6. dravadravyavijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravadravyavij~jAnIyo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

സ്വസ്ഥഹിതപ്രസങ്ഗേനാന്നപാനമുച്യതേ| തത്രാന്നപാനാനാം സംസ്കാരാദ്യുപയോഗോ ദ്രവേ തോയാദികേ സമ്ഭവതി| അഥ പ്രഥമം തോയാദീന്യുച്യന്തേ-അഥാത ഇത്യാദി|| ൧||

Adhikarana (1) toyavargaH (2) · Śloka 2

ജീവനം തര്പണം ഹ്ര്ദ്യം ഹ്ലാദി ബുദ്ധിപ്രബോധനമ്| തന്വവ്യക്തരസം മൃഷ്ടം ശീതം ശുച്യമൃതോപമമ്| സൂര്യോദ്ധൃതപ്രഭുക്തത്ത്വാല്ലഘു വാതകഫാപഹമ്| ശൈത്യജീവനസൌമ്യത്വൈഃ പിത്തരക്തവിഷാര്തിജിത്| ഗങ്ഗാമ്ബു നഭസോ ഭ്രഷ്ടം സ്പൃഷ്ടം ത്വര്കേന്ദുമാരുതൈഃ| ഹിതാഹിതത്വേ തദ്ഭൂയോ ദേശകാലാവപേക്ഷതേ||൨||

ജലസ്യ ച പ്രാധാന്യാദ്ഗ്രേ ഗ്രഹണമ്| അത ആഹ - ജീവനമിത്യാദി| ഗങ്ഗാമ്ബു ജീവനത്വാദിഗുണയുക്തമ്| ജീവനം സൌമ്യധാതുവൃദ്ധികരമ്| ഓജോവൃദ്ധികരമിത്യന്യേ| തര്പണം തൃപ്തികൃത്| ഹൃദയസ്യ പ്രിയം ഹൃദ്യമ്| ഹ്ലാദി ആഹ്ലാദകരമ്| ബുദ്ധേഃ പ്രബോധനം പടുത്വകരമ്| തനു സ്വച്ഛമ്| അവ്യക്തരസം മാധുര്യാദിനാऽവിവിക്തമ്| മൃഷ്ടം സ്വാദുത്വാദിഗുണയുക്തമ്| ശീതം വീര്യേണ| അഗ്ന്യാതപാദ്യതപ്തമന്യോദകേഭ്യഃ സ്വഭാവേന ശീതതരമ്| ശുചി പവിത്രമ്| അമൃതോപമം പ്രാണസന്ധാരകത്വാത്| സൂര്യേണ രവിണോദ്ധൃത്യ യതോ മുക്തമതഃ ക്രിയായോഗാദാഗതലാഘവം ച| വാതശ്ലേഷ്മഘ്നം ച അന്യപാനീയാപേക്ഷയാ| ശീതത്വാദിനാ ച പിത്താദിവിനാശനമ്| കിമ്ഭൂതം ഗങ്ഗാമ്ബു നഭസോऽന്തരിക്ഷ്രാത് ഭ്രഷ്ടം പതിതമ്| തഥാ രവിചന്ദ്രവായുഭിഃ പതദേവ സ്പൃഷ്ടമ്| ഏവം സ്വരൂപമപി ഗങ്ഗാമ്ബു പഥ്യത്വേऽപഥ്യത്വേ ച ദേശം കാലം ചാപേക്ഷതേ| ഏവംവിധേ ദേശേ ച യതഃ പതിതമത ഏവം ഗുണം ഏവം കാലേऽപി| ദേശകാലൌ ച ഗുണവിശേഷേണ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണൌ||൨||

Adhikarana gA~ggasAmudrajalalakShaNe tayoH pEyatvamapeyatva~jca (3) · Śloka 3

യേനാഭിവൃഷ്ടമമലം ശാല്യന്നം രാജതസ്ഥിതമ്| അക്ലിന്നമവിവര്ണം വാ തത്പേയം ഗാങ്ഗമന്യഥാ| സാമുദ്രം തന്ന പാതവ്യം മാസാദാശ്വയുജാദ്വിനാ||൩||

നനു ഗാങ്ഗാമ്ബു ന ജ്ഞായതേ| കതമത്തദിത്യത ഉച്യതേ- യേനാഭിവൃഷ്ടമിതി| യേനാമ്ബുനാഭിവൃഷ്ടം സിക്ത മമലം നിര്മലം ശാല്യന്നമക്ലിന്നമവിവര്ണം വാ ഭവതി തദമ്ബു ഗാങ്ഗത്വാത്പേയമ്| വേതി സമുച്ചയേ| ഏതദ്വിപര്യയേണ സാമുദ്രമ്| തച്ചാശ്വയുജം മാസം വര്ജയിത്വാ അന്യസ്മിന് മാസേ ന പേയമ്|| ൩||

Adhikarana gA~ggodakasaMgrahaNopAyaH (4) · Śloka 4

ഖാതധൌതശിലാപൃഷ്ഠവസ്ത്രാദിഭ്യശ്ച്യുതം ജലമ്| ഹേമമൃന്മയപാത്രസ്ഥമവിപന്നം സദാ പിബേത്||൪||

ഏതച്ചാഭിവൃഷ്ടം പ്രഥമം ഖാതാദിനോപായേന ഗൃഹ്യതേ| ഖാതാദ് ഗൃഹീതമ്| ധൌതശിലാപൃഷ്ഠാദ് ഗൃഹീതമ്| ധൌതവസ്ത്രാദിഭ്യോ വാ ച്യുതമ്| ഹൈമേ സൌവര്ണേ മൃന്മയേ വാ പാത്രേऽവസ്ഥിതമവികൃതമ്| തത്സദാ പിബേത്| ഖാതോ ജലഗ്രഹണാര്ഥോ ഭൂകുണ്ഡികാ|| ൪||

Adhikarana BUmiShThamudakam (5) · Śloka 5

തദഭാവേ ച ഭൂമിഷ്ഠമാന്തരിക്ഷാനുകാരി യത്||൫||

തദഭാവേ ച ഭൂമിഷ്ഠം പേയമ്| യദ്ഗുണൈഃ സ്വച്ഛത്വാദിഭിരാന്തരിക്ഷമനുകരേതി തത്സദൃശം ഗുണൈരിത്യര്ഥഃ|| ൫||

Adhikarana deshavargaBedEna BUtavisheSheNa ca jale rasAH (6) · Śloka 6

ശ്വേതേ കഷായം തത്സ്വാദു കൃഷ്ണേ തിക്തം ച പാണ്ഡുരേ| നീലേ കഷായമധുരം ദേശേ ലവണമൂഷരേ| സക്ഷാരം കപിലേ മിശ്രം മിശ്രേऽഥാമ്ബുഗുണാധികേ| മ്ധുരം ലവണാമ്ലം തു ഭവേദ്ഭൂമിഗുണാധികേ| തേജോധികേ തിക്തകടു കഷായം പവനാധികേ| ദിവ്യാനുകാരി ത്വവ്യക്തരസത്വാസ്ത്വഗുണാധികേ| ശുചിപൃഥ്വസിതശ്വേതേ ദേശേ ചാര്കാനിലാഹതമ്||൬||

ഭൂമിഷ്ഠമുക്തം തസ്യൈവ വിശേഷ ഉച്യതേ ദേശവിശേഷേണ| ശ്വേതേ മൃദി പ്രദേശേ സ്ഥിതമുദകം കഷായരസതം യാതി| ഏവം കൃഷ്ണേ മധുരതാമ്| പാണ്ഡുരേ തിക്തതാമ്| നീലേ കഷായമധുരതാമ്| ഊഷരേ ച് ലാവണ്യമ്| ഊഷരോ യോ ദഗ്ധമൃദിവ പ്രദേശഃ സ ഊഷരഃ സ്യാത് `ഊഷരഃ ക്ഷാരമൃത്തികാ'| കപിലേ സക്ഷാരമുദകം ഭവതി| സക്ഷാരം ക്ഷാരത്വഗുണയുക്തം, ക്ഷാരോ നാമ രസവിശേഷഃ| ക്ഷാരോऽസൌമ്യഃ കഠിനഭാവവൈപരീത്യകൃത്| മിശ്രലക്ഷണേ മിശ്രഗുണഃ| സര്വശ്ച ഭൂപ്രദേശഃ പഞ്ചഭൂതാത്മകഃ ന സര്വത്ര ഭൂതസാമ്യം ഭവതി| അത ഉച്യതേ ആപ്യഭാഗാധികേ ദേശേ മധുരമുദകം ഭവതി| പര്ഥിവരുണാധികേ ലവണാമ്ലമ്| തേജോഭാഗാധികേ തിക്തകടുകമ്| വായുഭാഗാധികേ കഷായമ്| ആകാശഗുണാധികേ ചാവ്യക്തരസത്വാദാന്തരിക്ഷസമഗുണമ്| ഭൂതാധിക്യഞ്ച വിശിഷ്ടമനേനൈവ മധുരത്വാദിനാ ജ്ഞായതേ| `ഗുണശബ്ദശ്ച ഭാഗപര്യായഃ'| സംഖ്യായാ ഗുണസ്യ സമാനേ' ഇത്യാദിനാ (പാ൦സൂ൦- ൫.൨.൪൭) കാശികാ| വിഭാഗോ ഗുണ ഇതി ച| യഥാ അവ്യക്തരസത്വമ്| മൂര്തമഹാഭൂതസ്വല്പത്വാദിദമപി ദിവ്യസദൃശം ശുചൌ വിസ്തീണേം കൃഷ്ണോ ശ്വേതമൃദി ച സ്ഥിതമര്കേണ വായുനാ ചാഹതമ്|| ൬||

Adhikarana jalasyAShTau BedAsteShAM guNAshca (7) · Śloka 7

കൌപസാരസതാടാകചൌണ്ഡപ്രാസ്ത്രവണോദ്ഭിദമ്| വാപീനദീതോയമിതി തത്പുനഃ സ്മൃതമഷ്ടധാ| സക്ഷാരം പിത്തകൃത്കൌപം ദീപനം നാതിവാതലമ്| സാരസം സ്വാദു ലഘു ച താടാകം ഗുരു വാതലമ്| ചൌണ്ഡം തു പിത്തലം ദോഷഹരം പ്രാസ്ത്രവണോദകമ്| ഔദ്ഭിദം സ്വാദു പിത്തഘ്നം സ്വാദു വാപീജലം ലഘു| നാദേയം വാതലം രൂക്ഷം കടുകഞ്ച തദാऽऽദിശേത്| ധന്വാനൂപമഹീധ്രാണാം സാമീപ്യാദ് ഗുരുലാഘവമ്||൭||

തദ്ഭൂമിഷ്ഠമധാഷ്ടഭിഃ പ്രകാരൈഃ സ്മൃതം കൌപത്വാദിഭിഃ| കൂപേ ഭവം കൌപമ്| സരസി ഭവം സാരസമ്| തഥാ താടാകമ്| ചൌണ്ഡം പര്വതാദൌ പാഷാണനിമ്നസ്ഥിതമ്| താടാകഞ്ചാന്തരിക്ഷാത്പതിത്വാ ഭൂമൌ സ്ഥിതമ്| പ്രാസ്ത്രവണം പര്വതാത്സ്ത്രുതമ്| ഔദ്ഭിദം ഭൂമാവുദ്ഭിദ്യ തത്രൈവ തിഷ്ഠതി| വാപീ കൂപവത്സര്വതഃ കൃതസോപാനപംക്തിഃ| നദീ പ്രസിദ്ധാ| ഏതേഷാം ക്രമേണ ഗുണനിദര്ശനമ്| കൌപം ക്ഷാരഗുണയുക്തം പിത്തലം അഗ്നിദീപനമല്പവാതലഞ്ച| സാരസം മധുരം ലഘു ച| താടാകം ഗുരു വാതകരഞ്ഹ്ച| ചൌണ്ഡം പിത്തലമ്| പ്രാസ്ത്രവണം ത്രിദോഷഹരമ്| ഔദ്ഭിദം മധുരം പിത്തഘ്നമ്| വാപീജലം മധുരം ലഘു ച| സാമാന്യേന വാതലം രൂക്ഷം കടുകം ച നാദേയമ്| കൌപാദീനാം ച സപ്താനാം ധന്വാദിസാമീപ്യാദ് ഗുരുത്വം ലഘുത്വഞ്ച വിജ്ഞേയമ്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ആനൂപേ യഥോക്തലക്ഷണേ സ്ഥിതാ കൂപാദയോ ഗുരവഃ| ധന്വനി ജാങ്ഗലേ ദേശേ സ്ഥിതാ ആനൂപേഭ്യോ ലഘവോ ബഹൂദകസമ്ബന്ധാഭാവാത്| തേഭ്യോ ജാങ്ഗലേഭ്യഃ പര്വതസ്ഥാനാം കൂപാദീനാമതിലഘുത്വമുദകാനാമത്യന്താഭാവാദിത്യത്ര ചോത്സര്ഗാപവാദോപബൃംഹണകല്പനാ ച സ്വബുദ്ധ്യാ യോജ്യാ|| ൭||

Adhikarana pathyA~apathyAshca nadyaH samudrajalaguNAshca (8) · Śloka 8

പശ്ചിമോദധിഗാഃ ശീഘ്രവഹാ യാശ്ചാമലോദകാഃ| പഥ്യാഃ സമാസാത്താ നദ്യോ വിപരീതാസ്തതോऽന്യഥാ| ഉപലാസ്ഫാലനാക്ഷേപവിച്ഛേദൈഃ ഖേദിതോദകാഃ| ഹിമവന്മലയോദ്ഭൂതാഃ പഥ്യാസ്താ ഏവ ച സ്ഥിതാഃ| കൃമിശ്ലീപദഹൃത്കണ്ഠശിരോരോഗാന്പ്രകുര്വതേ| പ്രാച്യാവന്ത്യപരാന്തോത്ഥാ ദുര്നാമാനി മഹേന്ദ്രജാഃ| ഉദരശ്ലീപദാതങ്കാന് സഹ്യവിന്ധ്യഭവാഃ പുനഃ| കുഷ്ഠപാണ്ഡുശിരോരോഗാന് ദോഷഘ്ന്യഃ പാരിയാത്രജാഃ| ബലപൌരുഷകാരിണ്യഃ സാഗരാമ്ഭസ്ത്രിദോഷകൃത്||൮||

