6. dravadravyavijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravadravyavij~jAnIyo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana (1) toyavargaH (2) · Śloka 2

જીવનં તર્પણં હ્ર્દ્યં હ્લાદિ બુદ્ધિપ્રબોધનમ્| તન્વવ્યક્તરસં મૃષ્ટં શીતં શુચ્યમૃતોપમમ્| સૂર્યોદ્ધૃતપ્રભુક્તત્ત્વાલ્લઘુ વાતકફાપહમ્| શૈત્યજીવનસૌમ્યત્વૈઃ પિત્તરક્તવિષાર્તિજિત્| ગઙ્ગામ્બુ નભસો ભ્રષ્ટં સ્પૃષ્ટં ત્વર્કેન્દુમારુતૈઃ| હિતાહિતત્વે તદ્ભૂયો દેશકાલાવપેક્ષતે||૨||

Adhikarana gA~ggasAmudrajalalakShaNe tayoH pEyatvamapeyatva~jca (3) · Śloka 3

યેનાભિવૃષ્ટમમલં શાલ્યન્નં રાજતસ્થિતમ્| અક્લિન્નમવિવર્ણં વા તત્પેયં ગાઙ્ગમન્યથા| સામુદ્રં તન્ન પાતવ્યં માસાદાશ્વયુજાદ્વિના||૩||

Adhikarana gA~ggodakasaMgrahaNopAyaH (4) · Śloka 4

ખાતધૌતશિલાપૃષ્ઠવસ્ત્રાદિભ્યશ્ચ્યુતં જલમ્| હેમમૃન્મયપાત્રસ્થમવિપન્નં સદા પિબેત્||૪||

Adhikarana BUmiShThamudakam (5) · Śloka 5

તદભાવે ચ ભૂમિષ્ઠમાન્તરિક્ષાનુકારિ યત્||૫||

Adhikarana deshavargaBedEna BUtavisheSheNa ca jale rasAH (6) · Śloka 6

શ્વેતે કષાયં તત્સ્વાદુ કૃષ્ણે તિક્તં ચ પાણ્ડુરે| નીલે કષાયમધુરં દેશે લવણમૂષરે| સક્ષારં કપિલે મિશ્રં મિશ્રેઽથામ્બુગુણાધિકે| મ્ધુરં લવણામ્લં તુ ભવેદ્ભૂમિગુણાધિકે| તેજોધિકે તિક્તકટુ કષાયં પવનાધિકે| દિવ્યાનુકારિ ત્વવ્યક્તરસત્વાસ્ત્વગુણાધિકે| શુચિપૃથ્વસિતશ્વેતે દેશે ચાર્કાનિલાહતમ્||૬||

Adhikarana jalasyAShTau BedAsteShAM guNAshca (7) · Śloka 7

કૌપસારસતાટાકચૌણ્ડપ્રાસ્ત્રવણોદ્ભિદમ્| વાપીનદીતોયમિતિ તત્પુનઃ સ્મૃતમષ્ટધા| સક્ષારં પિત્તકૃત્કૌપં દીપનં નાતિવાતલમ્| સારસં સ્વાદુ લઘુ ચ તાટાકં ગુરુ વાતલમ્| ચૌણ્ડં તુ પિત્તલં દોષહરં પ્રાસ્ત્રવણોદકમ્| ઔદ્ભિદં સ્વાદુ પિત્તઘ્નં સ્વાદુ વાપીજલં લઘુ| નાદેયં વાતલં રૂક્ષં કટુકઞ્ચ તદાઽઽદિશેત્| ધન્વાનૂપમહીધ્રાણાં સામીપ્યાદ્ ગુરુલાઘવમ્||૭||

Adhikarana pathyA~apathyAshca nadyaH samudrajalaguNAshca (8) · Śloka 8

પશ્ચિમોદધિગાઃ શીઘ્રવહા યાશ્ચામલોદકાઃ| પથ્યાઃ સમાસાત્તા નદ્યો વિપરીતાસ્તતોઽન્યથા| ઉપલાસ્ફાલનાક્ષેપવિચ્છેદૈઃ ખેદિતોદકાઃ| હિમવન્મલયોદ્ભૂતાઃ પથ્યાસ્તા એવ ચ સ્થિતાઃ| કૃમિશ્લીપદહૃત્કણ્ઠશિરોરોગાન્પ્રકુર્વતે| પ્રાચ્યાવન્ત્યપરાન્તોત્થા દુર્નામાનિ મહેન્દ્રજાઃ| ઉદરશ્લીપદાતઙ્કાન્ સહ્યવિન્ધ્યભવાઃ પુનઃ| કુષ્ઠપાણ્ડુશિરોરોગાન્ દોષઘ્ન્યઃ પારિયાત્રજાઃ| બલપૌરુષકારિણ્યઃ સાગરામ્ભસ્ત્રિદોષકૃત્||૮||

