपतितविविधकुसुमनिचयशयनरचनासव्यापारमृदुपवनान्युपवनानि| विशेषस्तु घृतं पयो विरेचनानि सौम्याः सर्वे भावाः दिवास्वप्नवर्ज्यश्च ग्रैष्मो विधिः||३||
🔊 Audio coming soon
పిత్తస్యోచ్యతే| సర్పిష్పానమభ్యాసేన| భవిష్యత్ సంశోధనాయ చ సర్పిషైవ స్నేహనం న తైలాదినా| తథాఽధోమార్గేణైవ దోషహరణం విరేచనమేవ,న వమనమిత్యర్థః| మధురాదిగుణయుక్తానామౌషధానామభ్యవహార్యాణాం చోపయోగః| తథా మృద్వాదిగుణయుక్తానాం గంధానాముపసేవనం| మృదురతీక్ష్ణః| చందనాదిశీతద్రవ్యప్రభావత్వాత్ గంధః శీతః| అథవా గంధానామితి గంధద్రవ్యాణాం| సర్వత్ర చైవం గంధశబ్దేన గంధద్రవ్యాణాం వ్యవహారః| పరమశిశిరసురభిణి జలే మజ్జనం| పరమశబ్దోఽత్యర్థ పర్యాయః| తథోరసా వక్షసా తరలావలీనాం స్రజాం చ ధారణం| ఆవల్య ఆభరణగుణాః| తరలైరుపలక్షితా ఆవల్యస్తరలావల్యః| తరలోహరమధ్యమణిః| ముక్తాదిభిర్మణిరత్నైః కాంతతరాస్తరలావల్యస్తథోక్తాః|స్రజో మాలాస్తాశ్చ కింభూతాస్తామరసాదిభిర్నానావర్ణైః ప్రసూనైః పుష్పైర్విరచితాస్తథా క్షణే క్షణే ప్రతిక్షణం వాసగృహే భూమితలాదీనాం గంధవారిభిః ప్రోక్షణం సించనం| గంధోపలక్షితాని వారీణి గంధవారీణి స్వచ్ఛాని చ తాని గంధవారీణి స్వచ్ఛగంధవారీణి| అగ్ర్యచందనాదిభిః సుగంధీని శీతాని చ స్వచ్ఛగంధవారీణి తథోక్తాని | తైః సకలాదిభిరగ్ర్యచందనం హరిచందనం| కాలేయచందనం రక్తచందనం| కమలం పద్మం| కుముదం శ్వేతసరోజం| కువలయం నీలోత్పలం| కవాటో ద్వారచ్ఛాదన పటః| వాతయనం గవాక్షః | హర్మ్యం గృహం | తథా శృతిసుఖత్వాదియుక్తానాం గీతాదీనాం శ్రవణం| అయంత్రణత్వదిగుణయుక్తైః సుహృద్భిః సహాసనం| ప్రియాణామపత్యకానాం చ సదయం కృత్వాఽఽశ్లేషః కింభూతానామనృతవచనవిరహస్వభావేనైవ సురభితమివవదనకుడ్మలం యేషామిత్యర్థః| కుడ్మలం ముకులం| అతిస్పష్టం న వదంతీతి నాతిస్పష్టాభిధయినః| అనుపచారేణ స్వభావేనైవ మధురః కోమలశ్చోల్లాప ఆలపో యేషాం తే తథోక్తాః| నిర్దయమంగనాభిరాశ్లేష ఇతి సంబంధః| కింభూతాభిస్తనూని మృదూని సురభీణిచ వసనాని వాసాంసి యాసాం తాభిః తథ మల్లికాముకులసదృశముక్తఫలభూయిష్ఠాలంకారాభిః| తథా సహచారీనినాదసంజల్పేనోపజనితమౌత్సుక్యం యస్య కలహంసస్య తేనానునాదితం యన్నూపురయో రశనాకలాపస్య చ శింజితం తదనుగమనేన సమ్ముగ్ధమస్ఫుటోపలక్ష్యమాణం ముగ్ధస్నిగ్ధమప్రౌఢం మృదువచనం యాసాం తాభిః|తథా నిజజఘనవన్నిబిడం యత్ కుచయుగలం తత్సంబంధీ యోలంకారభారస్తద్వహనేన యోఽసౌ శ్రమశ్వసనస్తేన కంపితాని మధ్యముకులితాని లోచనోత్పలాని యాసాం తాభిః| తథా కించిద్విగలితం నవయౌవనం యాసాం తాభిః | తథా ప్రియంగసంగమాత్రాద్యోఽతిమాత్రః సుఖస్తస్యాస్వాదనే ఏకాగ్రచిత్తతయా యోఽసౌ విస్రంస్యమానః స్థానాత్ భ్రశ్యమాన అంశుకస్తేనైకకాలోపజాతైర్వ్Rఈడావైలక్ష్యాదిభిర్యాని స్రస్తాని శిథిలాని స్విన్నాని చాంగాని తైర్ద్రవీకృతో హిమః శీతోఽంగరాగో యాసాం తాభిః| తథా స్పర్శనేన సకలదేహప్రహ్లాదకారిణీభిర్దర్శనేన హృదయప్రహ్లాదకారిణీభిః| తథా విలాసవతీభిః | తథా తనుభిరప్యంగైరనంగస్య బలం చతురంగమివోద్వహంతీభిః అనంగబలం కమస్య సకలజయసంపాదనీ సేనా | చతురంగహస్త్యశ్వరథపదాతిసంకులం తథా భవనతలసలిలపులినాని క్రీడాజలాశయతటానీత్యర్థః | కింభూతాన్యాహ- సకలరజనీకరస్య కరనికరావకిరణేన శిశిరతరాణి | తథా ధారాగృహం అతిసితాభిః సికతాభిరుపాస్తృతతలమనేకైర్యంత్రైః ప్రవృత్తివిమలసలిలధారం చ| తథా కాయమానం | కింభూతం సాగరానుకారీ యస్తోయాశయః తస్యోపతీరే యః సునివిష్టః కుసుమితబహువిటపానాం పృథుతంగానాం వివిధానాం తటరుహాణాం తరూణాం నివహః తచ్ఛాయయోపసంఛన్నే ధవలానాం