നദ്യ ഉച്യന്തേ| സമാസാത്സംക്ഷേപതഃ ഇദമുച്യതേ- പശ്ചിമസമുദ്രഗാഃ ശീഘ്രവാഹിന്യോ നിര്മലപാനീയാശ്ച നദ്യഃ പഥ്യാഃ| ഏതദ്വിപരീതലക്ഷണാ വിപരീതാ അപഥ്യാഃ| ഹിമവദുദ്ഭൂതാ മലയോദ്ഭൂതാശ്ച പാഷാണക്ഷുണ്ണാഃ പഥ്യാഃ| സ്ഥിതാസ്താ ഏവാപഥ്യാഃ ക്രിമിശ്ലീപദാദികരാശ്ച| പ്രാച്യാദിജാതാ ദുര്നാമാനി കുര്വതേ| പ്രാച്യാ ഗൌഡാഃ| അവന്തയോ മാലവാഃ| അപരാന്താഃ കോങ്കണാഃ| മഹേന്ദ്രജാ ഉദരാദികം കുര്വതേ| സഹ്യാദ്വിന്ധ്യാച്ച ജാതാഃ കുഷ്ഠാദികം കുര്വതേ| പാരിയാത്രജാസ്ത്രിദോഷഹരാ ബല്യാഃ പൌരുഷകാരിണ്യഃ| പൌരുഷം വൃഷത്വമ്| സമുദ്രജലം ത്രിദോഷകരമ്|| ൮||

Adhikarana snAnapAnayorvarjyajalaM tatra hetuSca (9) · Śloka 9

കീടാഹിമൂത്രവിട്കോഥതൃണജാലോത്കരാവിലമ്| പങ്കപങ്കജശൈവാലഹഠപര്ണാദിസംസ്തൃതമ്| സൂര്യേന്ദുപവനാദൃഷ്ടം ജുഷ്ടം ച ക്ഷുദ്രജന്തുഭിഃ| അഭിവൃഷ്ടം വിവര്ണഞ്ച കലുഷം സ്ഥൂലഫേനിലമ്| വിരസം ഗന്ധവത്തപ്തം ദന്തഗ്രഹ്യതിശൈത്യതഃ| അനാര്തവം ച യദ്ദിവ്യമാര്തവം പ്രഥമഞ്ച യത്| ലൂതാദിതന്തുവിണ്മൂത്രവിഷസംശ്ലേഷദൂഷിതമ്| തത്കുര്യാത്സ്നാനപാനാഭ്യാം തൃഷ്ണാऽऽധ്മാനോദരജ്വരാന്| കാസാഗ്നിസാദാഭിഷ്യന്ദകണ്ഡൂഗണ്ഡാദികാനതഃ| തദ്വര്ജയേദഭാവേ വാ തോയസ്യാന്യസ്യ ശസ്യതേ| ഘനവസ്ത്രപരിസ്ത്രാവൈഃ ക്ഷുദ്രജന്ത്വഭിരക്ഷണമ്| വ്യാപന്നസ്യാസ്യ തപനമഗ്ന്യര്കായസപിണ്ഡകൈഃ| പര്ണീമൂല-ബിസഗ്രന്ഥിമുക്താ-കതക-ശൈവലൈഃ| വസ്ത്രഗോമേദകാഭ്യാം വാ കാരയേത്തത്പ്രസാദനമ്| പാടലാ-കരവീരാദി-കുസുമൈര്ഗന്ധ-നാശനമ്||൯||

കീടമൂത്രാദിയുക്തം ജലം സ്നാനപാനാദിനാ തൃഷ്ണാദീന് കുര്യാത്| കീടാദീനാം ക്രിമ്യാദീനാമ് മൂത്രേണ, വിശാ, കോഥേന ചാവിലം മിശ്രീഭൂതമ്| കോഥോ മൃതശരീരക്ലേദഃ| തൃണസമൂഹേന ചാവിലമ്| ഉത്കരോ ഗൃഹാദിമാര്ജനരാശിഃ| പങ്കാദിഭിശ്ച സംസ്തൃതം ഗൃഹീതപ്രസ്താരമ്| ഹഠോ നിര്മൂലോദ്ഭവസ്തൃണവിശേഷഃ| തഥാ സൂര്യാദിഭിരദൃഷ്ടമ്| തഥാ ക്ഷുദ്രജന്തുഭിഃ ക്രിമിഭിര്ജുഷ്ടം സേവിതമ്| അഭിവൃഷ്ടം തത്കാലപതിതാന്യവര്ഷമിശ്രീഭൂതമ്| തഥാ ഘനമ്| തഥാ സ്ഥൂലഫേനിലം ബൃഹത്ഫേനയുക്തമ്| വിരസം ദുര്ഗന്ധി| അതിശീതഞ്ച| ദിവ്യമ് ആന്തരിക്ഷമ് അനാര്തവമ് അനൃതൌ പതിതമ്| ഋതുര്ദേശവിശേഷേണ നിയത ഏവ| വര്ഷസ്യ വര്ഷാ ഏവേതി കേചിത്| ഋതാവപി പ്രഥമപതിതം ന പേയമ്| ലൂതാദിദൂഷിതം ച| ഏതച്ച യതസ്തൃഷ്ണാധ്മാനാദികാന് കുരുതേ അതോ വര്ജയേത്| സര്വേ ചേമേ രോഗാ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാഃ| ഏതൈശ്ചോപഹിതമന്യജലാലാഭേ കൃതസംസ്കാരം ശസ്യതേ| തമേവ ച സംസ്കാരം ദര്ശയതി ധനവസ്ത്രപരിസ്ത്രാവണേന ക്ഷുദ്രജന്ത്വഭിരക്ഷണം കാര്യമ്| വ്യാപന്നസ്യ പൈച്ഛില്യാദിയുക്തസ്യ അഗ്നിനാ, സൂര്യേണ, തപ്തശസ്ത്രപിണ്ഡമജ്ജനേന വാ താപനം കാര്യമ്| പര്ണീമൂലാദിനാ പ്രസാദനം നിര്മലീകരണം കാര്യമ്| പര്ണീമൂലമേരകാമൂലമ്| ഏരകാ കാശ്മീരേഷു `പിത്തീ' അന്യത്ര ദണ്ഡേരകപട്ടേരകഭേദേന പ്രസിദ്ധാ| ബിസഗ്രന്ഥിനാ, മുക്താഭിഃ, കതകഫലേന, ശൈവലേന, വസ്ത്രസ്ത്രാവേണ, ഗോമേദകേന വാ| ബിസഗ്രന്ഥിസ്ത്രിപാദികാ| കതകം പ്രസിദ്ധമ്| ശൈവലം കച്ഛമ്| ഗോമേദകമങ്കോലകം മണിവിശേഷശ്ച| പാടലാദിപുശ്പൈഃ ദുര്ഗന്ധനശനം സമ്പാദനീയമ്|| ൯||

Adhikarana jalapAnaniyamAH (10) · Śloka 10

പാനീയം ന തു പാനീയം പാനീയേऽന്യപ്രദേശജേ| അജീര്ണേ ക്വഥിതം ചാമേ പക്വേ ജീര്ണേऽപി നേതരത്| ശീതേ വിധിരയം തപ്തേ ത്വജീര്ണേ ശിശിരം ത്യജേത്||൧൦||

സര്വേ പാനീയമന്യപ്രദേശജേ പാനീയേऽജീര്ണേ ന പാനീയം ന പേയമിതി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-വിജാതീയേ പാനീയേ പീതേ തജ്ജരണാന്തം യാവദ്വിജാതീയം പാനീയം ന പേയമിതി| യഥാ കൌപേ താടാകം താടാകേ കൌപമിതി| ഏവം സര്വത്ര| തഥാ ആമേ അപക്വജലേ അജീര്ണേ ക്വഥിതം ന പേയമ്| തഥാ പക്വേ ക്വഥിതേ ജീര്ണേऽപി ഇതരദാമം ന പേയമ്| സജാതീയമപി പക്വേ ജേര്ണേऽപി യാവത്ര ഭുക്തം താവദാമം ന പേയമിത്യര്ഥഃ| ഏഷ ച വിധിര്ദ്വയോരപ്യാമപക്വയോഃ ശീതയോഃ| തപ്തേ ത്വജീര്ണ ഏവ ശീതം ത്യജേന്ന ജീര്ണേ|| ൧൦||

Adhikarana jalasya prANamayatvaM nAtyantaniShedhaH (11) · Śloka 11

പാനീയം പ്രാണിനാം പ്രാണാ വിശ്വമേവ ച തന്മയമ്| അതോऽത്യന്തനിഷേധേന ന ക്വചിദ്വാരി വാര്യതേ| ആസ്യശോഷാങ്ഗസാദാദ്യാ മൃത്യുര്വാ തദലാഭതഃ| നഹി തോയാദ്വിനാ വൃത്തിഃ സ്വസ്ഥ്യസ്യ വ്യാധിതസ്യ ച||൧൧||

അത്യന്തനിഷേധേന ന കുത്രചിദ്വാരി വാര്യതേ| യതഃ പാനീയമാഹ്ലാദകത്വാത് പ്രാണിനാം പ്രാണാഃ വിശ്വഞ്ച സ്ഥാവരജങ്ഗമം പാനീയമയമേവ| യതഃ സ്വസ്ഥസ്യ വ്യാധിതസ്യ ച തോയാദ്വിനാ വര്ത്തനം ന ഭവതി|| ൧൧||

Adhikarana avasthAvashAjjalavisheShasya hitAhitatvaM jalasyopayogaprakArAshca (12) · Śloka 12

കേവലം സൌഷധം പക്വമാമമുഷ്ണം ഹിതഞ്ച തത്| സമീക്ഷ്യ മാത്രയാ യുക്തമമൃതം വിഷമന്യഥാ||൧൨||

അവസ്ഥാവിശേഷേണ ച-(൧) കേവലം (൨) സൌഷധം വാ (൩) പക്വമ് (൪) ആമം (൫) ശീതം ഉഷ്ണം ച തദ്ധിതമ്| തച്ച പാനീയം സമീക്ഷ്യ വിഷയേ മാത്രയാ യുക്തമമൃതമ്| വിപര്യയേണ യുക്തം വിഷമ്|| ൧൨||

Adhikarana tRuShyato~apyatijalapAne doShAH (13) · Śloka 13

അതിയോഗേന സലിലം തൃഷ്യതോऽപി പ്രയോജിതമ്| പ്രയാതി പിത്തശ്ലേഷ്മത്വം ജ്വരിതസ്യ വിശേഷതഃ| വര്ധയത്യാമതൃണ്നിദ്രാതന്ദ്രാധ്മാനാങ്ഗഗൌരവമ്| കാസാഗ്നിസാദഹൃല്ലാസപ്രസേകശ്വാസപീനസാന്||൧൩||

അതിയോഗേന ബാഹുല്യേന തൃഷ്ണാവതോऽപി പ്രയുക്തം സര്വസ്യ പിത്തശ്ലേഷ്മതാം യാതി| ജ്വരിതസ്യ വിശേഷതഃ ആമേനാഗ്നൌ ബഹിഷ്കൃതേ ജ്വരോത്പത്തിഃ ആമസ്യ ച പാനീയം തര്പകമ് (വര്ധകമ്)| തസ്യ ച ജ്വരിതസ്യാമതൃഡാദീന് വര്ധയതി| ഹൃല്ലാസഃ സപ്രസേകോ ഹൃദയോത്ക്ലേശഃ, പ്രസേകഃ സ്വതന്ത്ര ഏവ, തച്ച ഷ്ഠീവനമ്|| ൧൩||

Adhikarana jalasya laghutvameva (14) · Śloka 14

പാകേ സ്വാദു ഹിമം വീര്യേ തദുഷ്ണമപി യോജിതമ്| തസ്മാദയോഗപാനേന ലാഘവാന്ന വിയോജയേത്||൧൪||

സര്വഞ്ച ജലം മധുരവിപാകം യതസ്തത്സ്പര്ശോഷ്ണമപി ശീതവീര്യമ്| അതഃ അയോഗപാനേനാതിസ്വല്പപാനേന ലാഘവാത്സ്വല്പത്വാന്ന വിയോജയേത്| സ്വല്പത്വം തസ്യ ന ചാലനീയമിത്യര്ഥഃ|| ൧൪||

Adhikarana AmaviShTabdhayostRuShNArahitasyApi koShNajalapAnavidhiH (15) · Śloka 15

ആമവിഷ്ടബ്ധയോഃ കോഷ്ണം നിഷ്പിപാസോऽപ്യപഃ പിബേത്| യാവത്യഃ ക്ലേദയന്ത്യന്നമതിക്ലേദോऽഗ്നിനാശനഃ| വിബദ്ധഃ കഫവാതാഭ്യാം മുക്താമാശയബന്ധനഃ| പച്യതേ ക്ഷിപ്രമാഹാരഃ കോഷ്ണതോയദ്രവീകൃതഃ||൧൫||

ആമവിഷ്ടബ്ധയോഃ പിപാസാരഹിതോऽപ്യുപകാരായൈവ ഈഷദുഷ്ണാ അപഃ പിബേത്| ആമം ശ്ലേഷ്മണോപഹതജഠരത്വാദജീര്ണമന്നമ്| വിഷ്ടബ്ധമപ്യേവം വാതാജീര്ണമ്| ഏതൌ ദ്വാവപ്യാമവിഷ്ടബ്ധൌ മാത്രാശീതീയേ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണൌ (സൂ൦ അ൦-൧൧) തയോശ്ച താവതീഃ അപഃ പിബേത് യാവത്യോऽന്നം ക്ലേദയിതും സമര്ഥാഃ| അതിക്ലേദേന ചാഗ്നിനാശഭയാത് ബഹ്വ്യോ ന പേയാഃ| കഫവാതാഭ്യാം ജഠരേ വിബദ്ധം നിശ്ചലമപച്യമാനമന്നം കോഷ്ണതോയദ്രവീകരണാന്മുക്താമാശയബന്ധനം സത്ക്ഷിപ്രമേവ പച്യതേ| മുക്തം ബന്ധനമാമാശയേ നിബന്ധനം യേന സ തഥാ|| ൧൫||