Adhikarana snAnapAnayorvarjyajalaM tatra hetuSca (9) · Śloka 9

કીટાહિમૂત્રવિટ્કોથતૃણજાલોત્કરાવિલમ્| પઙ્કપઙ્કજશૈવાલહઠપર્ણાદિસંસ્તૃતમ્| સૂર્યેન્દુપવનાદૃષ્ટં જુષ્ટં ચ ક્ષુદ્રજન્તુભિઃ| અભિવૃષ્ટં વિવર્ણઞ્ચ કલુષં સ્થૂલફેનિલમ્| વિરસં ગન્ધવત્તપ્તં દન્તગ્રહ્યતિશૈત્યતઃ| અનાર્તવં ચ યદ્દિવ્યમાર્તવં પ્રથમઞ્ચ યત્| લૂતાદિતન્તુવિણ્મૂત્રવિષસંશ્લેષદૂષિતમ્| તત્કુર્યાત્સ્નાનપાનાભ્યાં તૃષ્ણાઽઽધ્માનોદરજ્વરાન્| કાસાગ્નિસાદાભિષ્યન્દકણ્ડૂગણ્ડાદિકાનતઃ| તદ્વર્જયેદભાવે વા તોયસ્યાન્યસ્ય શસ્યતે| ઘનવસ્ત્રપરિસ્ત્રાવૈઃ ક્ષુદ્રજન્ત્વભિરક્ષણમ્| વ્યાપન્નસ્યાસ્ય તપનમગ્ન્યર્કાયસપિણ્ડકૈઃ| પર્ણીમૂલ-બિસગ્રન્થિમુક્તા-કતક-શૈવલૈઃ| વસ્ત્રગોમેદકાભ્યાં વા કારયેત્તત્પ્રસાદનમ્| પાટલા-કરવીરાદિ-કુસુમૈર્ગન્ધ-નાશનમ્||૯||

Adhikarana jalapAnaniyamAH (10) · Śloka 10

પાનીયં ન તુ પાનીયં પાનીયેઽન્યપ્રદેશજે| અજીર્ણે ક્વથિતં ચામે પક્વે જીર્ણેઽપિ નેતરત્| શીતે વિધિરયં તપ્તે ત્વજીર્ણે શિશિરં ત્યજેત્||૧૦||

Adhikarana jalasya prANamayatvaM nAtyantaniShedhaH (11) · Śloka 11

પાનીયં પ્રાણિનાં પ્રાણા વિશ્વમેવ ચ તન્મયમ્| અતોઽત્યન્તનિષેધેન ન ક્વચિદ્વારિ વાર્યતે| આસ્યશોષાઙ્ગસાદાદ્યા મૃત્યુર્વા તદલાભતઃ| નહિ તોયાદ્વિના વૃત્તિઃ સ્વસ્થ્યસ્ય વ્યાધિતસ્ય ચ||૧૧||

Adhikarana avasthAvashAjjalavisheShasya hitAhitatvaM jalasyopayogaprakArAshca (12) · Śloka 12

કેવલં સૌષધં પક્વમામમુષ્ણં હિતઞ્ચ તત્| સમીક્ષ્ય માત્રયા યુક્તમમૃતં વિષમન્યથા||૧૨||

Adhikarana tRuShyato~apyatijalapAne doShAH (13) · Śloka 13

અતિયોગેન સલિલં તૃષ્યતોઽપિ પ્રયોજિતમ્| પ્રયાતિ પિત્તશ્લેષ્મત્વં જ્વરિતસ્ય વિશેષતઃ| વર્ધયત્યામતૃણ્નિદ્રાતન્દ્રાધ્માનાઙ્ગગૌરવમ્| કાસાગ્નિસાદહૃલ્લાસપ્રસેકશ્વાસપીનસાન્||૧૩||

Adhikarana jalasya laghutvameva (14) · Śloka 14

પાકે સ્વાદુ હિમં વીર્યે તદુષ્ણમપિ યોજિતમ્| તસ્માદયોગપાનેન લાઘવાન્ન વિયોજયેત્||૧૪||

Adhikarana AmaviShTabdhayostRuShNArahitasyApi koShNajalapAnavidhiH (15) · Śloka 15

આમવિષ્ટબ્ધયોઃ કોષ્ણં નિષ્પિપાસોઽપ્યપઃ પિબેત્| યાવત્યઃ ક્લેદયન્ત્યન્નમતિક્લેદોઽગ્નિનાશનઃ| વિબદ્ધઃ કફવાતાભ્યાં મુક્તામાશયબન્ધનઃ| પચ્યતે ક્ષિપ્રમાહારઃ કોષ્ણતોયદ્રવીકૃતઃ||૧૫||

Adhikarana vishiShTAvasthAyAM sarvAmanA jalaniShedhaH saMskRutajalapAnavidhishca (16) · Śloka 16

અનવસ્થિતદોષાગ્નેર્વ્યાધિક્ષીણબલસ્ય ચ| નલ્પમપ્યામમુદકં હિતં તદ્ધિ ત્રિદોષકૃત્| તેજસઃ પ્રતિપક્ષત્વાન્મન્દાગ્નિર્વર્જયેજ્જલમ્| સર્વમેવ તથા સ્યન્દપ્લીહવિદ્રદ્ધિગુલ્મિનઃ| પાણ્ડૂદરાતિસારાર્શોગ્રહણીશોષશોફિનઃ| કામમલ્પમશક્તૌ તુ પેયમૌષધસંસ્કૃતમ્| ઋતે શરન્નિદાઘાભ્યામ્પિબેત્સ્વસ્થોઽપિ ચાલ્પશઃ||૧૬||

Adhikarana bhojanasyAdimadhyAnteShu jalapAnam (17) · Śloka 17

ભક્તસ્યાદૌ જલં પીતમગ્નિસાદં કૃશાઙ્ગતામ્| અન્તે કરોતિ સ્થૂલત્વમૂર્ધ્વં ચામાશયાત્કફમ્| મધ્યે મધ્યાઙ્ગતાં સામ્યં ધાતૂનાં જરણં સુખમ્||૧૭||

