6. dravadravyavijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravadravyavij~jAnIyo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

સ્વસ્થહિતપ્રસઙ્ગેનાન્નપાનમુચ્યતે| તત્રાન્નપાનાનાં સંસ્કારાદ્યુપયોગો દ્રવે તોયાદિકે સમ્ભવતિ| અથ પ્રથમં તોયાદીન્યુચ્યન્તે-અથાત ઇત્યાદિ|| ૧||

Adhikarana (1) toyavargaH (2) · Śloka 2

જીવનં તર્પણં હ્ર્દ્યં હ્લાદિ બુદ્ધિપ્રબોધનમ્| તન્વવ્યક્તરસં મૃષ્ટં શીતં શુચ્યમૃતોપમમ્| સૂર્યોદ્ધૃતપ્રભુક્તત્ત્વાલ્લઘુ વાતકફાપહમ્| શૈત્યજીવનસૌમ્યત્વૈઃ પિત્તરક્તવિષાર્તિજિત્| ગઙ્ગામ્બુ નભસો ભ્રષ્ટં સ્પૃષ્ટં ત્વર્કેન્દુમારુતૈઃ| હિતાહિતત્વે તદ્ભૂયો દેશકાલાવપેક્ષતે||૨||

જલસ્ય ચ પ્રાધાન્યાદ્ગ્રે ગ્રહણમ્| અત આહ - જીવનમિત્યાદિ| ગઙ્ગામ્બુ જીવનત્વાદિગુણયુક્તમ્| જીવનં સૌમ્યધાતુવૃદ્ધિકરમ્| ઓજોવૃદ્ધિકરમિત્યન્યે| તર્પણં તૃપ્તિકૃત્| હૃદયસ્ય પ્રિયં હૃદ્યમ્| હ્લાદિ આહ્લાદકરમ્| બુદ્ધેઃ પ્રબોધનં પટુત્વકરમ્| તનુ સ્વચ્છમ્| અવ્યક્તરસં માધુર્યાદિનાઽવિવિક્તમ્| મૃષ્ટં સ્વાદુત્વાદિગુણયુક્તમ્| શીતં વીર્યેણ| અગ્ન્યાતપાદ્યતપ્તમન્યોદકેભ્યઃ સ્વભાવેન શીતતરમ્| શુચિ પવિત્રમ્| અમૃતોપમં પ્રાણસન્ધારકત્વાત્| સૂર્યેણ રવિણોદ્ધૃત્ય યતો મુક્તમતઃ ક્રિયાયોગાદાગતલાઘવં ચ| વાતશ્લેષ્મઘ્નં ચ અન્યપાનીયાપેક્ષયા| શીતત્વાદિના ચ પિત્તાદિવિનાશનમ્| કિમ્ભૂતં ગઙ્ગામ્બુ નભસોઽન્તરિક્ષ્રાત્ ભ્રષ્ટં પતિતમ્| તથા રવિચન્દ્રવાયુભિઃ પતદેવ સ્પૃષ્ટમ્| એવં સ્વરૂપમપિ ગઙ્ગામ્બુ પથ્યત્વેઽપથ્યત્વે ચ દેશં કાલં ચાપેક્ષતે| એવંવિધે દેશે ચ યતઃ પતિતમત એવં ગુણં એવં કાલેઽપિ| દેશકાલૌ ચ ગુણવિશેષેણ વક્ષ્યમાણલક્ષણૌ||૨||

Adhikarana gA~ggasAmudrajalalakShaNe tayoH pEyatvamapeyatva~jca (3) · Śloka 3

યેનાભિવૃષ્ટમમલં શાલ્યન્નં રાજતસ્થિતમ્| અક્લિન્નમવિવર્ણં વા તત્પેયં ગાઙ્ગમન્યથા| સામુદ્રં તન્ન પાતવ્યં માસાદાશ્વયુજાદ્વિના||૩||

નનુ ગાઙ્ગામ્બુ ન જ્ઞાયતે| કતમત્તદિત્યત ઉચ્યતે- યેનાભિવૃષ્ટમિતિ| યેનામ્બુનાભિવૃષ્ટં સિક્ત મમલં નિર્મલં શાલ્યન્નમક્લિન્નમવિવર્ણં વા ભવતિ તદમ્બુ ગાઙ્ગત્વાત્પેયમ્| વેતિ સમુચ્ચયે| એતદ્વિપર્યયેણ સામુદ્રમ્| તચ્ચાશ્વયુજં માસં વર્જયિત્વા અન્યસ્મિન્ માસે ન પેયમ્|| ૩||

Adhikarana gA~ggodakasaMgrahaNopAyaH (4) · Śloka 4

ખાતધૌતશિલાપૃષ્ઠવસ્ત્રાદિભ્યશ્ચ્યુતં જલમ્| હેમમૃન્મયપાત્રસ્થમવિપન્નં સદા પિબેત્||૪||

એતચ્ચાભિવૃષ્ટં પ્રથમં ખાતાદિનોપાયેન ગૃહ્યતે| ખાતાદ્ ગૃહીતમ્| ધૌતશિલાપૃષ્ઠાદ્ ગૃહીતમ્| ધૌતવસ્ત્રાદિભ્યો વા ચ્યુતમ્| હૈમે સૌવર્ણે મૃન્મયે વા પાત્રેઽવસ્થિતમવિકૃતમ્| તત્સદા પિબેત્| ખાતો જલગ્રહણાર્થો ભૂકુણ્ડિકા|| ૪||

Adhikarana BUmiShThamudakam (5) · Śloka 5

તદભાવે ચ ભૂમિષ્ઠમાન્તરિક્ષાનુકારિ યત્||૫||

તદભાવે ચ ભૂમિષ્ઠં પેયમ્| યદ્ગુણૈઃ સ્વચ્છત્વાદિભિરાન્તરિક્ષમનુકરેતિ તત્સદૃશં ગુણૈરિત્યર્થઃ|| ૫||

Adhikarana deshavargaBedEna BUtavisheSheNa ca jale rasAH (6) · Śloka 6

શ્વેતે કષાયં તત્સ્વાદુ કૃષ્ણે તિક્તં ચ પાણ્ડુરે| નીલે કષાયમધુરં દેશે લવણમૂષરે| સક્ષારં કપિલે મિશ્રં મિશ્રેઽથામ્બુગુણાધિકે| મ્ધુરં લવણામ્લં તુ ભવેદ્ભૂમિગુણાધિકે| તેજોધિકે તિક્તકટુ કષાયં પવનાધિકે| દિવ્યાનુકારિ ત્વવ્યક્તરસત્વાસ્ત્વગુણાધિકે| શુચિપૃથ્વસિતશ્વેતે દેશે ચાર્કાનિલાહતમ્||૬||

ભૂમિષ્ઠમુક્તં તસ્યૈવ વિશેષ ઉચ્યતે દેશવિશેષેણ| શ્વેતે મૃદિ પ્રદેશે સ્થિતમુદકં કષાયરસતં યાતિ| એવં કૃષ્ણે મધુરતામ્| પાણ્ડુરે તિક્તતામ્| નીલે કષાયમધુરતામ્| ઊષરે ચ્ લાવણ્યમ્| ઊષરો યો દગ્ધમૃદિવ પ્રદેશઃ સ ઊષરઃ સ્યાત્ `ઊષરઃ ક્ષારમૃત્તિકા'| કપિલે સક્ષારમુદકં ભવતિ| સક્ષારં ક્ષારત્વગુણયુક્તં, ક્ષારો નામ રસવિશેષઃ| ક્ષારોઽસૌમ્યઃ કઠિનભાવવૈપરીત્યકૃત્| મિશ્રલક્ષણે મિશ્રગુણઃ| સર્વશ્ચ ભૂપ્રદેશઃ પઞ્ચભૂતાત્મકઃ ન સર્વત્ર ભૂતસામ્યં ભવતિ| અત ઉચ્યતે આપ્યભાગાધિકે દેશે મધુરમુદકં ભવતિ| પર્થિવરુણાધિકે લવણામ્લમ્| તેજોભાગાધિકે તિક્તકટુકમ્| વાયુભાગાધિકે કષાયમ્| આકાશગુણાધિકે ચાવ્યક્તરસત્વાદાન્તરિક્ષસમગુણમ્| ભૂતાધિક્યઞ્ચ વિશિષ્ટમનેનૈવ મધુરત્વાદિના જ્ઞાયતે| `ગુણશબ્દશ્ચ ભાગપર્યાયઃ'| સંખ્યાયા ગુણસ્ય સમાને' ઇત્યાદિના (પા૦સૂ૦- ૫.૨.૪૭) કાશિકા| વિભાગો ગુણ ઇતિ ચ| યથા અવ્યક્તરસત્વમ્| મૂર્તમહાભૂતસ્વલ્પત્વાદિદમપિ દિવ્યસદૃશં શુચૌ વિસ્તીણેં કૃષ્ણો શ્વેતમૃદિ ચ સ્થિતમર્કેણ વાયુના ચાહતમ્|| ૬||

Adhikarana jalasyAShTau BedAsteShAM guNAshca (7) · Śloka 7

કૌપસારસતાટાકચૌણ્ડપ્રાસ્ત્રવણોદ્ભિદમ્| વાપીનદીતોયમિતિ તત્પુનઃ સ્મૃતમષ્ટધા| સક્ષારં પિત્તકૃત્કૌપં દીપનં નાતિવાતલમ્| સારસં સ્વાદુ લઘુ ચ તાટાકં ગુરુ વાતલમ્| ચૌણ્ડં તુ પિત્તલં દોષહરં પ્રાસ્ત્રવણોદકમ્| ઔદ્ભિદં સ્વાદુ પિત્તઘ્નં સ્વાદુ વાપીજલં લઘુ| નાદેયં વાતલં રૂક્ષં કટુકઞ્ચ તદાઽઽદિશેત્| ધન્વાનૂપમહીધ્રાણાં સામીપ્યાદ્ ગુરુલાઘવમ્||૭||

તદ્ભૂમિષ્ઠમધાષ્ટભિઃ પ્રકારૈઃ સ્મૃતં કૌપત્વાદિભિઃ| કૂપે ભવં કૌપમ્| સરસિ ભવં સારસમ્| તથા તાટાકમ્| ચૌણ્ડં પર્વતાદૌ પાષાણનિમ્નસ્થિતમ્| તાટાકઞ્ચાન્તરિક્ષાત્પતિત્વા ભૂમૌ સ્થિતમ્| પ્રાસ્ત્રવણં પર્વતાત્સ્ત્રુતમ્| ઔદ્ભિદં ભૂમાવુદ્ભિદ્ય તત્રૈવ તિષ્ઠતિ| વાપી કૂપવત્સર્વતઃ કૃતસોપાનપંક્તિઃ| નદી પ્રસિદ્ધા| એતેષાં ક્રમેણ ગુણનિદર્શનમ્| કૌપં ક્ષારગુણયુક્તં પિત્તલં અગ્નિદીપનમલ્પવાતલઞ્ચ| સારસં મધુરં લઘુ ચ| તાટાકં ગુરુ વાતકરઞ્હ્ચ| ચૌણ્ડં પિત્તલમ્| પ્રાસ્ત્રવણં ત્રિદોષહરમ્| ઔદ્ભિદં મધુરં પિત્તઘ્નમ્| વાપીજલં મધુરં લઘુ ચ| સામાન્યેન વાતલં રૂક્ષં કટુકં ચ નાદેયમ્| કૌપાદીનાં ચ સપ્તાનાં ધન્વાદિસામીપ્યાદ્ ગુરુત્વં લઘુત્વઞ્ચ વિજ્ઞેયમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-આનૂપે યથોક્તલક્ષણે સ્થિતા કૂપાદયો ગુરવઃ| ધન્વનિ જાઙ્ગલે દેશે સ્થિતા આનૂપેભ્યો લઘવો બહૂદકસમ્બન્ધાભાવાત્| તેભ્યો જાઙ્ગલેભ્યઃ પર્વતસ્થાનાં કૂપાદીનામતિલઘુત્વમુદકાનામત્યન્તાભાવાદિત્યત્ર ચોત્સર્ગાપવાદોપબૃંહણકલ્પના ચ સ્વબુદ્ધ્યા યોજ્યા|| ૭||

Adhikarana pathyA~apathyAshca nadyaH samudrajalaguNAshca (8) · Śloka 8

પશ્ચિમોદધિગાઃ શીઘ્રવહા યાશ્ચામલોદકાઃ| પથ્યાઃ સમાસાત્તા નદ્યો વિપરીતાસ્તતોઽન્યથા| ઉપલાસ્ફાલનાક્ષેપવિચ્છેદૈઃ ખેદિતોદકાઃ| હિમવન્મલયોદ્ભૂતાઃ પથ્યાસ્તા એવ ચ સ્થિતાઃ| કૃમિશ્લીપદહૃત્કણ્ઠશિરોરોગાન્પ્રકુર્વતે| પ્રાચ્યાવન્ત્યપરાન્તોત્થા દુર્નામાનિ મહેન્દ્રજાઃ| ઉદરશ્લીપદાતઙ્કાન્ સહ્યવિન્ધ્યભવાઃ પુનઃ| કુષ્ઠપાણ્ડુશિરોરોગાન્ દોષઘ્ન્યઃ પારિયાત્રજાઃ| બલપૌરુષકારિણ્યઃ સાગરામ્ભસ્ત્રિદોષકૃત્||૮||

નદ્ય ઉચ્યન્તે| સમાસાત્સંક્ષેપતઃ ઇદમુચ્યતે- પશ્ચિમસમુદ્રગાઃ શીઘ્રવાહિન્યો નિર્મલપાનીયાશ્ચ નદ્યઃ પથ્યાઃ| એતદ્વિપરીતલક્ષણા વિપરીતા અપથ્યાઃ| હિમવદુદ્ભૂતા મલયોદ્ભૂતાશ્ચ પાષાણક્ષુણ્ણાઃ પથ્યાઃ| સ્થિતાસ્તા એવાપથ્યાઃ ક્રિમિશ્લીપદાદિકરાશ્ચ| પ્રાચ્યાદિજાતા દુર્નામાનિ કુર્વતે| પ્રાચ્યા ગૌડાઃ| અવન્તયો માલવાઃ| અપરાન્તાઃ કોઙ્કણાઃ| મહેન્દ્રજા ઉદરાદિકં કુર્વતે| સહ્યાદ્વિન્ધ્યાચ્ચ જાતાઃ કુષ્ઠાદિકં કુર્વતે| પારિયાત્રજાસ્ત્રિદોષહરા બલ્યાઃ પૌરુષકારિણ્યઃ| પૌરુષં વૃષત્વમ્| સમુદ્રજલં ત્રિદોષકરમ્|| ૮||

Adhikarana snAnapAnayorvarjyajalaM tatra hetuSca (9) · Śloka 9

કીટાહિમૂત્રવિટ્કોથતૃણજાલોત્કરાવિલમ્| પઙ્કપઙ્કજશૈવાલહઠપર્ણાદિસંસ્તૃતમ્| સૂર્યેન્દુપવનાદૃષ્ટં જુષ્ટં ચ ક્ષુદ્રજન્તુભિઃ| અભિવૃષ્ટં વિવર્ણઞ્ચ કલુષં સ્થૂલફેનિલમ્| વિરસં ગન્ધવત્તપ્તં દન્તગ્રહ્યતિશૈત્યતઃ| અનાર્તવં ચ યદ્દિવ્યમાર્તવં પ્રથમઞ્ચ યત્| લૂતાદિતન્તુવિણ્મૂત્રવિષસંશ્લેષદૂષિતમ્| તત્કુર્યાત્સ્નાનપાનાભ્યાં તૃષ્ણાઽઽધ્માનોદરજ્વરાન્| કાસાગ્નિસાદાભિષ્યન્દકણ્ડૂગણ્ડાદિકાનતઃ| તદ્વર્જયેદભાવે વા તોયસ્યાન્યસ્ય શસ્યતે| ઘનવસ્ત્રપરિસ્ત્રાવૈઃ ક્ષુદ્રજન્ત્વભિરક્ષણમ્| વ્યાપન્નસ્યાસ્ય તપનમગ્ન્યર્કાયસપિણ્ડકૈઃ| પર્ણીમૂલ-બિસગ્રન્થિમુક્તા-કતક-શૈવલૈઃ| વસ્ત્રગોમેદકાભ્યાં વા કારયેત્તત્પ્રસાદનમ્| પાટલા-કરવીરાદિ-કુસુમૈર્ગન્ધ-નાશનમ્||૯||

કીટમૂત્રાદિયુક્તં જલં સ્નાનપાનાદિના તૃષ્ણાદીન્ કુર્યાત્| કીટાદીનાં ક્રિમ્યાદીનામ્ મૂત્રેણ, વિશા, કોથેન ચાવિલં મિશ્રીભૂતમ્| કોથો મૃતશરીરક્લેદઃ| તૃણસમૂહેન ચાવિલમ્| ઉત્કરો ગૃહાદિમાર્જનરાશિઃ| પઙ્કાદિભિશ્ચ સંસ્તૃતં ગૃહીતપ્રસ્તારમ્| હઠો નિર્મૂલોદ્ભવસ્તૃણવિશેષઃ| તથા સૂર્યાદિભિરદૃષ્ટમ્| તથા ક્ષુદ્રજન્તુભિઃ ક્રિમિભિર્જુષ્ટં સેવિતમ્| અભિવૃષ્ટં તત્કાલપતિતાન્યવર્ષમિશ્રીભૂતમ્| તથા ઘનમ્| તથા સ્થૂલફેનિલં બૃહત્ફેનયુક્તમ્| વિરસં દુર્ગન્ધિ| અતિશીતઞ્ચ| દિવ્યમ્ આન્તરિક્ષમ્ અનાર્તવમ્ અનૃતૌ પતિતમ્| ઋતુર્દેશવિશેષેણ નિયત એવ| વર્ષસ્ય વર્ષા એવેતિ કેચિત્| ઋતાવપિ પ્રથમપતિતં ન પેયમ્| લૂતાદિદૂષિતં ચ| એતચ્ચ યતસ્તૃષ્ણાધ્માનાદિકાન્ કુરુતે અતો વર્જયેત્| સર્વે ચેમે રોગા વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ| એતૈશ્ચોપહિતમન્યજલાલાભે કૃતસંસ્કારં શસ્યતે| તમેવ ચ સંસ્કારં દર્શયતિ ધનવસ્ત્રપરિસ્ત્રાવણેન ક્ષુદ્રજન્ત્વભિરક્ષણં કાર્યમ્| વ્યાપન્નસ્ય પૈચ્છિલ્યાદિયુક્તસ્ય અગ્નિના, સૂર્યેણ, તપ્તશસ્ત્રપિણ્ડમજ્જનેન વા તાપનં કાર્યમ્| પર્ણીમૂલાદિના પ્રસાદનં નિર્મલીકરણં કાર્યમ્| પર્ણીમૂલમેરકામૂલમ્| એરકા કાશ્મીરેષુ `પિત્તી' અન્યત્ર દણ્ડેરકપટ્ટેરકભેદેન પ્રસિદ્ધા| બિસગ્રન્થિના, મુક્તાભિઃ, કતકફલેન, શૈવલેન, વસ્ત્રસ્ત્રાવેણ, ગોમેદકેન વા| બિસગ્રન્થિસ્ત્રિપાદિકા| કતકં પ્રસિદ્ધમ્| શૈવલં કચ્છમ્| ગોમેદકમઙ્કોલકં મણિવિશેષશ્ચ| પાટલાદિપુશ્પૈઃ દુર્ગન્ધનશનં સમ્પાદનીયમ્|| ૯||

Adhikarana jalapAnaniyamAH (10) · Śloka 10

પાનીયં ન તુ પાનીયં પાનીયેઽન્યપ્રદેશજે| અજીર્ણે ક્વથિતં ચામે પક્વે જીર્ણેઽપિ નેતરત્| શીતે વિધિરયં તપ્તે ત્વજીર્ણે શિશિરં ત્યજેત્||૧૦||

સર્વે પાનીયમન્યપ્રદેશજે પાનીયેઽજીર્ણે ન પાનીયં ન પેયમિતિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-વિજાતીયે પાનીયે પીતે તજ્જરણાન્તં યાવદ્વિજાતીયં પાનીયં ન પેયમિતિ| યથા કૌપે તાટાકં તાટાકે કૌપમિતિ| એવં સર્વત્ર| તથા આમે અપક્વજલે અજીર્ણે ક્વથિતં ન પેયમ્| તથા પક્વે ક્વથિતે જીર્ણેઽપિ ઇતરદામં ન પેયમ્| સજાતીયમપિ પક્વે જેર્ણેઽપિ યાવત્ર ભુક્તં તાવદામં ન પેયમિત્યર્થઃ| એષ ચ વિધિર્દ્વયોરપ્યામપક્વયોઃ શીતયોઃ| તપ્તે ત્વજીર્ણ એવ શીતં ત્યજેન્ન જીર્ણે|| ૧૦||

Adhikarana jalasya prANamayatvaM nAtyantaniShedhaH (11) · Śloka 11

પાનીયં પ્રાણિનાં પ્રાણા વિશ્વમેવ ચ તન્મયમ્| અતોઽત્યન્તનિષેધેન ન ક્વચિદ્વારિ વાર્યતે| આસ્યશોષાઙ્ગસાદાદ્યા મૃત્યુર્વા તદલાભતઃ| નહિ તોયાદ્વિના વૃત્તિઃ સ્વસ્થ્યસ્ય વ્યાધિતસ્ય ચ||૧૧||

અત્યન્તનિષેધેન ન કુત્રચિદ્વારિ વાર્યતે| યતઃ પાનીયમાહ્લાદકત્વાત્ પ્રાણિનાં પ્રાણાઃ વિશ્વઞ્ચ સ્થાવરજઙ્ગમં પાનીયમયમેવ| યતઃ સ્વસ્થસ્ય વ્યાધિતસ્ય ચ તોયાદ્વિના વર્ત્તનં ન ભવતિ|| ૧૧||

Adhikarana avasthAvashAjjalavisheShasya hitAhitatvaM jalasyopayogaprakArAshca (12) · Śloka 12

કેવલં સૌષધં પક્વમામમુષ્ણં હિતઞ્ચ તત્| સમીક્ષ્ય માત્રયા યુક્તમમૃતં વિષમન્યથા||૧૨||

અવસ્થાવિશેષેણ ચ-(૧) કેવલં (૨) સૌષધં વા (૩) પક્વમ્ (૪) આમં (૫) શીતં ઉષ્ણં ચ તદ્ધિતમ્| તચ્ચ પાનીયં સમીક્ષ્ય વિષયે માત્રયા યુક્તમમૃતમ્| વિપર્યયેણ યુક્તં વિષમ્|| ૧૨||

Adhikarana tRuShyato~apyatijalapAne doShAH (13) · Śloka 13

અતિયોગેન સલિલં તૃષ્યતોઽપિ પ્રયોજિતમ્| પ્રયાતિ પિત્તશ્લેષ્મત્વં જ્વરિતસ્ય વિશેષતઃ| વર્ધયત્યામતૃણ્નિદ્રાતન્દ્રાધ્માનાઙ્ગગૌરવમ્| કાસાગ્નિસાદહૃલ્લાસપ્રસેકશ્વાસપીનસાન્||૧૩||

અતિયોગેન બાહુલ્યેન તૃષ્ણાવતોઽપિ પ્રયુક્તં સર્વસ્ય પિત્તશ્લેષ્મતાં યાતિ| જ્વરિતસ્ય વિશેષતઃ આમેનાગ્નૌ બહિષ્કૃતે જ્વરોત્પત્તિઃ આમસ્ય ચ પાનીયં તર્પકમ્ (વર્ધકમ્)| તસ્ય ચ જ્વરિતસ્યામતૃડાદીન્ વર્ધયતિ| હૃલ્લાસઃ સપ્રસેકો હૃદયોત્ક્લેશઃ, પ્રસેકઃ સ્વતન્ત્ર એવ, તચ્ચ ષ્ઠીવનમ્|| ૧૩||

Adhikarana jalasya laghutvameva (14) · Śloka 14

પાકે સ્વાદુ હિમં વીર્યે તદુષ્ણમપિ યોજિતમ્| તસ્માદયોગપાનેન લાઘવાન્ન વિયોજયેત્||૧૪||

સર્વઞ્ચ જલં મધુરવિપાકં યતસ્તત્સ્પર્શોષ્ણમપિ શીતવીર્યમ્| અતઃ અયોગપાનેનાતિસ્વલ્પપાનેન લાઘવાત્સ્વલ્પત્વાન્ન વિયોજયેત્| સ્વલ્પત્વં તસ્ય ન ચાલનીયમિત્યર્થઃ|| ૧૪||

Adhikarana AmaviShTabdhayostRuShNArahitasyApi koShNajalapAnavidhiH (15) · Śloka 15

આમવિષ્ટબ્ધયોઃ કોષ્ણં નિષ્પિપાસોઽપ્યપઃ પિબેત્| યાવત્યઃ ક્લેદયન્ત્યન્નમતિક્લેદોઽગ્નિનાશનઃ| વિબદ્ધઃ કફવાતાભ્યાં મુક્તામાશયબન્ધનઃ| પચ્યતે ક્ષિપ્રમાહારઃ કોષ્ણતોયદ્રવીકૃતઃ||૧૫||

આમવિષ્ટબ્ધયોઃ પિપાસારહિતોઽપ્યુપકારાયૈવ ઈષદુષ્ણા અપઃ પિબેત્| આમં શ્લેષ્મણોપહતજઠરત્વાદજીર્ણમન્નમ્| વિષ્ટબ્ધમપ્યેવં વાતાજીર્ણમ્| એતૌ દ્વાવપ્યામવિષ્ટબ્ધૌ માત્રાશીતીયે વક્ષ્યમાણલક્ષણૌ (સૂ૦ અ૦-૧૧) તયોશ્ચ તાવતીઃ અપઃ પિબેત્ યાવત્યોઽન્નં ક્લેદયિતું સમર્થાઃ| અતિક્લેદેન ચાગ્નિનાશભયાત્ બહ્વ્યો ન પેયાઃ| કફવાતાભ્યાં જઠરે વિબદ્ધં નિશ્ચલમપચ્યમાનમન્નં કોષ્ણતોયદ્રવીકરણાન્મુક્તામાશયબન્ધનં સત્ક્ષિપ્રમેવ પચ્યતે| મુક્તં બન્ધનમામાશયે નિબન્ધનં યેન સ તથા|| ૧૫||

Adhikarana vishiShTAvasthAyAM sarvAmanA jalaniShedhaH saMskRutajalapAnavidhishca (16) · Śloka 16

અનવસ્થિતદોષાગ્નેર્વ્યાધિક્ષીણબલસ્ય ચ| નલ્પમપ્યામમુદકં હિતં તદ્ધિ ત્રિદોષકૃત્| તેજસઃ પ્રતિપક્ષત્વાન્મન્દાગ્નિર્વર્જયેજ્જલમ્| સર્વમેવ તથા સ્યન્દપ્લીહવિદ્રદ્ધિગુલ્મિનઃ| પાણ્ડૂદરાતિસારાર્શોગ્રહણીશોષશોફિનઃ| કામમલ્પમશક્તૌ તુ પેયમૌષધસંસ્કૃતમ્| ઋતે શરન્નિદાઘાભ્યામ્પિબેત્સ્વસ્થોઽપિ ચાલ્પશઃ||૧૬||

અનવસ્થિતદોષસ્યાનવસ્થિતાગ્નેશ્ચ સ્વલ્પમપ્યામં જલં ન પથ્યમ્| તદ્ધ્યામમેષાં ત્રિદોષકરમ્| અનવસ્થિતાઃ સ્વરૂપાચ્ચલિતા અનેકરૂપાશ્ચ દોષા યસ્ય સ તથાવિધઃ| એવમનવસ્થિતાગ્નિરપિ| તથા વ્યાધિભિઃ ક્ષીણં બલં યસ્ય તસ્યામમુદકં ત્રિદોષકરમ્| તથા મન્દાગ્નિઃ સર્વમેવ જલં કૌપાદિકમામં સ્વલ્પં, પક્વં બહુ ચ વર્જયેત્| તથાભિષ્યન્દાદ્યાર્તૈશ્ચ સર્વમેવ જલં વર્જનીયમ્| અભિષ્યન્દો નામ ચક્ષૂરોગો વક્ષ્યમાણઃ (ઉ૦અ૦-૧૮)| અશક્તૌ તુ વિના જલં પ્રાણસન્ધારણાસામર્થ્યે કદાચિત્ પેયમ| તચ્ચ સ્વલ્પમ્| કિમ્ભૂતમલ્પં પેયમ્? આહ રોગયોગ્યૈરૌષધૈઃ સંસ્કૃતમ્| તથા શરદં નિદાઘં ચ વર્જયિત્વા અન્યસ્મિન્ ઋતૌ સ્વસ્થેનાપિ સ્વલ્પમેવ| એતયોસ્તુ યથેચ્છમેવ|| ૧૬||

Adhikarana bhojanasyAdimadhyAnteShu jalapAnam (17) · Śloka 17

ભક્તસ્યાદૌ જલં પીતમગ્નિસાદં કૃશાઙ્ગતામ્| અન્તે કરોતિ સ્થૂલત્વમૂર્ધ્વં ચામાશયાત્કફમ્| મધ્યે મધ્યાઙ્ગતાં સામ્યં ધાતૂનાં જરણં સુખમ્||૧૭||

તચ્ચ જલં ભોજનકાલે અન્નાત્પૂર્વં પીતમગ્નિમાન્દ્યં કાર્શ્યં ચ કરોતિ| સર્વં ચ ભુત્તવા અન્તે પીતં શરીરસ્ય સ્થૌલ્યમામાશયાદુપરિ ચ શ્લેષ્મવૃદ્ધિં કરોતિ| મધ્યે ત્વન્નસ્ય પીતં સમાઙ્ગતાં ચ કરોતિ| સુખેન ચાન્નં જરયતિ|| ૧૭||

Adhikarana shItajalaguNAH (18) · Śloka 18

શીતં મદાત્યયગ્લાનિમૂર્ચ્છાચ્છર્દિશ્રમભ્રમાન્| તૃષ્ણોષ્ણદાહપિત્તાસૃગ્વષાણિ ચ નિહન્તિ તત્||૧૮||

શીતઞ્ચ તદમ્બુ મદાત્યયાદીન્ વક્ષ્યમાણલક્ષણાન્નિહન્તિ નાશયતિ| ઉષ્ણેન કાલેન ઉષ્ણેનાહારાદિના ચ દાહઃ ઉષ્ણાદાહઃ|| ૧૮||

Adhikarana uShNakvathitashItajalaguNAH (19) · Śloka 19

ક્ષીણપાદત્રિભાગાર્ધં દેશર્તુગુરુલાઘવાત્| ક્વથિતં ફેનરહિતમવેગમમલં હિતમ્| હિધ્માઽઽધ્માનાનિલશ્લેષતૃટ્કાસશ્વાસપીનસે| પાર્શ્વશૂલામમેદઃસુ સદ્યઃ શુદ્ધૌ નવજ્વરે| દીપનં પાચનં કણ્ઠ્યં લઘુ બસ્તિવિશોધનમ્| પાષાણરૂપ્યમૃદ્ધેમજતુતાપાર્કતાપિતમ્| પાનીયમુષ્ણં શીતં વા ત્રિદોષઘ્નં તૃડર્તિજિત્| લઘ્વરૂક્ષં ક્લમઘ્નઞ્ચ તોયં ક્વથિતશીતલમ્| સંસર્ગે પિત્તકફયોઃ સન્નિપાતે ચ શસ્યતે||૧૯||

તચ્ચામ્બુ હિધ્માદિષુ ક્વથિતં પેયમ્| કા ક્વથનમાત્રેત્યત્રોચ્યતે- દેશર્તુગુરુલાઘવં વિકલ્પ્ય ક્ષીણચતુર્ભાગં વા ક્ષીણત્રિભાગં વા ક્ષીણાર્ધં વેતિ ત્રિધા| તેનૈતદુક્તં ભવાતિ યત્ ક્વચિદ્ દેશે ઋતૌ વા સ્વલ્પેન ગુરુત્વેન યુક્તમ્ ઉદકં તત્ક્વથનેન ક્ષીણચતુર્ભાગમ્| અધિકગુરૌ ક્ષીણત્રિભાગમ્| અત્યન્તગુરૌ અર્ધક્ષીનમિતિ| એતદ્વિપરીતઞ્ચ લાઘવેઽપ્યેવં વ્યાખ્યેયમ્| તચ્ચ જલમગ્નિસંયોગેઽપિ આફેનપરિક્ષયાદામં ભવતિ| ફેનરહિતં તુ ક્વથિતં ભવતિ| વેગરહિતત્વઞ્ચ પક્વલક્ષણં નિર્મલત્વં ચ| તચ્ચ પક્વં હિધ્માદીનાં હિતમ્| ઉષ્ણામુદકં દીપનમામદોષપાચનમ્| સ્વર્યં લઘુ બસ્તિશોધનઞ્ચ| તપ્તૈશ્ચ પાષાણાદિભિસ્તાપિતં તત્કાલોષ્ણં શીતમેવ વા પીતં ત્રિદોષઘ્નં તૃષ્ણઘ્નઞ્હ્ચ| ક્વથિતશીતલં લઘુત્વાદિયુક્તમ્| સંસર્ગે પિત્તશ્લેષ્મણોઃ, સન્નિપાતે ચ પથ્યમ્| ઉત્તરત્ર શીતસ્ય વાતશ્લેષ્મકોપહેતુત્વેનોક્તેઃ| વાતે વાતશ્લેષ્મણિ કફે ચ ન પથ્યમ્|| ૧૯||

Adhikarana paryuShitajalaguNAH (20) · Śloka 20

તોયં વહ્નિગુણભ્રષ્ટં પાકેઽમ્લં સર્વદોષકૃત્| ભવેત્પર્યુષિતં તચ્ચ............................||૨૦||

તચ્ચ ક્વથિતશીતલં પર્યુષિતં વિગતાહોરાત્રં સદ્વહ્નિગુણાલ્લઘુત્વદીપનીયત્વાદિતઃ ભ્રષ્ટં રહિતં ભવતિ| અમ્લવિપાકં દોષકરઞ્ચ||૨૦||

Adhikarana himakarajalaguNAH (21) · Śloka 21

...............................તોયં હિમકરોદ્ભવમ્| અતિશૈત્યગુરુસ્થૈર્યસઙ્ઘાતૈઃ કફવાતકૃત્||૨૧||

હિમકરસ્રુતં તોયમતિશૈત્યાદિના વાતશ્લેષ્મકૃત્|| ૨૧||

Adhikarana candrakAntajalaguNAH (22) · Śloka 22

ચન્દ્રકન્તભવં રક્ષોવિષપિત્તજ્વરાપહમ્| દૃષ્ટિમેધાવપુસ્થૈર્યકરં સ્વાદુ હિમં લઘુ||૨૨||

ચન્દ્રકાન્તમણિસ્રુતં રક્ષોઘ્નત્વાદિયુક્તમ્|| ૨૨||

Adhikarana nArikelodakaguNAH (23) · Śloka 23

નારિકેલોદકં સ્નિગ્ધં સ્વાદુ વૃષ્યં હિમં લઘુ| તૃષ્ણાપિત્તાનિલહરં દીપનં બસ્તિશોધનમ્||૨૩||

નારિકેલાન્તર્જાતં સ્નિગ્ધત્વાદિયુક્તમ્|| ૨૩||

Adhikarana jalAnAM varAvaratve (24) · Śloka 24

દ્વયં વારિ વરં વર્ષે નાદેયમવરં પરમ્||૨૪||

વર્ગાર્થમુપસંહરતિ-વર્ષકાલે આન્તરિક્ષં જલમત્યન્તપથ્યં નદીગૃહીતમપથ્યમ્|| ૨૪|| ઇતિ તોયવર્ગઃ

Adhikarana (2) kShIravargaH kShIrabhedAH kShIrasAmAnyaguNAH (26) · Śloka 26

ગવ્યં માહિષમાજં ચ ક્રારભં સ્ત્રૈણમાવિકમ્| ઐભમૈકશફં ચેતિ ક્ષીરમષ્ટવિધં સ્મૃતમ્||૨૫|| સ્વાદુપાકરસં સ્નિગ્ધમોજસ્યં ધાતુવર્ધનમ્| વાતપિત્તહરં વૃષ્યં સ્લેષ્મલં ગુરુ શીતલમ્| પ્રાયઃ પયો......................................||૨૬||

તોયાન્યુક્ત્વા ક્ષીરાણ્યુચ્યન્તે- સ્વાદુપાકરસમિત્યાદિ| સર્વમપિ વિશેષેણ ક્ષીરજાતં મધુરરસં મધુરવિપાકત્વાદિયુક્તમ્ ઓજસે હિતમોજસ્યમ્| ઓજો નામ ધાતુસારભૂતં વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્ (સૂ૦અ૦-૯)| વૃષ્યત્વેન શુક્રાખ્યધાતુવૃદ્ધ્યતિશયસ્ત્રીગમનશક્તતા ચોક્તા| પ્રાયો બાહુલ્યેન સર્વમેવંવિધં પય ઇતિ|| ૨૬||

Adhikarana sagokShIraM kShIrANAM guNAH (27) · Śloka 27

..........ઽત્ર ગવ્યં તુ જીવનીયં રસાયનમ્| ક્ષતક્ષીણહિતં મેધ્યં બલ્યં સ્તન્યકરં સરમ્| શ્રમભ્રમમદાલક્ષ્મીશ્વાસકાસાતિતૃટ્ક્ષુધઃ| જીર્ણજ્વરં મૂત્રકૃચ્છ્રં રક્તપિત્તં ચ નાશયેત્||૨૭||

સામાન્યેન પયોગુણસઙ્કીર્તનં કૃત્વા ગવાં વિશેષેણ ક્રિયતે| તત્ર ચ સામાન્યોક્તગુણવિપરીતો યો વિશેષગુણઃ સોઽપવાદો વિજ્ઞેયઃ| અથ ચેત્સદૃશઃ સ તસ્યૈવોપબૃંહકઃ| ગવ્યન્તુ જીવનીયત્વાદિયુક્તમ્| જીવનીયં સૌમ્યધાતુવૃદ્ધિકરમ્| રસાયનમિવ રસાયનમ્| પ્રાણસન્ધારકત્વાત્ શસ્તરસાદિધાતુલાભોપાયત્વાચ્ચ| ઉરઃ ક્ષતયુક્તાય ક્ષીણાય ચ હિતમ્| ક્ષીણઃ ક્ષીણધાતુઃ| મેધાયૈ બુધ્યૈ હિતં મેધ્યમ્| સ્ત્રીણાઞ્ચ સ્તન્યવૃદ્ધિં કરોતિ| સરં શરીરે નૈકત્ર તિષ્ઠતિ| શ્રમાદીંશ્ચ નાશયેત્|| ૨૭||

Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (28) · Śloka 28

હિતમત્યગ્ન્યનિદ્રેભ્યો ગરીયો માહિષં હિમમ્||૨૮||

માહિષં પયોઽત્યગ્ન્યીનામનિદ્રાણાં ચ હિતમ્ પથ્યમ્| અતિગુરુ ચ| વીર્યેણ ચ હિમમ્|| ૨૮||

Adhikarana AjakShIraguNAH (29) · Śloka 29

અલ્પામ્બુપાનવ્યાયામકટુતિક્તાશનૈર્લઘુ| આજં શોષજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તાતિસારજિત્||૨૯||

અજાનાં પયઃ અલ્પામ્બુપાનાદિહેતોર્લ્ઘુ| હેતુકીર્તનમસ્યાન્યસ્યા અપ્યેવં હેતુયુક્તાયા જાતેઃ ક્ષીરલઘુત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| એતદ્વિપરીતાયાશ્ચ ગુરુત્વં સામર્થ્યલભ્યમ્| અજાનાં તુ સ્વલ્પામ્બુપાનાદિસ્વભાવઃ| અન્યાસાન્તુ દેશાદ્યપેક્ષયા| એતચ્ચાજં શોષાણાદિવિનાશનમ્|| ૨૯||

Adhikarana uShTrIkShIraguNAH (30) · Śloka 30

ઈષ્દ્રુક્ષોષ્ણલવણમૌષ્ટ્રિકં દીપનં લઘુ| શસ્તં વાતકફાનાહકૃમિશોફોદરાર્શસામ્||૩૦||

ઔષ્ટ્રમેવૌષ્ટ્રકં ક્ષીરમીષદ્રૂક્ષમીષત્ લવણમીષદુષ્ણમ્| દીપનં લઘુ ચ| વાતસ્લેષ્માદ્યાર્તાનાઞ્ચ પથ્યમ્|| ૩૦||

Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (31) · Śloka 31

માનુષં વાતપિત્તાસૃગભિઘાતાક્ષીરોગજિત્| તર્પણાશ્ચ્યોતનૈર્નસ્યેરહૃદ્યં તૂષ્ણમાવિકમ્||૩૧||

માનુષં ક્ષીરં વાતેન પિત્તેનાસૃજા અભિઘાતેન ચોત્પન્નાનાં ચક્ષૂરોગાણાં નાશનમ્| કથમિત્યુચ્યતે-તર્પણેનાશ્ચ્યોતનેન નસ્યેન ચ| એતાનિ ચાસ્મિન્નેવ સ્થાને વક્ષ્યમાણલક્ષણાનિ|| ૩૧||

Adhikarana AvikShIraguNAH (32) · Śloka 32

વાતવ્યાધિહરં હિધ્માશ્વાસપિત્તકફપ્રદમ્||૩૨||

આવિકમહૃદ્યમુષ્ણવીર્ય વાતવ્યાધિવિનાશનં હિધ્માદિકરઞ્ચ|

Adhikarana hastinIkShIraguNAH (33) · Śloka 33

હસ્તિન્યાઃ સ્થૈર્યકૃદ્વાઢમુષ્ણં ત્વૈકશફં લઘુ||૩૩||

હસ્તિન્યાઃ પયો બાઢમતિશયેન શરીરસ્થૈર્યકૃત્|| ૩૩||

Adhikarana EkashaPakShIraguNAH (34) · Śloka 34

શખાવાતહરં સામ્લલવણં જડતાકરમ્||૩૪||

એકશફસ્યેદમૈકશફં પયઃ ઉષ્ણવીર્યં શાખાવાતહરમમધુરરસમીશદમ્લલવણેન ચ રસેન યુક્તં જાડ્યકરં ચ| એકવિભાગઃ ખુરો યસ્ય સ એકશફઃ અશ્વગર્દભાદિઃ| શાખા રક્તાદયો ધાતવસ્ત્વક્ચ| તત્ર સ્થિતસ્ય વાતસ્ય નાશનમ્| જાડ્યં સ્તૈમિત્યમ્ ઇતિ|| ૩૪||

Adhikarana Ama-shRuta-dhAroShNapayoguNAH (35) · Śloka 35

પયોઽભિષ્યન્દિ ગુર્વામં યુક્ત્યા શૃતમતોઽન્યથા| વિના તુ વનિતાસ્તન્યમામેવ તુ તદ્ધિતમ્| ભવેદ્ ગરીયોઽતિશૃતં ધારોષ્ણમમૃતોપમમ્||૩૫||

આમપક્વં પયઃ અભિષ્યન્દિ ગુરુ ચ| અભિષ્યન્દિ માલિન્યેન સ્ત્રોતસાં સ્ત્રાવકં યુક્ત્યા શૃતં પયઃ આમાદ્વિપરીતં નાતિશૃતં ન સ્વલ્પશ્રૃતમિતિ યુક્તિઃ| અતિશૃતઞ્ચાતિગુરુ| ધારોષ્ણમમૃતોપમં પથ્યત્વેન|| ૩૫||

Adhikarana AhAradivashena kShIrAdInAM lAghavagauravam (36) · Śloka 36

પિણ્યાકામ્લાશિનીનાન્તુ ગુર્વભિષ્યન્દિ તદ્ભૃશમ્| અચેષ્ટયા ચ પ્રાદોષાદ્ ગરીયઃ સ્મૃતમૌષસમ્| વ્યાખ્યાતસ્તેન લઘિમા ચેષ્ટાવત્પ્રકૃતિષ્વપિ| હ્રત્વેષુ ચાતિદેહેભ્યો માંસેષ્વપ્યેવમાદિશેત્||૩૬||

પિણ્યાકં નિષ્પીડિતરસં તિલાદિ| અમ્લરસં ચાન્યત્કિઞ્હ્ચિદ્યાઃ ક્ષીરયોનય અશ્નન્તિ તાસાં પયોઽતિગુર્વત્યભિષ્યન્દિ ચ| પ્રદોષે અપરાહ્ણે ગૃહીતં યત્પયઃ તદપેક્ષયા ઔષસં પ્રભાતગૃહીતમતિગુરુ| કુતઃ? ચેષ્ટારહિતત્વાત્| યસ્માત્પ્રાણિનાં રાત્રૌ ન કદાચિચ્ચેષ્ટા ભવતિ| અત ઔષસં ગુરુ| દિવા ચ ધાવનપ્લવનાદિકયા ચેષ્ટયા પ્રાદોષં લઘુ| અનયા ચ દિશા ચેષ્ટાવત્પ્રકૃતિષ્વપિ લઘિમા વ્યાખ્યાતઃ| તેનૈતદુક્તં-ભવતિ ચેષ્ટાસ્વભાવેષુ હરિણાદિષુ લઘુ| અચેષ્ટાસ્વભાવેષુ સૂકરાદિષુ ગુરુ| અતિદેહાન્મહાભોગશરીરાનપેક્ષ્ય સ્વલ્પભોગશરીરેષુ લઘુ પયઃ| ન કેવલં પયઃસુ યાવન્માંસેષુ અપિ ચેષ્ટાસ્વલ્પત્વબૃંહત્વવિશેષેણ ગુરુલાઘવં વિજ્ઞેયમ્|

Adhikarana dadhiguNAH (37) · Śloka 37

અમ્લપાકરસં ગ્રાહિ ગુરૂષ્ણં દધિ વાતજિત્| મેદઃશુક્રબલશ્લેષ્મપિત્તરક્તાગ્નિશોફકૃત્| રોચિષ્ણુ શસ્તમરુચૌ શીતકે વિષમજ્વરે| પીનસે મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ રૂક્ષં તુ ગ્રહણીગદે||૩૭||

દધિ ત્વમ્લવિપાકત્વાદિયુક્તમ્| રોચિષ્ણુ સાધુ રોચતે| અરુચૌ પથ્યમ્| અન્યદપ્યાહારં રોચયતીત્યર્થઃ| શીતકે શીતપૂર્વકે વિષમજ્વરે સન્તતકાદૌ પથ્યમ્| પીનસો નાસાસ્ત્રાવઃ| રૂક્ષન્તૂદ્ધૃતસારં ગ્રહણીદોષે હિતમ્|| ૩૭||

Adhikarana dadhyupayoge niyamAH niyamasya ulla~gghane hAnishca (38) · Śloka 38

નૈવાદ્યાન્નિશિ નૈવોષ્ણં વસન્તોષ્ણશરત્સુ ન| નામુદ્ગસૂપં નાક્ષૌદ્રં નાઘૃતં નાસિતોપલમ્| ન ચાનામલકં નાપિ નિત્યં નો મન્દમન્યથા| જ્વરાસૃક્પિત્ત વીસર્પકુષ્ઠપાણ્ડ્વામયપ્રદમ્||૩૮||

તચ્ચ દધિ રાત્રૌ ન ભોજ્યમ્| એવકારો રાત્રાવુષ્ણં ચાત્યન્તપ્રતિષેધાય| વસન્તગ્રીષ્મશરત્સુ ન ભોજ્યં, ન ચ મુદ્ગસૂપાદીનામન્યતમેન રહિતમ્| નાપિ નિત્યં, સાતત્યેન ન ભોજ્યં, ન ચ મન્દમજાતમ્| એવં ચ સતિ યદિ કશ્ચિત્ ભુઙ્ક્તે સોઽવશ્યં જ્વરાદીન્ પ્રાપ્નોતિ|| ૩૮||

Adhikarana takraguNAH takravarjyAH (39) · Śloka 39

તક્રં લઘુ કષાયામ્લં દીપનં કફવાતજિત્| શોફોદરાર્શો- ગ્રહણી- દોષ- મૂત્ર- ગ્રહારુચીઃ| ગુલ્મપ્લીહઘૃતવ્યાપદ્ગરપાણ્ડ્વામયાઞ્જયેત્| નૈવં તક્રં ક્ષતે દદ્યાન્નોષ્ણકાલે ન દુર્બલે| ન મૂર્ચ્છાભ્રમદાહેષુ ન રોગે રક્તપૈત્તિકે||૩૯||

તક્રં દણ્ડેન મથિતાદ્દધ્નઃ ઉદ્ધૃતેઽ વા સ્નેહે| તત્તક્રં લઘુત્વાદિયુક્તમ્| ઘૃતવ્યાપત્ ઘૃતસ્યાતિપાનાદુત્પન્નો રોગઃ| ગરઃ વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ(ઉ૦ન૦અ૦-૪૦)|| ૩૯||

Adhikarana mastuguNAH (40) · Śloka 40

તદ્વન્મસ્તુ સ્ત્રોતશ્શોધિ વિષ્ટમ્ભજિલ્લઘુ||૪૦||

તદ્વત્તક્રવત્ ગુણૈર્મસ્તુ વિજ્ઞેયં, મસ્તુનઃ સ્ત્રોતઃશોધકત્વેન વિષ્ટમ્ભનાશકત્વેન ચ વિશેષઃ| તક્રસ્ય સ્ત્રોતશ્શોધકત્વેઽપિ મસ્તુનોઽતિશયઃ|| ૪૦||

Adhikarana navanItaguNAH (41) · Śloka 41

શીતં સ્વાદુ કષાયામ્લં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્| યક્ષ્માર્શોઽર્દિતપિત્તાસૃગ્વાતજિદ્ ગ્રાહિ દીપનમ્||૪૧||

નવોદ્ધૃતં સદ્ય ઉદ્ધૃતં નવનીતં, શીતં શીતવીર્યં મધુરં ચ કષાયામ્લત્વેન ચ યુક્તમ્| રાજયક્ષ્માદિનાશનં સંગ્રાહિ યદ્ દ્રવાન્ ભાવાન્પિણ્ડીકરોતિ|| ૪૧||

Adhikarana kShIroddhRutanavanItaguNAH (42) · Śloka 42

ક્ષીરોદ્ભવં તુ સંગ્રાહિ રક્તપિત્તાક્ષિરોગજિત્||૪૨||

ક્ષીરોદ્ભવનવનીતં રક્તપિત્તાક્ષિરોગં નાશયતિ સંગ્રાહિ ચ| ક્ષીરોદ્ભવં યત્ ક્ષીરમેવ મથિત્વોત્પાદિતમ્|| ૪૨||

Adhikarana GRutaguNAH (43) · Śloka 43

શસ્તં ધીસ્મૃતિમેધાગ્નિબલાયુઃ શુક્રચક્ષુષામ્| બાલવૃદ્ધપ્રજાકાન્તિસૌકુમાર્યસ્વરાર્થિનામ્| ક્ષતક્ષીણપરીસર્પશસ્ત્રાગ્નિગ્લપિતાત્મનામ્| વાતપિત્તવિષોન્માદશોષાલક્ષ્મીજ્વરાપહમ્| સ્નોહાનામુત્તમં શીતં વયસઃસ્થાપનં ઘૃતમ્| સહસ્રવીર્યં વિધિભિઃ શૃતં કર્મસહસ્રકૃત્||૪૩||

ઘૃતં તુ ધીપ્રભૃતીનામગ્નિગ્લપિતાત્માન્તાનાં શસ્તં હિતમ્| ધીઃ બુદ્ધિર્વસ્તુગ્રહણે શક્તિઃ| મેધા પ્રજ્ઞા વસ્તુવિવેકશક્તિઃ| પ્રજાદ્યર્થિનાઞ્ચ પ્રજા અપત્યં શુક્રસ્ય સફલતાકરમિત્યર્થઃ| વયઃસ્થાપનં જરયા વિના વયઃસ્થાપયતીતિ વયઃસ્થાપનમ્| સહસ્રવીર્યમનેકશક્તિઃ| તથા વિધિભિઃ વિધાનૈઃ નાનાવિધાભિઃ યોજનાભિઃ| કર્મસહસ્રકૃત્ અનેકકાર્યકૃદિત્યર્થઃ|| ૪૩||

Adhikarana purANaGRutaguNAH (44) · Śloka 44

મદાપસ્મારમૂર્ચ્છાયશિરઃકર્ણાક્ષિયોનિજાન્| પુરાણં જયતિ વ્યાધીન્ વ્રણશોધનરોપણમ્| પૂર્વોક્તાંશ્ચાધિકાન્કુર્યાદ્ ગુણાંસ્તદમૃતોપમમ્||૪૪||

તચ્ચ ઘૃતં પુરાણમતીતબહુકાલં મદાદીન્ વ્યાધીન્ જયતિ| વ્રણાનાં પૈચ્છિલ્યાદિકં શોધયતિ| વ્રણાંશ્ચ રોપયતિ| તચ્ચ પુરાણં પૂર્વોક્તાન્ સામાન્યઘૃતોક્તાન્ ગુણાનાધિક્યેન કરોતિ| અમૃતોપમઞ્ચ|| ૪૪||

Adhikarana GRutamaNDaguNAH (45) · Śloka 45

તદ્વચ્ચ ઘૃતમણ્ડોઽપિ રૂક્ષસ્તીક્ષ્ણસ્તનુશ્ચ સઃ||૪૫||

ઘૃતમણ્ડોઽપિ ઘૃતગુણાનધિકં કુર્યાદમૃતોપમશ્ચ રૂક્ષત્વેન તીક્ષ્ણત્વેન તનુત્વેન ચાસ્ય વિશેષઃ| મણ્ડ ઉપરિભવઃ સ્વચ્છઃ||૪૫||

Adhikarana kIlATAdikShIravikAraguNAH (46) · Śloka 46

બલ્યાઃ કીલાટકૂચીકાતક્રપિણ્ડકમોરટાઃ| સક્ષીરશાકપીયૂષા રોચના વહ્નિસાદનાઃ| શુક્રનિદ્રાકફકરા વિષ્ટમ્ભિગુરુદોષલાઃ||૪૬||

કીલાટાદયઃ સર્વે ક્ષીરવિકારાઃ તદ્વિકૃતિવિકારાશ્ચ| બલકરા રૂચ્યાઃ અગ્નિનાશનાઃ શુક્રાદિકરાશ્ચ વિષ્ટમ્ભિનો ગુરવો દોષલાશ્ચ| દોષલા અપથ્યત્વેન વિકારકારિણઃ| કીલાટાઃ તક્રાદિકૃતાઃ| કૂચીકાઃ ક્ષીરકીલાટિકાઃ| મોરટઃ ક્ષીરસદૃશઃ કીલાટિકઃ| પીડન ઉત્તરાપથે પ્રસિદ્ધઃ| ઘનવસ્ત્રબદ્ધં સ્વયં સ્રુતદ્ભાગં પિણ્ડીભૂતં તક્રં તક્રપિણ્ડકઃ ક્ષીરશાકં પ્રસિદ્ધં, પીયૂષં સદ્યઃપ્રસૂતાયાઃ ક્ષીરકૃતમ્ દધિ|| ૪૬||

Adhikarana dadhighRutAdInAM kShIraguNAtideshaH (47) · Śloka 47

વિદ્યાદ્દધિઘૃતાદીનાં ગુણદોષાન્ યથા પયઃ||૪૭||

દધિઘૃતાનાઞ્ચ પયોગુણાનતિક્રમેણ ગુણાન્ વિદ્યાત્| તેન એતદુક્તં ભવતિ-યથા સ્વાદુપાકરસમિત્યાદિના સામાન્યેન ક્ષીરગુણા ઉક્તાઃ તદ્વત્ સામાન્યેન દધ્યાદિગુણા અપિ| વિશેષાકાંક્ષાયાં તુ દધ્યાદીનાં સત્સ્વપિ પ્રકૃતિભૂતક્ષીરગુણાન્વયોઽપિ ગ્રાહ્યઃ|| ૪૭||

Adhikarana varAvarakShIraghRute (48) · Śloka 48

ગવ્યે ક્ષીરઘૃતે શ્રેષ્ઠે નિન્દિતે ચાવિસમ્ભવે||૪૮||

વર્ગાર્થં નિર્ધારયતિ-ક્ષીરં ઘૃતં ચ ગવ્યં શ્રેષ્ઠમ્| આવિકં નિન્દિતમ્| પ્રાધાન્યાત્તુ ક્ષીરઘૃતયોરેવ ગ્રહણમ્|| ૪૮|| (૩) ઇક્ષુવર્ગઃ

Adhikarana (3) ikShuvargaH ikShurasaguNAH (49) · Śloka 49

ઇક્ષોઃ રસો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બૃંહણઃ કફમૂત્રકૃત્| વૃષ્યઃ શીતઃ પવનજિત્ ભુક્તે વાતપ્રકોપનઃ| રક્તપિત્તપ્રશમનઃ સ્વાદુપાકરસો સરઃ|૪૯|

ઇક્ષુરસવર્ગો દ્રવપ્રસઙ્ગેનોચ્યતે| ઇક્ષો રસઃ સરત્વાદિગુણયુક્તઃ, બૃંહણો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ(સૂ૦અ૦-૨૮) પવનજિદ્વાતનાશનઃ| ભુક્તે ભુક્તમાત્રે પીતો વાતપ્રકોપનઃ|| ૪૯||

Adhikarana dantapIDitekShurasaguNAH (49) · Śloka 49

સોઽગ્રે સલવણો દન્તપીડિતઃ શર્કરાસમઃ||૪૯||

સ ચ રસઃ અગ્રે ઇક્ષોઃ પ્રાન્તે જાતઃ સલવણઃ ઈષત્ લવણઃ દન્તપીડિતોઽયન્ત્રકાલાદ્યનુપહતત્વાદ્ ગુણૈઃ શર્કરયા સમઃ||૪૯||

Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (50) · Śloka 50

મૂલાગ્રજન્તુજગ્ધાદિપીડનાન્મલસઙ્કરાત્| કિઞ્ચિત્કાલવિધૃત્યા ચ વિકૃતિં યાતિ યાન્ત્રિકઃ| વિદાહી ગુરુવિષ્ટમ્ભી તેનાસૌ...................||૫૦||

યસ્તુ યાન્ત્રિકો યન્ત્રપીડિતો મૂલાદિમિશ્રપીડનાત્ મલસઙ્કરાદ્વૈકૃત્યં પ્રાપ્નોત્યતોઽસૌ યાન્ત્રિકો વિદાહી વિષ્ટમ્ભકરશ્ચ| જન્તુજગ્ધઃ ક્રિમિભક્ષિતઃ, વિદાહી સૌમ્યભાવવિદહનશીલઃ| હેતુનિર્દેશો હેત્વભાવાત્ કાર્યાભાવપ્રતિપાદનાર્થઃ| રક્તપિત્તે ચ વિશિષ્ટે વિશેષેણ વિદહનશીલસ્યાપિ પ્રયોગો ન વિરુદ્ધઃ|| ૫૦||

Adhikarana pauNDrakAdInAM guNAH (51) · Śloka 51

.................તત્ર પૌણ્ડ્રકઃ| શૈત્યપ્રસાદમાધુર્યૈર્વરસ્તમનુ વાંશિકઃ| શતપર્વકકાંતારનૈપાલાદ્યાસ્તતઃ ક્રમાત્| સક્ષારાઃ સકષાયાશ્ચ સોષ્ણાઃ કિઞ્ચિદ્વિદાહિનઃ||૫૧||

તત્ર ચેક્ષુરસેષુ મધ્યે પૌણ્ડ્રકઃ શૈત્યેન પ્રસન્નત્વેન માધુર્યેણ ચ શ્રેષ્ઠઃ સર્વેક્ષુરસેભ્યઃ| તમનુ વાંશિકઃ શૈત્યાદિભિઃ પૌણ્ડ્રકાદ્ધીનો વાંશિક ઇત્યર્થઃ| શતપર્વકાદયશ્ચ રસાઃ ક્રમાદુત્તરોત્તરં શૈત્યાદિભિર્હીનાઃ| તે ચ શતપર્વકાદયઃ ઈષત્ક્ષારત્વેન યુક્તાઃ ઈષત્કષાયરસા ઈષદુષ્ણવીર્યાઃ કિઞ્ચિદ્વિદાહિનશ્ચ|| ૫૧||

Adhikarana phANitaguNAH (52) · Śloka 52

ફાણિતં ગુર્વભિષ્યન્દિ ચયકૃન્મૂત્રશોધનં||૫૨||

ફાણિતં ક્ષુદ્રગુડીભૂતમિક્ષુરસઃ| તત્ ગુર્વભિષ્યન્દિ ત્રિદોષસઞ્ચયકૃત્| મૂત્રસંશોધનં મૂત્રમતિવાહયતિ|| ૫૨||

Adhikarana dhautAdiBEdena dhautaguDaguNAH (53) · Śloka 53

નાતિશ્લેષ્મકરો ધૌતઃ સૃષ્ટમૂત્રશકૃદ્ગુડઃ| પ્રભૂતકૃમિમજ્જાસૃઙ્મેદોમાંસકફોઽપરઃ||૫૩||

ગુડઃ સંસ્કારવશેન નિર્મલઃ નાતિશ્લેષ્મકર ઈષત્ શ્લેષ્મકર ઇત્યર્થઃ| તથા મૂત્રં શકૃચ્ચ સૃજતિ બહિઃ ક્ષિપતિ| તથા અપરઃ અધૌતઃ પ્રભૂતાન્ ક્રિમ્યાદીન્ કરોતીત્યુપચારાત્ સ એવોક્તઃ|| ૫૩||

Adhikarana purANanavaguDaguNAH (54) · Śloka 54

હૃદ્યઃ પુરાણઃપથ્યશ્ચ નવઃ શ્લેષ્માગ્નિસાદકૃત્||૫૪||

સ એવ ચ ગુડઃ પુરાણો હૃદ્યઃ શરીરસ્ય ચ પથ્યઃ; નવસ્તુ કફમગ્નિસાદં ચ કરોતિ|| ૫૪||

Adhikarana matsyaNDikA-khaNDa-sharkarAguNAH (55) · Śloka 55

વૃષ્યાઃ ક્ષીણક્ષતહિતા રક્તપિત્તાનિલાપહા| મત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડસિતાઃ ક્રમેણ ગુણવત્તમાઃ||૫૫||

મત્સ્યણ્ડિકાદયસ્ત્રયો વૃષ્યત્વાદિયુક્તાઃ ક્રમેણ| પૂર્વસ્માત્ ઉત્તરો વૃષ્યત્વાદિભિરતિશયેન યુક્તઃ| મત્સ્યણ્ડિકાગુડા નિર્મલાઃ પ્રસિદ્ધાશ્ચ લોકે| તતોઽપિ સંસ્કારેણ ગુણૈશ્ચાધિકઃ ખણ્ડઃ| તતોઽપિ સિતા શર્કરા|| ૫૫||

Adhikarana yAShaSarkarAdInAM guNAH (56) · Śloka 56

તદ્ગુણા તિક્તમધુરા કષાયા યાષશર્કરા| ત્રિદોષઘ્ની સિતા કાશેક્ષુદર્ભચ્છદસંભવા||૫૬||

યાષશર્કરા તુ તદ્ગુણા મત્સ્યણ્ડિકાદિગુણા તિક્તમધુરકષાયરસા ચ| યાષશર્કરા લોકે યવાષશર્કરેતિ પ્રસિદ્ધા| કેચિદ્ બ્રુવન્તિ-દુરાલભારસેન સા ક્રિયત ઇતિ|| ૫૬||

Adhikarana sarvasharkarAguNAH (57) · Śloka 57

દાહતૃટ્ચ્છર્દિમૂર્ચ્છાસૃક્પિત્તઘ્ન્યઃ સર્વશર્કરાઃ||૫૭||

એતા અન્યાશ્ચ કાશ્ચન સર્વાઃ શર્કરાઃ દાહાદિનાશનાઃ (ચ૦સૂ૦અ૦-૨૭, ૨૩૮-૨૪૨)|| ૫૭||

Adhikarana sharkarAphANitayorvarAvaratvam (58) · Śloka 58

શર્કરેક્ષુવિકારાણાં ફાણિતં ચ વરાવરે||૫૮||

વર્ગાર્થં નિર્ધારયતિ| ઇક્ષુવિકારાણાં મધ્યે શર્કરા શ્રેષ્ટા| ફાણિતમશ્રેષ્ઠમિતિ|| ૫૮||

Adhikarana madhunaH madhusharkarAyAshca guNAH (59) · Śloka 59

ચક્ષુષ્યં છેદિ તૃટ્શ્લેષ્મવિષહિધ્માસ્રપિત્તનુત્| કુષ્ઠમેહકૃમિચ્છર્દિશ્વાસકાસાતિસારજિત્| વ્રણશોધનસન્ધાનરોપણં વાતલં મધુ| રૂક્ષં કશાયમધુરં તત્તુલ્યા મધુશર્કરા||૫૯||

શર્કરાયોનિપ્રસઙ્ગેન મધુનોઽપિ ગુણા ઉચ્યન્તે| મધુ મક્ષિકં વાતલં ચક્ષુષશ્ચ પથ્યમ્| ચ્છેદિ વિચ્છેદિ યત્તૈક્ષ્ણાદ્દેહે પિણ્ડિતાન્ ભાવાન્ ચ્છિનત્તિ વિભજતિ, તૃડાદીંશ્ચ નાશયતિ| વ્રણાનાં શોધનં તત્ યત્ પૂયપૈચ્છિલ્યાદિપ્રેરકમ્| સન્ધાનં તત્ યત્ દ્વૌ વ્રણોષ્ઠાવેકીકરોતિ| રોપણં પ્રસિદ્ધમ્| તથા મધુ રૂક્ષમ્| રસેન ચ કષાયમધુરમ્| અસ્ય ચ સર્વાત્મકસ્યાપિ પ્રભાવાદ્વાનુમીયતે વાતલત્વાદિયોગઃ| તત્તુલ્યા મધુસમા ગુણૈર્મધુશર્કરા|| ૫૯||

Adhikarana uShNena madhuno virodhaH (60) · Śloka 60

ઉષ્ણમુષ્ણાર્તમુષ્ણે ચ યુક્તં ચોષ્ણૈર્નિહન્તિ તત્| વિષાન્વયત્વેનવિષપુષ્પેભ્યોઽપિ યતો મધુ| કુર્વતે તે સ્વયં યચ્ચ સવિષા ભ્રમરાદયઃ||૬૦||

તચ્ચ મધુ ઉષ્ણં નિહન્તિ મારયતિ| ઉષ્ણાર્તં ચ પુરુષં મારયતિ| અત ઉચ્યતે- વિષાન્વયત્વેન| કુતો વિષાન્વયત્વં મધુનઃ અત આહ- વિષપુષ્પેભ્યોઽપિ યતો મધુ કુર્વન્તિ તત્કૃતઃ| ન કેવલમન્યપુષ્પેભ્યઃ ઇત્યપિ શબ્દસ્યાર્થઃ| યદ્યસ્માચ્ચ ભ્રમરાદયઃ સ્વયં શરીરેણૈવ સવિષા મધુ કુર્વન્ત્યત ઉષ્ણાદિયુક્તં મારયતિ (સુ૦સૂ૦ ૪૫-૧૪૪)|| ૬૦||

Adhikarana madhunaH uShNavirodhasyApavAdaH (61) · Śloka 61

પ્રચ્છર્દને નિરૂહે ચ મધૂષ્ણં ન નિવાર્યતે| અલબ્ધપાકમાશ્વેવ તયોર્યસ્માન્નિવર્તતે||૬૧||

તચ્ચ મધુ પ્રચ્છર્દને વમને નિરૂહે ચોષ્ણમપિ ન નિવાર્યતે| યતઃ અપક્વમાશ્વેવ પ્રયુક્તં નિવર્તતે પુનરાગચ્છતિ|| ૬૧||

Adhikarana madhuno hitA mAtrA (62) · Śloka 62

ગુરુરૂક્ષકષાયત્વાચ્છૈત્યાચ્ચાલ્પં હિતં મધુ| ન હિ કષ્ટતમં કિઞ્ચિત્તદજીર્ણાદ્યતો નરમ્| ઉપક્રમવિરોધત્વાત્સદ્યો હન્યાદ્યથા વિષમ્||૬૨||

ગુરુત્વાદિતો હેતોઃ શરીરે ચાલ્પં પથ્યમ્| તથા ચ મધુનઃ અજીર્ણાદન્યત્કષ્ટમં ન વિદ્યતે| કુતઃ? યતો વિરુદ્ધોપક્રમત્વાદ્વિષવન્નરં નાશયતિ| અજીર્ણે હ્યુષ્ણોદકપાનાદિકં વિહિતમ્| તચ્ચ મધુનો વિરુદ્ધમ્| અથ ચ શીતા ક્રિયા ક્રિયતે| સા હ્યજીર્ણેઽપ્યપથ્યા| અત ઉપક્રમવિરોધઃ (ચ૦સૂ૦અ૦૨૭-૨૪૮)|

Adhikarana madhuno yogavAhitvam (63) · Śloka 63

નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ યોગવાહિ પરં મધુ| વૃષ્યયોગૈરતો યુક્તં વૃષતામનુવર્તતે||૬૩||

તચ્ચ મધુ નાનાદ્રવ્યસ્વરૂપત્વાદત્યર્થં યોગવાહિત્વેન યુક્તમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સર્વાઃ શક્તયઃ પ્રસેવકવત્તત્ર સ્થિતાઃ કેવલં યા યા શક્તિઃ સંયોગિદ્રવ્યે શક્તિં સહાયભૂતામાસાદયતિ સા સા તામતિશયેનાભિવ્યનક્તિ| એતદેવ હિ યોગવાહિત્વં યત્ સ્વગુણાપરિત્યાગેનાંશેન સાદૃશ્યાત્ પરસ્ય ચ શક્તિપરિપૂરણમત એવ કારણાદ્વૃષ્યયોગૈર્યુક્તં મધુ વૃષ્યતાં યાતિ| એતાવતા હિ વૃષ્યયોગસ્ય તુ શક્તિઃ તેન પરિપૂરિતા ભવતિ|| ૬૩||

Adhikarana madhuno BedAH teShAM shreShThatvAdi ca (64) · Śloka 64

ભ્રામરં પૌષ્પિકં ક્ષૌદ્રં માક્ષિકં ચ યથોત્તરમ્| વરં જીર્ણં ચ તેષ્વન્ત્યે દ્વે એવ હ્યુપયોજયેત્||૬૪||

ભ્રમરાદિભિશ્ચ કૃતં મધુ યથોત્તરં શ્રેષ્ઠમ્| યદ્યસ્માદુત્તરં તત્તસ્માત્ શ્રેષ્ઠમિતિ| જીર્ણં પુરાણં મધુ શ્રેષ્ઠમ્| તેષુ ભ્રમરાદિષુ મધ્યે દ્વે એવાન્ત્યે ક્ષૌદ્રં માક્ષિકઞ્ચ પથ્યત્વાદુપયોજયેત્| ઇતિ ઇક્ષુવર્ગઃ||૬૪||

Adhikarana (4) tailavargaH tailasAmAnyaguNAH tilatailaguNAshca (65) · Śloka 65

તૈલં સ્વયોનિવત્તત્ર મુખ્યં તીક્ષ્ણં વ્યવાયિ ચ| ત્વગ્દોષકૃદચક્ષુષ્યં સૂક્ષ્મોષ્ણં કફકૃન્ન ચ| કૃશાનાં બૃંહણાયાલં સ્થૂલાનાં કર્શનાય ચ| બદ્ધવિટ્કં કૃમિઘ્નઞ્ચ સંસ્કારાત્સર્વરોગજિત્||૬૫||

દ્રવત્વાત્તૈલમુચ્યતે| તૈલં સ્વયોનિવત્સર્વં તૈલં સ્વકારણ સમગુણમ્| તત્ર તૈલેષુ મધ્યે મુખ્યં તિલોદ્ભવં તીક્ષ્ણમ્| વ્યવાયિ વ્યાપ્તિશીલમ્| યદ્દેહં વ્યાપ્ય પાકં યાતિ| ત્વગ્દોષકૃત્ પાનાભ્યાસેન ત્વચં દૂષયતિ| યૈસ્તુ ત્વગ્દોષહરમિત્યુક્તં તૈર્વાતાદિકે અભ્યઙ્ગેન| અથવા ત્વગ્દોષં કૃન્તતીતિ ત્વગ્દોષકૃદિતિ| કૃતિચ્છેદને (૬-પ૦) ઇત્યસ્ય ધાતોઃ પ્રયોગઃ| ચક્ષુષશ્ચાહિતમ્, સૂક્ષ્મસ્રોતઃપ્રવેશિ| ઉષ્ણવીર્યમ્| તિલોદ્ભવત્વાચ્છ્લેષ્મકરત્વં પ્રાપ્તમત ઉચ્યતે-કફકૃન્ન ચેતિ| સંસ્કારવશાત્ કૃશસ્ય બ્રંહણાયાલં પર્યાપ્તમ્| સ્થૂલાનાં ચ કર્શનાય| અથવા કેવલમપિ યેનૈવ હેતુના સ્રોતઃશોધકત્વાદિના કૃશાનાં બ્રંહણાય અલં પર્યાપ્તમ્, તેનૈવ હેતુના સ્થૂલાનાં કર્શનાયેતિ ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ| અસ્યૈવ ચ પક્ષસ્ય યુક્તત્વં સંસ્કારાત્ સર્વરોગજિદિતિ સ્વયં પાઠાત્| વિષં પુરીષં બધ્નાતિ ગ્રથયતીતિ બદ્ધવિટ્કમ્| સંસ્કારં પ્રતિરોગં વિશિષ્ટમાશ્રિત્ય સર્વરોગજિત્|| ૬૫||

Adhikarana tailaprayogasyetihAsaH (66) · Śloka 66

તૈલપ્રયોગાદજરા નિર્વિકારા જિતશ્રમાઃ| આસન્નતિબલા યુદ્ધે દૈત્યાધિપતયઃ પુરા||૬૬||

તૈલપ્રયોગાનિતિહાસરૂપેણ કથયતિ- તૈલપ્રયોગાદિત્યાદિના| દૈત્યાધિપતયઃ પુરો યુદ્ધે અતિબલાઃ જરાદિહરહિતાશ્ચ આસન્|| ૬૬||

Adhikarana eraNDatailaguNAH (67) · Śloka 67

સતિક્તોષણમૈરણ્ડં તૈલં સ્વાદુ સરં ગુરુ| વર્ધ્મગુલ્માનિલકફાનુદરં વિષમજ્વરમ્| રુક્છોફો ચ કટીગુહ્યકોષ્ઠપૃષ્ઠાશ્રયો જયેત્||૬૭||

એરણ્ડં તૈલં તુ ઈષત્તિક્તકટુકં, રસેન મધુરં વર્ધ્માદીન્ જયેત્ કટ્યાદિસ્થિતૌ તુ રુક્છોફો નાશયતિ|| ૬૭||

Adhikarana rakteraNDatailaguNAH (68) · Śloka 68

તીક્ષ્ણોષ્ણં પિચ્છિલં વિસ્રં રક્તૈરણ્ડોદ્ભવન્ત્વતિ||૬૮||

લોહિતૈરણ્ડતૈલમતિશયેન તૈક્ષ્ણ્યાદિયુક્તમ્|| ૬૮||

Adhikarana sarShapatailaguNAHumAkusumbhatailaguNAH (69) · Śloka 69

કટૂષ્ણં સાર્ષપં તીક્ષ્ણં કફશુક્રાનિલાપહમ્| લઘુ પિત્તાસ્રકૃત્કોઠકુણ્ઠાક્ષો વ્રણજન્તુજિત્| ઉમાકુઔમ્ભજઞ્ચોષ્ણં ત્વગ્દોષકફપિત્તકૃત્||૬૯||

ઉમાતૈલં કુસુમ્ભતૈલં ચોષ્ણવીર્યં ત્વગ્દોષં કરોતિ પિત્તશ્લેષ્માણૌ ચ|| ૬૯||

Adhikarana dantyAditailAnAM sAmAnyaguNAH (70) · Śloka 70

દન્તીમૂલકરક્ષોઘ્નકરઞ્ચારિષ્ટશિગ્રુજમ્| સુવર્ચલેઙ્ગુદીપીલુશઙ્ખિનીનીપસમ્ભવમ્| સરલાગુરુદેવહ્વશિંશપાસારજન્મ ચ| તુવરારુ૦કરોથ્યઞ્ચ તીક્ષ્ણં કટ્વસ્રપિત્તકૃત્| અર્શઃકુષ્ઠક્રિમિશ્લેષ્મશુક્રમેદોનિલાપહમ્||૭૦||

દન્ત્યાદિજં તૈલં તૈક્ષ્ણ્યાદિગુણયુક્તમ્| રક્ષોઘ્નં સાર્ષપમ્| સરલાદીનાં સારશબ્દેન સમ્બન્ધઃ|| ૭૦||

Adhikarana kara~jcanimbatailaguNAH (71) · Śloka 71

કરઞ્ચનિમ્બજે તિક્તે નાત્યુષ્ણે તત્ર નિર્દિશેત્||૭૧||

કરઞ્ચનિમ્બતૈલયોસ્તુ કટુત્વાપવાદસ્તિક્તત્વમ્| નાત્યન્તોષ્ણવીર્યે ચેમે|| ૭૧||

Adhikarana saralatailaguNAH (72) · Śloka 72

કષાયતિક્તકટુકં સારલં વ્રણશોધનમ્||૭૨||

સરલકાષ્ઠસારજં તૈલં કષાયાદિરસં વ્રણશોધનઞ્ચ| અત્ર કષાયતિક્તત્વં વ્રણશોધનત્વં ચાધિકમ્|| ૭૨||

Adhikarana tuvarAruShkaratailaguNAH (73) · Śloka 73

ભૃશોષ્ણે તીક્ષ્ણકટુકે તુવરારુષ્કરોદ્ભવે| વિશેષાત્ક્રિમિકુષ્ઠઘ્ને તતોર્ધ્વાધો વિરેચને||૭૩||

તુવરારુષ્કરતૈલયોસ્તૈક્ષ્ણ્યાદ્યતિશયઃ| અર્શઃક્રિમિકુષ્ઠનાશને ચાતિશયઃ| ઊર્ધ્વાધોવિરેચનં વમનવિરેચનાભ્યાં દોષનિર્હરણમ્| તેનાધિકે|| ૭૩||

Adhikarana akShAditailAnAM guNAH (74) · Śloka 74

અક્ષાતિમુક્તકાક્ષોડનાલિકેરમધૂકજમ્| ત્રપુસૈર્વારુકુષ્માણ્ડુશ્લેષ્માતકપ્રિયાલજમ્| વાતપિત્તહરં કેશ્યં શ્લેષ્મલં ગુરુ શીતલમ્||૭૪||

અક્ષાતિમુક્તકાદિતૈલં વાતપિત્તહરત્વાદિયુક્તમ્| અક્ષં બિભિતકમ્| અતિમુક્તકં માધવીફલમ્|| ૭૪||

Adhikarana shrIparNIkiMshukatailaguNAH (75) · Śloka 75

પિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનં શ્રીપર્ણીકિંશુકોદ્ભવમ્||૭૫||

શ્રીપર્ણીકિંશુકતૈલં પિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનમ્| શ્રીપર્ણી કાશ્મરી| કિંશુકઃ પલાશઃ|| ૭૫||

Adhikarana taileshu varAvaratvAnirUpaNam (76) · Śloka 76

તિલતૈલં વરં તેષુ કૌસુમ્ભમવરં પરમ્||૭૬||

તેષુ ચ તૈલેષુ મધ્યે તિલતૈલં પથ્યત્વેનાતિશ્રેષ્ઠમ્, તદ્વિપરીતં કૌસુમ્ભમ્|| ૭૬||

Adhikarana vasAdInAM svarUpaM guNAshca (77) · Śloka 77

વસા મજ્જા ચ વાતઘ્નૌ બલપિત્તકફપ્રદૌ| માંસાનુગસ્વરૂપૌ ચ વિદ્યાન્મેદોઽપિ તાવિવ||૭૭||

સ્નેહપ્રસઙ્ગેનેદમપ્યુચ્યતે| વસા નામ તનુમેદોરુપં શુદ્ધમાંસસ્નેહઃ| મજ્જા ચ ધાતુ| તૌ વાતં નાશયતઃ| બલપિત્તકફાંશ્ચ કુરુતઃ| યસ્ય પ્રાણિનઃ સમ્બન્ધિનૌ તન્માંસસદૃશસ્વરૂપૌ ચ| મેદોઽપિ વસામજ્જ્ઞોઃ સ્વરૂપમ્|| ૭૭||

Adhikarana varAvaravasAH (78) · Śloka 78

બૌલૂકી શૌકરી પાકહંસજા કુક્કુદોદ્ભવા| વસા શ્રેષ્ઠા સ્વવર્ગેષુ કુમ્ભીરમહિષોદ્ભવા| કાકમદ્ગુવસા તદ્વત્કારણ્ડોત્થા ચ નિન્દિતા||૭૮||

બુલુક્યાદીનાં ચતુર્ણાં વસાઃ સ્વવર્ગેષુ ક્રમેણ મત્સ્યમહામૃગાપ્ચરવિષ્કિરેષુ પથ્યત્વેન શ્રેષ્ઠાસ્તદ્વત્સ્વર્ગેષુ મધ્યે કુમ્ભીરાદિવસા અશ્રેષ્ઠાઃ|| ૭૮||

Adhikarana medaHsu varAvaraBedaH (79) · Śloka 79

શાખાદમેદસાં ચ્છાગં હાસ્તિનં ચ વરાવરે||૭૯||

શાખાદાનાં મધ્યે ચ્છાગં મેદઃ શ્રેષ્ઠમ્| યે શાખાઃ પ્રાયો ભઞ્જતે તે શાખાદાઃ| ન તુ ભૂયિષ્ઠં તૃણાદિ, સ્વભાવેનૈવ| ઇતિ તૈલવર્ગઃ|

Adhikarana (5) madyavargaH madyasAmAnyaguNAH (80) · Śloka 80

દીપનં રોચનં મદ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણં તુષ્ટિપુષ્ટિદમ્| સસ્વાદુતિક્તકટુકમમ્લપાકરસં સરમ્| સકષાયં સ્વરારોગ્યપ્રતિભાવર્ણકૃલ્લઘુ| નષ્ટનિદ્રાતિનિદ્રેભ્યો હિતં પિત્તાસ્રદૂષણમ્| કૃશસ્થૂલહિતં રૂક્ષં સૂક્ષ્મં સ્રોતોવિશોધનમ્| વાતશ્લેષ્મહરં યુક્ત્યા પીતં વિષવદન્યથા||૮૦||

મદ્યમુચ્યતે-સર્વં મદ્યં દીપનાદિગુણયુક્તમ્| તુષ્ટિર્મનઃપરિતોષઃ| પુષ્ટિઃ શરીરપોષઃ| નષ્ટનિદ્રસ્ય ચાતિનિદ્રસ્ય ચાહારવિશેષાદ્વૈપરીત્યં કરોતિ, પ્રભાવાદ્વા| એવં કૃશસ્થૂલયોરપિ| યુક્ત્યા માત્રાદિકયા પીતમેવઙ્ગુણમ્| અયુક્ત્યા વિષસદૃશમ્ સા ચ યુક્તિર્મદાત્યયચિકિત્સતે (ચિ૦અ૦-૯) વક્ષ્યમાણા, આચરણં વા|| ૮૦||

Adhikarana nava-purANamadyaguNAH (81) · Śloka 81

ગુરુ ત્રિદોષજનનં નવં જીર્ણમતોઽન્યથા||૮૧||

તત્ર સર્વં મદ્યં નવમનતીતસંવત્સરં ગુરુ ત્રિદોષકરઞ્ચ| કેષાઞ્ચિજ્જાતાનાં કતિપયદિવસપરિવાસો નવત્વમ્| ક્રમેણ ચ તન્નાશઃ| જીર્ણં પુરાણમેતદ્વિપરીતમ્|| ૮૧||

Adhikarana madyapAne visheShaniyamAH (82) · Śloka 82

પેયં નોષ્ણોપચારેણ ન વિરિક્તક્ષુધાતુરૈઃ| નાતિતીક્ષ્ણમૃદુસ્વચ્છઘનં વ્યાપન્નમેવ વા||૮૨||

તચ્ચ મદ્યમુષ્ણોપચારેણ ન પેયમ્| ઉષ્ણં વેશ્માહારાદિકં ઉપચારો યસ્યેતિ| કૃતવિરેચનેન ચાઽઽદોષસામામ્યાન્ન પેયમ્| અતિતૈક્ષ્ણ્યમાર્દવાદિયુક્તં ચ ન પેયમ્| વ્યાપન્નં દેશકાલાદ્યુપહતમ્|| ૮૨||

Adhikarana surAguNAH (83) · Śloka 83

ગુલ્મોદરાર્શો ગ્રહણીશોષહૃત્ સ્નેહની ગુરુઃ| સુરાઽનિલઘ્નીઃ મેદોઽસૃક્સ્તન્યમૂત્રકફાવહા||૮૩||

અનન્તરં મદ્યવિશેષા ઉચ્યન્તે-સુરા ગુલ્માદિનાશિની મેદોરક્તાદિકરી ચ| સુરા પિષ્ટકૃતા ઘના શ્વેતા|| ૮૩||

Adhikarana vAruNIguNAH (84) · Śloka 84

તદ્ગુણા વારુણી હૃદ્યા લઘુસ્તીક્ષ્ણા નિહન્તિ ચ| શૂલકાસવમિશ્વાસવિબન્ધાધ્માનપીનસાન્||૮૪||

વારિણી નામ સુરા તદ્ગુણા અનન્તરોક્તસુરાસમગુણા| ઇયં તુ લઘ્વી તીક્ષ્ણા ચ, શૂલાદીંશ્ચ નિહન્તિ| વિબન્ધઃ સ્રોતસ ઉપલેપેન દોષાદીનામવહનમ્|| ૮૪||

Adhikarana jagalamedakayorguNAH (85) · Śloka 85

શૂલપ્રવાહાહિકાટોપતૃષ્ણાશોફાર્શસાં હિતઃ| જગલઃ પાચનો ગ્રાહિ રૂક્ષસ્તદ્વચ્ચ મેદકઃ||૮૫||

જગલો વારુણ્યાઃ સુરયા અધોભાગો ઘનઃ શોલપ્રવાહિકાદિહરઃ| પ્રવાહિકા નિસ્તાનિકા| આટોપો જઠરે વાયુના નિશ્ચલેન સશબ્દં પૂરણમ્| તથા પાચનઃ સંગ્રહણો રૂક્ષશ્ચ| મેદકો નામ જગલસ્યાધોભાગો ગુણૈર્જગલવદ્વિજ્ઞેયઃ|| ૮૫||

Adhikarana bakkasaguNAH (86) · Śloka 86

બક્કસો હૃતસારત્વાદ્વિષ્ટમ્ભી દોષકોપનઃ||૮૬||

બક્કસો નામ પાનીયેન મદ્યકલ્કપીડનેન હૃતસારત્વાદ્વિષ્ટમ્ભી ત્રિદોષકોપનશ્ચ|| ૮૬||

Adhikarana baibhItakIsurAguNAH (87) · Śloka 87

નાતિતીવ્રમદા લઘ્વી તથ્યા બૈભીતકી સુરા| વ્રણે પાણ્ડ્વામયે કુષ્ઠે ન ચાત્યર્થં વિરુધ્યતે||૮૭||

બિભીતકસ્ય સુરા અતિતીવ્રં મદં ન જનયતિ| લઘ્વી પથ્યા| વ્રણાદિષુ ચાત્યર્થં ન વિરુદ્ધા||૮૭||

Adhikarana yavasurAyAH guNAH (88) · Śloka 88

વિષ્ટમ્ભિની યવસુરા ગુર્વી રૂક્ષા ત્રિદોષલા||૮૮||

યવસુરા વિષ્ટમ્ભકરી ગર્વી રૂક્ષા ત્રિદોષકરા ચ|| ૮૮||

Adhikarana kauhalImadhUlakasurayorguNAH (89) · Śloka 89

કૌહલી બૃંહણી ગૌર્વી સ્લેષ્મલસ્તુ મધૂલકઃ||૮૯||

કૌહલી સુરા બૃંહણી ગૌર્વી ચ| મધૂલકઃ શ્લેષ્મકરઃ| સર્વં મદ્યમસઞ્જાતં મધૂલક ઇતિ સ્મૃતઃ|| ૮૯||

Adhikarana ariShTaguNAH (90) · Śloka 90

યથાદ્રવ્યગુણોઽરિષ્ટઃ સર્વમદ્યગુણાધિકઃ| ગ્રહણીપાણ્ડુકુષ્ઠાર્શઃશોષશોફોદરજ્વરાન્| હન્તિ ગુલ્મકૃમિપ્લીહઃ કષાયકટુવાતલઃ||૯૦||

અરિષ્ટસન્ધાનમુચ્યતે| સ હિ યૈર્યૈદ્રૈવ્યૈઃ સિદ્ધસ્તેષાં ગુણાનનુગચ્છતિ| સર્વૈશ્ચ દીપનત્વાદિભિર્મદ્યગુણૈરધિકઃ| ગ્રહણ્યાદકાંશ્ચ રોગાન્નાશયતિ| કષાયકટુરસો વાતકરશ્ચ|| ૯૦||

Adhikarana mArdvIkamadyaguNAH (91) · Śloka 91

માર્દ્વીકં લેખનં હૃદ્યં નાત્યુષ્ણં મધુરં સરમ્| અલ્પપિત્તાનિલં પાણ્ડુમેહાર્શઃકૃમિનાશનમ્||૯૧||

માર્દ્વીકં દ્રાક્ષારસં લેખનત્વાદિયુક્તમ્| પિત્તમનિલં ચાન્યમદ્યાપેક્ષ્યા સ્વલ્પં કરોતિ| પાણ્ડ્વાદિનાશનઞ્ચ| યોઽતિતૈક્ષ્ણ્યાચ્છ્લેષ્માદિકં વિલિખિતિ સ લેખનમ્|| ૯૧||

Adhikarana khArjUramadyaguNAH (92) · Śloka 92

અસ્માદલ્પાદન્તરગુણં ખાર્જૂરં વાતલં ગુરુ||૯૨||

ખાર્જૂરમદ્યં માર્દીકગુણૈરૂનમ્| વાતલં ગુરુ ચ|| ૯૨||

Adhikarana shArkaramadyaguNAH (93) · Śloka 93

શાર્કરઃ સુરભિઃ સ્વાદુર્હૃદ્યો નાતિમદો લઘુ||૯૩||

શર્કરયા કૃતં મદ્યં સુરભિત્વાદિયુક્તમ્|| ૯૩||

Adhikarana gauDamadyaguNAH,shIdhuguNAH (95) · Śloka 95

સૃષ્ટમૂત્રશકૃદ્વાતો ગૌડસ્તર્પણદીપનઃ||૯૪|| વાતપિત્તકરઃ શીધુઃ સ્નેહશ્લેષ્મવિકારહા| મેદઃશોફોદરાર્શોઘ્નસ્તત્ર પક્વારસો વરઃ||૯૫||

શીધુર્વાતપિત્તકરઃ| સ્નેહવિકારાન્ શ્લેષ્મવિકારાંશ્ચ નાશયતિ| શીધુરપક્વેક્ષુરસકૃતઃ પક્વેક્ષુરસકૃતશ્ચ| તત્ર શીધુષુ મધ્યે પક્વરસો મેદઃપ્રભૃતીનાં નાશનઃ શ્રેષ્ઠશ્ચ|| ૯૫||

Adhikarana madhvAsavAdInAM guNAH (96) · Śloka 96

છેદી મધ્વાસવસ્તીક્ષ્ણો મેહપીનસકાસજિત્| સુરાસવસ્તીક્ષ્ણમદઃ સ્વાદુસ્તીક્ષ્ણોઽનિલાવહઃ| મૈરેયો મધુરો વૃષ્યઃ સરઃ સન્તર્પણો ગુરુઃ| ધાતક્યભિષુતો જીર્ણો રૂક્ષો રોચનદીપનઃ| દ્રાક્ષાસવો મધુસમઃ પરમં સ તુ દીપનઃ| માર્દ્વીકસદૃશઃ પ્રોક્તો મૃદ્વીકેક્ષુરસાસવઃ||૯૬||

મધ્વાસવો માધવકો નામ મદ્યવિશેષઃ| ચ્છેદી તીક્ષ્ણો મેહાદિઘ્નશ્ચ| સુરાસવો નામોત્કટમદઃ| મધુરસ્તીક્ષ્ણો વાતઘ્નશ્ચ| મૈરેયો મધુરત્વાદિયુક્તઃ| મૈરેયઃ કોદ્રવૈઃ સહ જાયતે| ધાતક્યાસુતો જીર્ણઃ પુરાણઃ રૂક્ષો રુચ્યઃ અગ્નિદીપનશ્ચ ન ત્વેવં નવઃ| દ્રાક્ષાસમો મધુસમો માક્ષિકસમઃ| અયં ચાત્યર્થદીપનઃ| મૃદ્વીકેક્ષુરસાભ્યાં કૃતસન્ધાનાસવઃ ગુણૈર્માર્દ્વીકસમઃ|| ૯૬||

Adhikarana AsavasAmAnyaguNAH (97) · Śloka 97

સમાસાદાસવો હૃદ્યો વાતલઃ સ્વૌષધાનુગઃ||૯૭||

સમાસાત્સંક્ષેપઃ આસવગુણા ઉચ્યન્તે- યો કશ્ચિદાસવઃ સ સર્વો હૃદ્યો વાતલઃ સ્વૌષધગુણશ્ચ| આસવો યો દ્રવેણ શુષ્કમાસુત્ય ક્રિયતે|| ૯૭||

Adhikarana madyayonayaH (98) · Śloka 98

દ્રાક્ષેક્ષુમાક્ષિકં શાલિરુત્તમા વ્રીહિપઞ્ચમાઃ| મદ્યાકરા યદેભ્યોઽન્યત્તન્મદ્યપ્રતિરૂપકમ્| ગુણૈર્યથોલ્બણૈર્વિદ્યાન્મદ્યમાકરસઙ્કરાત્||૯૮||

દ્રાક્ષાદયઃ પઞ્ચોત્તમા મદ્યાકરા મદ્યયોનયઃ| એતદ્વર્જિતમન્યન્મદ્યપ્રતિરૂપકમ્| આકસઙ્કરાચ્ચ મદ્યં ગુણૈર્દીપનત્વાદિભિર્યથોલ્બણં વિદ્યાત્| ઉલ્બણસ્ય ગુણાનનુવર્તત ઇત્યર્થઃ તેનૈતદુક્તં ભવતિ-દ્વિમદ્યાકરમિશ્રીભાવજાતં મદ્યમુલ્બણેનાધિકેનાકરદ્રવ્યેણ સમાનગુણમ્| યો હ્યાકરસંયોગેઽધિકે ભવતિ તદ્ગુણં મદ્યમિત્યર્થઃ|| ૯૮||

Adhikarana shuktaguNAH (99) · Śloka 99

રક્તપિત્તકફોત્ક્લેદિ શુક્તં વાતાનુલોમન્| વિદાહી ભૃશતીક્ષ્ણોષ્ણં હૃદ્યં રુચિકરં સરમ્| દીપનં શિશિરસ્પર્શં પાણ્ડુદૃક્ક્રિમિનાશનમ્||૯૯||

શુક્તં રક્તપિત્તકફાનુત્ક્લેદયતિ| વાતં ચાનુલોમયતિ| વિદાહિત્વાદિગુણયુક્તં ચ|| ૯૯||

Adhikarana guDashuktAdInAmuttarottaraM laghutvam (100) · Śloka 100

ગુડેક્ષુમદ્યમાર્દ્વીકશુક્તં લઘુ યથોત્તરમ્||૧૦૦||

ગુડાદિશુક્તાનાં યથોત્તરં લઘુત્વં વિજ્ઞેયમ્| ગુડકૃતાચ્છુક્તાદિક્ષુશુક્તં લઘુ| ઇક્ષુશુક્તાદન્યન્મદ્યશુક્તં લઘુ| સર્વમદ્યશુક્તાઞ્ચમાર્દ્વીકશુક્તં લઘુ| અન્યે તુ બ્રવતે-ગુડમદ્યશુક્તાદિક્ષુમદ્યશુક્તં લઘુ| ઇક્ષુમદ્યશુક્તાન્માર્દ્વીકમદ્યશુક્તમિતિ| પૂર્વસ્તો પક્ષો યુક્ત ઇતિ નિર્ણીતઃ| તથાધાતકીગુડતોયાદિકારણં મદ્યશુક્તયોરિત્યુક્તમ્|

Adhikarana kandamUlAdyAsutaguNAH (101) · Śloka 101

કન્દમૂલફલાદ્યાંશ્ચ તદ્વદ્વિદ્યાત્તદાસુતમ્||૧૦૧||

કન્દાદિકં ચ તદાસુતં ગુડશુક્તાદ્યાસુતં તદ્વદ્વિદ્યાત્| આસવનશુક્તસમાનગુણં જાનીયાદિત્યર્થઃ|| ૧૦૧||

Adhikarana shANDAkIguNAH (102) · Śloka 102

શાણ્ડાકી ચાસુતં ચાન્યત્કાલામ્લં રોચનં લઘુ||૧૦૨||

શાણ્ડાકી ચ શકાન્યાસુત્ય ક્રિયતે યા સા ચાન્યચ્ચાપ્યનુક્તમાસુતમાસવનશિક્તગુણમ્| કાલેનામ્લં સદ્રુચ્ચં લઘુ ચ કાલામ્લં નામ|| ૧૦૨||

Adhikarana dhAnyAmlaguNAH (103) · Śloka 103

ધાન્યામ્લં ભેદિ તીક્ષ્ણોષ્ણં પિત્તકૃત્સ્પર્શશીતલમ્| શ્રમક્લમહરં રુચ્યં દીપનં બસ્તિશૂલનુત્| શસ્તમાસ્થાપને હૃદ્યં લઘુ વાતકફાપહમ્||૧૦૩||

ધન્યામ્લં કાઞ્જિકં મેદિત્વાદિયુક્તમ્| ઉષ્ણવીર્યમ્| સ્વભાવેનૈવ સ્પર્શશીતલમ્| વ્યાયામાદિના તાન્તત્વં શ્રમઃ| નિવ્યાયામાદેવ તાન્તત્વં ક્લમઃ| આસ્થાપનં વાતનાશાય નેત્રેણ દ્રવસ્ય ગુદપ્રણિધાનમ્|| ૧૦૩||

Adhikarana sauvIrakAmlatuShodakAmlayorguNAH (104) · Śloka 104

એભિરેવ ગુણૈર્યુક્તે સૌવીરકતુષોદકે| ક્રિમિહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપાણ્ડુરોગનિબર્હણે| તે ક્રમાદ્વિતુષૈર્વિદ્યાત્સતુષૈશ્ચ યવૈઃ કૃતે||૧૦૪||

સૌવીરકતુષોદકે ધાન્યામ્લગુણયુક્તે| ક્રિમ્યાદિનાશને ચ| સૌવીરકતુષોદકે ક્રમેણાનુપૂર્વ્યા વિતુષૈઃ સતુષૈશ્ચ યવૈર્વિદ્યાત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ| સૌવીરકં યન્નિસ્તુષૈર્યવૈઃ ક્રિયતે| તુષોદકં યસ્તતુષૈઃ ક્રિયતે| ઇતિ મદ્યવર્ગઃ|| ૧૦૪||

Adhikarana (6) mUtravargaH gavAdimUtrasAmAnyaguNAH gomUtrasya prAdhAnya~jca (105) · Śloka 105

મૂત્રં ગોજાવિમહિષીગજાશ્વેષ્ટ્રખરોદ્ભવમ્| પિત્તલં રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણં લવણાનુરસં કટુ| ક્રિમિશોફોદરાનાહશૂલપાણ્ડુકફાનિલાન્| ગુલ્મારુચિવિશ્વિત્રકુષ્ઠાર્શાંસિ જયેલ્લઘુ| વિરેકાસ્થાપનાલેપસ્વેદાદિષુ ચ પૂજિતમ્| દીપનં પાચનં ભેદિ તેષુ ગોમૂત્રમુત્તમમ્||૧૦૫||

દ્રવત્વાત્તીક્ષ્ણત્વાદેશ્ચ પ્રસઙ્ગેન ચ મૂત્રાણ્યપ્યુચ્યન્તે| ગવાદીનાં મૂત્રં પિત્તલત્વદિગુણયુક્તમ્| કૃમ્યાદીંશ્ચ જયેત્| લઘુ ચ| રસે કટુ| લવણમનુરસં સ્વલ્પં યસ્ય તત્તથાવિધમ્| વિરેકાદિષુ ચ શસ્યતે| દીપનત્વાદિગુણં ચ| મૂત્રેષુ મધ્યે ગોમૂત્રમુત્તમં પ્રધાનમ્ (ચ૦સૂ૦-૧/૮૨-૧૦૪)|| ૧૦૫||

Adhikarana CAgagajavAjimUtraguNAH (106) · Śloka 106

શ્વાસકાસહરં છાગં પૂરણાત્ કર્ણશૂલજિત્| દદ્યાત્ક્ષારે કિલાસે ચ ગજવાજિસમુદ્ભવમ્||૧૦૬||

છાગમૂત્રં કાસશ્વાસહરમ્| કર્ણપૂરણેન ચ કર્ણશૂલજિત્|દન્તિતુરગમૂત્રે કિલાસે શ્વિત્રે ઉપયોગાર્થં દદ્યાત્| ક્ષીરે ચ પચ્યમાને (કિલાસમ્-નિ૦અ૦-૧૫)|| ૧૦૬||

Adhikarana rAsabhamUtraguNAH (107) · Śloka 107

હન્ત્યુન્માદમપસ્મારં ક્રિમીન્મેહઞ્ચ રાસભમ્||૧૦૭||

રાસભં મૂત્રમ્ ઉન્માદાદીન્ હન્તિ|| ૧૦૭||

Adhikarana gavAdishakRudguNAH,mRugAdInAM shakRudguNAH (108) · Śloka 108

કષાયતિક્તમેતેષાં હિધ્માશ્વસહરં શકૃત્| માર્ગમોજઃક્ષયહરં વૈષ્કિરં વાતરોગનુત્| પ્રસહાનામપસ્મારમુન્માદઞ્ચ નિયચ્છતિ| મહામૃગસમુદ્ભૂતં કુષ્ઠહૃજ્જલચારિણામ્| નેત્રરોગહરં પિત્તં પ્રવૃદ્ધઞ્ચ નિયચ્છતિ||૧૦૮||

એતેષામનન્તરોક્તાનાં મૂત્રપ્રાણિનાં શકૃત્પુરીષં રસેન કષાયાતિક્તમ્| હિધ્માશ્વાસહરઞ્ચ| અન્યત્ સુબોધમ્|| ૧૦૮||

Adhikarana gavAdipittarocanayorguNAH (109) · Śloka 109

પિત્તં તિક્તં વિષહરં રોચના કફવાતજિત્| તિક્તા પામાહરા..........................||૧૦૯||

એતેષામેવ પિત્તં જાઠરમુપયુક્તં તિક્તરસં વિષહરં ચ| એતેષામેવ રોચના નાભિપ્રદેશભવા વાતશ્લેષ્મવિનાશિની તિક્તરસા પામાહરા ચ|| ૧૦૯||

Adhikarana mAnuShamUtraguNAH (110) · Śloka 110

........................ મૂત્રં માનુષં તુ વિષાપહમ્||૧૧૦||

માનુષં તુ મૂત્રં વિષઘ્નમ્| ઇતિ મૂત્રવર્ગઃ|| ૧૧૦||

Adhikarana upasaMhAraH (6) · Śloka 6

તોયક્ષીરેક્ષુતૈલાનાં વર્ગૈર્મદ્યસ્ય ચ ક્રમાત્| ઇતિ દ્રવ્યૈકદેશોઽયં યથાસ્થૂલમુદાહૃતઃ||૧૧૧|| ઇતિશ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

ઇત્યનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ તોયાદિવર્ગૈઃ પ્રધાનાનતિક્રમેણ દ્રાવાણામેકદેશ ઉદાહૃતઃ|| ૧૧૧|| ઇતિશ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||