Adhikarana atha doShopakramaNIyo nAmaikaviMSo&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో దోషోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasyopakramaH (2) · Śloka 2
వాతస్యోపక్రమః స్నేహః స్వేదో మృదూని స్నిగ్ధోష్ణమధురామ్లలవణాని సంశోధనాన్యభ్యవహార్యాణి చాభ్యంగపూర్వముపనాహనోపవేష్టనోన్మర్దనపరిషేకావగాహసంవాహనపీడనాని విత్రాసనవిధ్మాపనవిస్మరణాని సురాసవవిధానం స్నేహాశ్చానేకయోనయో దీపనీయపాచనీయవాతహరవిరేచనీయద్రవ్యోపహితాస్తథా శతపాకసహస్రపాకాః సర్వశః ప్రయోగార్థా బస్తయో బస్తినియమో విశేషతస్తైలం మాంసరసో&అంప్;నువాసనాని సుఖశీలతా స్త్రీసంపర్కవర్జ్యశ్చ హైమంతో విధిః||2||
वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदो मृदूनि स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणानि संशोधनान्यभ्यवहार्याणि चाभ्यङ्गपूर्वमुपनाहनोपवेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहसंवाहनपीडनानि वित्रासनविध्मापनविस्मरणानि सुरासवविधानं स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयद्रव्योपहितास्तथा शतपाकसहस्रपाकाः सर्वशः प्रयोगार्था बस्तयो बस्तिनियमो विशेषतस्तैलं मांसरसो&अम्प्;नुवासनानि सुख़शीलता स्त्रीसम्पर्कवर्ज्यश्च हैमन्तो विधिः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasyopakramaH (3) · Śloka 3
పిత్తస్య సర్పిష్పానం సర్పిషా స్నేహనమధోదోషహరణం మధురతిక్తకషాయాణామౌషధాభ్యవహార్యాణాముపయోగో మృదుసురభిశీతహృద్యానాం గంధానాముపసేవా పరమశిశిరసురభిసలిలమజ్జనం| మనోనుకూలసంస్పర్శసుఖానాం ముక్తామణివైడూర్యాశ్మగర్భశంఖశిలాపద్మరాగచంద్రకాంతకాంతతరతరలావలీనాం భ్రామరత్రాసితసహస్రపత్రాసితోత్పలకదలీదలనవమాలికాకుందమల్లికాదివివిధవర్ణప్రసూనవిరచితానాం స్రజాంచ ధారణమురసా| క్షణే క్షణే చాగురుచందనప్రియంగుకాలేయకమృణాలకర్పూరసుగంధిశీతస్వచ్ఛగంధవారిభిః సకమలకుముదకువలయైర్భూమితలకవాటవాతాయనహర్మ్యభిత్తీనామభిప్రోక్షణం| శ్రుతిసుఖమృదుమధురమనోనుగానాం గీతవాదిత్రాణామభ్యుదయానాంచ శ్రవణం| అయంత్రణైః సమానవిషయవేషచరితైరుత్సవోత్సవతరాన్యోన్యదర్శనైః సుహృద్భిః సహాసనం| అనృతవచనవిరహస్వభావసురభితరవదనకుడ్మలానాం నాతిస్పష్టాభిదాయినామనుపచారమధురకోమలోల్లాపానాం ప్రియాణామపత్యకానాం సదయమాశ్లేషః| నిర్దయంచ తనుతరమృదుసురభినివసనాభిర్మల్లికాముకులానుకారిముక్తాఫలప్రయాలంకారిభిః సహచరీనినాదసంజల్పోపజనితౌత్సుక్యకలహంసానునాదితనూపురరశనాకలాపశింజితానుగమనసమ్ముగ్ధమృదువచనాభిర్నిజజఘననిబిడకుచయుగలాలంకారభారోద్వహనశ్రమశ్వసనకంపితమధ్యముకులితలోచనోత్పలాభిః కించిద్విగలితనవయౌవనాభిః ప్రియాంగసంగమాత్రాతిమాత్రసుఖాస్వాదవిస్రంస్యమానాంశుకైకకాలోపజాతవ్రీడావైలక్ష్యప్రగల్భతావైక్లవ్యహర్షవిషాదవిస్మయస్మితకోపప్రసాదసాధ్వసస్రస్తస్విన్నసర్వాంగద్రవీకృతహిమాంగరాగాభిః సమస్తదేహహృదయప్రహ్లాదకారిణీభిర్విలాసవతీభిశ్చతురంగమివానంగబలమంగైస్తనుభిరపి సముద్వహంతీభిరంగనాభిరాశ్లేషః| సకలరజనీకరకరనికరావకీర్ణశిశిరతరాణి భవనతలసలిలపులినాని| అతిసితసికతోపస్తృతతలమనేకకాయయంత్రప్రవృత్తవిమలసలిలధారం