Adhikarana shItajalaguNAH (18) · Śloka 18

શીતં મદાત્યયગ્લાનિમૂર્ચ્છાચ્છર્દિશ્રમભ્રમાન્| તૃષ્ણોષ્ણદાહપિત્તાસૃગ્વષાણિ ચ નિહન્તિ તત્||૧૮||

Adhikarana uShNakvathitashItajalaguNAH (19) · Śloka 19

ક્ષીણપાદત્રિભાગાર્ધં દેશર્તુગુરુલાઘવાત્| ક્વથિતં ફેનરહિતમવેગમમલં હિતમ્| હિધ્માઽઽધ્માનાનિલશ્લેષતૃટ્કાસશ્વાસપીનસે| પાર્શ્વશૂલામમેદઃસુ સદ્યઃ શુદ્ધૌ નવજ્વરે| દીપનં પાચનં કણ્ઠ્યં લઘુ બસ્તિવિશોધનમ્| પાષાણરૂપ્યમૃદ્ધેમજતુતાપાર્કતાપિતમ્| પાનીયમુષ્ણં શીતં વા ત્રિદોષઘ્નં તૃડર્તિજિત્| લઘ્વરૂક્ષં ક્લમઘ્નઞ્ચ તોયં ક્વથિતશીતલમ્| સંસર્ગે પિત્તકફયોઃ સન્નિપાતે ચ શસ્યતે||૧૯||

Adhikarana paryuShitajalaguNAH (20) · Śloka 20

તોયં વહ્નિગુણભ્રષ્ટં પાકેઽમ્લં સર્વદોષકૃત્| ભવેત્પર્યુષિતં તચ્ચ............................||૨૦||

Adhikarana himakarajalaguNAH (21) · Śloka 21

...............................તોયં હિમકરોદ્ભવમ્| અતિશૈત્યગુરુસ્થૈર્યસઙ્ઘાતૈઃ કફવાતકૃત્||૨૧||

Adhikarana candrakAntajalaguNAH (22) · Śloka 22

ચન્દ્રકન્તભવં રક્ષોવિષપિત્તજ્વરાપહમ્| દૃષ્ટિમેધાવપુસ્થૈર્યકરં સ્વાદુ હિમં લઘુ||૨૨||

Adhikarana nArikelodakaguNAH (23) · Śloka 23

નારિકેલોદકં સ્નિગ્ધં સ્વાદુ વૃષ્યં હિમં લઘુ| તૃષ્ણાપિત્તાનિલહરં દીપનં બસ્તિશોધનમ્||૨૩||

Adhikarana jalAnAM varAvaratve (24) · Śloka 24

દ્વયં વારિ વરં વર્ષે નાદેયમવરં પરમ્||૨૪||

Adhikarana (2) kShIravargaH kShIrabhedAH kShIrasAmAnyaguNAH (26) · Śloka 26

ગવ્યં માહિષમાજં ચ ક્રારભં સ્ત્રૈણમાવિકમ્| ઐભમૈકશફં ચેતિ ક્ષીરમષ્ટવિધં સ્મૃતમ્||૨૫|| સ્વાદુપાકરસં સ્નિગ્ધમોજસ્યં ધાતુવર્ધનમ્| વાતપિત્તહરં વૃષ્યં સ્લેષ્મલં ગુરુ શીતલમ્| પ્રાયઃ પયો......................................||૨૬||

Adhikarana sagokShIraM kShIrANAM guNAH (27) · Śloka 27

..........ઽત્ર ગવ્યં તુ જીવનીયં રસાયનમ્| ક્ષતક્ષીણહિતં મેધ્યં બલ્યં સ્તન્યકરં સરમ્| શ્રમભ્રમમદાલક્ષ્મીશ્વાસકાસાતિતૃટ્ક્ષુધઃ| જીર્ણજ્વરં મૂત્રકૃચ્છ્રં રક્તપિત્તં ચ નાશયેત્||૨૭||

Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (28) · Śloka 28

હિતમત્યગ્ન્યનિદ્રેભ્યો ગરીયો માહિષં હિમમ્||૨૮||

Adhikarana AjakShIraguNAH (29) · Śloka 29

અલ્પામ્બુપાનવ્યાયામકટુતિક્તાશનૈર્લઘુ| આજં શોષજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તાતિસારજિત્||૨૯||

Adhikarana uShTrIkShIraguNAH (30) · Śloka 30

ઈષ્દ્રુક્ષોષ્ણલવણમૌષ્ટ્રિકં દીપનં લઘુ| શસ્તં વાતકફાનાહકૃમિશોફોદરાર્શસામ્||૩૦||

Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (31) · Śloka 31

માનુષં વાતપિત્તાસૃગભિઘાતાક્ષીરોગજિત્| તર્પણાશ્ચ્યોતનૈર્નસ્યેરહૃદ્યં તૂષ્ણમાવિકમ્||૩૧||

Adhikarana AvikShIraguNAH (32) · Śloka 32

વાતવ્યાધિહરં હિધ્માશ્વાસપિત્તકફપ્રદમ્||૩૨||

Adhikarana hastinIkShIraguNAH (33) · Śloka 33

હસ્તિન્યાઃ સ્થૈર્યકૃદ્વાઢમુષ્ણં ત્વૈકશફં લઘુ||૩૩||

Adhikarana EkashaPakShIraguNAH (34) · Śloka 34

શખાવાતહરં સામ્લલવણં જડતાકરમ્||૩૪||

Adhikarana Ama-shRuta-dhAroShNapayoguNAH (35) · Śloka 35

પયોઽભિષ્યન્દિ ગુર્વામં યુક્ત્યા શૃતમતોઽન્યથા| વિના તુ વનિતાસ્તન્યમામેવ તુ તદ્ધિતમ્| ભવેદ્ ગરીયોઽતિશૃતં ધારોષ્ણમમૃતોપમમ્||૩૫||