రక్తానాంచ నీరజానాం రజసా వ్యాప్తసమస్తజలే విపులే సికతిలే ప్రదేశ ఉపకల్పితం| తథా దోలాయమానానాం గణతిథానాం బహుప్రకారాణాం దృతికలశానాం సరణేనకరకస్రవంత్య ఉదకప్రవాహః తేనాహితమృత్సౌరభో భూతలైకదేశో యస్మిన్ | సరణం పాతః | కరకస్తుషారః| తథా ప్రలంబమానైరామ్రజంబ్వాదికిసలయాదిభిః ప్రత్యుప్తాః పరికలితాః పటాలికాః పటకుట్యో యస్మిన్| తథా ముహుర్ముహుః ప్రతిక్షణం పురుషయత్నప్రేరితానాం ఘటానాం ముఖోద్గీర్ణశ్చందనేనానువిద్ధా అవలగ్నాః సంతః పతితశేషా ముక్తాఫలాయమానా జలలవా యస్మిన్| తథా ఉఛ్రాయవిస్తారవంతో నిషిద్ధా దూరప్రవిసృతాః శీతవాతప్రవేశా వాతాయనాదయో యత్ర | తథాత్యర్థసంతతాంబునః శీతశీకరాభిషేకేణ ప్రతిహతాః సంతాపాదయో యస్మిన్| తథాతిశయప్రాప్తం రామణీయకం రమ్యత్వం యస్మిన్ | హిమాచలేన స్పర్ధతే శైత్యం యస్మిన్ యథోక్తేన ఛాయాంబుశైత్యాదినా వర్షాకాలలీలాం విడంబయంతీతి | తథా గుహపుష్కరిణ్యః కింభూతా ప్రఫుల్లానాం పద్మాదీనాం పరాగరాగేణానురంజితానాం జలచరవిహగగణానాం నినాదేన రమ్యాః | తథోపవనాని కింభూతాని మధుపానలోభేన నిలీయమానేనాలికులేన చలితాల్లాతప్రతానాన్నిపతితకుసుమనిచయేన శయ్యారచనాయాం సవ్యాపరో మృదుపవనో యేషు| ఇతి పిత్తోపక్రమః | విశేషస్తు ఘృతాదిః పిత్తోపక్రమః| దివస్వప్నః పిత్తశ్లేష్మకరత్వాదహితః||3||
Adhikarana kaphasyopakramaH (4) · Śloka 4
శ్లేష్మణః పునర్విధివిహితాని తీక్షాని సంశోధనాని రూక్షప్రాయాణ్యభ్యవహార్యాణి కటుతిక్తకషాయోపహితాని తీక్ష్ణాని దీర్ఘకాలస్థితాని హృద్యాని మద్యాని ధావనలన్మర్దనస్నానోచ్ఛాదనాని| విశేషతః క్షౌద్రం యూషో వమనాని సర్వశశ్చోపవాసః సధూమగడూషః సుఖప్రతిషేధః సుఖార్థమేవ వాసంతికో విధిరితి||4||
श्लेष्मणः पुनर्विधिविहितानि तीक्षानि संशोधनानि रूक्षप्रायाण्यभ्यवहार्याणि कटुतिक्तकषायोपहितानि तीक्ष्णानि दीर्ग़कालस्थितानि हृद्यानि मद्यानि धावनलन्मर्दनस्नानोच्छादनानि| विशेषतः क्षौद्रं यूषो वमनानि सर्वशश्चोपवासः सधूमगडूषः सुख़प्रतिषेधः सुख़ार्थमेव वासन्तिको विधिरिति||४||
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మణః ఉపక్రమః శాస్త్రోక్తవిధినా విహితాని తీక్ష్ణాని సంశోధనాని వమనవిరేచనాని | విధిగ్రహణముత్కేశరక్షణార్థం| ఆహారద్రవ్యాణి చ రూక్షభూయిష్ఠాని కట్వాదిరసమిశ్రాణి | మద్యాని తీక్ష్ణాది గుణయుక్తాని| ధావనాద్యాశ్చ క్రియాః| ధావనం ద్రుతగమనం| లంఘనంగమనం| ప్లవనం పద్భ్యాముత్ప్లవనం| నియుద్ధం బాహుయుద్ధం యుద్ధం కాష్ఠాదిభిః| వ్యవాయః స్త్రీగమనం| వ్యాయామో వాహనాది శరీరాయసజననం కర్మ| తథారూక్షాణి రూక్షద్రవ్యకృతాన్యంగానామున్మర్దనాదీని| విశేషతో మధ్వాదీన్యుపక్రమః| సర్వశోవమనాని సర్వాణీత్యర్థః సుఖకారణస్యాసేవా సుఖప్రతిషేధః| స చ సుఖార్థం దోషోపశమాయేత్యర్థః||4||
Adhikarana saMsargasannipAteShu cikitsAtideSaH (5) · Śloka 5
భవంతి చాత్ర- ఉపక్రమః పృథగ్దోషాన్ యోఽయముద్దిశ్య కీర్తితః| సంసర్గసన్నిపాతేషు తం యథాస్వం వికల్పయేత్| గ్రైష్మః ప్రాయో మరుత్పిత్తే వసంతః కఫమారుతే| మరుతో యోగవాహిత్వాత్ కఫపిత్తే తు శారదః||5||
भवन्ति चात्र- उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्| ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वसन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात् कफपित्ते तु शारदः||५||
🔊 Audio coming soon