ధారాగృహం| సాగరానుకారితోయాశయోపతీరసునివిష్టకుసుమితబహువిటపపృథుతుంగవివిధతరతటరుహతరునివహబహలచ్ఛాయోపసంఛన్నం ధవలరక్తనీలినీరజరజోవ్యాప్తసమస్తజలవిపులసికతిలతలోపకల్పితం దోలాయమానగణతిపృథుదృతికలశసరణకరకస్రవదుదకప్రవాహాహితమృత్సౌరభభూతైలకదశం ప్రలంబమానాంబజంబూకదంబవిదులనిచులాదికిసలయమంజరీస్తబకప్రత్యుప్తపటాలికం ముహుర్ముహుః పురుషప్రయత్నప్రేరితఘటముఖోద్గీర్ణోశీరచందనానువిద్ధావలగ్నపతితశేషముక్తాఫలాయమానజలలవముచ్ఛ్రాయవిస్తారవదనిషిద్ధదూరవిస్తృతశీతవాతప్రవేశమత్యర్థసంతతాంబుశీతశీకరాభిషేకప్రతిహతసంతాపదాహమోహశ్రమక్లమపిపాసమతిశయప్రాప్తరామణీయకం హిమాచలస్పర్ద్ధిశైత్యమంబుధరకాలలీలావిడంబికాయమానం| ప్రఫుల్లపద్మోత్పలపుండరీకసౌగంధికకోకనదశతపత్రపరాగరాగానురంజితజలచరవిహగగణకలనినదరమ్యా దీర్ఘికాః| మధుపానలోభనిలీయమానాలికులచలితలతాప్రతాననిపతితవివిధకుసుమనిచయశయనరచనాసవ్యాపారమృదుపవనాన్యుపవనాని| విశేషస్తు ఘృతం పయో విరేచనాని సౌమ్యాః సర్వే భావాః దివాస్వప్నవర్జ్యశ్చ గ్రైష్మో విధిః||3||
पित्तस्य सर्पिष्पानं सर्पिषा स्नेहनमधोदोषहरणं मधुरतिक्तकषायाणामौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगो मृदुसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवा परमशिशिरसुरभिसलिलमज्जनम्| मनोनुकूलसंस्पर्शसुखानां मुक्तामणिवैडूर्याश्मगर्भशङ्खशिलापद्मरागचन्द्रकान्तकान्ततरतरलावलीनां भ्रामरत्रासितसहस्रपत्रासितोत्पलकदलीदलनवमालिकाकुन्दमल्लिकादिविविधवर्णप्रसूनविरचितानां स्रजाञ्च धारणमुरसा| क्षणे क्षणे चागुरुचन्दनप्रियङ्गुकालेयकमृणालकर्पूरसुगन्धिशीतस्वच्छगन्धवारिभिः सकमलकुमुदकुवलयैर्भूमितलकवाटवातायनहर्म्यभित्तीनामभिप्रोक्षणम्| श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोनुगानां गीतवादित्राणामभ्युदयानाञ्च श्रवणम्| अयन्त्रणैः समानविषयवेषचरितैरुत्सवोत्सवतरान्योन्यदर्शनैः सुहृद्भिः सहासनम्| अनृतवचनविरहस्वभावसुरभितरवदनकुड्मलानां नातिस्पष्टाभिदायिनामनुपचारमधुरकोमलोल्लापानां प्रियाणामपत्यकानां सदयमाश्लेषः| निर्दयञ्च तनुतरमृदुसुरभिनिवसनाभिर्मल्लिकामुकुलानुकारिमुक्ताफलप्रयालङ्कारिभिः सहचरीनिनादसञ्जल्पोपजनितौत्सुक्यकलहंसानुनादितनूपुररशनाकलापशिञ्जितानुगमनसम्मुग्धमृदुवचनाभिर्निजजघननिबिडकुचयुगलालङ्कारभारोद्वहनश्रमश्वसनकम्पितमध्यमुकुलितलोचनोत्पलाभिः किञ्चिद्विगलितनवयौवनाभिः प्रियाङ्गसङ्गमात्रातिमात्रसुखास्वादविस्रंस्यमानांशुकैककालोपजातव्रीडावैलक्ष्यप्रगल्भतावैक्लव्यहर्षविषादविस्मयस्मितकोपप्रसादसाध्वसस्रस्तस्विन्नसर्वाङ्गद्रवीकृतहिमाङ्गरागाभिः समस्तदेहहृदयप्रह्लादकारिणीभिर्विलासवतीभिश्चतुरङ्गमिवानङ्गबलमङ्गैस्तनुभिरपि समुद्वहन्तीभिरङ्गनाभिराश्लेषः| सकलरजनीकरकरनिकरावकीर्णशिशिरतराणि भवनतलसलिलपुलिनानि| अतिसितसिकतोपस्तृततलमनेककाययन्त्रप्रवृत्तविमलसलिलधारं धारागृहम्| सागरानुकारितोयाशयोपतीरसुनिविष्टकुसुमितबहुविटपपृथुतुङ्गविविधतरतटरुहतरुनिवहबहलच्छायोपस्ञ्छन्नं धवलरक्तनीलिनीरजरजोव्याप्तसमस्तजलविपुलसिकतिलतलोपकल्पितं