Adhikarana vishiShTAvasthAyAM sarvAmanA jalaniShedhaH saMskRutajalapAnavidhishca (16) · Śloka 16

അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേര്വ്യാധിക്ഷീണബലസ്യ ച| നല്പമപ്യാമമുദകം ഹിതം തദ്ധി ത്രിദോഷകൃത്| തേജസഃ പ്രതിപക്ഷത്വാന്മന്ദാഗ്നിര്വര്ജയേജ്ജലമ്| സര്വമേവ തഥാ സ്യന്ദപ്ലീഹവിദ്രദ്ധിഗുല്മിനഃ| പാണ്ഡൂദരാതിസാരാര്ശോഗ്രഹണീശോഷശോഫിനഃ| കാമമല്പമശക്തൌ തു പേയമൌഷധസംസ്കൃതമ്| ഋതേ ശരന്നിദാഘാഭ്യാമ്പിബേത്സ്വസ്ഥോऽപി ചാല്പശഃ||൧൬||

അനവസ്ഥിതദോഷസ്യാനവസ്ഥിതാഗ്നേശ്ച സ്വല്പമപ്യാമം ജലം ന പഥ്യമ്| തദ്ധ്യാമമേഷാം ത്രിദോഷകരമ്| അനവസ്ഥിതാഃ സ്വരൂപാച്ചലിതാ അനേകരൂപാശ്ച ദോഷാ യസ്യ സ തഥാവിധഃ| ഏവമനവസ്ഥിതാഗ്നിരപി| തഥാ വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണം ബലം യസ്യ തസ്യാമമുദകം ത്രിദോഷകരമ്| തഥാ മന്ദാഗ്നിഃ സര്വമേവ ജലം കൌപാദികമാമം സ്വല്പം, പക്വം ബഹു ച വര്ജയേത്| തഥാഭിഷ്യന്ദാദ്യാര്തൈശ്ച സര്വമേവ ജലം വര്ജനീയമ്| അഭിഷ്യന്ദോ നാമ ചക്ഷൂരോഗോ വക്ഷ്യമാണഃ (ഉ൦അ൦-൧൮)| അശക്തൌ തു വിനാ ജലം പ്രാണസന്ധാരണാസാമര്ഥ്യേ കദാചിത് പേയമ| തച്ച സ്വല്പമ്| കിമ്ഭൂതമല്പം പേയമ്? ആഹ രോഗയോഗ്യൈരൌഷധൈഃ സംസ്കൃതമ്| തഥാ ശരദം നിദാഘം ച വര്ജയിത്വാ അന്യസ്മിന് ഋതൌ സ്വസ്ഥേനാപി സ്വല്പമേവ| ഏതയോസ്തു യഥേച്ഛമേവ|| ൧൬||

Adhikarana bhojanasyAdimadhyAnteShu jalapAnam (17) · Śloka 17

ഭക്തസ്യാദൌ ജലം പീതമഗ്നിസാദം കൃശാങ്ഗതാമ്| അന്തേ കരോതി സ്ഥൂലത്വമൂര്ധ്വം ചാമാശയാത്കഫമ്| മധ്യേ മധ്യാങ്ഗതാം സാമ്യം ധാതൂനാം ജരണം സുഖമ്||൧൭||

തച്ച ജലം ഭോജനകാലേ അന്നാത്പൂര്വം പീതമഗ്നിമാന്ദ്യം കാര്ശ്യം ച കരോതി| സര്വം ച ഭുത്തവാ അന്തേ പീതം ശരീരസ്യ സ്ഥൌല്യമാമാശയാദുപരി ച ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധിം കരോതി| മധ്യേ ത്വന്നസ്യ പീതം സമാങ്ഗതാം ച കരോതി| സുഖേന ചാന്നം ജരയതി|| ൧൭||

Adhikarana shItajalaguNAH (18) · Śloka 18

ശീതം മദാത്യയഗ്ലാനിമൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദിശ്രമഭ്രമാന്| തൃഷ്ണോഷ്ണദാഹപിത്താസൃഗ്വഷാണി ച നിഹന്തി തത്||൧൮||

ശീതഞ്ച തദമ്ബു മദാത്യയാദീന് വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാന്നിഹന്തി നാശയതി| ഉഷ്ണേന കാലേന ഉഷ്ണേനാഹാരാദിനാ ച ദാഹഃ ഉഷ്ണാദാഹഃ|| ൧൮||

Adhikarana uShNakvathitashItajalaguNAH (19) · Śloka 19

ക്ഷീണപാദത്രിഭാഗാര്ധം ദേശര്തുഗുരുലാഘവാത്| ക്വഥിതം ഫേനരഹിതമവേഗമമലം ഹിതമ്| ഹിധ്മാऽऽധ്മാനാനിലശ്ലേഷതൃട്കാസശ്വാസപീനസേ| പാര്ശ്വശൂലാമമേദഃസു സദ്യഃ ശുദ്ധൌ നവജ്വരേ| ദീപനം പാചനം കണ്ഠ്യം ലഘു ബസ്തിവിശോധനമ്| പാഷാണരൂപ്യമൃദ്ധേമജതുതാപാര്കതാപിതമ്| പാനീയമുഷ്ണം ശീതം വാ ത്രിദോഷഘ്നം തൃഡര്തിജിത്| ലഘ്വരൂക്ഷം ക്ലമഘ്നഞ്ച തോയം ക്വഥിതശീതലമ്| സംസര്ഗേ പിത്തകഫയോഃ സന്നിപാതേ ച ശസ്യതേ||൧൯||

തച്ചാമ്ബു ഹിധ്മാദിഷു ക്വഥിതം പേയമ്| കാ ക്വഥനമാത്രേത്യത്രോച്യതേ- ദേശര്തുഗുരുലാഘവം വികല്പ്യ ക്ഷീണചതുര്ഭാഗം വാ ക്ഷീണത്രിഭാഗം വാ ക്ഷീണാര്ധം വേതി ത്രിധാ| തേനൈതദുക്തം ഭവാതി യത് ക്വചിദ് ദേശേ ഋതൌ വാ സ്വല്പേന ഗുരുത്വേന യുക്തമ് ഉദകം തത്ക്വഥനേന ക്ഷീണചതുര്ഭാഗമ്| അധികഗുരൌ ക്ഷീണത്രിഭാഗമ്| അത്യന്തഗുരൌ അര്ധക്ഷീനമിതി| ഏതദ്വിപരീതഞ്ച ലാഘവേऽപ്യേവം വ്യാഖ്യേയമ്| തച്ച ജലമഗ്നിസംയോഗേऽപി ആഫേനപരിക്ഷയാദാമം ഭവതി| ഫേനരഹിതം തു ക്വഥിതം ഭവതി| വേഗരഹിതത്വഞ്ച പക്വലക്ഷണം നിര്മലത്വം ച| തച്ച പക്വം ഹിധ്മാദീനാം ഹിതമ്| ഉഷ്ണാമുദകം ദീപനമാമദോഷപാചനമ്| സ്വര്യം ലഘു ബസ്തിശോധനഞ്ച| തപ്തൈശ്ച പാഷാണാദിഭിസ്താപിതം തത്കാലോഷ്ണം ശീതമേവ വാ പീതം ത്രിദോഷഘ്നം തൃഷ്ണഘ്നഞ്ഹ്ച| ക്വഥിതശീതലം ലഘുത്വാദിയുക്തമ്| സംസര്ഗേ പിത്തശ്ലേഷ്മണോഃ, സന്നിപാതേ ച പഥ്യമ്| ഉത്തരത്ര ശീതസ്യ വാതശ്ലേഷ്മകോപഹേതുത്വേനോക്തേഃ| വാതേ വാതശ്ലേഷ്മണി കഫേ ച ന പഥ്യമ്|| ൧൯||

Adhikarana paryuShitajalaguNAH (20) · Śloka 20

തോയം വഹ്നിഗുണഭ്രഷ്ടം പാകേऽമ്ലം സര്വദോഷകൃത്| ഭവേത്പര്യുഷിതം തച്ച............................||൨൦||

തച്ച ക്വഥിതശീതലം പര്യുഷിതം വിഗതാഹോരാത്രം സദ്വഹ്നിഗുണാല്ലഘുത്വദീപനീയത്വാദിതഃ ഭ്രഷ്ടം രഹിതം ഭവതി| അമ്ലവിപാകം ദോഷകരഞ്ച||൨൦||

Adhikarana himakarajalaguNAH (21) · Śloka 21

...............................തോയം ഹിമകരോദ്ഭവമ്| അതിശൈത്യഗുരുസ്ഥൈര്യസങ്ഘാതൈഃ കഫവാതകൃത്||൨൧||

ഹിമകരസ്രുതം തോയമതിശൈത്യാദിനാ വാതശ്ലേഷ്മകൃത്|| ൨൧||

Adhikarana candrakAntajalaguNAH (22) · Śloka 22

ചന്ദ്രകന്തഭവം രക്ഷോവിഷപിത്തജ്വരാപഹമ്| ദൃഷ്ടിമേധാവപുസ്ഥൈര്യകരം സ്വാദു ഹിമം ലഘു||൨൨||

ചന്ദ്രകാന്തമണിസ്രുതം രക്ഷോഘ്നത്വാദിയുക്തമ്|| ൨൨||

Adhikarana nArikelodakaguNAH (23) · Śloka 23

നാരികേലോദകം സ്നിഗ്ധം സ്വാദു വൃഷ്യം ഹിമം ലഘു| തൃഷ്ണാപിത്താനിലഹരം ദീപനം ബസ്തിശോധനമ്||൨൩||

നാരികേലാന്തര്ജാതം സ്നിഗ്ധത്വാദിയുക്തമ്|| ൨൩||

Adhikarana jalAnAM varAvaratve (24) · Śloka 24

ദ്വയം വാരി വരം വര്ഷേ നാദേയമവരം പരമ്||൨൪||

വര്ഗാര്ഥമുപസംഹരതി-വര്ഷകാലേ ആന്തരിക്ഷം ജലമത്യന്തപഥ്യം നദീഗൃഹീതമപഥ്യമ്|| ൨൪|| ഇതി തോയവര്ഗഃ

Adhikarana (2) kShIravargaH kShIrabhedAH kShIrasAmAnyaguNAH (26) · Śloka 26

ഗവ്യം മാഹിഷമാജം ച ക്രാരഭം സ്ത്രൈണമാവികമ്| ഐഭമൈകശഫം ചേതി ക്ഷീരമഷ്ടവിധം സ്മൃതമ്||൨൫|| സ്വാദുപാകരസം സ്നിഗ്ധമോജസ്യം ധാതുവര്ധനമ്| വാതപിത്തഹരം വൃഷ്യം സ്ലേഷ്മലം ഗുരു ശീതലമ്| പ്രായഃ പയോ......................................||൨൬||

തോയാന്യുക്ത്വാ ക്ഷീരാണ്യുച്യന്തേ- സ്വാദുപാകരസമിത്യാദി| സര്വമപി വിശേഷേണ ക്ഷീരജാതം മധുരരസം മധുരവിപാകത്വാദിയുക്തമ് ഓജസേ ഹിതമോജസ്യമ്| ഓജോ നാമ ധാതുസാരഭൂതം വക്ഷ്യമാണലക്ഷണമ് (സൂ൦അ൦-൯)| വൃഷ്യത്വേന ശുക്രാഖ്യധാതുവൃദ്ധ്യതിശയസ്ത്രീഗമനശക്തതാ ചോക്താ| പ്രായോ ബാഹുല്യേന സര്വമേവംവിധം പയ ഇതി|| ൨൬||

Adhikarana sagokShIraM kShIrANAM guNAH (27) · Śloka 27

..........ऽത്ര ഗവ്യം തു ജീവനീയം രസായനമ്| ക്ഷതക്ഷീണഹിതം മേധ്യം ബല്യം സ്തന്യകരം സരമ്| ശ്രമഭ്രമമദാലക്ഷ്മീശ്വാസകാസാതിതൃട്ക്ഷുധഃ| ജീര്ണജ്വരം മൂത്രകൃച്ഛ്രം രക്തപിത്തം ച നാശയേത്||൨൭||

സാമാന്യേന പയോഗുണസങ്കീര്തനം കൃത്വാ ഗവാം വിശേഷേണ ക്രിയതേ| തത്ര ച സാമാന്യോക്തഗുണവിപരീതോ യോ വിശേഷഗുണഃ സോऽപവാദോ വിജ്ഞേയഃ| അഥ ചേത്സദൃശഃ സ തസ്യൈവോപബൃംഹകഃ| ഗവ്യന്തു ജീവനീയത്വാദിയുക്തമ്| ജീവനീയം സൌമ്യധാതുവൃദ്ധികരമ്| രസായനമിവ രസായനമ്| പ്രാണസന്ധാരകത്വാത് ശസ്തരസാദിധാതുലാഭോപായത്വാച്ച| ഉരഃ ക്ഷതയുക്തായ ക്ഷീണായ ച ഹിതമ്| ക്ഷീണഃ ക്ഷീണധാതുഃ| മേധായൈ ബുധ്യൈ ഹിതം മേധ്യമ്| സ്ത്രീണാഞ്ച സ്തന്യവൃദ്ധിം കരോതി| സരം ശരീരേ നൈകത്ര തിഷ്ഠതി| ശ്രമാദീംശ്ച നാശയേത്|| ൨൭||

Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (28) · Śloka 28

ഹിതമത്യഗ്ന്യനിദ്രേഭ്യോ ഗരീയോ മാഹിഷം ഹിമമ്||൨൮||

മാഹിഷം പയോऽത്യഗ്ന്യീനാമനിദ്രാണാം ച ഹിതമ് പഥ്യമ്| അതിഗുരു ച| വീര്യേണ ച ഹിമമ്|| ൨൮||

Adhikarana AjakShIraguNAH (29) · Śloka 29

അല്പാമ്ബുപാനവ്യായാമകടുതിക്താശനൈര്ലഘു| ആജം ശോഷജ്വരശ്വാസരക്തപിത്താതിസാരജിത്||൨൯||

അജാനാം പയഃ അല്പാമ്ബുപാനാദിഹേതോര്ല്ഘു| ഹേതുകീര്തനമസ്യാന്യസ്യാ അപ്യേവം ഹേതുയുക്തായാ ജാതേഃ ക്ഷീരലഘുത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ഏതദ്വിപരീതായാശ്ച ഗുരുത്വം സാമര്ഥ്യലഭ്യമ്| അജാനാം തു സ്വല്പാമ്ബുപാനാദിസ്വഭാവഃ| അന്യാസാന്തു ദേശാദ്യപേക്ഷയാ| ഏതച്ചാജം ശോഷാണാദിവിനാശനമ്|| ൨൯||

Adhikarana uShTrIkShIraguNAH (30) · Śloka 30

ഈഷ്ദ്രുക്ഷോഷ്ണലവണമൌഷ്ട്രികം ദീപനം ലഘു| ശസ്തം വാതകഫാനാഹകൃമിശോഫോദരാര്ശസാമ്||൩൦||

ഔഷ്ട്രമേവൌഷ്ട്രകം ക്ഷീരമീഷദ്രൂക്ഷമീഷത് ലവണമീഷദുഷ്ണമ്| ദീപനം ലഘു ച| വാതസ്ലേഷ്മാദ്യാര്താനാഞ്ച പഥ്യമ്|| ൩൦||

Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (31) · Śloka 31

മാനുഷം വാതപിത്താസൃഗഭിഘാതാക്ഷീരോഗജിത്| തര്പണാശ്ച്യോതനൈര്നസ്യേരഹൃദ്യം തൂഷ്ണമാവികമ്||൩൧||

മാനുഷം ക്ഷീരം വാതേന പിത്തേനാസൃജാ അഭിഘാതേന ചോത്പന്നാനാം ചക്ഷൂരോഗാണാം നാശനമ്| കഥമിത്യുച്യതേ-തര്പണേനാശ്ച്യോതനേന നസ്യേന ച| ഏതാനി ചാസ്മിന്നേവ സ്ഥാനേ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാനി|| ൩൧||

Adhikarana AvikShIraguNAH (32) · Śloka 32

വാതവ്യാധിഹരം ഹിധ്മാശ്വാസപിത്തകഫപ്രദമ്||൩൨||

ആവികമഹൃദ്യമുഷ്ണവീര്യ വാതവ്യാധിവിനാശനം ഹിധ്മാദികരഞ്ച|

Adhikarana hastinIkShIraguNAH (33) · Śloka 33

ഹസ്തിന്യാഃ സ്ഥൈര്യകൃദ്വാഢമുഷ്ണം ത്വൈകശഫം ലഘു||൩൩||

ഹസ്തിന്യാഃ പയോ ബാഢമതിശയേന ശരീരസ്ഥൈര്യകൃത്|| ൩൩||

Adhikarana EkashaPakShIraguNAH (34) · Śloka 34

ശഖാവാതഹരം സാമ്ലലവണം ജഡതാകരമ്||൩൪||

ഏകശഫസ്യേദമൈകശഫം പയഃ ഉഷ്ണവീര്യം ശാഖാവാതഹരമമധുരരസമീശദമ്ലലവണേന ച രസേന യുക്തം ജാഡ്യകരം ച| ഏകവിഭാഗഃ ഖുരോ യസ്യ സ ഏകശഫഃ അശ്വഗര്ദഭാദിഃ| ശാഖാ രക്താദയോ ധാതവസ്ത്വക്ച| തത്ര സ്ഥിതസ്യ വാതസ്യ നാശനമ്| ജാഡ്യം സ്തൈമിത്യമ് ഇതി|| ൩൪||

Adhikarana Ama-shRuta-dhAroShNapayoguNAH (35) · Śloka 35

പയോऽഭിഷ്യന്ദി ഗുര്വാമം യുക്ത്യാ ശൃതമതോऽന്യഥാ| വിനാ തു വനിതാസ്തന്യമാമേവ തു തദ്ധിതമ്| ഭവേദ് ഗരീയോऽതിശൃതം ധാരോഷ്ണമമൃതോപമമ്||൩൫||

ആമപക്വം പയഃ അഭിഷ്യന്ദി ഗുരു ച| അഭിഷ്യന്ദി മാലിന്യേന സ്ത്രോതസാം സ്ത്രാവകം യുക്ത്യാ ശൃതം പയഃ ആമാദ്വിപരീതം നാതിശൃതം ന സ്വല്പശ്രൃതമിതി യുക്തിഃ| അതിശൃതഞ്ചാതിഗുരു| ധാരോഷ്ണമമൃതോപമം പഥ്യത്വേന|| ൩൫||

Adhikarana AhAradivashena kShIrAdInAM lAghavagauravam (36) · Śloka 36

പിണ്യാകാമ്ലാശിനീനാന്തു ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി തദ്ഭൃശമ്| അചേഷ്ടയാ ച പ്രാദോഷാദ് ഗരീയഃ സ്മൃതമൌഷസമ്| വ്യാഖ്യാതസ്തേന ലഘിമാ ചേഷ്ടാവത്പ്രകൃതിഷ്വപി| ഹ്രത്വേഷു ചാതിദേഹേഭ്യോ മാംസേഷ്വപ്യേവമാദിശേത്||൩൬||

പിണ്യാകം നിഷ്പീഡിതരസം തിലാദി| അമ്ലരസം ചാന്യത്കിഞ്ഹ്ചിദ്യാഃ ക്ഷീരയോനയ അശ്നന്തി താസാം പയോऽതിഗുര്വത്യഭിഷ്യന്ദി ച| പ്രദോഷേ അപരാഹ്ണേ ഗൃഹീതം യത്പയഃ തദപേക്ഷയാ ഔഷസം പ്രഭാതഗൃഹീതമതിഗുരു| കുതഃ? ചേഷ്ടാരഹിതത്വാത്| യസ്മാത്പ്രാണിനാം രാത്രൌ ന കദാചിച്ചേഷ്ടാ ഭവതി| അത ഔഷസം ഗുരു| ദിവാ ച ധാവനപ്ലവനാദികയാ ചേഷ്ടയാ പ്രാദോഷം ലഘു| അനയാ ച ദിശാ ചേഷ്ടാവത്പ്രകൃതിഷ്വപി ലഘിമാ വ്യാഖ്യാതഃ| തേനൈതദുക്തം-ഭവതി ചേഷ്ടാസ്വഭാവേഷു ഹരിണാദിഷു ലഘു| അചേഷ്ടാസ്വഭാവേഷു സൂകരാദിഷു ഗുരു| അതിദേഹാന്മഹാഭോഗശരീരാനപേക്ഷ്യ സ്വല്പഭോഗശരീരേഷു ലഘു പയഃ| ന കേവലം പയഃസു യാവന്മാംസേഷു അപി ചേഷ്ടാസ്വല്പത്വബൃംഹത്വവിശേഷേണ ഗുരുലാഘവം വിജ്ഞേയമ്|

Adhikarana dadhiguNAH (37) · Śloka 37

അമ്ലപാകരസം ഗ്രാഹി ഗുരൂഷ്ണം ദധി വാതജിത്| മേദഃശുക്രബലശ്ലേഷ്മപിത്തരക്താഗ്നിശോഫകൃത്| രോചിഷ്ണു ശസ്തമരുചൌ ശീതകേ വിഷമജ്വരേ| പീനസേ മൂത്രകൃച്ഛ്രേ ച രൂക്ഷം തു ഗ്രഹണീഗദേ||൩൭||

ദധി ത്വമ്ലവിപാകത്വാദിയുക്തമ്| രോചിഷ്ണു സാധു രോചതേ| അരുചൌ പഥ്യമ്| അന്യദപ്യാഹാരം രോചയതീത്യര്ഥഃ| ശീതകേ ശീതപൂര്വകേ വിഷമജ്വരേ സന്തതകാദൌ പഥ്യമ്| പീനസോ നാസാസ്ത്രാവഃ| രൂക്ഷന്തൂദ്ധൃതസാരം ഗ്രഹണീദോഷേ ഹിതമ്|| ൩൭||

Adhikarana dadhyupayoge niyamAH niyamasya ulla~gghane hAnishca (38) · Śloka 38

നൈവാദ്യാന്നിശി നൈവോഷ്ണം വസന്തോഷ്ണശരത്സു ന| നാമുദ്ഗസൂപം നാക്ഷൌദ്രം നാഘൃതം നാസിതോപലമ്| ന ചാനാമലകം നാപി നിത്യം നോ മന്ദമന്യഥാ| ജ്വരാസൃക്പിത്ത വീസര്പകുഷ്ഠപാണ്ഡ്വാമയപ്രദമ്||൩൮||

തച്ച ദധി രാത്രൌ ന ഭോജ്യമ്| ഏവകാരോ രാത്രാവുഷ്ണം ചാത്യന്തപ്രതിഷേധായ| വസന്തഗ്രീഷ്മശരത്സു ന ഭോജ്യം, ന ച മുദ്ഗസൂപാദീനാമന്യതമേന രഹിതമ്| നാപി നിത്യം, സാതത്യേന ന ഭോജ്യം, ന ച മന്ദമജാതമ്| ഏവം ച സതി യദി കശ്ചിത് ഭുങ്ക്തേ സോऽവശ്യം ജ്വരാദീന് പ്രാപ്നോതി|| ൩൮||

Adhikarana takraguNAH takravarjyAH (39) · Śloka 39

തക്രം ലഘു കഷായാമ്ലം ദീപനം കഫവാതജിത്| ശോഫോദരാര്ശോ- ഗ്രഹണീ- ദോഷ- മൂത്ര- ഗ്രഹാരുചീഃ| ഗുല്മപ്ലീഹഘൃതവ്യാപദ്ഗരപാണ്ഡ്വാമയാഞ്ജയേത്| നൈവം തക്രം ക്ഷതേ ദദ്യാന്നോഷ്ണകാലേ ന ദുര്ബലേ| ന മൂര്ച്ഛാഭ്രമദാഹേഷു ന രോഗേ രക്തപൈത്തികേ||൩൯||

തക്രം ദണ്ഡേന മഥിതാദ്ദധ്നഃ ഉദ്ധൃതേऽ വാ സ്നേഹേ| തത്തക്രം ലഘുത്വാദിയുക്തമ്| ഘൃതവ്യാപത് ഘൃതസ്യാതിപാനാദുത്പന്നോ രോഗഃ| ഗരഃ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ(ഉ൦ന൦അ൦-൪൦)|| ൩൯||

Adhikarana mastuguNAH (40) · Śloka 40

തദ്വന്മസ്തു സ്ത്രോതശ്ശോധി വിഷ്ടമ്ഭജില്ലഘു||൪൦||

തദ്വത്തക്രവത് ഗുണൈര്മസ്തു വിജ്ഞേയം, മസ്തുനഃ സ്ത്രോതഃശോധകത്വേന വിഷ്ടമ്ഭനാശകത്വേന ച വിശേഷഃ| തക്രസ്യ സ്ത്രോതശ്ശോധകത്വേऽപി മസ്തുനോऽതിശയഃ|| ൪൦||

Adhikarana navanItaguNAH (41) · Śloka 41

ശീതം സ്വാദു കഷായാമ്ലം നവനീതം നവോദ്ധൃതമ്| യക്ഷ്മാര്ശോऽര്ദിതപിത്താസൃഗ്വാതജിദ് ഗ്രാഹി ദീപനമ്||൪൧||

നവോദ്ധൃതം സദ്യ ഉദ്ധൃതം നവനീതം, ശീതം ശീതവീര്യം മധുരം ച കഷായാമ്ലത്വേന ച യുക്തമ്| രാജയക്ഷ്മാദിനാശനം സംഗ്രാഹി യദ് ദ്രവാന് ഭാവാന്പിണ്ഡീകരോതി|| ൪൧||

Adhikarana kShIroddhRutanavanItaguNAH (42) · Śloka 42

ക്ഷീരോദ്ഭവം തു സംഗ്രാഹി രക്തപിത്താക്ഷിരോഗജിത്||൪൨||

ക്ഷീരോദ്ഭവനവനീതം രക്തപിത്താക്ഷിരോഗം നാശയതി സംഗ്രാഹി ച| ക്ഷീരോദ്ഭവം യത് ക്ഷീരമേവ മഥിത്വോത്പാദിതമ്|| ൪൨||

Adhikarana GRutaguNAH (43) · Śloka 43

ശസ്തം ധീസ്മൃതിമേധാഗ്നിബലായുഃ ശുക്രചക്ഷുഷാമ്| ബാലവൃദ്ധപ്രജാകാന്തിസൌകുമാര്യസ്വരാര്ഥിനാമ്| ക്ഷതക്ഷീണപരീസര്പശസ്ത്രാഗ്നിഗ്ലപിതാത്മനാമ്| വാതപിത്തവിഷോന്മാദശോഷാലക്ഷ്മീജ്വരാപഹമ്| സ്നോഹാനാമുത്തമം ശീതം വയസഃസ്ഥാപനം ഘൃതമ്| സഹസ്രവീര്യം വിധിഭിഃ ശൃതം കര്മസഹസ്രകൃത്||൪൩||

ഘൃതം തു ധീപ്രഭൃതീനാമഗ്നിഗ്ലപിതാത്മാന്താനാം ശസ്തം ഹിതമ്| ധീഃ ബുദ്ധിര്വസ്തുഗ്രഹണേ ശക്തിഃ| മേധാ പ്രജ്ഞാ വസ്തുവിവേകശക്തിഃ| പ്രജാദ്യര്ഥിനാഞ്ച പ്രജാ അപത്യം ശുക്രസ്യ സഫലതാകരമിത്യര്ഥഃ| വയഃസ്ഥാപനം ജരയാ വിനാ വയഃസ്ഥാപയതീതി വയഃസ്ഥാപനമ്| സഹസ്രവീര്യമനേകശക്തിഃ| തഥാ വിധിഭിഃ വിധാനൈഃ നാനാവിധാഭിഃ യോജനാഭിഃ| കര്മസഹസ്രകൃത് അനേകകാര്യകൃദിത്യര്ഥഃ|| ൪൩||

Adhikarana purANaGRutaguNAH (44) · Śloka 44

മദാപസ്മാരമൂര്ച്ഛായശിരഃകര്ണാക്ഷിയോനിജാന്| പുരാണം ജയതി വ്യാധീന് വ്രണശോധനരോപണമ്| പൂര്വോക്താംശ്ചാധികാന്കുര്യാദ് ഗുണാംസ്തദമൃതോപമമ്||൪൪||

തച്ച ഘൃതം പുരാണമതീതബഹുകാലം മദാദീന് വ്യാധീന് ജയതി| വ്രണാനാം പൈച്ഛില്യാദികം ശോധയതി| വ്രണാംശ്ച രോപയതി| തച്ച പുരാണം പൂര്വോക്താന് സാമാന്യഘൃതോക്താന് ഗുണാനാധിക്യേന കരോതി| അമൃതോപമഞ്ച|| ൪൪||

Adhikarana GRutamaNDaguNAH (45) · Śloka 45

തദ്വച്ച ഘൃതമണ്ഡോऽപി രൂക്ഷസ്തീക്ഷ്ണസ്തനുശ്ച സഃ||൪൫||

ഘൃതമണ്ഡോऽപി ഘൃതഗുണാനധികം കുര്യാദമൃതോപമശ്ച രൂക്ഷത്വേന തീക്ഷ്ണത്വേന തനുത്വേന ചാസ്യ വിശേഷഃ| മണ്ഡ ഉപരിഭവഃ സ്വച്ഛഃ||൪൫||

Adhikarana kIlATAdikShIravikAraguNAH (46) · Śloka 46

ബല്യാഃ കീലാടകൂചീകാതക്രപിണ്ഡകമോരടാഃ| സക്ഷീരശാകപീയൂഷാ രോചനാ വഹ്നിസാദനാഃ| ശുക്രനിദ്രാകഫകരാ വിഷ്ടമ്ഭിഗുരുദോഷലാഃ||൪൬||

കീലാടാദയഃ സര്വേ ക്ഷീരവികാരാഃ തദ്വികൃതിവികാരാശ്ച| ബലകരാ രൂച്യാഃ അഗ്നിനാശനാഃ ശുക്രാദികരാശ്ച വിഷ്ടമ്ഭിനോ ഗുരവോ ദോഷലാശ്ച| ദോഷലാ അപഥ്യത്വേന വികാരകാരിണഃ| കീലാടാഃ തക്രാദികൃതാഃ| കൂചീകാഃ ക്ഷീരകീലാടികാഃ| മോരടഃ ക്ഷീരസദൃശഃ കീലാടികഃ| പീഡന ഉത്തരാപഥേ പ്രസിദ്ധഃ| ഘനവസ്ത്രബദ്ധം സ്വയം സ്രുതദ്ഭാഗം പിണ്ഡീഭൂതം തക്രം തക്രപിണ്ഡകഃ ക്ഷീരശാകം പ്രസിദ്ധം, പീയൂഷം സദ്യഃപ്രസൂതായാഃ ക്ഷീരകൃതമ് ദധി|| ൪൬||

Adhikarana dadhighRutAdInAM kShIraguNAtideshaH (47) · Śloka 47

വിദ്യാദ്ദധിഘൃതാദീനാം ഗുണദോഷാന് യഥാ പയഃ||൪൭||

ദധിഘൃതാനാഞ്ച പയോഗുണാനതിക്രമേണ ഗുണാന് വിദ്യാത്| തേന ഏതദുക്തം ഭവതി-യഥാ സ്വാദുപാകരസമിത്യാദിനാ സാമാന്യേന ക്ഷീരഗുണാ ഉക്താഃ തദ്വത് സാമാന്യേന ദധ്യാദിഗുണാ അപി| വിശേഷാകാംക്ഷായാം തു ദധ്യാദീനാം സത്സ്വപി പ്രകൃതിഭൂതക്ഷീരഗുണാന്വയോऽപി ഗ്രാഹ്യഃ|| ൪൭||

Adhikarana varAvarakShIraghRute (48) · Śloka 48

ഗവ്യേ ക്ഷീരഘൃതേ ശ്രേഷ്ഠേ നിന്ദിതേ ചാവിസമ്ഭവേ||൪൮||

വര്ഗാര്ഥം നിര്ധാരയതി-ക്ഷീരം ഘൃതം ച ഗവ്യം ശ്രേഷ്ഠമ്| ആവികം നിന്ദിതമ്| പ്രാധാന്യാത്തു ക്ഷീരഘൃതയോരേവ ഗ്രഹണമ്|| ൪൮|| (൩) ഇക്ഷുവര്ഗഃ

Adhikarana (3) ikShuvargaH ikShurasaguNAH (49) · Śloka 49

ഇക്ഷോഃ രസോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ ബൃംഹണഃ കഫമൂത്രകൃത്| വൃഷ്യഃ ശീതഃ പവനജിത് ഭുക്തേ വാതപ്രകോപനഃ| രക്തപിത്തപ്രശമനഃ സ്വാദുപാകരസോ സരഃ|൪൯|

ഇക്ഷുരസവര്ഗോ ദ്രവപ്രസങ്ഗേനോച്യതേ| ഇക്ഷോ രസഃ സരത്വാദിഗുണയുക്തഃ, ബൃംഹണോ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ(സൂ൦അ൦-൨൮) പവനജിദ്വാതനാശനഃ| ഭുക്തേ ഭുക്തമാത്രേ പീതോ വാതപ്രകോപനഃ|| ൪൯||

Adhikarana dantapIDitekShurasaguNAH (49) · Śloka 49

സോऽഗ്രേ സലവണോ ദന്തപീഡിതഃ ശര്കരാസമഃ||൪൯||

സ ച രസഃ അഗ്രേ ഇക്ഷോഃ പ്രാന്തേ ജാതഃ സലവണഃ ഈഷത് ലവണഃ ദന്തപീഡിതോऽയന്ത്രകാലാദ്യനുപഹതത്വാദ് ഗുണൈഃ ശര്കരയാ സമഃ||൪൯||

Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (50) · Śloka 50

മൂലാഗ്രജന്തുജഗ്ധാദിപീഡനാന്മലസങ്കരാത്| കിഞ്ചിത്കാലവിധൃത്യാ ച വികൃതിം യാതി യാന്ത്രികഃ| വിദാഹീ ഗുരുവിഷ്ടമ്ഭീ തേനാസൌ...................||൫൦||

യസ്തു യാന്ത്രികോ യന്ത്രപീഡിതോ മൂലാദിമിശ്രപീഡനാത് മലസങ്കരാദ്വൈകൃത്യം പ്രാപ്നോത്യതോऽസൌ യാന്ത്രികോ വിദാഹീ വിഷ്ടമ്ഭകരശ്ച| ജന്തുജഗ്ധഃ ക്രിമിഭക്ഷിതഃ, വിദാഹീ സൌമ്യഭാവവിദഹനശീലഃ| ഹേതുനിര്ദേശോ ഹേത്വഭാവാത് കാര്യാഭാവപ്രതിപാദനാര്ഥഃ| രക്തപിത്തേ ച വിശിഷ്ടേ വിശേഷേണ വിദഹനശീലസ്യാപി പ്രയോഗോ ന വിരുദ്ധഃ|| ൫൦||

Adhikarana pauNDrakAdInAM guNAH (51) · Śloka 51

.................തത്ര പൌണ്ഡ്രകഃ| ശൈത്യപ്രസാദമാധുര്യൈര്വരസ്തമനു വാംശികഃ| ശതപര്വകകാംതാരനൈപാലാദ്യാസ്തതഃ ക്രമാത്| സക്ഷാരാഃ സകഷായാശ്ച സോഷ്ണാഃ കിഞ്ചിദ്വിദാഹിനഃ||൫൧||

തത്ര ചേക്ഷുരസേഷു മധ്യേ പൌണ്ഡ്രകഃ ശൈത്യേന പ്രസന്നത്വേന മാധുര്യേണ ച ശ്രേഷ്ഠഃ സര്വേക്ഷുരസേഭ്യഃ| തമനു വാംശികഃ ശൈത്യാദിഭിഃ പൌണ്ഡ്രകാദ്ധീനോ വാംശിക ഇത്യര്ഥഃ| ശതപര്വകാദയശ്ച രസാഃ ക്രമാദുത്തരോത്തരം ശൈത്യാദിഭിര്ഹീനാഃ| തേ ച ശതപര്വകാദയഃ ഈഷത്ക്ഷാരത്വേന യുക്താഃ ഈഷത്കഷായരസാ ഈഷദുഷ്ണവീര്യാഃ കിഞ്ചിദ്വിദാഹിനശ്ച|| ൫൧||

Adhikarana phANitaguNAH (52) · Śloka 52

ഫാണിതം ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ചയകൃന്മൂത്രശോധനം||൫൨||

ഫാണിതം ക്ഷുദ്രഗുഡീഭൂതമിക്ഷുരസഃ| തത് ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ത്രിദോഷസഞ്ചയകൃത്| മൂത്രസംശോധനം മൂത്രമതിവാഹയതി|| ൫൨||

Adhikarana dhautAdiBEdena dhautaguDaguNAH (53) · Śloka 53

നാതിശ്ലേഷ്മകരോ ധൌതഃ സൃഷ്ടമൂത്രശകൃദ്ഗുഡഃ| പ്രഭൂതകൃമിമജ്ജാസൃങ്മേദോമാംസകഫോऽപരഃ||൫൩||

ഗുഡഃ സംസ്കാരവശേന നിര്മലഃ നാതിശ്ലേഷ്മകര ഈഷത് ശ്ലേഷ്മകര ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ മൂത്രം ശകൃച്ച സൃജതി ബഹിഃ ക്ഷിപതി| തഥാ അപരഃ അധൌതഃ പ്രഭൂതാന് ക്രിമ്യാദീന് കരോതീത്യുപചാരാത് സ ഏവോക്തഃ|| ൫൩||

Adhikarana purANanavaguDaguNAH (54) · Śloka 54

ഹൃദ്യഃ പുരാണഃപഥ്യശ്ച നവഃ ശ്ലേഷ്മാഗ്നിസാദകൃത്||൫൪||

സ ഏവ ച ഗുഡഃ പുരാണോ ഹൃദ്യഃ ശരീരസ്യ ച പഥ്യഃ; നവസ്തു കഫമഗ്നിസാദം ച കരോതി|| ൫൪||

Adhikarana matsyaNDikA-khaNDa-sharkarAguNAH (55) · Śloka 55

വൃഷ്യാഃ ക്ഷീണക്ഷതഹിതാ രക്തപിത്താനിലാപഹാ| മത്സ്യണ്ഡികാഖണ്ഡസിതാഃ ക്രമേണ ഗുണവത്തമാഃ||൫൫||

മത്സ്യണ്ഡികാദയസ്ത്രയോ വൃഷ്യത്വാദിയുക്താഃ ക്രമേണ| പൂര്വസ്മാത് ഉത്തരോ വൃഷ്യത്വാദിഭിരതിശയേന യുക്തഃ| മത്സ്യണ്ഡികാഗുഡാ നിര്മലാഃ പ്രസിദ്ധാശ്ച ലോകേ| തതോऽപി സംസ്കാരേണ ഗുണൈശ്ചാധികഃ ഖണ്ഡഃ| തതോऽപി സിതാ ശര്കരാ|| ൫൫||

Adhikarana yAShaSarkarAdInAM guNAH (56) · Śloka 56

തദ്ഗുണാ തിക്തമധുരാ കഷായാ യാഷശര്കരാ| ത്രിദോഷഘ്നീ സിതാ കാശേക്ഷുദര്ഭച്ഛദസംഭവാ||൫൬||

യാഷശര്കരാ തു തദ്ഗുണാ മത്സ്യണ്ഡികാദിഗുണാ തിക്തമധുരകഷായരസാ ച| യാഷശര്കരാ ലോകേ യവാഷശര്കരേതി പ്രസിദ്ധാ| കേചിദ് ബ്രുവന്തി-ദുരാലഭാരസേന സാ ക്രിയത ഇതി|| ൫൬||

Adhikarana sarvasharkarAguNAH (57) · Śloka 57

ദാഹതൃട്ച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാസൃക്പിത്തഘ്ന്യഃ സര്വശര്കരാഃ||൫൭||

ഏതാ അന്യാശ്ച കാശ്ചന സര്വാഃ ശര്കരാഃ ദാഹാദിനാശനാഃ (ച൦സൂ൦അ൦-൨൭, ൨൩൮-൨൪൨)|| ൫൭||

Adhikarana sharkarAphANitayorvarAvaratvam (58) · Śloka 58

ശര്കരേക്ഷുവികാരാണാം ഫാണിതം ച വരാവരേ||൫൮||

വര്ഗാര്ഥം നിര്ധാരയതി| ഇക്ഷുവികാരാണാം മധ്യേ ശര്കരാ ശ്രേഷ്ടാ| ഫാണിതമശ്രേഷ്ഠമിതി|| ൫൮||

Adhikarana madhunaH madhusharkarAyAshca guNAH (59) · Śloka 59

ചക്ഷുഷ്യം ഛേദി തൃട്ശ്ലേഷ്മവിഷഹിധ്മാസ്രപിത്തനുത്| കുഷ്ഠമേഹകൃമിച്ഛര്ദിശ്വാസകാസാതിസാരജിത്| വ്രണശോധനസന്ധാനരോപണം വാതലം മധു| രൂക്ഷം കശായമധുരം തത്തുല്യാ മധുശര്കരാ||൫൯||

ശര്കരായോനിപ്രസങ്ഗേന മധുനോऽപി ഗുണാ ഉച്യന്തേ| മധു മക്ഷികം വാതലം ചക്ഷുഷശ്ച പഥ്യമ്| ച്ഛേദി വിച്ഛേദി യത്തൈക്ഷ്ണാദ്ദേഹേ പിണ്ഡിതാന് ഭാവാന് ച്ഛിനത്തി വിഭജതി, തൃഡാദീംശ്ച നാശയതി| വ്രണാനാം ശോധനം തത് യത് പൂയപൈച്ഛില്യാദിപ്രേരകമ്| സന്ധാനം തത് യത് ദ്വൌ വ്രണോഷ്ഠാവേകീകരോതി| രോപണം പ്രസിദ്ധമ്| തഥാ മധു രൂക്ഷമ്| രസേന ച കഷായമധുരമ്| അസ്യ ച സര്വാത്മകസ്യാപി പ്രഭാവാദ്വാനുമീയതേ വാതലത്വാദിയോഗഃ| തത്തുല്യാ മധുസമാ ഗുണൈര്മധുശര്കരാ|| ൫൯||

Adhikarana uShNena madhuno virodhaH (60) · Śloka 60

ഉഷ്ണമുഷ്ണാര്തമുഷ്ണേ ച യുക്തം ചോഷ്ണൈര്നിഹന്തി തത്| വിഷാന്വയത്വേനവിഷപുഷ്പേഭ്യോऽപി യതോ മധു| കുര്വതേ തേ സ്വയം യച്ച സവിഷാ ഭ്രമരാദയഃ||൬൦||

തച്ച മധു ഉഷ്ണം നിഹന്തി മാരയതി| ഉഷ്ണാര്തം ച പുരുഷം മാരയതി| അത ഉച്യതേ- വിഷാന്വയത്വേന| കുതോ വിഷാന്വയത്വം മധുനഃ അത ആഹ- വിഷപുഷ്പേഭ്യോऽപി യതോ മധു കുര്വന്തി തത്കൃതഃ| ന കേവലമന്യപുഷ്പേഭ്യഃ ഇത്യപി ശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| യദ്യസ്മാച്ച ഭ്രമരാദയഃ സ്വയം ശരീരേണൈവ സവിഷാ മധു കുര്വന്ത്യത ഉഷ്ണാദിയുക്തം മാരയതി (സു൦സൂ൦ ൪൫-൧൪൪)|| ൬൦||

Adhikarana madhunaH uShNavirodhasyApavAdaH (61) · Śloka 61

പ്രച്ഛര്ദനേ നിരൂഹേ ച മധൂഷ്ണം ന നിവാര്യതേ| അലബ്ധപാകമാശ്വേവ തയോര്യസ്മാന്നിവര്തതേ||൬൧||

തച്ച മധു പ്രച്ഛര്ദനേ വമനേ നിരൂഹേ ചോഷ്ണമപി ന നിവാര്യതേ| യതഃ അപക്വമാശ്വേവ പ്രയുക്തം നിവര്തതേ പുനരാഗച്ഛതി|| ൬൧||

Adhikarana madhuno hitA mAtrA (62) · Śloka 62

ഗുരുരൂക്ഷകഷായത്വാച്ഛൈത്യാച്ചാല്പം ഹിതം മധു| ന ഹി കഷ്ടതമം കിഞ്ചിത്തദജീര്ണാദ്യതോ നരമ്| ഉപക്രമവിരോധത്വാത്സദ്യോ ഹന്യാദ്യഥാ വിഷമ്||൬൨||

ഗുരുത്വാദിതോ ഹേതോഃ ശരീരേ ചാല്പം പഥ്യമ്| തഥാ ച മധുനഃ അജീര്ണാദന്യത്കഷ്ടമം ന വിദ്യതേ| കുതഃ? യതോ വിരുദ്ധോപക്രമത്വാദ്വിഷവന്നരം നാശയതി| അജീര്ണേ ഹ്യുഷ്ണോദകപാനാദികം വിഹിതമ്| തച്ച മധുനോ വിരുദ്ധമ്| അഥ ച ശീതാ ക്രിയാ ക്രിയതേ| സാ ഹ്യജീര്ണേऽപ്യപഥ്യാ| അത ഉപക്രമവിരോധഃ (ച൦സൂ൦അ൦൨൭-൨൪൮)|

Adhikarana madhuno yogavAhitvam (63) · Śloka 63

നാനാദ്രവ്യാത്മകത്വാച്ച യോഗവാഹി പരം മധു| വൃഷ്യയോഗൈരതോ യുക്തം വൃഷതാമനുവര്തതേ||൬൩||

തച്ച മധു നാനാദ്രവ്യസ്വരൂപത്വാദത്യര്ഥം യോഗവാഹിത്വേന യുക്തമ്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-സര്വാഃ ശക്തയഃ പ്രസേവകവത്തത്ര സ്ഥിതാഃ കേവലം യാ യാ ശക്തിഃ സംയോഗിദ്രവ്യേ ശക്തിം സഹായഭൂതാമാസാദയതി സാ സാ താമതിശയേനാഭിവ്യനക്തി| ഏതദേവ ഹി യോഗവാഹിത്വം യത് സ്വഗുണാപരിത്യാഗേനാംശേന സാദൃശ്യാത് പരസ്യ ച ശക്തിപരിപൂരണമത ഏവ കാരണാദ്വൃഷ്യയോഗൈര്യുക്തം മധു വൃഷ്യതാം യാതി| ഏതാവതാ ഹി വൃഷ്യയോഗസ്യ തു ശക്തിഃ തേന പരിപൂരിതാ ഭവതി|| ൬൩||

Adhikarana madhuno BedAH teShAM shreShThatvAdi ca (64) · Śloka 64

ഭ്രാമരം പൌഷ്പികം ക്ഷൌദ്രം മാക്ഷികം ച യഥോത്തരമ്| വരം ജീര്ണം ച തേഷ്വന്ത്യേ ദ്വേ ഏവ ഹ്യുപയോജയേത്||൬൪||

ഭ്രമരാദിഭിശ്ച കൃതം മധു യഥോത്തരം ശ്രേഷ്ഠമ്| യദ്യസ്മാദുത്തരം തത്തസ്മാത് ശ്രേഷ്ഠമിതി| ജീര്ണം പുരാണം മധു ശ്രേഷ്ഠമ്| തേഷു ഭ്രമരാദിഷു മധ്യേ ദ്വേ ഏവാന്ത്യേ ക്ഷൌദ്രം മാക്ഷികഞ്ച പഥ്യത്വാദുപയോജയേത്| ഇതി ഇക്ഷുവര്ഗഃ||൬൪||

Adhikarana (4) tailavargaH tailasAmAnyaguNAH tilatailaguNAshca (65) · Śloka 65

തൈലം സ്വയോനിവത്തത്ര മുഖ്യം തീക്ഷ്ണം വ്യവായി ച| ത്വഗ്ദോഷകൃദചക്ഷുഷ്യം സൂക്ഷ്മോഷ്ണം കഫകൃന്ന ച| കൃശാനാം ബൃംഹണായാലം സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായ ച| ബദ്ധവിട്കം കൃമിഘ്നഞ്ച സംസ്കാരാത്സര്വരോഗജിത്||൬൫||

ദ്രവത്വാത്തൈലമുച്യതേ| തൈലം സ്വയോനിവത്സര്വം തൈലം സ്വകാരണ സമഗുണമ്| തത്ര തൈലേഷു മധ്യേ മുഖ്യം തിലോദ്ഭവം തീക്ഷ്ണമ്| വ്യവായി വ്യാപ്തിശീലമ്| യദ്ദേഹം വ്യാപ്യ പാകം യാതി| ത്വഗ്ദോഷകൃത് പാനാഭ്യാസേന ത്വചം ദൂഷയതി| യൈസ്തു ത്വഗ്ദോഷഹരമിത്യുക്തം തൈര്വാതാദികേ അഭ്യങ്ഗേന| അഥവാ ത്വഗ്ദോഷം കൃന്തതീതി ത്വഗ്ദോഷകൃദിതി| കൃതിച്ഛേദനേ (൬-പ൦) ഇത്യസ്യ ധാതോഃ പ്രയോഗഃ| ചക്ഷുഷശ്ചാഹിതമ്, സൂക്ഷ്മസ്രോതഃപ്രവേശി| ഉഷ്ണവീര്യമ്| തിലോദ്ഭവത്വാച്ഛ്ലേഷ്മകരത്വം പ്രാപ്തമത ഉച്യതേ-കഫകൃന്ന ചേതി| സംസ്കാരവശാത് കൃശസ്യ ബ്രംഹണായാലം പര്യാപ്തമ്| സ്ഥൂലാനാം ച കര്ശനായ| അഥവാ കേവലമപി യേനൈവ ഹേതുനാ സ്രോതഃശോധകത്വാദിനാ കൃശാനാം ബ്രംഹണായ അലം പര്യാപ്തമ്, തേനൈവ ഹേതുനാ സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായേതി ന കശ്ചിദ് വിരോധഃ| അസ്യൈവ ച പക്ഷസ്യ യുക്തത്വം സംസ്കാരാത് സര്വരോഗജിദിതി സ്വയം പാഠാത്| വിഷം പുരീഷം ബധ്നാതി ഗ്രഥയതീതി ബദ്ധവിട്കമ്| സംസ്കാരം പ്രതിരോഗം വിശിഷ്ടമാശ്രിത്യ സര്വരോഗജിത്|| ൬൫||

Adhikarana tailaprayogasyetihAsaH (66) · Śloka 66

തൈലപ്രയോഗാദജരാ നിര്വികാരാ ജിതശ്രമാഃ| ആസന്നതിബലാ യുദ്ധേ ദൈത്യാധിപതയഃ പുരാ||൬൬||

തൈലപ്രയോഗാനിതിഹാസരൂപേണ കഥയതി- തൈലപ്രയോഗാദിത്യാദിനാ| ദൈത്യാധിപതയഃ പുരോ യുദ്ധേ അതിബലാഃ ജരാദിഹരഹിതാശ്ച ആസന്|| ൬൬||

Adhikarana eraNDatailaguNAH (67) · Śloka 67

സതിക്തോഷണമൈരണ്ഡം തൈലം സ്വാദു സരം ഗുരു| വര്ധ്മഗുല്മാനിലകഫാനുദരം വിഷമജ്വരമ്| രുക്ഛോഫോ ച കടീഗുഹ്യകോഷ്ഠപൃഷ്ഠാശ്രയോ ജയേത്||൬൭||

ഏരണ്ഡം തൈലം തു ഈഷത്തിക്തകടുകം, രസേന മധുരം വര്ധ്മാദീന് ജയേത് കട്യാദിസ്ഥിതൌ തു രുക്ഛോഫോ നാശയതി|| ൬൭||

Adhikarana rakteraNDatailaguNAH (68) · Śloka 68

തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പിച്ഛിലം വിസ്രം രക്തൈരണ്ഡോദ്ഭവന്ത്വതി||൬൮||

ലോഹിതൈരണ്ഡതൈലമതിശയേന തൈക്ഷ്ണ്യാദിയുക്തമ്|| ൬൮||

Adhikarana sarShapatailaguNAHumAkusumbhatailaguNAH (69) · Śloka 69

കടൂഷ്ണം സാര്ഷപം തീക്ഷ്ണം കഫശുക്രാനിലാപഹമ്| ലഘു പിത്താസ്രകൃത്കോഠകുണ്ഠാക്ഷോ വ്രണജന്തുജിത്| ഉമാകുഔമ്ഭജഞ്ചോഷ്ണം ത്വഗ്ദോഷകഫപിത്തകൃത്||൬൯||

ഉമാതൈലം കുസുമ്ഭതൈലം ചോഷ്ണവീര്യം ത്വഗ്ദോഷം കരോതി പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ ച|| ൬൯||

Adhikarana dantyAditailAnAM sAmAnyaguNAH (70) · Śloka 70

ദന്തീമൂലകരക്ഷോഘ്നകരഞ്ചാരിഷ്ടശിഗ്രുജമ്| സുവര്ചലേങ്ഗുദീപീലുശങ്ഖിനീനീപസമ്ഭവമ്| സരലാഗുരുദേവഹ്വശിംശപാസാരജന്മ ച| തുവരാരു൦കരോഥ്യഞ്ച തീക്ഷ്ണം കട്വസ്രപിത്തകൃത്| അര്ശഃകുഷ്ഠക്രിമിശ്ലേഷ്മശുക്രമേദോനിലാപഹമ്||൭൦||

ദന്ത്യാദിജം തൈലം തൈക്ഷ്ണ്യാദിഗുണയുക്തമ്| രക്ഷോഘ്നം സാര്ഷപമ്| സരലാദീനാം സാരശബ്ദേന സമ്ബന്ധഃ|| ൭൦||

Adhikarana kara~jcanimbatailaguNAH (71) · Śloka 71

കരഞ്ചനിമ്ബജേ തിക്തേ നാത്യുഷ്ണേ തത്ര നിര്ദിശേത്||൭൧||

കരഞ്ചനിമ്ബതൈലയോസ്തു കടുത്വാപവാദസ്തിക്തത്വമ്| നാത്യന്തോഷ്ണവീര്യേ ചേമേ|| ൭൧||

Adhikarana saralatailaguNAH (72) · Śloka 72

കഷായതിക്തകടുകം സാരലം വ്രണശോധനമ്||൭൨||

സരലകാഷ്ഠസാരജം തൈലം കഷായാദിരസം വ്രണശോധനഞ്ച| അത്ര കഷായതിക്തത്വം വ്രണശോധനത്വം ചാധികമ്|| ൭൨||

Adhikarana tuvarAruShkaratailaguNAH (73) · Śloka 73

ഭൃശോഷ്ണേ തീക്ഷ്ണകടുകേ തുവരാരുഷ്കരോദ്ഭവേ| വിശേഷാത്ക്രിമികുഷ്ഠഘ്നേ തതോര്ധ്വാധോ വിരേചനേ||൭൩||

തുവരാരുഷ്കരതൈലയോസ്തൈക്ഷ്ണ്യാദ്യതിശയഃ| അര്ശഃക്രിമികുഷ്ഠനാശനേ ചാതിശയഃ| ഊര്ധ്വാധോവിരേചനം വമനവിരേചനാഭ്യാം ദോഷനിര്ഹരണമ്| തേനാധികേ|| ൭൩||

Adhikarana akShAditailAnAM guNAH (74) · Śloka 74

അക്ഷാതിമുക്തകാക്ഷോഡനാലികേരമധൂകജമ്| ത്രപുസൈര്വാരുകുഷ്മാണ്ഡുശ്ലേഷ്മാതകപ്രിയാലജമ്| വാതപിത്തഹരം കേശ്യം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു ശീതലമ്||൭൪||

അക്ഷാതിമുക്തകാദിതൈലം വാതപിത്തഹരത്വാദിയുക്തമ്| അക്ഷം ബിഭിതകമ്| അതിമുക്തകം മാധവീഫലമ്|| ൭൪||

Adhikarana shrIparNIkiMshukatailaguNAH (75) · Śloka 75

പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനം ശ്രീപര്ണീകിംശുകോദ്ഭവമ്||൭൫||

ശ്രീപര്ണീകിംശുകതൈലം പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനമ്| ശ്രീപര്ണീ കാശ്മരീ| കിംശുകഃ പലാശഃ|| ൭൫||

Adhikarana taileshu varAvaratvAnirUpaNam (76) · Śloka 76

തിലതൈലം വരം തേഷു കൌസുമ്ഭമവരം പരമ്||൭൬||

തേഷു ച തൈലേഷു മധ്യേ തിലതൈലം പഥ്യത്വേനാതിശ്രേഷ്ഠമ്, തദ്വിപരീതം കൌസുമ്ഭമ്|| ൭൬||

Adhikarana vasAdInAM svarUpaM guNAshca (77) · Śloka 77

വസാ മജ്ജാ ച വാതഘ്നൌ ബലപിത്തകഫപ്രദൌ| മാംസാനുഗസ്വരൂപൌ ച വിദ്യാന്മേദോऽപി താവിവ||൭൭||

സ്നേഹപ്രസങ്ഗേനേദമപ്യുച്യതേ| വസാ നാമ തനുമേദോരുപം ശുദ്ധമാംസസ്നേഹഃ| മജ്ജാ ച ധാതു| തൌ വാതം നാശയതഃ| ബലപിത്തകഫാംശ്ച കുരുതഃ| യസ്യ പ്രാണിനഃ സമ്ബന്ധിനൌ തന്മാംസസദൃശസ്വരൂപൌ ച| മേദോऽപി വസാമജ്ജ്ഞോഃ സ്വരൂപമ്|| ൭൭||

Adhikarana varAvaravasAH (78) · Śloka 78

ബൌലൂകീ ശൌകരീ പാകഹംസജാ കുക്കുദോദ്ഭവാ| വസാ ശ്രേഷ്ഠാ സ്വവര്ഗേഷു കുമ്ഭീരമഹിഷോദ്ഭവാ| കാകമദ്ഗുവസാ തദ്വത്കാരണ്ഡോത്ഥാ ച നിന്ദിതാ||൭൮||

ബുലുക്യാദീനാം ചതുര്ണാം വസാഃ സ്വവര്ഗേഷു ക്രമേണ മത്സ്യമഹാമൃഗാപ്ചരവിഷ്കിരേഷു പഥ്യത്വേന ശ്രേഷ്ഠാസ്തദ്വത്സ്വര്ഗേഷു മധ്യേ കുമ്ഭീരാദിവസാ അശ്രേഷ്ഠാഃ|| ൭൮||

Adhikarana medaHsu varAvaraBedaH (79) · Śloka 79

ശാഖാദമേദസാം ച്ഛാഗം ഹാസ്തിനം ച വരാവരേ||൭൯||

ശാഖാദാനാം മധ്യേ ച്ഛാഗം മേദഃ ശ്രേഷ്ഠമ്| യേ ശാഖാഃ പ്രായോ ഭഞ്ജതേ തേ ശാഖാദാഃ| ന തു ഭൂയിഷ്ഠം തൃണാദി, സ്വഭാവേനൈവ| ഇതി തൈലവര്ഗഃ|

Adhikarana (5) madyavargaH madyasAmAnyaguNAH (80) · Śloka 80

ദീപനം രോചനം മദ്യം തീക്ഷ്ണോഷ്ണം തുഷ്ടിപുഷ്ടിദമ്| സസ്വാദുതിക്തകടുകമമ്ലപാകരസം സരമ്| സകഷായം സ്വരാരോഗ്യപ്രതിഭാവര്ണകൃല്ലഘു| നഷ്ടനിദ്രാതിനിദ്രേഭ്യോ ഹിതം പിത്താസ്രദൂഷണമ്| കൃശസ്ഥൂലഹിതം രൂക്ഷം സൂക്ഷ്മം സ്രോതോവിശോധനമ്| വാതശ്ലേഷ്മഹരം യുക്ത്യാ പീതം വിഷവദന്യഥാ||൮൦||

മദ്യമുച്യതേ-സര്വം മദ്യം ദീപനാദിഗുണയുക്തമ്| തുഷ്ടിര്മനഃപരിതോഷഃ| പുഷ്ടിഃ ശരീരപോഷഃ| നഷ്ടനിദ്രസ്യ ചാതിനിദ്രസ്യ ചാഹാരവിശേഷാദ്വൈപരീത്യം കരോതി, പ്രഭാവാദ്വാ| ഏവം കൃശസ്ഥൂലയോരപി| യുക്ത്യാ മാത്രാദികയാ പീതമേവങ്ഗുണമ്| അയുക്ത്യാ വിഷസദൃശമ് സാ ച യുക്തിര്മദാത്യയചികിത്സതേ (ചി൦അ൦-൯) വക്ഷ്യമാണാ, ആചരണം വാ|| ൮൦||

Adhikarana nava-purANamadyaguNAH (81) · Śloka 81

ഗുരു ത്രിദോഷജനനം നവം ജീര്ണമതോऽന്യഥാ||൮൧||

തത്ര സര്വം മദ്യം നവമനതീതസംവത്സരം ഗുരു ത്രിദോഷകരഞ്ച| കേഷാഞ്ചിജ്ജാതാനാം കതിപയദിവസപരിവാസോ നവത്വമ്| ക്രമേണ ച തന്നാശഃ| ജീര്ണം പുരാണമേതദ്വിപരീതമ്|| ൮൧||

Adhikarana madyapAne visheShaniyamAH (82) · Śloka 82

പേയം നോഷ്ണോപചാരേണ ന വിരിക്തക്ഷുധാതുരൈഃ| നാതിതീക്ഷ്ണമൃദുസ്വച്ഛഘനം വ്യാപന്നമേവ വാ||൮൨||

തച്ച മദ്യമുഷ്ണോപചാരേണ ന പേയമ്| ഉഷ്ണം വേശ്മാഹാരാദികം ഉപചാരോ യസ്യേതി| കൃതവിരേചനേന ചാऽऽദോഷസാമാമ്യാന്ന പേയമ്| അതിതൈക്ഷ്ണ്യമാര്ദവാദിയുക്തം ച ന പേയമ്| വ്യാപന്നം ദേശകാലാദ്യുപഹതമ്|| ൮൨||

Adhikarana surAguNAH (83) · Śloka 83

ഗുല്മോദരാര്ശോ ഗ്രഹണീശോഷഹൃത് സ്നേഹനീ ഗുരുഃ| സുരാऽനിലഘ്നീഃ മേദോऽസൃക്സ്തന്യമൂത്രകഫാവഹാ||൮൩||

അനന്തരം മദ്യവിശേഷാ ഉച്യന്തേ-സുരാ ഗുല്മാദിനാശിനീ മേദോരക്താദികരീ ച| സുരാ പിഷ്ടകൃതാ ഘനാ ശ്വേതാ|| ൮൩||

Adhikarana vAruNIguNAH (84) · Śloka 84

തദ്ഗുണാ വാരുണീ ഹൃദ്യാ ലഘുസ്തീക്ഷ്ണാ നിഹന്തി ച| ശൂലകാസവമിശ്വാസവിബന്ധാധ്മാനപീനസാന്||൮൪||

വാരിണീ നാമ സുരാ തദ്ഗുണാ അനന്തരോക്തസുരാസമഗുണാ| ഇയം തു ലഘ്വീ തീക്ഷ്ണാ ച, ശൂലാദീംശ്ച നിഹന്തി| വിബന്ധഃ സ്രോതസ ഉപലേപേന ദോഷാദീനാമവഹനമ്|| ൮൪||

Adhikarana jagalamedakayorguNAH (85) · Śloka 85

ശൂലപ്രവാഹാഹികാടോപതൃഷ്ണാശോഫാര്ശസാം ഹിതഃ| ജഗലഃ പാചനോ ഗ്രാഹി രൂക്ഷസ്തദ്വച്ച മേദകഃ||൮൫||

ജഗലോ വാരുണ്യാഃ സുരയാ അധോഭാഗോ ഘനഃ ശോലപ്രവാഹികാദിഹരഃ| പ്രവാഹികാ നിസ്താനികാ| ആടോപോ ജഠരേ വായുനാ നിശ്ചലേന സശബ്ദം പൂരണമ്| തഥാ പാചനഃ സംഗ്രഹണോ രൂക്ഷശ്ച| മേദകോ നാമ ജഗലസ്യാധോഭാഗോ ഗുണൈര്ജഗലവദ്വിജ്ഞേയഃ|| ൮൫||

Adhikarana bakkasaguNAH (86) · Śloka 86

ബക്കസോ ഹൃതസാരത്വാദ്വിഷ്ടമ്ഭീ ദോഷകോപനഃ||൮൬||

ബക്കസോ നാമ പാനീയേന മദ്യകല്കപീഡനേന ഹൃതസാരത്വാദ്വിഷ്ടമ്ഭീ ത്രിദോഷകോപനശ്ച|| ൮൬||

Adhikarana baibhItakIsurAguNAH (87) · Śloka 87

നാതിതീവ്രമദാ ലഘ്വീ തഥ്യാ ബൈഭീതകീ സുരാ| വ്രണേ പാണ്ഡ്വാമയേ കുഷ്ഠേ ന ചാത്യര്ഥം വിരുധ്യതേ||൮൭||

ബിഭീതകസ്യ സുരാ അതിതീവ്രം മദം ന ജനയതി| ലഘ്വീ പഥ്യാ| വ്രണാദിഷു ചാത്യര്ഥം ന വിരുദ്ധാ||൮൭||

Adhikarana yavasurAyAH guNAH (88) · Śloka 88

വിഷ്ടമ്ഭിനീ യവസുരാ ഗുര്വീ രൂക്ഷാ ത്രിദോഷലാ||൮൮||

യവസുരാ വിഷ്ടമ്ഭകരീ ഗര്വീ രൂക്ഷാ ത്രിദോഷകരാ ച|| ൮൮||

Adhikarana kauhalImadhUlakasurayorguNAH (89) · Śloka 89

കൌഹലീ ബൃംഹണീ ഗൌര്വീ സ്ലേഷ്മലസ്തു മധൂലകഃ||൮൯||

കൌഹലീ സുരാ ബൃംഹണീ ഗൌര്വീ ച| മധൂലകഃ ശ്ലേഷ്മകരഃ| സര്വം മദ്യമസഞ്ജാതം മധൂലക ഇതി സ്മൃതഃ|| ൮൯||

Adhikarana ariShTaguNAH (90) · Śloka 90

യഥാദ്രവ്യഗുണോऽരിഷ്ടഃ സര്വമദ്യഗുണാധികഃ| ഗ്രഹണീപാണ്ഡുകുഷ്ഠാര്ശഃശോഷശോഫോദരജ്വരാന്| ഹന്തി ഗുല്മകൃമിപ്ലീഹഃ കഷായകടുവാതലഃ||൯൦||

അരിഷ്ടസന്ധാനമുച്യതേ| സ ഹി യൈര്യൈദ്രൈവ്യൈഃ സിദ്ധസ്തേഷാം ഗുണാനനുഗച്ഛതി| സര്വൈശ്ച ദീപനത്വാദിഭിര്മദ്യഗുണൈരധികഃ| ഗ്രഹണ്യാദകാംശ്ച രോഗാന്നാശയതി| കഷായകടുരസോ വാതകരശ്ച|| ൯൦||

Adhikarana mArdvIkamadyaguNAH (91) · Śloka 91

മാര്ദ്വീകം ലേഖനം ഹൃദ്യം നാത്യുഷ്ണം മധുരം സരമ്| അല്പപിത്താനിലം പാണ്ഡുമേഹാര്ശഃകൃമിനാശനമ്||൯൧||

മാര്ദ്വീകം ദ്രാക്ഷാരസം ലേഖനത്വാദിയുക്തമ്| പിത്തമനിലം ചാന്യമദ്യാപേക്ഷ്യാ സ്വല്പം കരോതി| പാണ്ഡ്വാദിനാശനഞ്ച| യോऽതിതൈക്ഷ്ണ്യാച്ഛ്ലേഷ്മാദികം വിലിഖിതി സ ലേഖനമ്|| ൯൧||

Adhikarana khArjUramadyaguNAH (92) · Śloka 92

അസ്മാദല്പാദന്തരഗുണം ഖാര്ജൂരം വാതലം ഗുരു||൯൨||

ഖാര്ജൂരമദ്യം മാര്ദീകഗുണൈരൂനമ്| വാതലം ഗുരു ച|| ൯൨||

Adhikarana shArkaramadyaguNAH (93) · Śloka 93

ശാര്കരഃ സുരഭിഃ സ്വാദുര്ഹൃദ്യോ നാതിമദോ ലഘു||൯൩||

ശര്കരയാ കൃതം മദ്യം സുരഭിത്വാദിയുക്തമ്|| ൯൩||

Adhikarana gauDamadyaguNAH,shIdhuguNAH (95) · Śloka 95

സൃഷ്ടമൂത്രശകൃദ്വാതോ ഗൌഡസ്തര്പണദീപനഃ||൯൪|| വാതപിത്തകരഃ ശീധുഃ സ്നേഹശ്ലേഷ്മവികാരഹാ| മേദഃശോഫോദരാര്ശോഘ്നസ്തത്ര പക്വാരസോ വരഃ||൯൫||

ശീധുര്വാതപിത്തകരഃ| സ്നേഹവികാരാന് ശ്ലേഷ്മവികാരാംശ്ച നാശയതി| ശീധുരപക്വേക്ഷുരസകൃതഃ പക്വേക്ഷുരസകൃതശ്ച| തത്ര ശീധുഷു മധ്യേ പക്വരസോ മേദഃപ്രഭൃതീനാം നാശനഃ ശ്രേഷ്ഠശ്ച|| ൯൫||

Adhikarana madhvAsavAdInAM guNAH (96) · Śloka 96

ഛേദീ മധ്വാസവസ്തീക്ഷ്ണോ മേഹപീനസകാസജിത്| സുരാസവസ്തീക്ഷ്ണമദഃ സ്വാദുസ്തീക്ഷ്ണോऽനിലാവഹഃ| മൈരേയോ മധുരോ വൃഷ്യഃ സരഃ സന്തര്പണോ ഗുരുഃ| ധാതക്യഭിഷുതോ ജീര്ണോ രൂക്ഷോ രോചനദീപനഃ| ദ്രാക്ഷാസവോ മധുസമഃ പരമം സ തു ദീപനഃ| മാര്ദ്വീകസദൃശഃ പ്രോക്തോ മൃദ്വീകേക്ഷുരസാസവഃ||൯൬||

മധ്വാസവോ മാധവകോ നാമ മദ്യവിശേഷഃ| ച്ഛേദീ തീക്ഷ്ണോ മേഹാദിഘ്നശ്ച| സുരാസവോ നാമോത്കടമദഃ| മധുരസ്തീക്ഷ്ണോ വാതഘ്നശ്ച| മൈരേയോ മധുരത്വാദിയുക്തഃ| മൈരേയഃ കോദ്രവൈഃ സഹ ജായതേ| ധാതക്യാസുതോ ജീര്ണഃ പുരാണഃ രൂക്ഷോ രുച്യഃ അഗ്നിദീപനശ്ച ന ത്വേവം നവഃ| ദ്രാക്ഷാസമോ മധുസമോ മാക്ഷികസമഃ| അയം ചാത്യര്ഥദീപനഃ| മൃദ്വീകേക്ഷുരസാഭ്യാം കൃതസന്ധാനാസവഃ ഗുണൈര്മാര്ദ്വീകസമഃ|| ൯൬||

Adhikarana AsavasAmAnyaguNAH (97) · Śloka 97

സമാസാദാസവോ ഹൃദ്യോ വാതലഃ സ്വൌഷധാനുഗഃ||൯൭||

സമാസാത്സംക്ഷേപഃ ആസവഗുണാ ഉച്യന്തേ- യോ കശ്ചിദാസവഃ സ സര്വോ ഹൃദ്യോ വാതലഃ സ്വൌഷധഗുണശ്ച| ആസവോ യോ ദ്രവേണ ശുഷ്കമാസുത്യ ക്രിയതേ|| ൯൭||

Adhikarana madyayonayaH (98) · Śloka 98

ദ്രാക്ഷേക്ഷുമാക്ഷികം ശാലിരുത്തമാ വ്രീഹിപഞ്ചമാഃ| മദ്യാകരാ യദേഭ്യോऽന്യത്തന്മദ്യപ്രതിരൂപകമ്| ഗുണൈര്യഥോല്ബണൈര്വിദ്യാന്മദ്യമാകരസങ്കരാത്||൯൮||

ദ്രാക്ഷാദയഃ പഞ്ചോത്തമാ മദ്യാകരാ മദ്യയോനയഃ| ഏതദ്വര്ജിതമന്യന്മദ്യപ്രതിരൂപകമ്| ആകസങ്കരാച്ച മദ്യം ഗുണൈര്ദീപനത്വാദിഭിര്യഥോല്ബണം വിദ്യാത്| ഉല്ബണസ്യ ഗുണാനനുവര്തത ഇത്യര്ഥഃ തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ദ്വിമദ്യാകരമിശ്രീഭാവജാതം മദ്യമുല്ബണേനാധികേനാകരദ്രവ്യേണ സമാനഗുണമ്| യോ ഹ്യാകരസംയോഗേऽധികേ ഭവതി തദ്ഗുണം മദ്യമിത്യര്ഥഃ|| ൯൮||

Adhikarana shuktaguNAH (99) · Śloka 99

രക്തപിത്തകഫോത്ക്ലേദി ശുക്തം വാതാനുലോമന്| വിദാഹീ ഭൃശതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ഹൃദ്യം രുചികരം സരമ്| ദീപനം ശിശിരസ്പര്ശം പാണ്ഡുദൃക്ക്രിമിനാശനമ്||൯൯||

ശുക്തം രക്തപിത്തകഫാനുത്ക്ലേദയതി| വാതം ചാനുലോമയതി| വിദാഹിത്വാദിഗുണയുക്തം ച|| ൯൯||

Adhikarana guDashuktAdInAmuttarottaraM laghutvam (100) · Śloka 100

ഗുഡേക്ഷുമദ്യമാര്ദ്വീകശുക്തം ലഘു യഥോത്തരമ്||൧൦൦||

ഗുഡാദിശുക്താനാം യഥോത്തരം ലഘുത്വം വിജ്ഞേയമ്| ഗുഡകൃതാച്ഛുക്താദിക്ഷുശുക്തം ലഘു| ഇക്ഷുശുക്താദന്യന്മദ്യശുക്തം ലഘു| സര്വമദ്യശുക്താഞ്ചമാര്ദ്വീകശുക്തം ലഘു| അന്യേ തു ബ്രവതേ-ഗുഡമദ്യശുക്താദിക്ഷുമദ്യശുക്തം ലഘു| ഇക്ഷുമദ്യശുക്താന്മാര്ദ്വീകമദ്യശുക്തമിതി| പൂര്വസ്തോ പക്ഷോ യുക്ത ഇതി നിര്ണീതഃ| തഥാധാതകീഗുഡതോയാദികാരണം മദ്യശുക്തയോരിത്യുക്തമ്|

Adhikarana kandamUlAdyAsutaguNAH (101) · Śloka 101

കന്ദമൂലഫലാദ്യാംശ്ച തദ്വദ്വിദ്യാത്തദാസുതമ്||൧൦൧||

കന്ദാദികം ച തദാസുതം ഗുഡശുക്താദ്യാസുതം തദ്വദ്വിദ്യാത്| ആസവനശുക്തസമാനഗുണം ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ|| ൧൦൧||

Adhikarana shANDAkIguNAH (102) · Śloka 102

ശാണ്ഡാകീ ചാസുതം ചാന്യത്കാലാമ്ലം രോചനം ലഘു||൧൦൨||

ശാണ്ഡാകീ ച ശകാന്യാസുത്യ ക്രിയതേ യാ സാ ചാന്യച്ചാപ്യനുക്തമാസുതമാസവനശിക്തഗുണമ്| കാലേനാമ്ലം സദ്രുച്ചം ലഘു ച കാലാമ്ലം നാമ|| ൧൦൨||

Adhikarana dhAnyAmlaguNAH (103) · Śloka 103

ധാന്യാമ്ലം ഭേദി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പിത്തകൃത്സ്പര്ശശീതലമ്| ശ്രമക്ലമഹരം രുച്യം ദീപനം ബസ്തിശൂലനുത്| ശസ്തമാസ്ഥാപനേ ഹൃദ്യം ലഘു വാതകഫാപഹമ്||൧൦൩||

ധന്യാമ്ലം കാഞ്ജികം മേദിത്വാദിയുക്തമ്| ഉഷ്ണവീര്യമ്| സ്വഭാവേനൈവ സ്പര്ശശീതലമ്| വ്യായാമാദിനാ താന്തത്വം ശ്രമഃ| നിവ്യായാമാദേവ താന്തത്വം ക്ലമഃ| ആസ്ഥാപനം വാതനാശായ നേത്രേണ ദ്രവസ്യ ഗുദപ്രണിധാനമ്|| ൧൦൩||

Adhikarana sauvIrakAmlatuShodakAmlayorguNAH (104) · Śloka 104

ഏഭിരേവ ഗുണൈര്യുക്തേ സൌവീരകതുഷോദകേ| ക്രിമിഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശഃപാണ്ഡുരോഗനിബര്ഹണേ| തേ ക്രമാദ്വിതുഷൈര്വിദ്യാത്സതുഷൈശ്ച യവൈഃ കൃതേ||൧൦൪||

സൌവീരകതുഷോദകേ ധാന്യാമ്ലഗുണയുക്തേ| ക്രിമ്യാദിനാശനേ ച| സൌവീരകതുഷോദകേ ക്രമേണാനുപൂര്വ്യാ വിതുഷൈഃ സതുഷൈശ്ച യവൈര്വിദ്യാത്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി| സൌവീരകം യന്നിസ്തുഷൈര്യവൈഃ ക്രിയതേ| തുഷോദകം യസ്തതുഷൈഃ ക്രിയതേ| ഇതി മദ്യവര്ഗഃ|| ൧൦൪||

Adhikarana (6) mUtravargaH gavAdimUtrasAmAnyaguNAH gomUtrasya prAdhAnya~jca (105) · Śloka 105

മൂത്രം ഗോജാവിമഹിഷീഗജാശ്വേഷ്ട്രഖരോദ്ഭവമ്| പിത്തലം രൂക്ഷതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലവണാനുരസം കടു| ക്രിമിശോഫോദരാനാഹശൂലപാണ്ഡുകഫാനിലാന്| ഗുല്മാരുചിവിശ്വിത്രകുഷ്ഠാര്ശാംസി ജയേല്ലഘു| വിരേകാസ്ഥാപനാലേപസ്വേദാദിഷു ച പൂജിതമ്| ദീപനം പാചനം ഭേദി തേഷു ഗോമൂത്രമുത്തമമ്||൧൦൫||

ദ്രവത്വാത്തീക്ഷ്ണത്വാദേശ്ച പ്രസങ്ഗേന ച മൂത്രാണ്യപ്യുച്യന്തേ| ഗവാദീനാം മൂത്രം പിത്തലത്വദിഗുണയുക്തമ്| കൃമ്യാദീംശ്ച ജയേത്| ലഘു ച| രസേ കടു| ലവണമനുരസം സ്വല്പം യസ്യ തത്തഥാവിധമ്| വിരേകാദിഷു ച ശസ്യതേ| ദീപനത്വാദിഗുണം ച| മൂത്രേഷു മധ്യേ ഗോമൂത്രമുത്തമം പ്രധാനമ് (ച൦സൂ൦-൧/൮൨-൧൦൪)|| ൧൦൫||

Adhikarana CAgagajavAjimUtraguNAH (106) · Śloka 106

ശ്വാസകാസഹരം ഛാഗം പൂരണാത് കര്ണശൂലജിത്| ദദ്യാത്ക്ഷാരേ കിലാസേ ച ഗജവാജിസമുദ്ഭവമ്||൧൦൬||

ഛാഗമൂത്രം കാസശ്വാസഹരമ്| കര്ണപൂരണേന ച കര്ണശൂലജിത്|ദന്തിതുരഗമൂത്രേ കിലാസേ ശ്വിത്രേ ഉപയോഗാര്ഥം ദദ്യാത്| ക്ഷീരേ ച പച്യമാനേ (കിലാസമ്-നി൦അ൦-൧൫)|| ൧൦൬||

Adhikarana rAsabhamUtraguNAH (107) · Śloka 107

ഹന്ത്യുന്മാദമപസ്മാരം ക്രിമീന്മേഹഞ്ച രാസഭമ്||൧൦൭||

രാസഭം മൂത്രമ് ഉന്മാദാദീന് ഹന്തി|| ൧൦൭||

Adhikarana gavAdishakRudguNAH,mRugAdInAM shakRudguNAH (108) · Śloka 108

കഷായതിക്തമേതേഷാം ഹിധ്മാശ്വസഹരം ശകൃത്| മാര്ഗമോജഃക്ഷയഹരം വൈഷ്കിരം വാതരോഗനുത്| പ്രസഹാനാമപസ്മാരമുന്മാദഞ്ച നിയച്ഛതി| മഹാമൃഗസമുദ്ഭൂതം കുഷ്ഠഹൃജ്ജലചാരിണാമ്| നേത്രരോഗഹരം പിത്തം പ്രവൃദ്ധഞ്ച നിയച്ഛതി||൧൦൮||

ഏതേഷാമനന്തരോക്താനാം മൂത്രപ്രാണിനാം ശകൃത്പുരീഷം രസേന കഷായാതിക്തമ്| ഹിധ്മാശ്വാസഹരഞ്ച| അന്യത് സുബോധമ്|| ൧൦൮||

Adhikarana gavAdipittarocanayorguNAH (109) · Śloka 109

പിത്തം തിക്തം വിഷഹരം രോചനാ കഫവാതജിത്| തിക്താ പാമാഹരാ..........................||൧൦൯||

ഏതേഷാമേവ പിത്തം ജാഠരമുപയുക്തം തിക്തരസം വിഷഹരം ച| ഏതേഷാമേവ രോചനാ നാഭിപ്രദേശഭവാ വാതശ്ലേഷ്മവിനാശിനീ തിക്തരസാ പാമാഹരാ ച|| ൧൦൯||

Adhikarana mAnuShamUtraguNAH (110) · Śloka 110

........................ മൂത്രം മാനുഷം തു വിഷാപഹമ്||൧൧൦||

മാനുഷം തു മൂത്രം വിഷഘ്നമ്| ഇതി മൂത്രവര്ഗഃ|| ൧൧൦||

Adhikarana upasaMhAraH (6) · Śloka 6

തോയക്ഷീരേക്ഷുതൈലാനാം വര്ഗൈര്മദ്യസ്യ ച ക്രമാത്| ഇതി ദ്രവ്യൈകദേശോऽയം യഥാസ്ഥൂലമുദാഹൃതഃ||൧൧൧|| ഇതിശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||

ഇത്യനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ തോയാദിവര്ഗൈഃ പ്രധാനാനതിക്രമേണ ദ്രാവാണാമേകദേശ ഉദാഹൃതഃ|| ൧൧൧|| ഇതിശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||