భవంతి చాత్రేతి పద్యారంభే సముచ్చయతీతి| దోషాన్ పృథగుద్దిశ్య యోఽయముపక్రమః కీర్తితః స ఏవ సంసర్గేషు సన్నిపాతేషు చ యథాస్వం కార్యః ప్రవృద్ధదోషానుసరణేనేతి యథాస్వశబ్దార్థః| న కేవలమేతద్యావదిదమపి| మరుత్పిత్తే వాతపిత్తే గ్రైష్మో విధిః శీతపధానః కార్యః| కఫ్మారుతే వసంతో విధి రూక్షప్రధానః కార్యః| నను గ్రైష్మవాసంతికయోః కథం సంసర్గస్య వాతశమకారణత్వం శీతాదిసాదృష్యాదాహ- మరుతో యోగవాహిత్వాద్వాయుర్యోగవాహీ| యేనైవ సంయుజ్యతే తేనైవైకయోగక్షేమో భవతీత్యర్థః| తేన పిత్తేన సహితస్య వాయోః పిత్తచికిత్సా | కఫేన సహితస్య కఫచికిత్సేతి| అత్ర స్వభావో హేతుః| కఫపిత్తే తు శారదో విధిరితి సంబంధః||5||
Adhikarana vAtAdiShu krameNa lavaNAdiprayogavidhiH (6) · Śloka 6
యోజ్యః పట్వమ్లమధురా వాయౌ క్రుద్ధో రసాః క్రమాత్| పిత్తే తిక్తస్తతః స్వాదుః కషాయశ్చ రసో హితః| కటుకః ప్రాక్ తతస్తిక్తః కషాయోఽంతే కఫామయే||6||
योज्यः पट्वम्लमधुरा वायौ क्रुद्धो रसाः क्रमात्| पित्ते तिक्तस्ततः स्वादुः कषायश्च रसो हितः| कटुकः प्राक् ततस्तिक्तः कषायोऽन्ते कफामये||६||
🔊 Audio coming soon
తథా క్రుద్ధే వాయవాదౌ లవణో రసో యోజ్యః| పశ్చాదమ్లః| తతో మధురః| ఏవం క్రమేణైవ పిత్తే తిక్తాదయః| కఫే కటుకాదయః | యుక్తిశ్చాత్ర మందబుద్ధిసమ్మోహభయాన్నోచ్యతే||6||
Adhikarana vAyvAdInA~jcayAdiShu kAlastatra hetuSca (7) · Śloka 7
చయప్రకోపప్రశమా వాయోర్గ్రీష్మాదిషు త్రిషు| వర్షాదిషు తు పిత్తస్య శ్లేష్మణః శిశిరాదిషు| చీయతే లఘు రూక్షాభిరోషదీభిః సమీరణః| తద్విధస్తద్విధే దేహే కాలస్యౌష్ణ్యాన్న కుపయ్తి| అద్భిరమ్లవిపాకాభిరోషధీభిశ్చ తాదృశం| పిత్తం యాతి చయం కోపం న తు కాలస్య శైత్యతః| చీయతే స్నిగ్ధశీతాభిరుదకౌషధీభిః కఫః| తుల్యేఽపి కాలే దేహే చ స్కన్నత్వాన్న ప్రకుప్యతి| ఇతి కాలస్వభావోఽయం..........................||7||
चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु| वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु| चीयते लग़ु रूक्षाभिरोषदीभिः समीरणः| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुपय्ति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधीभिः कफः| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| इति कालस्वभावोऽयम्..........................||७||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం చ దోషాణామాహారాద్యనపేక్షయా కాలస్వభావేనైవ చయాదయ ఉచ్యంతే| తత్ర వాయోర్గ్రీష్మాదిషు త్రిష్వృతుషు క్రమేణ్ చయాదయో భవంతి| గ్రీష్మే వాతవృద్ధికారణబహుత్వాచ్ఛీతరహితత్వేనాపరిపూర్ణత్వాచ్చ వాతస్య చయ ఏవ భవతి| వర్షాసు తు శీతపూరణాదౌష్ణ్యాభావాద్వాయుః కుప్యత్యేవ| సరది తు వైపరీత్యాత్ కాలస్య ప్రశామ్యతి| ఏవం పిత్తకఫయోరపి ఋతుషు క్రమేణైవ చయాదయో వాచ్యాః| గ్రీష్మవర్షాశిశిరేషు వాతాదయశ్చయమేవ యాంతి| నను కుప్యంతీత్యత్ర తంత్రకారః స్వయమేవ హేతుం వక్తి-చీయత ఇత్యాది| గ్రీష్మే లఘుత్వాద్రూక్షత్వాచ్చౌషధీనాం సమీరణో వాయుః స్వరూపేణ తద్విధ ఔషధీసదృశో లఘురూక్ష అదానత్వాచ్చ తద్విధే లఘురూక్షే దేహే చీయత ఏవ| న తు కుప్యతి, కాలస్యోష్ణత్వాత్| వర్షాస్వద్భిరౌషధీభిశ్చామ్లవిపాకాభిస్తాదృశమమ్లం పిత్తం చయమేవ యాతి| నతు కోపం| కాలస్య శైత్యేన పిత్తవైపరీత్యాత్| శిశిరే స్నిగ్ధశీతేనోదకేన ఓషధీభిశ్చ కాలేఽపి కఫేన సదృశే విసర్గత్వాద్దేహేఽపి స్నిగ్ధశీతే కఫః శితత్వేన స్కన్నత్వాత్ స్త్యానత్వాన్న కుప్యతి| చయమేవ యాతి| ఇత్యాహారాదినిరపేక్షః కాలస్వభావః||7||
Adhikarana AhArAdivaSattu sadya eva doShANAM cayAdisamBavAsamBavau (8) · Śloka 8
................................ఆహారాదివశాత్ పునః| చయాదీన్ యాంతి సద్యోఽపి దోషాః కాలేఽపి వా న తు||8||
................................आहारादिवशात् पुनः| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु||८||
🔊 Audio coming soon
ఆహారాదివశత్ యథాయథం వాతాదయశ్చయం వా కోపం వా శమం వా సద్య ఏవ ప్రాప్నువంతి| పూర్వోక్తే వా కాలే న ప్రాప్నువంతి| యథా వర్షాస్వపి వాతవిపరీతాహారాదిసేవనేన వాయుర్న కుప్యతి | శీతాది సేవనాత్తు గ్రీష్మే కుప్యతి| ఏవం సర్వత్రోహ్యం||8||
Adhikarana kupitadoShavyAptinivRuttikramaSca (9) · Śloka 9
వ్యాప్నోతి సహసా దేహమపాదతలమస్తకం| నివర్తతే తు కుపితో మలోఽల్పాల్వం జలౌఘవత్||9||
व्याप्नोति सहसा देहमपादतलमस्तकम्| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्वं जलौग़वत्||९||
🔊 Audio coming soon
అయం చ సంచితో మలో వాతాదిదోషః కుపితః సన్ సహసా క్షిప్రతరమేవాపాదతలమస్తకం దేహం వ్యాప్నోతి| కోపాత్తు యదా నివర్తతే తదాల్పాల్పం| అత్ర దృష్టాంతో జలౌఘః| యథా జలౌఘో ఝటిత్యాక్రామతి| ఆక్రమ్య చ కారణాంతరేణ క్షీయమాణః క్రమేణ క్షయం యాతి | తద్వత్ కుపితో దోష ఇతి||9||
Adhikarana doShasyopakramakAlaH kramaSca parASarasammatiH (10) · Śloka 10
చయ ఏవ జయేద్దోషం కుపితం త్వవిరోధయన్| సర్వకోపో బలీయాంసం శేషదోషావిరోధతః| క్రమాన్మరుత్పిత్తకఫాన్ సర్వత్ర సదృశే బలే| వాతాదీనాం యథా పూర్వం యతః స్వాభావికం బలం| ఊచే పరాశరోఽప్యర్థమముమేవ ప్రమాణయన్| యథోపన్యాసతః ప్రాప్తమాదౌ దోషభిషగ్జితం| నేతృభంగేన దృష్టో హి సమం సైన్యపరాజయః||10||
चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपो बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः| क्रमान्मरुत्पित्तकफान् सर्वत्र सदृशे बले| वातादीनां यथा पूर्वं यतः स्वाभाविकं बलम्| ऊचे पराशरोऽप्यर्थममुमेव प्रमाणयन्| यथोपन्यासतः प्राप्तमादौ दोषभिषग्जितम्| नेतृभङ्गेन दृष्टो हि समं सैन्यपराजयः||१०||
🔊 Audio coming soon
సర్వం చ దోషం చయ ఏవ చయ కాలఏవ జయేత్| యదా తు చయకాల ఉపేక్షితః సన్ కుపితస్తదాఽవిరోధయన్ అకుపితేన దోషాంతరేణేత్యర్థాల్లభ్యతే| తేన కుపితస్తథా జేతవ్యః యథా తద్విపరీతైరాహారాదిభిః సదృశత్వాద్దోషాంతరం న కుప్యతీతి| యదా తు సర్వే దోషా అసామ్యేన యుగపత్కుపితాస్తదా బలీయాంసమధికకుపితం జయేత్| శేషయోస్త్వల్పకుపితయోరవిరోధేన| యద తు సర్వే సామ్యేన కుపితాస్తదా మరుత్పిత్తకఫాన్ క్రమాజ్జయేత్| ఆదౌ వాయుర్జేతవ్యః| తతః పిత్తం | తతః కఫ ఇతి| కుతః యతో వాతాదీనాం యథాపూర్వం స్వాభావికం బలం| స్వభావేనైవ కఫాత్ పిత్తం బలవత్| తతో వాయురితి| పరాశరోఽప్యృషిరముమేవాస్మదుక్తమర్థం ప్రమాణయన్ దృఢీకుర్వన్ యథోక్తోపన్యాసేన వాతాదిక్రమేణ దోషాణాం భిషగ్జితమౌషధం ప్రాప్తమిత్యూచే వక్తి స్మ| దృష్టాంతరూపేణ్ చ హేతుం వక్తి| నేతృభంగేన సమం నాయకవినాశేనైకకాలం సైన్యపరాజయో దృష్టః| వాయుశ్చ నేతృస్థానీయః తదాయత్తత్వాచ్ఛారీరాణాం దోషధాత్వాదీనాం| పిత్తకఫౌ సైన్యస్థానీయౌ| స్థానాంతరగమనాదిషు వాయుపరాయత్వాత్| తేన వాయావాదౌ ప్రధానే నాశితే పిత్తకఫనాశః సుకర ఇతి||10||
Adhikarana keShA~jcinmatena sthAnAnukrameNopakramaH (11) · Śloka 11
స్థానతః కేచిదిచ్ఛంతి ప్రాక్తావచ్ఛ్లేష్మణో వధం| శిరస్యురసి కంఠే చ ప్రలిప్తేఽన్నరుచిః కుతః| తదభావే కథం భోజ్యపానద్రవ్యావచారణం| అసత్యభ్యవహారే చ కుతో దోషవినిగ్రహః| తస్మాదాదౌ కఫో ఘాత్యః కాయద్వారార్గలో హి సః| మధ్యస్థాయి యతః పిత్తమాశుకారి చ చింత్యతే| అతో వాతసఖస్యాస్య కుర్యాత్తదను నిగ్రహం||11||
स्थानतः केचिदिच्छन्ति प्राक्तावच्छ्लेष्मणो वधम्| शिरस्युरसि कण्ठे च प्रलिप्तेऽन्नरुचिः कुतः| तदभावे कथं भोज्यपानद्रव्यावचारणम्| असत्यभ्यवहारे च कुतो दोषविनिग्रहः| तस्मादादौ कफो ग़ात्यः कायद्वारार्गलो हि सः| मध्यस्थायि यतः पित्तमाशुकारि च चिन्त्यते| अतो वातसख़स्यास्य कुर्यात्तदनु निग्रहम्||११||
🔊 Audio coming soon
కేచిత్ పునరాచార్యాః శరీరస్థానానుక్రమేణ ప్రథమం శ్లేష్మణో వధం నాశమిచ్ఛంతి స్థానానుక్రమాత్తతః పిత్తస్య తతో వాయురితి| అస్మింశ్చార్థే యుక్తిః కా? ఆహ- శిరసీత్యాది| శిరసి వక్షసి కంఠే చ వృద్ధేన సన్నిపాతకుపితేన శ్లేష్మణా ప్రలిప్తే సతి కుతోఽన్నరుచేః సంభవః| రుచ్యభావే చ భోజ్యాదీనామవచారణం కథం| న సజ్జత ఇత్యర్థః| అసతి చ భోజ్యాభ్యవహారే దోషస్య నాశయితవ్యస్య క్షయం కర్తుం న పార్యతే| అత ఆదావేవ కఫో ఘాత్యః| యస్మాత్ కఫః ప్రవృద్ధః కాయద్వారస్య మహాస్రోతోముఖస్యార్గల ఇవార్గలో బంధ ఇత్యర్థః| తతః కఫే నష్టే వాతసఖం పిత్తం| తత్రాపి పిత్తస్యైవాదౌ నిగ్రహం కుర్యాత్| యతః పిత్తం దేహస్య మధ్యే ప్రధానే భాగే తిష్ఠతి| ఆశు చ స్వం కర్మ రోగాఖ్యం కరోతి| పిత్తే జితే వాయుర్జేతవ్యః ఇత్యనుక్తమపి బలాల్లభతే||11||
Adhikarana suSrutamatena pittAdikaPAntakramaH jvarAtisArayorviSeShaSca (12) · Śloka 12
అత ఏవ చ పిత్తాదిః కఫాంతోఽన్యై క్రమః స్మృతః| సుశ్రుతశ్చ న సర్వత్ర మతమేతత్ బ్రవీతి తు| జయేజ్జ్వరేఽతిసారే చ క్రమాత్పిత్తకఫానిలాన్| ప్రాయేణ తాపాత్మతయా జ్వరే తేజో విశిష్యతే| విశశ్చ సరణం పిత్తస్తథా చ మృదుకోష్ఠతా| తస్య చాఽనుబలః శ్లేష్మా గౌరవాఽపక్తిజాడ్యకృత్| వాయుశ్చ వర్ధతేఽవశ్యం యాత్యహస్సు తయోః క్షయే| జ్వరాతిసారయోస్తస్మాదేష దోషజయే కృతః||12||
अत एव च पित्तादिः कफान्तोऽन्यै क्रमः स्मृतः| सुश्रुतश्च न सर्वत्र मतमेतत् ब्रवीति तु| जयेज्ज्वरेऽतिसारे च क्रमात्पित्तकफानिलान्| प्रायेण तापात्मतया ज्वरे तेजो विशिष्यते| विशश्च सरणं पित्तस्तथा च मृदुकोष्ठता| तस्य चाऽनुबलः श्लेष्मा गौरवाऽपक्तिजाड्यकृत्| वायुश्च वर्धतेऽवश्यं यात्यहस्सु तयोः क्षये| ज्वरातिसारयोस्तस्मादेष दोषजये कृतः||१२||
🔊 Audio coming soon
అథవా పిత్తస్య వాతసఖస్య నిగ్రహం కుర్యాదితి వాయోర్యోగవాహిత్వాత్ పిత్తైకకాలమేవ చికిత్సాం కుర్యాత్| అన్యైశ్చాచార్యైరత ఏవ పిత్తస్య మధ్యస్థాయిత్వాదాశుకారిత్వాచ్చ హేతోః పిత్తాది కఫాంతః సన్నిపాతే క్రమ ఆశ్రితః| కాయే విచారాదిక్షమత్వాత్ పిత్తానంతర్యేణ వాయోశ్చికిత్సా | ఏతచ్చ యః పిత్తాదిః కఫాంతే దోషజయక్రమస్తత్ సుశ్రుతస్య మతమేవ న తు సర్వత్ర| కథమేతద్విజ్ఞాయత ఇత్యాహ- బ్రవీతితు సుశ్రుతః| కిమిత్యాహ- జయేదితాది| అనేన శ్లోకత్రయేణ సుశ్రుతమతం సుయుక్తికం పఠతి| జ్వరేఽతిసారే చాఽదౌ పిత్తం జయేత్| తతః కఫం| తతోఽనిలమితి| కథమేవమిత్యాహ- ప్రాయేణేత్యాది| సర్వో జ్వరః సంతాపస్వరూపత్వాత్ పిత్తకార్యః| ఏవమతిసారోఽపి విట్సరణమృదుకోష్ఠస్వరూపత్వాత్ పిత్తకార్య ఏవ| అతో జ్వరాతిసారయోరేవాదౌ పిత్తం జయేత్| పిత్తే చ జితే తదుభయాంగభూతానాం గౌరవాదీనాం కారణం శ్లేష్మా జేయః| తయోః పిత్తశ్లేష్మణోః క్షీణయోస్తత్క్షయప్రభావాదేవాహస్సు యాత్యవశ్యం వాయువృద్ధిం యాత్యతస్స జేయః| అతః కారణాత్ సుశ్రుతేన దోషజయే ఏష పిత్తదిర్వాతాంతః క్రమః ఆశ్రితః||12||
Adhikarana jvarAtIsArayoScikitsAkrame matAntarANi (13) · Śloka 13
కఫపిత్తానిలానన్యే క్రమాదాహుస్తయోరపి| యస్మాదామాశయోత్క్లేశాద్భూయిష్ఠం తత్సముద్భవః| క్రమేణాద్యేన తత్రాపి ప్రవృద్ధాన్ స్వాశ్రయే స్థితాన్| స్వాశ్రయేషు ప్రదుష్టానాం స్థితైవ హ్యాషుకారితా||13||
कफपित्तानिलानन्ये क्रमादाहुस्तयोरपि| यस्मादामाशयोत्क्लेशाद्भूयिष्ठं तत्समुद्भवः| क्रमेणाद्येन तत्रापि प्रवृद्धान् स्वाश्रये स्थितान्| स्वाश्रयेषु प्रदुष्टानां स्थितैव ह्याषुकारिता||१३||
🔊 Audio coming soon
అన్యే పునరాచార్యాస్తయోరపి జ్వరాతిసారయోః క్రమాత్ కఫపిత్తానిలాన్ జేయానాహుః| అత్ర చ యుక్తిం వదంతి- ఆద్యేన పిత్తాదినా వాతాంతేన క్రమేణ భూయిష్ఠమత్యర్థం తత్సముద్భవః జ్వరాతిసారసముద్భవః| కుతః ఆమాశయోత్క్లేశాత్తయోః | ఆమాశయోత్క్లేశే చ పిత్తహరం శీతాదికమపథ్యమిత్యాహుర్మతాని| తత్రాపి స్థితేఽప్యేవం సర్వాశ్రయే స్థితాన్ సతః ప్రవృద్ధాన్ జయేత్||13||
Adhikarana pUrvoktakramaNe BeShajaM yojayet (14) · Śloka 14
విజ్ఞాయ కర్మభిః స్వైః స్వైర్దోషోద్రేకం యథాబలం| భేషజం యోజయేత్తత్తత్ తంత్రీకుర్యాన్నన్ తు క్రమం||14||
विज्ञाय कर्मभिः स्वैः स्वैर्दोषोद्रेकं यथाबलम्| भेषजं योजयेत्तत्तत् तन्त्रीकुर्यान्नन् तु क्रमम्||१४||
🔊 Audio coming soon
యతః స్వాశ్రయేషు దుష్టానాం బలిత్వాదాశుకారితా స్థితైవ | అథవా దోషాణాం పూర్వోక్తైర్యథాస్వం కర్మభిరుద్రేకం బలంచ విజ్ఞాయ భేషజం యోజయేత్| న తు తంత్రీ | తంత్రజ్ఞః క్రమం కుర్యాత్||14||
Adhikarana SuddhaprayogalakShaNam (15) · Śloka 15
ప్రయోగః శమయేద్ వ్యాధిం యోన్యమన్యముదీరయేత్| నాసౌ విశుద్ధః శుద్ధస్తు శమయేద్యో న కోపయేత్||15||
प्रयोगः शमयेद् व्याधिं योन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
తథా య ఔషధాహారాదియోజనారూపః ప్రయోగః ఏకం వ్యాధిం శమయత్యన్యముదరీయతి చ | అసౌ ప్రయోగో న విశుద్ధః | యస్త్వేకం శమయేదన్యం చ న కోపయేత్ సః శుద్ధః||15||
Adhikarana doShA anyonyaM na jayanti (16) · Śloka 16
క్రుద్ధం మలమలం జేతుం నాల్పభావాదుభావపి| దోషా దోషాత్మకత్వాచ్చ న సమేఽపి పరస్పరం| శీతద్రవామ్లలవణకట్వాదిగుణతుల్యతా| దృష్టా మిథశ్చ దోషేషు నాతోఽన్యోన్యం జయంతి తే||16||
क्रुद्धं मलमलं जेतुं नाल्पभावादुभावपि| दोषा दोषात्मकत्वाच्च न समेऽपि परस्परम्| शीतद्रवाम्ललवणकट्वादिगुणतुल्यता| दृष्टा मिथश्च दोषेषु नातोऽन्योन्यं जयन्ति ते||१६||
🔊 Audio coming soon
నను చ సర్వరోగస్త్రిదోషజ ఇత్యుక్తం తే దోషాః పరస్పరవిరుద్ధాః| అథ కథమేకః క్రుద్ధో ద్వయోర్విరుద్ధయోః సతోః శమం న యాతి | తథా పరస్పరవిరుద్ధాః సంతః కథం రోగాఖ్యమేకం కార్యం జనయితుం సమర్థా భవంతి| అత ఉత్తరద్వయమాహ- క్రుద్ధమిత్యాది| ద్వివిధః సన్నిపాతః| విషమదోషః సమదోషశ్చ| తత్ర విషమదోషే ఏకం క్రుద్ధం జేతుం శేషావబలత్వాదుభావపి నాలమపర్యాప్తౌ | సమేఽపి దోషాః సన్నిపాతే పరస్పరం జేతుం నాలం| కుతః దోషాత్మకత్వాత్| దోషాణాం హి దుష్టీకరణ స్వభావాత్ | న తు పరస్పరోపశమః| అన్యచ్చాసాధారణో దోషాణాం గుణః ప్రాయేణ దుర్లభః,యేనవిపరీతత్వాత్ దోషోఽన్యం న శమయతి| ఏతదేవాహ-శీతద్రవేత్యాది| శీతాదయో హి గుణాః దోషాణాం తుల్యాః సదృశా దృష్టాః | తథా చ వాతశ్లేష్మాణౌ శీతౌ పిత్తశ్లేష్మాణౌ ద్రవౌ| అతః శీతో గుణో యథా వాతస్య హేతుః శ్లేష్మణోఽపి| ఏవమమ్లో లవణశ్చ | కటుర్వాతపిత్తయోః| ఆదిగ్రహణాల్లఘు వాతపిత్తయోః| ఏవమన్యదప్యూహ్యం| తస్మాద్దోషాః పరస్పరగుణసాదృశ్యేనావైపరీత్యాదన్యోఽన్యం పరస్పరం న జయంతి| సన్నిపాతే సమం కుప్యంతీత్యర్థః| ఇతి దోషాః పరస్పరం జేతుం నాలం||16||