दोलायमानगणतिपृथुदृतिकलशसरणकरकस्रवदुदकप्रवाहाहितमृत्सौरभभूतैलकदशं प्रलम्बमानाम्बजम्बूकदम्बविदुलनिचुलादिकिसलयमञ्जरीस्तबकप्रत्युप्तपटालिकं मुहुर्मुहुः पुरुषप्रयत्नप्रेरितघटमुखोद्गीर्णोशीरचन्दनानुविद्धावलग्नपतितशेषमुक्ताफलायमानजललवमुच्छ्रायविस्तारवदनिषिद्धदूरविस्तृतशीतवातप्रवेशमत्यर्थसन्तताम्बुशीतशीकराभिषेकप्रतिहतसन्तापदाहमोहश्रमक्लमपिपासमतिशयप्राप्तरामणीयकं हिमाचलस्पर्द्धिशैत्यमम्बुधरकाललीलाविडम्बिकायमानम्| प्रफुल्लपद्मोत्पलपुण्डरीकसौगन्धिककोकनदशतपत्रपरागरागानुरञ्जितजलचरविहगगणकलनिनदरम्या दीर्घिकाः| मधुपानलोभनिलीयमानालिकुलचलितलताप्रताननिपतितविविधकुसुमनिचयशयनरचनासव्यापारमृदुपवनान्युपवनानि| विशेषस्तु घृतं पयो विरेचनानि सौम्याः सर्वे भावाः दिवास्वप्नवर्ज्यश्च ग्रैष्मो विधिः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphasyopakramaH (4) · Śloka 4
శ్లేష్మణః పునర్విధివిహితాని తీక్షాని సంశోధనాని రూక్షప్రాయాణ్యభ్యవహార్యాణి కటుతిక్తకషాయోపహితాని తీక్ష్ణాని దీర్ఘకాలస్థితాని హృద్యాని మద్యాని ధావనలన్మర్దనస్నానోచ్ఛాదనాని| విశేషతః క్షౌద్రం యూషో వమనాని సర్వశశ్చోపవాసః సధూమగడూషః సుఖప్రతిషేధః సుఖార్థమేవ వాసంతికో విధిరితి||4||
श्लेष्मणः पुनर्विधिविहितानि तीक्षानि संशोधनानि रूक्षप्रायाण्यभ्यवहार्याणि कटुतिक्तकषायोपहितानि तीक्ष्णानि दीर्ग़कालस्थितानि हृद्यानि मद्यानि धावनलन्मर्दनस्नानोच्छादनानि| विशेषतः क्षौद्रं यूषो वमनानि सर्वशश्चोपवासः सधूमगडूषः सुख़प्रतिषेधः सुख़ार्थमेव वासन्तिको विधिरिति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAteShu cikitsAtideSaH (5) · Śloka 5
భవంతి చాత్ర- ఉపక్రమః పృథగ్దోషాన్ యోఽయముద్దిశ్య కీర్తితః| సంసర్గసన్నిపాతేషు తం యథాస్వం వికల్పయేత్| గ్రైష్మః ప్రాయో మరుత్పిత్తే వసంతః కఫమారుతే| మరుతో యోగవాహిత్వాత్ కఫపిత్తే తు శారదః||5||
भवन्ति चात्र- उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्| ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वसन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात् कफपित्ते तु शारदः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdiShu krameNa lavaNAdiprayogavidhiH (6) · Śloka 6
యోజ్యః పట్వమ్లమధురా వాయౌ క్రుద్ధో రసాః క్రమాత్| పిత్తే తిక్తస్తతః స్వాదుః కషాయశ్చ రసో హితః| కటుకః ప్రాక్ తతస్తిక్తః కషాయోఽంతే కఫామయే||6||
योज्यः पट्वम्लमधुरा वायौ क्रुद्धो रसाः क्रमात्| पित्ते तिक्तस्ततः स्वादुः कषायश्च रसो हितः| कटुकः प्राक् ततस्तिक्तः कषायोऽन्ते कफामये||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyvAdInA~jcayAdiShu kAlastatra hetuSca (7) · Śloka 7
చయప్రకోపప్రశమా వాయోర్గ్రీష్మాదిషు త్రిషు| వర్షాదిషు తు పిత్తస్య శ్లేష్మణః శిశిరాదిషు| చీయతే లఘు రూక్షాభిరోషదీభిః సమీరణః| తద్విధస్తద్విధే దేహే కాలస్యౌష్ణ్యాన్న కుపయ్తి| అద్భిరమ్లవిపాకాభిరోషధీభిశ్చ తాదృశం| పిత్తం యాతి చయం కోపం న తు కాలస్య శైత్యతః| చీయతే స్నిగ్ధశీతాభిరుదకౌషధీభిః కఫః| తుల్యేఽపి కాలే దేహే చ స్కన్నత్వాన్న ప్రకుప్యతి| ఇతి కాలస్వభావోఽయం..........................||7||
चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु| वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु| चीयते लग़ु रूक्षाभिरोषदीभिः समीरणः| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुपय्ति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधीभिः कफः| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| इति कालस्वभावोऽयम्..........................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhArAdivaSattu sadya eva doShANAM cayAdisamBavAsamBavau (8) · Śloka 8
................................ఆహారాదివశాత్ పునః| చయాదీన్ యాంతి సద్యోఽపి దోషాః కాలేఽపి వా న తు||8||
................................आहारादिवशात् पुनः| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kupitadoShavyAptinivRuttikramaSca (9) · Śloka 9
వ్యాప్నోతి సహసా దేహమపాదతలమస్తకం| నివర్తతే తు కుపితో మలోఽల్పాల్వం జలౌఘవత్||9||
व्याप्नोति सहसा देहमपादतलमस्तकम्| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्वं जलौग़वत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasyopakramakAlaH kramaSca parASarasammatiH (10) · Śloka 10
చయ ఏవ జయేద్దోషం కుపితం త్వవిరోధయన్| సర్వకోపో బలీయాంసం శేషదోషావిరోధతః| క్రమాన్మరుత్పిత్తకఫాన్ సర్వత్ర సదృశే బలే| వాతాదీనాం యథా పూర్వం యతః స్వాభావికం బలం| ఊచే పరాశరోఽప్యర్థమముమేవ ప్రమాణయన్| యథోపన్యాసతః ప్రాప్తమాదౌ దోషభిషగ్జితం| నేతృభంగేన దృష్టో హి సమం సైన్యపరాజయః||10||
चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपो बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः| क्रमान्मरुत्पित्तकफान् सर्वत्र सदृशे बले| वातादीनां यथा पूर्वं यतः स्वाभाविकं बलम्| ऊचे पराशरोऽप्यर्थममुमेव प्रमाणयन्| यथोपन्यासतः प्राप्तमादौ दोषभिषग्जितम्| नेतृभङ्गेन दृष्टो हि समं सैन्यपराजयः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena sthAnAnukrameNopakramaH (11) · Śloka 11
స్థానతః కేచిదిచ్ఛంతి ప్రాక్తావచ్ఛ్లేష్మణో వధం| శిరస్యురసి కంఠే చ ప్రలిప్తేఽన్నరుచిః కుతః| తదభావే కథం భోజ్యపానద్రవ్యావచారణం| అసత్యభ్యవహారే చ కుతో దోషవినిగ్రహః| తస్మాదాదౌ కఫో ఘాత్యః కాయద్వారార్గలో హి సః| మధ్యస్థాయి యతః పిత్తమాశుకారి చ చింత్యతే| అతో వాతసఖస్యాస్య కుర్యాత్తదను నిగ్రహం||11||
स्थानतः केचिदिच्छन्ति प्राक्तावच्छ्लेष्मणो वधम्| शिरस्युरसि कण्ठे च प्रलिप्तेऽन्नरुचिः कुतः| तदभावे कथं भोज्यपानद्रव्यावचारणम्| असत्यभ्यवहारे च कुतो दोषविनिग्रहः| तस्मादादौ कफो ग़ात्यः कायद्वारार्गलो हि सः| मध्यस्थायि यतः पित्तमाशुकारि च चिन्त्यते| अतो वातसख़स्यास्य कुर्यात्तदनु निग्रहम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suSrutamatena pittAdikaPAntakramaH jvarAtisArayorviSeShaSca (12) · Śloka 12