Adhikarana AhAradivashena kShIrAdInAM lAghavagauravam (36) · Śloka 36

પિણ્યાકામ્લાશિનીનાન્તુ ગુર્વભિષ્યન્દિ તદ્ભૃશમ્| અચેષ્ટયા ચ પ્રાદોષાદ્ ગરીયઃ સ્મૃતમૌષસમ્| વ્યાખ્યાતસ્તેન લઘિમા ચેષ્ટાવત્પ્રકૃતિષ્વપિ| હ્રત્વેષુ ચાતિદેહેભ્યો માંસેષ્વપ્યેવમાદિશેત્||૩૬||

Adhikarana dadhiguNAH (37) · Śloka 37

અમ્લપાકરસં ગ્રાહિ ગુરૂષ્ણં દધિ વાતજિત્| મેદઃશુક્રબલશ્લેષ્મપિત્તરક્તાગ્નિશોફકૃત્| રોચિષ્ણુ શસ્તમરુચૌ શીતકે વિષમજ્વરે| પીનસે મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ રૂક્ષં તુ ગ્રહણીગદે||૩૭||

Adhikarana dadhyupayoge niyamAH niyamasya ulla~gghane hAnishca (38) · Śloka 38

નૈવાદ્યાન્નિશિ નૈવોષ્ણં વસન્તોષ્ણશરત્સુ ન| નામુદ્ગસૂપં નાક્ષૌદ્રં નાઘૃતં નાસિતોપલમ્| ન ચાનામલકં નાપિ નિત્યં નો મન્દમન્યથા| જ્વરાસૃક્પિત્ત વીસર્પકુષ્ઠપાણ્ડ્વામયપ્રદમ્||૩૮||

Adhikarana takraguNAH takravarjyAH (39) · Śloka 39

તક્રં લઘુ કષાયામ્લં દીપનં કફવાતજિત્| શોફોદરાર્શો- ગ્રહણી- દોષ- મૂત્ર- ગ્રહારુચીઃ| ગુલ્મપ્લીહઘૃતવ્યાપદ્ગરપાણ્ડ્વામયાઞ્જયેત્| નૈવં તક્રં ક્ષતે દદ્યાન્નોષ્ણકાલે ન દુર્બલે| ન મૂર્ચ્છાભ્રમદાહેષુ ન રોગે રક્તપૈત્તિકે||૩૯||

Adhikarana mastuguNAH (40) · Śloka 40

તદ્વન્મસ્તુ સ્ત્રોતશ્શોધિ વિષ્ટમ્ભજિલ્લઘુ||૪૦||

Adhikarana navanItaguNAH (41) · Śloka 41

શીતં સ્વાદુ કષાયામ્લં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્| યક્ષ્માર્શોઽર્દિતપિત્તાસૃગ્વાતજિદ્ ગ્રાહિ દીપનમ્||૪૧||

Adhikarana kShIroddhRutanavanItaguNAH (42) · Śloka 42

ક્ષીરોદ્ભવં તુ સંગ્રાહિ રક્તપિત્તાક્ષિરોગજિત્||૪૨||

Adhikarana GRutaguNAH (43) · Śloka 43

શસ્તં ધીસ્મૃતિમેધાગ્નિબલાયુઃ શુક્રચક્ષુષામ્| બાલવૃદ્ધપ્રજાકાન્તિસૌકુમાર્યસ્વરાર્થિનામ્| ક્ષતક્ષીણપરીસર્પશસ્ત્રાગ્નિગ્લપિતાત્મનામ્| વાતપિત્તવિષોન્માદશોષાલક્ષ્મીજ્વરાપહમ્| સ્નોહાનામુત્તમં શીતં વયસઃસ્થાપનં ઘૃતમ્| સહસ્રવીર્યં વિધિભિઃ શૃતં કર્મસહસ્રકૃત્||૪૩||

Adhikarana purANaGRutaguNAH (44) · Śloka 44

મદાપસ્મારમૂર્ચ્છાયશિરઃકર્ણાક્ષિયોનિજાન્| પુરાણં જયતિ વ્યાધીન્ વ્રણશોધનરોપણમ્| પૂર્વોક્તાંશ્ચાધિકાન્કુર્યાદ્ ગુણાંસ્તદમૃતોપમમ્||૪૪||

Adhikarana GRutamaNDaguNAH (45) · Śloka 45

તદ્વચ્ચ ઘૃતમણ્ડોઽપિ રૂક્ષસ્તીક્ષ્ણસ્તનુશ્ચ સઃ||૪૫||

Adhikarana kIlATAdikShIravikAraguNAH (46) · Śloka 46

બલ્યાઃ કીલાટકૂચીકાતક્રપિણ્ડકમોરટાઃ| સક્ષીરશાકપીયૂષા રોચના વહ્નિસાદનાઃ| શુક્રનિદ્રાકફકરા વિષ્ટમ્ભિગુરુદોષલાઃ||૪૬||