Adhikarana viruddhairapi doShaiH vyAdhyutpAdastatra dRuShTAntaSca (17) · Śloka 17
ఆరంభకం విరోధేఽపి మిథో యద్యత్ గుణత్రయం| విశ్వస్య దృష్టం యుగపద్వ్యాధేర్దోషత్రయం తథా||17||
आरम्भकं विरोधेऽपि मिथो यद्यत् गुणत्रयम्| विश्वस्य दृष्टं युगपद्व्याधेर्दोषत्रयं तथा||१७||
🔊 Audio coming soon
విరుద్ధానాం ఏకకార్యజనకత్వే హేతురుచ్యతే-ఆరంభకమపిత్యాది| యథా పరస్పరవిరుద్ధమపి సత్వరజస్తమ ఇత్యాఖ్యం గుణత్రయం యుగపద్విశ్వస్య సర్వస్య కారణం దృష్టం| తద్వత్ వ్యాధేరపి దోషత్రయం విజ్ఞేయం||17||
Adhikarana vAtAdInAM sAmanirAmalakShaNAni (18) · Śloka 18
వాయురామాన్వయః సార్తిరాధ్మానకృదసంచరః| దుర్గంధమసితం పిత్తం కటుకం బహలం గురు| ఆవిలస్తంతుమాంస్త్యానః ప్రలేపీ పిచ్ఛిలః కఫః| విపర్యయే తు పక్వత్వం తథా తామ్రం సమేచకం| పీతంచ పిత్తమచ్ఛంచ శ్లేష్మాఽచ్ఛః పిండితోఽథవా| విశదశ్చ సఫేనశ్చ ధవలో మధురో రసే||18||
वायुरामान्वयः सार्तिराध्मानकृदसञ्चरः| दुर्गन्धमसितं पित्तं कटुकं बहलं गुरु| आविलस्तन्तुमांस्त्यानः प्रलेपी पिच्छिलः कफः| विपर्यये तु पक्वत्वं तथा ताम्रं समेचकम्| पीतञ्च पित्तमच्छञ्च श्लेष्माऽच्छः पिण्डितोऽथवा| विशदश्च सफेनश्च धवलो मधुरो रसे||१८||
🔊 Audio coming soon
అస్మిన్ దోషోపక్రమ ప్రసంగే దోషాణాం సామానాం లక్షణం ప్రతీకారశ్చోచ్యతే-వాయురిత్యాది| తత్ర వాయురామాన్వయః సామః సార్తిః సన్ అధ్మానకృదసంచరశ్చ భవతి| పిత్తమామాన్వయం దుర్గంధత్వాది గుణయుక్తం భవతి| కఫ ఆమాన్వయ ఆవిలత్వాదియుక్తః| ఆవిలో ఘనః| తంతవో రజ్జవః శ్లేష్మమయాః యథోక్తస్వరూపవిపర్యయే తు వాతాదీనాం పక్వత్వం నిరామత్వం విజ్ఞేయం| పిత్తశ్లేష్మణోస్తు నిరామయోర్విశేష ఉచ్యతే| పిత్తం నిరామం తామ్రత్వాదిగుణయుక్తం| సమేచకమనేకవర్ణం| శ్లేష్మా నిరామ అచ్ఛో భవతి| శుష్కత్వాత్ పిండితో వా భవతి| విశదత్వాదిగుణయుక్తశ్చ| మధురోఽతిశయేన||18||
Adhikarana AmalakShaNamatra matAntara~jca (19) · Śloka 19
ఊష్మణోఽల్పబలత్వేన ధాతుమద్యమపాచితం| దుష్టమామాశయగతం రసమామం ప్రచక్షతే| అన్యే దోషేభ్య ఏవాతి దుష్టేభ్యోఽన్యోన్యమూర్ఛనాత్| కోద్రవేభ్యో విషస్యేవ వదంత్యామస్య సంభవం||19||
ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते| अन्ये दोषेभ्य एवाति दुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||१९||
🔊 Audio coming soon
నను చాఽమం కిముచ్యత? ఆహ-ఊష్మణ ఇత్యాది| అద్యం ధాతుమాహారసారాఖ్యం స్వస్యోష్మణో అగ్నేరల్పత్వేనాఽపాచితం దుష్టమామాశయగతం సంతం రసమామమిత్యాచార్యాః ప్రచక్షతే| అన్యే పునరాచార్యా అన్యథా ఆమస్య సంభవం వర్ణయంతి| కథమిత్యాహ-దోషేభ్య ఏవ వాతాదిభ్యోఽతిదుష్టేభ్యోఽన్యోన్యం పరస్పరం సమ్మూర్ఛనాత్ ఫేనవదామసంభవః| యథా కోద్రవాఖ్యేభ్యః శాలిభ్యో దేశకాలాపేక్షయా విషసంభవః| తేనైతదుక్తం భవతి- యథా కోద్రవా ఏవ విషం సంపద్యంతే| ఏవం దోషాః అప్యతిదుష్టాః స్వేనైవ భావేనాఽఽమః సంపద్యంతే||19||
Adhikarana sAmadoSheShu SodhananiShedhaH pakveShu tadvidhiSca (20) · Śloka 20
సర్వదేహప్రవిసృతాన్ సామాన్ దోషాన్ న నిర్హరేత్| లీనాంధాతుష్వనుత్క్లిష్టాన్ ఫలాదామాద్రసానివ| ఆశ్రయస్య హి నాశాయ తే స్యుర్దుర్నిర్హరత్వతః| పాచనైర్దీపనైః స్నేహైస్తాన్స్వేదైశ్చ పరిష్కృతాన్| శోధయేచ్ఛోధనైః కాలే యథాసన్నం యథాబలం||20||
सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान्धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान्स्वेदैश्च परिष्कृतान्| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
ఏవం భూతేనాఽఽమేన సంపృక్తాన్ దోషాన్ ధాతుషు రసాదిషు లీనాన్ సర్వదేహప్రవిసృతాన్ వ్యాప్తాఽశేషకాయాన్ అనుత్క్లిష్టాంశ్చ న నిర్హరేత్| ఉత్క్లేషః చలనం| తే చ దోషా దుర్నిర్హరత్వోద్ధతోరాశ్రయస్య శరీరాఖ్యస్య నిర్హ్రియమాణా దోషాయ స్యుః| దృష్టాంతో యథా ఆమాత్ ఫలాన్నిర్హ్రియమాణో రసో దుర్నిర్హరత్వాదాశ్రయస్య ఫలాఖ్యస్య నాశాయ భవతి| ఏవం దోషా అపి| తస్మాత్తాంస్తథావిధాన్ పాచనాదిభిః కృతసంస్కారాన్ యథాసన్నం యథాబలంచ కృత్వా యథోక్తే కాలే శోధనైర్దవ్యైః శోధయేత్| ఊర్ధ్వమాసన్నాన్ వమనేన| అధ ఆసన్నాన్ విరేచనబస్తిభిశ్చ| శిర ఆశ్రితాంస్తద్విరేచనేనేతి| ప్రకృష్టబలాన్ తీక్ష్ణైః శోధనైః | మధ్యాన్ మధ్యబలైః | హీనాన్ మృదుభిరితి యథాబలం||20||
Adhikarana yathAMsannatvavyAkaraNam (21) · Śloka 21
హంత్యాశు యుక్తం వక్త్రేణ ద్రవ్యమామాశయాన్మలాన్| ఘ్రాణేన చోర్ధ్వజత్రూత్థాన్ పక్వధానాత్ గుదేన తు||21||
हन्त्याशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्| ग़्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वधानात् गुदेन तु||२१||
🔊 Audio coming soon
యథాసన్నమితి స్వయం వ్యాకరోతి} వక్త్రేణ ప్రయుక్తమౌషధమామాశయాదాశు మలాన్ హంతి| ఘ్రాణేన ప్రయుక్తమూర్ధ్వజత్రూత్థానాశు మలాన్ హంతి| గుదేన ప్రయుక్తం పక్వాశయాదాశు మలాన్ హంతి సకలశరీరమాకర్షణేఽపి విశేషార్థమాశుగ్రహణం||21||
Adhikarana svayampravRuttAnAM doShANAmadhAryatvaM dhAraNe doShASca vibaddhAnAM pAcanapUrvakaM Sodhanam (22-23) · Śloka 23
ఉత్క్లిష్టానధ ఊర్ధ్వం వా న చాఽఽమాన్ వహతః స్వయం| ధారయేదౌషధైర్దోషాన్విధృతాస్తే హి కుర్వతే| రోగానుత్పదనిర్దిష్టానతిస్థౌల్యాదికాన్ గదాన్| ప్రవృత్తాన్ ప్రాగతో దోషానుపేక్షేత హితాశినః| విబద్ధాన్ పాచనైస్తైస్తైః పాచయన్నిర్హరేత వా||22|| ఇతి శ్రీవద్యపతిసింహగుప్తస్య సునోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషోపక్రమణీయోనామైకవింశోఽధ్యాయః||23||
उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चाऽऽमान् वहतः स्वयम्| धारयेदौषधैर्दोषान्विधृतास्ते हि कुर्वते| रोगानुत्पदनिर्दिष्टानतिस्थौल्यादिकान् गदान्| प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा||२२|| इति श्रीवद्यपतिसिंहगुप्तस्य सुनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयोनामैकविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon
తతోత్క్లిష్టానామాన్ దోషాన్ అధోమార్గేణోర్ధ్వమార్గేణ వా స్వయమయత్నేన వహతః ఔషధైః స్తభనైర్న ధారయేత్| తే హి విధృతాః సంతోఽతిస్థౌల్యాదికాన్ రోగనుత్పాదనీయాధ్యాయనిర్దిష్టాన్ గదాన్ కుర్వతే| తే చ భేషజద్వేషిణానుపక్రమ్యా గదా అతిస్థౌల్యాగ్నిసదనేత్యాద్యుక్తాః| అతో విధారణస్య రోగోత్పత్తిహేతుత్వాత్ ప్రాగుపేక్షేత ప్రవృత్తదోషానుగుణ్యేన హితాశనః సన్ యావదామక్షయస్తావత్ స్తంభనం యేదితి ప్రాగ్రహణాల్లభ్యతే| అథవా విబద్ధానీషత్ప్రవృత్తాంస్తైస్తైః యథోక్తైర్యథాయోగ్యపాచనైః పాచయన్ నిర్హరేత్||22|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే ఏకవింశోఽధ్యాయః