అత ఏవ చ పిత్తాదిః కఫాంతోఽన్యై క్రమః స్మృతః| సుశ్రుతశ్చ న సర్వత్ర మతమేతత్ బ్రవీతి తు| జయేజ్జ్వరేఽతిసారే చ క్రమాత్పిత్తకఫానిలాన్| ప్రాయేణ తాపాత్మతయా జ్వరే తేజో విశిష్యతే| విశశ్చ సరణం పిత్తస్తథా చ మృదుకోష్ఠతా| తస్య చాఽనుబలః శ్లేష్మా గౌరవాఽపక్తిజాడ్యకృత్| వాయుశ్చ వర్ధతేఽవశ్యం యాత్యహస్సు తయోః క్షయే| జ్వరాతిసారయోస్తస్మాదేష దోషజయే కృతః||12||
अत एव च पित्तादिः कफान्तोऽन्यै क्रमः स्मृतः| सुश्रुतश्च न सर्वत्र मतमेतत् ब्रवीति तु| जयेज्ज्वरेऽतिसारे च क्रमात्पित्तकफानिलान्| प्रायेण तापात्मतया ज्वरे तेजो विशिष्यते| विशश्च सरणं पित्तस्तथा च मृदुकोष्ठता| तस्य चाऽनुबलः श्लेष्मा गौरवाऽपक्तिजाड्यकृत्| वायुश्च वर्धतेऽवश्यं यात्यहस्सु तयोः क्षये| ज्वरातिसारयोस्तस्मादेष दोषजये कृतः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarAtIsArayoScikitsAkrame matAntarANi (13) · Śloka 13
కఫపిత్తానిలానన్యే క్రమాదాహుస్తయోరపి| యస్మాదామాశయోత్క్లేశాద్భూయిష్ఠం తత్సముద్భవః| క్రమేణాద్యేన తత్రాపి ప్రవృద్ధాన్ స్వాశ్రయే స్థితాన్| స్వాశ్రయేషు ప్రదుష్టానాం స్థితైవ హ్యాషుకారితా||13||
कफपित्तानिलानन्ये क्रमादाहुस्तयोरपि| यस्मादामाशयोत्क्लेशाद्भूयिष्ठं तत्समुद्भवः| क्रमेणाद्येन तत्रापि प्रवृद्धान् स्वाश्रये स्थितान्| स्वाश्रयेषु प्रदुष्टानां स्थितैव ह्याषुकारिता||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvoktakramaNe BeShajaM yojayet (14) · Śloka 14
విజ్ఞాయ కర్మభిః స్వైః స్వైర్దోషోద్రేకం యథాబలం| భేషజం యోజయేత్తత్తత్ తంత్రీకుర్యాన్నన్ తు క్రమం||14||
विज्ञाय कर्मभिः स्वैः स्वैर्दोषोद्रेकं यथाबलम्| भेषजं योजयेत्तत्तत् तन्त्रीकुर्यान्नन् तु क्रमम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SuddhaprayogalakShaNam (15) · Śloka 15
ప్రయోగః శమయేద్ వ్యాధిం యోన్యమన్యముదీరయేత్| నాసౌ విశుద్ధః శుద్ధస్తు శమయేద్యో న కోపయేత్||15||
प्रयोगः शमयेद् व्याधिं योन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShA anyonyaM na jayanti (16) · Śloka 16
క్రుద్ధం మలమలం జేతుం నాల్పభావాదుభావపి| దోషా దోషాత్మకత్వాచ్చ న సమేఽపి పరస్పరం| శీతద్రవామ్లలవణకట్వాదిగుణతుల్యతా| దృష్టా మిథశ్చ దోషేషు నాతోఽన్యోన్యం జయంతి తే||16||
क्रुद्धं मलमलं जेतुं नाल्पभावादुभावपि| दोषा दोषात्मकत्वाच्च न समेऽपि परस्परम्| शीतद्रवाम्ललवणकट्वादिगुणतुल्यता| दृष्टा मिथश्च दोषेषु नातोऽन्योन्यं जयन्ति ते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhairapi doShaiH vyAdhyutpAdastatra dRuShTAntaSca (17) · Śloka 17
ఆరంభకం విరోధేఽపి మిథో యద్యత్ గుణత్రయం| విశ్వస్య దృష్టం యుగపద్వ్యాధేర్దోషత్రయం తథా||17||
आरम्भकं विरोधेऽपि मिथो यद्यत् गुणत्रयम्| विश्वस्य दृष्टं युगपद्व्याधेर्दोषत्रयं तथा||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdInAM sAmanirAmalakShaNAni (18) · Śloka 18