Adhikarana dadhighRutAdInAM kShIraguNAtideshaH (47) · Śloka 47

વિદ્યાદ્દધિઘૃતાદીનાં ગુણદોષાન્ યથા પયઃ||૪૭||

Adhikarana varAvarakShIraghRute (48) · Śloka 48

ગવ્યે ક્ષીરઘૃતે શ્રેષ્ઠે નિન્દિતે ચાવિસમ્ભવે||૪૮||

Adhikarana (3) ikShuvargaH ikShurasaguNAH (49) · Śloka 49

ઇક્ષોઃ રસો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બૃંહણઃ કફમૂત્રકૃત્| વૃષ્યઃ શીતઃ પવનજિત્ ભુક્તે વાતપ્રકોપનઃ| રક્તપિત્તપ્રશમનઃ સ્વાદુપાકરસો સરઃ|૪૯|

Adhikarana dantapIDitekShurasaguNAH (49) · Śloka 49

સોઽગ્રે સલવણો દન્તપીડિતઃ શર્કરાસમઃ||૪૯||

Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (50) · Śloka 50

મૂલાગ્રજન્તુજગ્ધાદિપીડનાન્મલસઙ્કરાત્| કિઞ્ચિત્કાલવિધૃત્યા ચ વિકૃતિં યાતિ યાન્ત્રિકઃ| વિદાહી ગુરુવિષ્ટમ્ભી તેનાસૌ...................||૫૦||

Adhikarana pauNDrakAdInAM guNAH (51) · Śloka 51

.................તત્ર પૌણ્ડ્રકઃ| શૈત્યપ્રસાદમાધુર્યૈર્વરસ્તમનુ વાંશિકઃ| શતપર્વકકાંતારનૈપાલાદ્યાસ્તતઃ ક્રમાત્| સક્ષારાઃ સકષાયાશ્ચ સોષ્ણાઃ કિઞ્ચિદ્વિદાહિનઃ||૫૧||

Adhikarana phANitaguNAH (52) · Śloka 52

ફાણિતં ગુર્વભિષ્યન્દિ ચયકૃન્મૂત્રશોધનં||૫૨||

Adhikarana dhautAdiBEdena dhautaguDaguNAH (53) · Śloka 53

નાતિશ્લેષ્મકરો ધૌતઃ સૃષ્ટમૂત્રશકૃદ્ગુડઃ| પ્રભૂતકૃમિમજ્જાસૃઙ્મેદોમાંસકફોઽપરઃ||૫૩||

Adhikarana purANanavaguDaguNAH (54) · Śloka 54

હૃદ્યઃ પુરાણઃપથ્યશ્ચ નવઃ શ્લેષ્માગ્નિસાદકૃત્||૫૪||

Adhikarana matsyaNDikA-khaNDa-sharkarAguNAH (55) · Śloka 55

વૃષ્યાઃ ક્ષીણક્ષતહિતા રક્તપિત્તાનિલાપહા| મત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડસિતાઃ ક્રમેણ ગુણવત્તમાઃ||૫૫||

Adhikarana yAShaSarkarAdInAM guNAH (56) · Śloka 56

તદ્ગુણા તિક્તમધુરા કષાયા યાષશર્કરા| ત્રિદોષઘ્ની સિતા કાશેક્ષુદર્ભચ્છદસંભવા||૫૬||

Adhikarana sarvasharkarAguNAH (57) · Śloka 57

દાહતૃટ્ચ્છર્દિમૂર્ચ્છાસૃક્પિત્તઘ્ન્યઃ સર્વશર્કરાઃ||૫૭||

Adhikarana sharkarAphANitayorvarAvaratvam (58) · Śloka 58

શર્કરેક્ષુવિકારાણાં ફાણિતં ચ વરાવરે||૫૮||

Adhikarana madhunaH madhusharkarAyAshca guNAH (59) · Śloka 59

ચક્ષુષ્યં છેદિ તૃટ્શ્લેષ્મવિષહિધ્માસ્રપિત્તનુત્| કુષ્ઠમેહકૃમિચ્છર્દિશ્વાસકાસાતિસારજિત્| વ્રણશોધનસન્ધાનરોપણં વાતલં મધુ| રૂક્ષં કશાયમધુરં તત્તુલ્યા મધુશર્કરા||૫૯||

Adhikarana uShNena madhuno virodhaH (60) · Śloka 60

ઉષ્ણમુષ્ણાર્તમુષ્ણે ચ યુક્તં ચોષ્ણૈર્નિહન્તિ તત્| વિષાન્વયત્વેનવિષપુષ્પેભ્યોઽપિ યતો મધુ| કુર્વતે તે સ્વયં યચ્ચ સવિષા ભ્રમરાદયઃ||૬૦||

Adhikarana madhunaH uShNavirodhasyApavAdaH (61) · Śloka 61

પ્રચ્છર્દને નિરૂહે ચ મધૂષ્ણં ન નિવાર્યતે| અલબ્ધપાકમાશ્વેવ તયોર્યસ્માન્નિવર્તતે||૬૧||

Adhikarana madhuno hitA mAtrA (62) · Śloka 62

ગુરુરૂક્ષકષાયત્વાચ્છૈત્યાચ્ચાલ્પં હિતં મધુ| ન હિ કષ્ટતમં કિઞ્ચિત્તદજીર્ણાદ્યતો નરમ્| ઉપક્રમવિરોધત્વાત્સદ્યો હન્યાદ્યથા વિષમ્||૬૨||

Adhikarana madhuno yogavAhitvam (63) · Śloka 63

નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ યોગવાહિ પરં મધુ| વૃષ્યયોગૈરતો યુક્તં વૃષતામનુવર્તતે||૬૩||

Adhikarana madhuno BedAH teShAM shreShThatvAdi ca (64) · Śloka 64

ભ્રામરં પૌષ્પિકં ક્ષૌદ્રં માક્ષિકં ચ યથોત્તરમ્| વરં જીર્ણં ચ તેષ્વન્ત્યે દ્વે એવ હ્યુપયોજયેત્||૬૪||

Adhikarana (4) tailavargaH tailasAmAnyaguNAH tilatailaguNAshca (65) · Śloka 65

તૈલં સ્વયોનિવત્તત્ર મુખ્યં તીક્ષ્ણં વ્યવાયિ ચ| ત્વગ્દોષકૃદચક્ષુષ્યં સૂક્ષ્મોષ્ણં કફકૃન્ન ચ| કૃશાનાં બૃંહણાયાલં સ્થૂલાનાં કર્શનાય ચ| બદ્ધવિટ્કં કૃમિઘ્નઞ્ચ સંસ્કારાત્સર્વરોગજિત્||૬૫||

Adhikarana tailaprayogasyetihAsaH (66) · Śloka 66

તૈલપ્રયોગાદજરા નિર્વિકારા જિતશ્રમાઃ| આસન્નતિબલા યુદ્ધે દૈત્યાધિપતયઃ પુરા||૬૬||

Adhikarana eraNDatailaguNAH (67) · Śloka 67

સતિક્તોષણમૈરણ્ડં તૈલં સ્વાદુ સરં ગુરુ| વર્ધ્મગુલ્માનિલકફાનુદરં વિષમજ્વરમ્| રુક્છોફો ચ કટીગુહ્યકોષ્ઠપૃષ્ઠાશ્રયો જયેત્||૬૭||

Adhikarana rakteraNDatailaguNAH (68) · Śloka 68

તીક્ષ્ણોષ્ણં પિચ્છિલં વિસ્રં રક્તૈરણ્ડોદ્ભવન્ત્વતિ||૬૮||

Adhikarana sarShapatailaguNAHumAkusumbhatailaguNAH (69) · Śloka 69

કટૂષ્ણં સાર્ષપં તીક્ષ્ણં કફશુક્રાનિલાપહમ્| લઘુ પિત્તાસ્રકૃત્કોઠકુણ્ઠાક્ષો વ્રણજન્તુજિત્| ઉમાકુઔમ્ભજઞ્ચોષ્ણં ત્વગ્દોષકફપિત્તકૃત્||૬૯||

Adhikarana dantyAditailAnAM sAmAnyaguNAH (70) · Śloka 70

દન્તીમૂલકરક્ષોઘ્નકરઞ્ચારિષ્ટશિગ્રુજમ્| સુવર્ચલેઙ્ગુદીપીલુશઙ્ખિનીનીપસમ્ભવમ્| સરલાગુરુદેવહ્વશિંશપાસારજન્મ ચ| તુવરારુ૦કરોથ્યઞ્ચ તીક્ષ્ણં કટ્વસ્રપિત્તકૃત્| અર્શઃકુષ્ઠક્રિમિશ્લેષ્મશુક્રમેદોનિલાપહમ્||૭૦||

Adhikarana kara~jcanimbatailaguNAH (71) · Śloka 71

કરઞ્ચનિમ્બજે તિક્તે નાત્યુષ્ણે તત્ર નિર્દિશેત્||૭૧||

Adhikarana saralatailaguNAH (72) · Śloka 72

કષાયતિક્તકટુકં સારલં વ્રણશોધનમ્||૭૨||

Adhikarana tuvarAruShkaratailaguNAH (73) · Śloka 73

ભૃશોષ્ણે તીક્ષ્ણકટુકે તુવરારુષ્કરોદ્ભવે| વિશેષાત્ક્રિમિકુષ્ઠઘ્ને તતોર્ધ્વાધો વિરેચને||૭૩||

Adhikarana akShAditailAnAM guNAH (74) · Śloka 74

અક્ષાતિમુક્તકાક્ષોડનાલિકેરમધૂકજમ્| ત્રપુસૈર્વારુકુષ્માણ્ડુશ્લેષ્માતકપ્રિયાલજમ્| વાતપિત્તહરં કેશ્યં શ્લેષ્મલં ગુરુ શીતલમ્||૭૪||

Adhikarana shrIparNIkiMshukatailaguNAH (75) · Śloka 75

પિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનં શ્રીપર્ણીકિંશુકોદ્ભવમ્||૭૫||

Adhikarana taileshu varAvaratvAnirUpaNam (76) · Śloka 76

તિલતૈલં વરં તેષુ કૌસુમ્ભમવરં પરમ્||૭૬||

Adhikarana vasAdInAM svarUpaM guNAshca (77) · Śloka 77

વસા મજ્જા ચ વાતઘ્નૌ બલપિત્તકફપ્રદૌ| માંસાનુગસ્વરૂપૌ ચ વિદ્યાન્મેદોઽપિ તાવિવ||૭૭||

Adhikarana varAvaravasAH (78) · Śloka 78

બૌલૂકી શૌકરી પાકહંસજા કુક્કુદોદ્ભવા| વસા શ્રેષ્ઠા સ્વવર્ગેષુ કુમ્ભીરમહિષોદ્ભવા| કાકમદ્ગુવસા તદ્વત્કારણ્ડોત્થા ચ નિન્દિતા||૭૮||

Adhikarana medaHsu varAvaraBedaH (79) · Śloka 79

શાખાદમેદસાં ચ્છાગં હાસ્તિનં ચ વરાવરે||૭૯||

Adhikarana (5) madyavargaH madyasAmAnyaguNAH (80) · Śloka 80

દીપનં રોચનં મદ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણં તુષ્ટિપુષ્ટિદમ્| સસ્વાદુતિક્તકટુકમમ્લપાકરસં સરમ્| સકષાયં સ્વરારોગ્યપ્રતિભાવર્ણકૃલ્લઘુ| નષ્ટનિદ્રાતિનિદ્રેભ્યો હિતં પિત્તાસ્રદૂષણમ્| કૃશસ્થૂલહિતં રૂક્ષં સૂક્ષ્મં સ્રોતોવિશોધનમ્| વાતશ્લેષ્મહરં યુક્ત્યા પીતં વિષવદન્યથા||૮૦||

Adhikarana nava-purANamadyaguNAH (81) · Śloka 81

ગુરુ ત્રિદોષજનનં નવં જીર્ણમતોઽન્યથા||૮૧||

Adhikarana madyapAne visheShaniyamAH (82) · Śloka 82

પેયં નોષ્ણોપચારેણ ન વિરિક્તક્ષુધાતુરૈઃ| નાતિતીક્ષ્ણમૃદુસ્વચ્છઘનં વ્યાપન્નમેવ વા||૮૨||

Adhikarana surAguNAH (83) · Śloka 83

ગુલ્મોદરાર્શો ગ્રહણીશોષહૃત્ સ્નેહની ગુરુઃ| સુરાઽનિલઘ્નીઃ મેદોઽસૃક્સ્તન્યમૂત્રકફાવહા||૮૩||

Adhikarana vAruNIguNAH (84) · Śloka 84

તદ્ગુણા વારુણી હૃદ્યા લઘુસ્તીક્ષ્ણા નિહન્તિ ચ| શૂલકાસવમિશ્વાસવિબન્ધાધ્માનપીનસાન્||૮૪||

Adhikarana jagalamedakayorguNAH (85) · Śloka 85

શૂલપ્રવાહાહિકાટોપતૃષ્ણાશોફાર્શસાં હિતઃ| જગલઃ પાચનો ગ્રાહિ રૂક્ષસ્તદ્વચ્ચ મેદકઃ||૮૫||

Adhikarana bakkasaguNAH (86) · Śloka 86

બક્કસો હૃતસારત્વાદ્વિષ્ટમ્ભી દોષકોપનઃ||૮૬||

Adhikarana baibhItakIsurAguNAH (87) · Śloka 87

નાતિતીવ્રમદા લઘ્વી તથ્યા બૈભીતકી સુરા| વ્રણે પાણ્ડ્વામયે કુષ્ઠે ન ચાત્યર્થં વિરુધ્યતે||૮૭||

Adhikarana yavasurAyAH guNAH (88) · Śloka 88

વિષ્ટમ્ભિની યવસુરા ગુર્વી રૂક્ષા ત્રિદોષલા||૮૮||

Adhikarana kauhalImadhUlakasurayorguNAH (89) · Śloka 89

કૌહલી બૃંહણી ગૌર્વી સ્લેષ્મલસ્તુ મધૂલકઃ||૮૯||

Adhikarana ariShTaguNAH (90) · Śloka 90

યથાદ્રવ્યગુણોઽરિષ્ટઃ સર્વમદ્યગુણાધિકઃ| ગ્રહણીપાણ્ડુકુષ્ઠાર્શઃશોષશોફોદરજ્વરાન્| હન્તિ ગુલ્મકૃમિપ્લીહઃ કષાયકટુવાતલઃ||૯૦||

Adhikarana mArdvIkamadyaguNAH (91) · Śloka 91

માર્દ્વીકં લેખનં હૃદ્યં નાત્યુષ્ણં મધુરં સરમ્| અલ્પપિત્તાનિલં પાણ્ડુમેહાર્શઃકૃમિનાશનમ્||૯૧||

Adhikarana khArjUramadyaguNAH (92) · Śloka 92

અસ્માદલ્પાદન્તરગુણં ખાર્જૂરં વાતલં ગુરુ||૯૨||

Adhikarana shArkaramadyaguNAH (93) · Śloka 93

શાર્કરઃ સુરભિઃ સ્વાદુર્હૃદ્યો નાતિમદો લઘુ||૯૩||

Adhikarana gauDamadyaguNAH,shIdhuguNAH (95) · Śloka 95

સૃષ્ટમૂત્રશકૃદ્વાતો ગૌડસ્તર્પણદીપનઃ||૯૪|| વાતપિત્તકરઃ શીધુઃ સ્નેહશ્લેષ્મવિકારહા| મેદઃશોફોદરાર્શોઘ્નસ્તત્ર પક્વારસો વરઃ||૯૫||

Adhikarana madhvAsavAdInAM guNAH (96) · Śloka 96

છેદી મધ્વાસવસ્તીક્ષ્ણો મેહપીનસકાસજિત્| સુરાસવસ્તીક્ષ્ણમદઃ સ્વાદુસ્તીક્ષ્ણોઽનિલાવહઃ| મૈરેયો મધુરો વૃષ્યઃ સરઃ સન્તર્પણો ગુરુઃ| ધાતક્યભિષુતો જીર્ણો રૂક્ષો રોચનદીપનઃ| દ્રાક્ષાસવો મધુસમઃ પરમં સ તુ દીપનઃ| માર્દ્વીકસદૃશઃ પ્રોક્તો મૃદ્વીકેક્ષુરસાસવઃ||૯૬||

Adhikarana AsavasAmAnyaguNAH (97) · Śloka 97

સમાસાદાસવો હૃદ્યો વાતલઃ સ્વૌષધાનુગઃ||૯૭||

Adhikarana madyayonayaH (98) · Śloka 98

દ્રાક્ષેક્ષુમાક્ષિકં શાલિરુત્તમા વ્રીહિપઞ્ચમાઃ| મદ્યાકરા યદેભ્યોઽન્યત્તન્મદ્યપ્રતિરૂપકમ્| ગુણૈર્યથોલ્બણૈર્વિદ્યાન્મદ્યમાકરસઙ્કરાત્||૯૮||

Adhikarana shuktaguNAH (99) · Śloka 99

રક્તપિત્તકફોત્ક્લેદિ શુક્તં વાતાનુલોમન્| વિદાહી ભૃશતીક્ષ્ણોષ્ણં હૃદ્યં રુચિકરં સરમ્| દીપનં શિશિરસ્પર્શં પાણ્ડુદૃક્ક્રિમિનાશનમ્||૯૯||

Adhikarana guDashuktAdInAmuttarottaraM laghutvam (100) · Śloka 100

ગુડેક્ષુમદ્યમાર્દ્વીકશુક્તં લઘુ યથોત્તરમ્||૧૦૦||

Adhikarana kandamUlAdyAsutaguNAH (101) · Śloka 101

કન્દમૂલફલાદ્યાંશ્ચ તદ્વદ્વિદ્યાત્તદાસુતમ્||૧૦૧||

Adhikarana shANDAkIguNAH (102) · Śloka 102

શાણ્ડાકી ચાસુતં ચાન્યત્કાલામ્લં રોચનં લઘુ||૧૦૨||

Adhikarana dhAnyAmlaguNAH (103) · Śloka 103

ધાન્યામ્લં ભેદિ તીક્ષ્ણોષ્ણં પિત્તકૃત્સ્પર્શશીતલમ્| શ્રમક્લમહરં રુચ્યં દીપનં બસ્તિશૂલનુત્| શસ્તમાસ્થાપને હૃદ્યં લઘુ વાતકફાપહમ્||૧૦૩||

Adhikarana sauvIrakAmlatuShodakAmlayorguNAH (104) · Śloka 104

એભિરેવ ગુણૈર્યુક્તે સૌવીરકતુષોદકે| ક્રિમિહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપાણ્ડુરોગનિબર્હણે| તે ક્રમાદ્વિતુષૈર્વિદ્યાત્સતુષૈશ્ચ યવૈઃ કૃતે||૧૦૪||

Adhikarana (6) mUtravargaH gavAdimUtrasAmAnyaguNAH gomUtrasya prAdhAnya~jca (105) · Śloka 105

મૂત્રં ગોજાવિમહિષીગજાશ્વેષ્ટ્રખરોદ્ભવમ્| પિત્તલં રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણં લવણાનુરસં કટુ| ક્રિમિશોફોદરાનાહશૂલપાણ્ડુકફાનિલાન્| ગુલ્મારુચિવિશ્વિત્રકુષ્ઠાર્શાંસિ જયેલ્લઘુ| વિરેકાસ્થાપનાલેપસ્વેદાદિષુ ચ પૂજિતમ્| દીપનં પાચનં ભેદિ તેષુ ગોમૂત્રમુત્તમમ્||૧૦૫||

Adhikarana CAgagajavAjimUtraguNAH (106) · Śloka 106

શ્વાસકાસહરં છાગં પૂરણાત્ કર્ણશૂલજિત્| દદ્યાત્ક્ષારે કિલાસે ચ ગજવાજિસમુદ્ભવમ્||૧૦૬||

Adhikarana rAsabhamUtraguNAH (107) · Śloka 107

હન્ત્યુન્માદમપસ્મારં ક્રિમીન્મેહઞ્ચ રાસભમ્||૧૦૭||

Adhikarana gavAdishakRudguNAH,mRugAdInAM shakRudguNAH (108) · Śloka 108

કષાયતિક્તમેતેષાં હિધ્માશ્વસહરં શકૃત્| માર્ગમોજઃક્ષયહરં વૈષ્કિરં વાતરોગનુત્| પ્રસહાનામપસ્મારમુન્માદઞ્ચ નિયચ્છતિ| મહામૃગસમુદ્ભૂતં કુષ્ઠહૃજ્જલચારિણામ્| નેત્રરોગહરં પિત્તં પ્રવૃદ્ધઞ્ચ નિયચ્છતિ||૧૦૮||

Adhikarana gavAdipittarocanayorguNAH (109) · Śloka 109

પિત્તં તિક્તં વિષહરં રોચના કફવાતજિત્| તિક્તા પામાહરા..........................||૧૦૯||

Adhikarana mAnuShamUtraguNAH (110) · Śloka 110

........................ મૂત્રં માનુષં તુ વિષાપહમ્||૧૧૦||

Adhikarana upasaMhAraH (6) · Śloka 6

તોયક્ષીરેક્ષુતૈલાનાં વર્ગૈર્મદ્યસ્ય ચ ક્રમાત્| ઇતિ દ્રવ્યૈકદેશોઽયં યથાસ્થૂલમુદાહૃતઃ||૧૧૧|| ઇતિશ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||