వాయురామాన్వయః సార్తిరాధ్మానకృదసంచరః| దుర్గంధమసితం పిత్తం కటుకం బహలం గురు| ఆవిలస్తంతుమాంస్త్యానః ప్రలేపీ పిచ్ఛిలః కఫః| విపర్యయే తు పక్వత్వం తథా తామ్రం సమేచకం| పీతంచ పిత్తమచ్ఛంచ శ్లేష్మాఽచ్ఛః పిండితోఽథవా| విశదశ్చ సఫేనశ్చ ధవలో మధురో రసే||18||
वायुरामान्वयः सार्तिराध्मानकृदसञ्चरः| दुर्गन्धमसितं पित्तं कटुकं बहलं गुरु| आविलस्तन्तुमांस्त्यानः प्रलेपी पिच्छिलः कफः| विपर्यये तु पक्वत्वं तथा ताम्रं समेचकम्| पीतञ्च पित्तमच्छञ्च श्लेष्माऽच्छः पिण्डितोऽथवा| विशदश्च सफेनश्च धवलो मधुरो रसे||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmalakShaNamatra matAntara~jca (19) · Śloka 19
ఊష్మణోఽల్పబలత్వేన ధాతుమద్యమపాచితం| దుష్టమామాశయగతం రసమామం ప్రచక్షతే| అన్యే దోషేభ్య ఏవాతి దుష్టేభ్యోఽన్యోన్యమూర్ఛనాత్| కోద్రవేభ్యో విషస్యేవ వదంత్యామస్య సంభవం||19||
ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते| अन्ये दोषेभ्य एवाति दुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmadoSheShu SodhananiShedhaH pakveShu tadvidhiSca (20) · Śloka 20
సర్వదేహప్రవిసృతాన్ సామాన్ దోషాన్ న నిర్హరేత్| లీనాంధాతుష్వనుత్క్లిష్టాన్ ఫలాదామాద్రసానివ| ఆశ్రయస్య హి నాశాయ తే స్యుర్దుర్నిర్హరత్వతః| పాచనైర్దీపనైః స్నేహైస్తాన్స్వేదైశ్చ పరిష్కృతాన్| శోధయేచ్ఛోధనైః కాలే యథాసన్నం యథాబలం||20||
सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान्धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान्स्वेदैश्च परिष्कृतान्| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAMsannatvavyAkaraNam (21) · Śloka 21
హంత్యాశు యుక్తం వక్త్రేణ ద్రవ్యమామాశయాన్మలాన్| ఘ్రాణేన చోర్ధ్వజత్రూత్థాన్ పక్వధానాత్ గుదేన తు||21||
हन्त्याशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्| ग़्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वधानात् गुदेन तु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svayampravRuttAnAM doShANAmadhAryatvaM dhAraNe doShASca vibaddhAnAM pAcanapUrvakaM Sodhanam (22-23) · Śloka 23
ఉత్క్లిష్టానధ ఊర్ధ్వం వా న చాఽఽమాన్ వహతః స్వయం| ధారయేదౌషధైర్దోషాన్విధృతాస్తే హి కుర్వతే| రోగానుత్పదనిర్దిష్టానతిస్థౌల్యాదికాన్ గదాన్| ప్రవృత్తాన్ ప్రాగతో దోషానుపేక్షేత హితాశినః| విబద్ధాన్ పాచనైస్తైస్తైః పాచయన్నిర్హరేత వా||22|| ఇతి శ్రీవద్యపతిసింహగుప్తస్య సునోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషోపక్రమణీయోనామైకవింశోఽధ్యాయః||23||
उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चाऽऽमान् वहतः स्वयम्| धारयेदौषधैर्दोषान्विधृतास्ते हि कुर्वते| रोगानुत्पदनिर्दिष्टानतिस्थौल्यादिकान् गदान्| प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा||२२|| इति श्रीवद्यपतिसिंहगुप्तस्य सुनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयोनामैकविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon