6. dravadravyavijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravadravyavij~jAnIyo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

Adhikarana (1) toyavargaH (2) · Śloka 2

ജീവനം തര്പണം ഹ്ര്ദ്യം ഹ്ലാദി ബുദ്ധിപ്രബോധനമ്| തന്വവ്യക്തരസം മൃഷ്ടം ശീതം ശുച്യമൃതോപമമ്| സൂര്യോദ്ധൃതപ്രഭുക്തത്ത്വാല്ലഘു വാതകഫാപഹമ്| ശൈത്യജീവനസൌമ്യത്വൈഃ പിത്തരക്തവിഷാര്തിജിത്| ഗങ്ഗാമ്ബു നഭസോ ഭ്രഷ്ടം സ്പൃഷ്ടം ത്വര്കേന്ദുമാരുതൈഃ| ഹിതാഹിതത്വേ തദ്ഭൂയോ ദേശകാലാവപേക്ഷതേ||൨||

Adhikarana gA~ggasAmudrajalalakShaNe tayoH pEyatvamapeyatva~jca (3) · Śloka 3

യേനാഭിവൃഷ്ടമമലം ശാല്യന്നം രാജതസ്ഥിതമ്| അക്ലിന്നമവിവര്ണം വാ തത്പേയം ഗാങ്ഗമന്യഥാ| സാമുദ്രം തന്ന പാതവ്യം മാസാദാശ്വയുജാദ്വിനാ||൩||

Adhikarana gA~ggodakasaMgrahaNopAyaH (4) · Śloka 4

ഖാതധൌതശിലാപൃഷ്ഠവസ്ത്രാദിഭ്യശ്ച്യുതം ജലമ്| ഹേമമൃന്മയപാത്രസ്ഥമവിപന്നം സദാ പിബേത്||൪||

Adhikarana BUmiShThamudakam (5) · Śloka 5

തദഭാവേ ച ഭൂമിഷ്ഠമാന്തരിക്ഷാനുകാരി യത്||൫||

Adhikarana deshavargaBedEna BUtavisheSheNa ca jale rasAH (6) · Śloka 6

ശ്വേതേ കഷായം തത്സ്വാദു കൃഷ്ണേ തിക്തം ച പാണ്ഡുരേ| നീലേ കഷായമധുരം ദേശേ ലവണമൂഷരേ| സക്ഷാരം കപിലേ മിശ്രം മിശ്രേऽഥാമ്ബുഗുണാധികേ| മ്ധുരം ലവണാമ്ലം തു ഭവേദ്ഭൂമിഗുണാധികേ| തേജോധികേ തിക്തകടു കഷായം പവനാധികേ| ദിവ്യാനുകാരി ത്വവ്യക്തരസത്വാസ്ത്വഗുണാധികേ| ശുചിപൃഥ്വസിതശ്വേതേ ദേശേ ചാര്കാനിലാഹതമ്||൬||

Adhikarana jalasyAShTau BedAsteShAM guNAshca (7) · Śloka 7

കൌപസാരസതാടാകചൌണ്ഡപ്രാസ്ത്രവണോദ്ഭിദമ്| വാപീനദീതോയമിതി തത്പുനഃ സ്മൃതമഷ്ടധാ| സക്ഷാരം പിത്തകൃത്കൌപം ദീപനം നാതിവാതലമ്| സാരസം സ്വാദു ലഘു ച താടാകം ഗുരു വാതലമ്| ചൌണ്ഡം തു പിത്തലം ദോഷഹരം പ്രാസ്ത്രവണോദകമ്| ഔദ്ഭിദം സ്വാദു പിത്തഘ്നം സ്വാദു വാപീജലം ലഘു| നാദേയം വാതലം രൂക്ഷം കടുകഞ്ച തദാऽऽദിശേത്| ധന്വാനൂപമഹീധ്രാണാം സാമീപ്യാദ് ഗുരുലാഘവമ്||൭||

Adhikarana pathyA~apathyAshca nadyaH samudrajalaguNAshca (8) · Śloka 8

പശ്ചിമോദധിഗാഃ ശീഘ്രവഹാ യാശ്ചാമലോദകാഃ| പഥ്യാഃ സമാസാത്താ നദ്യോ വിപരീതാസ്തതോऽന്യഥാ| ഉപലാസ്ഫാലനാക്ഷേപവിച്ഛേദൈഃ ഖേദിതോദകാഃ| ഹിമവന്മലയോദ്ഭൂതാഃ പഥ്യാസ്താ ഏവ ച സ്ഥിതാഃ| കൃമിശ്ലീപദഹൃത്കണ്ഠശിരോരോഗാന്പ്രകുര്വതേ| പ്രാച്യാവന്ത്യപരാന്തോത്ഥാ ദുര്നാമാനി മഹേന്ദ്രജാഃ| ഉദരശ്ലീപദാതങ്കാന് സഹ്യവിന്ധ്യഭവാഃ പുനഃ| കുഷ്ഠപാണ്ഡുശിരോരോഗാന് ദോഷഘ്ന്യഃ പാരിയാത്രജാഃ| ബലപൌരുഷകാരിണ്യഃ സാഗരാമ്ഭസ്ത്രിദോഷകൃത്||൮||

Adhikarana snAnapAnayorvarjyajalaM tatra hetuSca (9) · Śloka 9

കീടാഹിമൂത്രവിട്കോഥതൃണജാലോത്കരാവിലമ്| പങ്കപങ്കജശൈവാലഹഠപര്ണാദിസംസ്തൃതമ്| സൂര്യേന്ദുപവനാദൃഷ്ടം ജുഷ്ടം ച ക്ഷുദ്രജന്തുഭിഃ| അഭിവൃഷ്ടം വിവര്ണഞ്ച കലുഷം സ്ഥൂലഫേനിലമ്| വിരസം ഗന്ധവത്തപ്തം ദന്തഗ്രഹ്യതിശൈത്യതഃ| അനാര്തവം ച യദ്ദിവ്യമാര്തവം പ്രഥമഞ്ച യത്| ലൂതാദിതന്തുവിണ്മൂത്രവിഷസംശ്ലേഷദൂഷിതമ്| തത്കുര്യാത്സ്നാനപാനാഭ്യാം തൃഷ്ണാऽऽധ്മാനോദരജ്വരാന്| കാസാഗ്നിസാദാഭിഷ്യന്ദകണ്ഡൂഗണ്ഡാദികാനതഃ| തദ്വര്ജയേദഭാവേ വാ തോയസ്യാന്യസ്യ ശസ്യതേ| ഘനവസ്ത്രപരിസ്ത്രാവൈഃ ക്ഷുദ്രജന്ത്വഭിരക്ഷണമ്| വ്യാപന്നസ്യാസ്യ തപനമഗ്ന്യര്കായസപിണ്ഡകൈഃ| പര്ണീമൂല-ബിസഗ്രന്ഥിമുക്താ-കതക-ശൈവലൈഃ| വസ്ത്രഗോമേദകാഭ്യാം വാ കാരയേത്തത്പ്രസാദനമ്| പാടലാ-കരവീരാദി-കുസുമൈര്ഗന്ധ-നാശനമ്||൯||

Adhikarana jalapAnaniyamAH (10) · Śloka 10

പാനീയം ന തു പാനീയം പാനീയേऽന്യപ്രദേശജേ| അജീര്ണേ ക്വഥിതം ചാമേ പക്വേ ജീര്ണേऽപി നേതരത്| ശീതേ വിധിരയം തപ്തേ ത്വജീര്ണേ ശിശിരം ത്യജേത്||൧൦||

Adhikarana jalasya prANamayatvaM nAtyantaniShedhaH (11) · Śloka 11

പാനീയം പ്രാണിനാം പ്രാണാ വിശ്വമേവ ച തന്മയമ്| അതോऽത്യന്തനിഷേധേന ന ക്വചിദ്വാരി വാര്യതേ| ആസ്യശോഷാങ്ഗസാദാദ്യാ മൃത്യുര്വാ തദലാഭതഃ| നഹി തോയാദ്വിനാ വൃത്തിഃ സ്വസ്ഥ്യസ്യ വ്യാധിതസ്യ ച||൧൧||

Adhikarana avasthAvashAjjalavisheShasya hitAhitatvaM jalasyopayogaprakArAshca (12) · Śloka 12

കേവലം സൌഷധം പക്വമാമമുഷ്ണം ഹിതഞ്ച തത്| സമീക്ഷ്യ മാത്രയാ യുക്തമമൃതം വിഷമന്യഥാ||൧൨||

Adhikarana tRuShyato~apyatijalapAne doShAH (13) · Śloka 13

അതിയോഗേന സലിലം തൃഷ്യതോऽപി പ്രയോജിതമ്| പ്രയാതി പിത്തശ്ലേഷ്മത്വം ജ്വരിതസ്യ വിശേഷതഃ| വര്ധയത്യാമതൃണ്നിദ്രാതന്ദ്രാധ്മാനാങ്ഗഗൌരവമ്| കാസാഗ്നിസാദഹൃല്ലാസപ്രസേകശ്വാസപീനസാന്||൧൩||

Adhikarana jalasya laghutvameva (14) · Śloka 14

പാകേ സ്വാദു ഹിമം വീര്യേ തദുഷ്ണമപി യോജിതമ്| തസ്മാദയോഗപാനേന ലാഘവാന്ന വിയോജയേത്||൧൪||

Adhikarana AmaviShTabdhayostRuShNArahitasyApi koShNajalapAnavidhiH (15) · Śloka 15

ആമവിഷ്ടബ്ധയോഃ കോഷ്ണം നിഷ്പിപാസോऽപ്യപഃ പിബേത്| യാവത്യഃ ക്ലേദയന്ത്യന്നമതിക്ലേദോऽഗ്നിനാശനഃ| വിബദ്ധഃ കഫവാതാഭ്യാം മുക്താമാശയബന്ധനഃ| പച്യതേ ക്ഷിപ്രമാഹാരഃ കോഷ്ണതോയദ്രവീകൃതഃ||൧൫||

Adhikarana vishiShTAvasthAyAM sarvAmanA jalaniShedhaH saMskRutajalapAnavidhishca (16) · Śloka 16

അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേര്വ്യാധിക്ഷീണബലസ്യ ച| നല്പമപ്യാമമുദകം ഹിതം തദ്ധി ത്രിദോഷകൃത്| തേജസഃ പ്രതിപക്ഷത്വാന്മന്ദാഗ്നിര്വര്ജയേജ്ജലമ്| സര്വമേവ തഥാ സ്യന്ദപ്ലീഹവിദ്രദ്ധിഗുല്മിനഃ| പാണ്ഡൂദരാതിസാരാര്ശോഗ്രഹണീശോഷശോഫിനഃ| കാമമല്പമശക്തൌ തു പേയമൌഷധസംസ്കൃതമ്| ഋതേ ശരന്നിദാഘാഭ്യാമ്പിബേത്സ്വസ്ഥോऽപി ചാല്പശഃ||൧൬||

Adhikarana bhojanasyAdimadhyAnteShu jalapAnam (17) · Śloka 17

ഭക്തസ്യാദൌ ജലം പീതമഗ്നിസാദം കൃശാങ്ഗതാമ്| അന്തേ കരോതി സ്ഥൂലത്വമൂര്ധ്വം ചാമാശയാത്കഫമ്| മധ്യേ മധ്യാങ്ഗതാം സാമ്യം ധാതൂനാം ജരണം സുഖമ്||൧൭||

Adhikarana shItajalaguNAH (18) · Śloka 18

ശീതം മദാത്യയഗ്ലാനിമൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദിശ്രമഭ്രമാന്| തൃഷ്ണോഷ്ണദാഹപിത്താസൃഗ്വഷാണി ച നിഹന്തി തത്||൧൮||

Adhikarana uShNakvathitashItajalaguNAH (19) · Śloka 19

ക്ഷീണപാദത്രിഭാഗാര്ധം ദേശര്തുഗുരുലാഘവാത്| ക്വഥിതം ഫേനരഹിതമവേഗമമലം ഹിതമ്| ഹിധ്മാऽऽധ്മാനാനിലശ്ലേഷതൃട്കാസശ്വാസപീനസേ| പാര്ശ്വശൂലാമമേദഃസു സദ്യഃ ശുദ്ധൌ നവജ്വരേ| ദീപനം പാചനം കണ്ഠ്യം ലഘു ബസ്തിവിശോധനമ്| പാഷാണരൂപ്യമൃദ്ധേമജതുതാപാര്കതാപിതമ്| പാനീയമുഷ്ണം ശീതം വാ ത്രിദോഷഘ്നം തൃഡര്തിജിത്| ലഘ്വരൂക്ഷം ക്ലമഘ്നഞ്ച തോയം ക്വഥിതശീതലമ്| സംസര്ഗേ പിത്തകഫയോഃ സന്നിപാതേ ച ശസ്യതേ||൧൯||

Adhikarana paryuShitajalaguNAH (20) · Śloka 20

തോയം വഹ്നിഗുണഭ്രഷ്ടം പാകേऽമ്ലം സര്വദോഷകൃത്| ഭവേത്പര്യുഷിതം തച്ച............................||൨൦||

Adhikarana himakarajalaguNAH (21) · Śloka 21

...............................തോയം ഹിമകരോദ്ഭവമ്| അതിശൈത്യഗുരുസ്ഥൈര്യസങ്ഘാതൈഃ കഫവാതകൃത്||൨൧||

Adhikarana candrakAntajalaguNAH (22) · Śloka 22

ചന്ദ്രകന്തഭവം രക്ഷോവിഷപിത്തജ്വരാപഹമ്| ദൃഷ്ടിമേധാവപുസ്ഥൈര്യകരം സ്വാദു ഹിമം ലഘു||൨൨||

Adhikarana nArikelodakaguNAH (23) · Śloka 23

നാരികേലോദകം സ്നിഗ്ധം സ്വാദു വൃഷ്യം ഹിമം ലഘു| തൃഷ്ണാപിത്താനിലഹരം ദീപനം ബസ്തിശോധനമ്||൨൩||

Adhikarana jalAnAM varAvaratve (24) · Śloka 24

ദ്വയം വാരി വരം വര്ഷേ നാദേയമവരം പരമ്||൨൪||

Adhikarana (2) kShIravargaH kShIrabhedAH kShIrasAmAnyaguNAH (26) · Śloka 26

ഗവ്യം മാഹിഷമാജം ച ക്രാരഭം സ്ത്രൈണമാവികമ്| ഐഭമൈകശഫം ചേതി ക്ഷീരമഷ്ടവിധം സ്മൃതമ്||൨൫|| സ്വാദുപാകരസം സ്നിഗ്ധമോജസ്യം ധാതുവര്ധനമ്| വാതപിത്തഹരം വൃഷ്യം സ്ലേഷ്മലം ഗുരു ശീതലമ്| പ്രായഃ പയോ......................................||൨൬||

Adhikarana sagokShIraM kShIrANAM guNAH (27) · Śloka 27

..........ऽത്ര ഗവ്യം തു ജീവനീയം രസായനമ്| ക്ഷതക്ഷീണഹിതം മേധ്യം ബല്യം സ്തന്യകരം സരമ്| ശ്രമഭ്രമമദാലക്ഷ്മീശ്വാസകാസാതിതൃട്ക്ഷുധഃ| ജീര്ണജ്വരം മൂത്രകൃച്ഛ്രം രക്തപിത്തം ച നാശയേത്||൨൭||

Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (28) · Śloka 28

ഹിതമത്യഗ്ന്യനിദ്രേഭ്യോ ഗരീയോ മാഹിഷം ഹിമമ്||൨൮||

Adhikarana AjakShIraguNAH (29) · Śloka 29

അല്പാമ്ബുപാനവ്യായാമകടുതിക്താശനൈര്ലഘു| ആജം ശോഷജ്വരശ്വാസരക്തപിത്താതിസാരജിത്||൨൯||

Adhikarana uShTrIkShIraguNAH (30) · Śloka 30

ഈഷ്ദ്രുക്ഷോഷ്ണലവണമൌഷ്ട്രികം ദീപനം ലഘു| ശസ്തം വാതകഫാനാഹകൃമിശോഫോദരാര്ശസാമ്||൩൦||

Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (31) · Śloka 31

മാനുഷം വാതപിത്താസൃഗഭിഘാതാക്ഷീരോഗജിത്| തര്പണാശ്ച്യോതനൈര്നസ്യേരഹൃദ്യം തൂഷ്ണമാവികമ്||൩൧||

Adhikarana AvikShIraguNAH (32) · Śloka 32

വാതവ്യാധിഹരം ഹിധ്മാശ്വാസപിത്തകഫപ്രദമ്||൩൨||

Adhikarana hastinIkShIraguNAH (33) · Śloka 33

ഹസ്തിന്യാഃ സ്ഥൈര്യകൃദ്വാഢമുഷ്ണം ത്വൈകശഫം ലഘു||൩൩||

Adhikarana EkashaPakShIraguNAH (34) · Śloka 34

ശഖാവാതഹരം സാമ്ലലവണം ജഡതാകരമ്||൩൪||

Adhikarana Ama-shRuta-dhAroShNapayoguNAH (35) · Śloka 35

പയോऽഭിഷ്യന്ദി ഗുര്വാമം യുക്ത്യാ ശൃതമതോऽന്യഥാ| വിനാ തു വനിതാസ്തന്യമാമേവ തു തദ്ധിതമ്| ഭവേദ് ഗരീയോऽതിശൃതം ധാരോഷ്ണമമൃതോപമമ്||൩൫||

Adhikarana AhAradivashena kShIrAdInAM lAghavagauravam (36) · Śloka 36

പിണ്യാകാമ്ലാശിനീനാന്തു ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി തദ്ഭൃശമ്| അചേഷ്ടയാ ച പ്രാദോഷാദ് ഗരീയഃ സ്മൃതമൌഷസമ്| വ്യാഖ്യാതസ്തേന ലഘിമാ ചേഷ്ടാവത്പ്രകൃതിഷ്വപി| ഹ്രത്വേഷു ചാതിദേഹേഭ്യോ മാംസേഷ്വപ്യേവമാദിശേത്||൩൬||

Adhikarana dadhiguNAH (37) · Śloka 37

അമ്ലപാകരസം ഗ്രാഹി ഗുരൂഷ്ണം ദധി വാതജിത്| മേദഃശുക്രബലശ്ലേഷ്മപിത്തരക്താഗ്നിശോഫകൃത്| രോചിഷ്ണു ശസ്തമരുചൌ ശീതകേ വിഷമജ്വരേ| പീനസേ മൂത്രകൃച്ഛ്രേ ച രൂക്ഷം തു ഗ്രഹണീഗദേ||൩൭||

Adhikarana dadhyupayoge niyamAH niyamasya ulla~gghane hAnishca (38) · Śloka 38

നൈവാദ്യാന്നിശി നൈവോഷ്ണം വസന്തോഷ്ണശരത്സു ന| നാമുദ്ഗസൂപം നാക്ഷൌദ്രം നാഘൃതം നാസിതോപലമ്| ന ചാനാമലകം നാപി നിത്യം നോ മന്ദമന്യഥാ| ജ്വരാസൃക്പിത്ത വീസര്പകുഷ്ഠപാണ്ഡ്വാമയപ്രദമ്||൩൮||

Adhikarana takraguNAH takravarjyAH (39) · Śloka 39

തക്രം ലഘു കഷായാമ്ലം ദീപനം കഫവാതജിത്| ശോഫോദരാര്ശോ- ഗ്രഹണീ- ദോഷ- മൂത്ര- ഗ്രഹാരുചീഃ| ഗുല്മപ്ലീഹഘൃതവ്യാപദ്ഗരപാണ്ഡ്വാമയാഞ്ജയേത്| നൈവം തക്രം ക്ഷതേ ദദ്യാന്നോഷ്ണകാലേ ന ദുര്ബലേ| ന മൂര്ച്ഛാഭ്രമദാഹേഷു ന രോഗേ രക്തപൈത്തികേ||൩൯||

Adhikarana mastuguNAH (40) · Śloka 40

തദ്വന്മസ്തു സ്ത്രോതശ്ശോധി വിഷ്ടമ്ഭജില്ലഘു||൪൦||

Adhikarana navanItaguNAH (41) · Śloka 41

ശീതം സ്വാദു കഷായാമ്ലം നവനീതം നവോദ്ധൃതമ്| യക്ഷ്മാര്ശോऽര്ദിതപിത്താസൃഗ്വാതജിദ് ഗ്രാഹി ദീപനമ്||൪൧||

Adhikarana kShIroddhRutanavanItaguNAH (42) · Śloka 42

ക്ഷീരോദ്ഭവം തു സംഗ്രാഹി രക്തപിത്താക്ഷിരോഗജിത്||൪൨||

Adhikarana GRutaguNAH (43) · Śloka 43

ശസ്തം ധീസ്മൃതിമേധാഗ്നിബലായുഃ ശുക്രചക്ഷുഷാമ്| ബാലവൃദ്ധപ്രജാകാന്തിസൌകുമാര്യസ്വരാര്ഥിനാമ്| ക്ഷതക്ഷീണപരീസര്പശസ്ത്രാഗ്നിഗ്ലപിതാത്മനാമ്| വാതപിത്തവിഷോന്മാദശോഷാലക്ഷ്മീജ്വരാപഹമ്| സ്നോഹാനാമുത്തമം ശീതം വയസഃസ്ഥാപനം ഘൃതമ്| സഹസ്രവീര്യം വിധിഭിഃ ശൃതം കര്മസഹസ്രകൃത്||൪൩||

Adhikarana purANaGRutaguNAH (44) · Śloka 44

മദാപസ്മാരമൂര്ച്ഛായശിരഃകര്ണാക്ഷിയോനിജാന്| പുരാണം ജയതി വ്യാധീന് വ്രണശോധനരോപണമ്| പൂര്വോക്താംശ്ചാധികാന്കുര്യാദ് ഗുണാംസ്തദമൃതോപമമ്||൪൪||

Adhikarana GRutamaNDaguNAH (45) · Śloka 45

തദ്വച്ച ഘൃതമണ്ഡോऽപി രൂക്ഷസ്തീക്ഷ്ണസ്തനുശ്ച സഃ||൪൫||

Adhikarana kIlATAdikShIravikAraguNAH (46) · Śloka 46

ബല്യാഃ കീലാടകൂചീകാതക്രപിണ്ഡകമോരടാഃ| സക്ഷീരശാകപീയൂഷാ രോചനാ വഹ്നിസാദനാഃ| ശുക്രനിദ്രാകഫകരാ വിഷ്ടമ്ഭിഗുരുദോഷലാഃ||൪൬||

Adhikarana dadhighRutAdInAM kShIraguNAtideshaH (47) · Śloka 47

വിദ്യാദ്ദധിഘൃതാദീനാം ഗുണദോഷാന് യഥാ പയഃ||൪൭||

Adhikarana varAvarakShIraghRute (48) · Śloka 48

ഗവ്യേ ക്ഷീരഘൃതേ ശ്രേഷ്ഠേ നിന്ദിതേ ചാവിസമ്ഭവേ||൪൮||

Adhikarana (3) ikShuvargaH ikShurasaguNAH (49) · Śloka 49

ഇക്ഷോഃ രസോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ ബൃംഹണഃ കഫമൂത്രകൃത്| വൃഷ്യഃ ശീതഃ പവനജിത് ഭുക്തേ വാതപ്രകോപനഃ| രക്തപിത്തപ്രശമനഃ സ്വാദുപാകരസോ സരഃ|൪൯|

Adhikarana dantapIDitekShurasaguNAH (49) · Śloka 49

സോऽഗ്രേ സലവണോ ദന്തപീഡിതഃ ശര്കരാസമഃ||൪൯||

Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (50) · Śloka 50

മൂലാഗ്രജന്തുജഗ്ധാദിപീഡനാന്മലസങ്കരാത്| കിഞ്ചിത്കാലവിധൃത്യാ ച വികൃതിം യാതി യാന്ത്രികഃ| വിദാഹീ ഗുരുവിഷ്ടമ്ഭീ തേനാസൌ...................||൫൦||

Adhikarana pauNDrakAdInAM guNAH (51) · Śloka 51

.................തത്ര പൌണ്ഡ്രകഃ| ശൈത്യപ്രസാദമാധുര്യൈര്വരസ്തമനു വാംശികഃ| ശതപര്വകകാംതാരനൈപാലാദ്യാസ്തതഃ ക്രമാത്| സക്ഷാരാഃ സകഷായാശ്ച സോഷ്ണാഃ കിഞ്ചിദ്വിദാഹിനഃ||൫൧||

Adhikarana phANitaguNAH (52) · Śloka 52

ഫാണിതം ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ചയകൃന്മൂത്രശോധനം||൫൨||

Adhikarana dhautAdiBEdena dhautaguDaguNAH (53) · Śloka 53

നാതിശ്ലേഷ്മകരോ ധൌതഃ സൃഷ്ടമൂത്രശകൃദ്ഗുഡഃ| പ്രഭൂതകൃമിമജ്ജാസൃങ്മേദോമാംസകഫോऽപരഃ||൫൩||

Adhikarana purANanavaguDaguNAH (54) · Śloka 54

ഹൃദ്യഃ പുരാണഃപഥ്യശ്ച നവഃ ശ്ലേഷ്മാഗ്നിസാദകൃത്||൫൪||

Adhikarana matsyaNDikA-khaNDa-sharkarAguNAH (55) · Śloka 55

വൃഷ്യാഃ ക്ഷീണക്ഷതഹിതാ രക്തപിത്താനിലാപഹാ| മത്സ്യണ്ഡികാഖണ്ഡസിതാഃ ക്രമേണ ഗുണവത്തമാഃ||൫൫||

Adhikarana yAShaSarkarAdInAM guNAH (56) · Śloka 56

തദ്ഗുണാ തിക്തമധുരാ കഷായാ യാഷശര്കരാ| ത്രിദോഷഘ്നീ സിതാ കാശേക്ഷുദര്ഭച്ഛദസംഭവാ||൫൬||

Adhikarana sarvasharkarAguNAH (57) · Śloka 57

ദാഹതൃട്ച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാസൃക്പിത്തഘ്ന്യഃ സര്വശര്കരാഃ||൫൭||

Adhikarana sharkarAphANitayorvarAvaratvam (58) · Śloka 58

ശര്കരേക്ഷുവികാരാണാം ഫാണിതം ച വരാവരേ||൫൮||

Adhikarana madhunaH madhusharkarAyAshca guNAH (59) · Śloka 59

ചക്ഷുഷ്യം ഛേദി തൃട്ശ്ലേഷ്മവിഷഹിധ്മാസ്രപിത്തനുത്| കുഷ്ഠമേഹകൃമിച്ഛര്ദിശ്വാസകാസാതിസാരജിത്| വ്രണശോധനസന്ധാനരോപണം വാതലം മധു| രൂക്ഷം കശായമധുരം തത്തുല്യാ മധുശര്കരാ||൫൯||

Adhikarana uShNena madhuno virodhaH (60) · Śloka 60

ഉഷ്ണമുഷ്ണാര്തമുഷ്ണേ ച യുക്തം ചോഷ്ണൈര്നിഹന്തി തത്| വിഷാന്വയത്വേനവിഷപുഷ്പേഭ്യോऽപി യതോ മധു| കുര്വതേ തേ സ്വയം യച്ച സവിഷാ ഭ്രമരാദയഃ||൬൦||

Adhikarana madhunaH uShNavirodhasyApavAdaH (61) · Śloka 61

പ്രച്ഛര്ദനേ നിരൂഹേ ച മധൂഷ്ണം ന നിവാര്യതേ| അലബ്ധപാകമാശ്വേവ തയോര്യസ്മാന്നിവര്തതേ||൬൧||

Adhikarana madhuno hitA mAtrA (62) · Śloka 62

ഗുരുരൂക്ഷകഷായത്വാച്ഛൈത്യാച്ചാല്പം ഹിതം മധു| ന ഹി കഷ്ടതമം കിഞ്ചിത്തദജീര്ണാദ്യതോ നരമ്| ഉപക്രമവിരോധത്വാത്സദ്യോ ഹന്യാദ്യഥാ വിഷമ്||൬൨||

Adhikarana madhuno yogavAhitvam (63) · Śloka 63

നാനാദ്രവ്യാത്മകത്വാച്ച യോഗവാഹി പരം മധു| വൃഷ്യയോഗൈരതോ യുക്തം വൃഷതാമനുവര്തതേ||൬൩||

Adhikarana madhuno BedAH teShAM shreShThatvAdi ca (64) · Śloka 64

ഭ്രാമരം പൌഷ്പികം ക്ഷൌദ്രം മാക്ഷികം ച യഥോത്തരമ്| വരം ജീര്ണം ച തേഷ്വന്ത്യേ ദ്വേ ഏവ ഹ്യുപയോജയേത്||൬൪||

Adhikarana (4) tailavargaH tailasAmAnyaguNAH tilatailaguNAshca (65) · Śloka 65

തൈലം സ്വയോനിവത്തത്ര മുഖ്യം തീക്ഷ്ണം വ്യവായി ച| ത്വഗ്ദോഷകൃദചക്ഷുഷ്യം സൂക്ഷ്മോഷ്ണം കഫകൃന്ന ച| കൃശാനാം ബൃംഹണായാലം സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായ ച| ബദ്ധവിട്കം കൃമിഘ്നഞ്ച സംസ്കാരാത്സര്വരോഗജിത്||൬൫||

Adhikarana tailaprayogasyetihAsaH (66) · Śloka 66

തൈലപ്രയോഗാദജരാ നിര്വികാരാ ജിതശ്രമാഃ| ആസന്നതിബലാ യുദ്ധേ ദൈത്യാധിപതയഃ പുരാ||൬൬||

Adhikarana eraNDatailaguNAH (67) · Śloka 67

സതിക്തോഷണമൈരണ്ഡം തൈലം സ്വാദു സരം ഗുരു| വര്ധ്മഗുല്മാനിലകഫാനുദരം വിഷമജ്വരമ്| രുക്ഛോഫോ ച കടീഗുഹ്യകോഷ്ഠപൃഷ്ഠാശ്രയോ ജയേത്||൬൭||

Adhikarana rakteraNDatailaguNAH (68) · Śloka 68

തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പിച്ഛിലം വിസ്രം രക്തൈരണ്ഡോദ്ഭവന്ത്വതി||൬൮||

Adhikarana sarShapatailaguNAHumAkusumbhatailaguNAH (69) · Śloka 69

കടൂഷ്ണം സാര്ഷപം തീക്ഷ്ണം കഫശുക്രാനിലാപഹമ്| ലഘു പിത്താസ്രകൃത്കോഠകുണ്ഠാക്ഷോ വ്രണജന്തുജിത്| ഉമാകുഔമ്ഭജഞ്ചോഷ്ണം ത്വഗ്ദോഷകഫപിത്തകൃത്||൬൯||

Adhikarana dantyAditailAnAM sAmAnyaguNAH (70) · Śloka 70

ദന്തീമൂലകരക്ഷോഘ്നകരഞ്ചാരിഷ്ടശിഗ്രുജമ്| സുവര്ചലേങ്ഗുദീപീലുശങ്ഖിനീനീപസമ്ഭവമ്| സരലാഗുരുദേവഹ്വശിംശപാസാരജന്മ ച| തുവരാരു൦കരോഥ്യഞ്ച തീക്ഷ്ണം കട്വസ്രപിത്തകൃത്| അര്ശഃകുഷ്ഠക്രിമിശ്ലേഷ്മശുക്രമേദോനിലാപഹമ്||൭൦||

Adhikarana kara~jcanimbatailaguNAH (71) · Śloka 71

കരഞ്ചനിമ്ബജേ തിക്തേ നാത്യുഷ്ണേ തത്ര നിര്ദിശേത്||൭൧||

Adhikarana saralatailaguNAH (72) · Śloka 72

കഷായതിക്തകടുകം സാരലം വ്രണശോധനമ്||൭൨||

Adhikarana tuvarAruShkaratailaguNAH (73) · Śloka 73

ഭൃശോഷ്ണേ തീക്ഷ്ണകടുകേ തുവരാരുഷ്കരോദ്ഭവേ| വിശേഷാത്ക്രിമികുഷ്ഠഘ്നേ തതോര്ധ്വാധോ വിരേചനേ||൭൩||

Adhikarana akShAditailAnAM guNAH (74) · Śloka 74

അക്ഷാതിമുക്തകാക്ഷോഡനാലികേരമധൂകജമ്| ത്രപുസൈര്വാരുകുഷ്മാണ്ഡുശ്ലേഷ്മാതകപ്രിയാലജമ്| വാതപിത്തഹരം കേശ്യം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു ശീതലമ്||൭൪||

Adhikarana shrIparNIkiMshukatailaguNAH (75) · Śloka 75

പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനം ശ്രീപര്ണീകിംശുകോദ്ഭവമ്||൭൫||

Adhikarana taileshu varAvaratvAnirUpaNam (76) · Śloka 76

തിലതൈലം വരം തേഷു കൌസുമ്ഭമവരം പരമ്||൭൬||

Adhikarana vasAdInAM svarUpaM guNAshca (77) · Śloka 77

വസാ മജ്ജാ ച വാതഘ്നൌ ബലപിത്തകഫപ്രദൌ| മാംസാനുഗസ്വരൂപൌ ച വിദ്യാന്മേദോऽപി താവിവ||൭൭||

Adhikarana varAvaravasAH (78) · Śloka 78

ബൌലൂകീ ശൌകരീ പാകഹംസജാ കുക്കുദോദ്ഭവാ| വസാ ശ്രേഷ്ഠാ സ്വവര്ഗേഷു കുമ്ഭീരമഹിഷോദ്ഭവാ| കാകമദ്ഗുവസാ തദ്വത്കാരണ്ഡോത്ഥാ ച നിന്ദിതാ||൭൮||

Adhikarana medaHsu varAvaraBedaH (79) · Śloka 79

ശാഖാദമേദസാം ച്ഛാഗം ഹാസ്തിനം ച വരാവരേ||൭൯||

Adhikarana (5) madyavargaH madyasAmAnyaguNAH (80) · Śloka 80

ദീപനം രോചനം മദ്യം തീക്ഷ്ണോഷ്ണം തുഷ്ടിപുഷ്ടിദമ്| സസ്വാദുതിക്തകടുകമമ്ലപാകരസം സരമ്| സകഷായം സ്വരാരോഗ്യപ്രതിഭാവര്ണകൃല്ലഘു| നഷ്ടനിദ്രാതിനിദ്രേഭ്യോ ഹിതം പിത്താസ്രദൂഷണമ്| കൃശസ്ഥൂലഹിതം രൂക്ഷം സൂക്ഷ്മം സ്രോതോവിശോധനമ്| വാതശ്ലേഷ്മഹരം യുക്ത്യാ പീതം വിഷവദന്യഥാ||൮൦||

Adhikarana nava-purANamadyaguNAH (81) · Śloka 81

ഗുരു ത്രിദോഷജനനം നവം ജീര്ണമതോऽന്യഥാ||൮൧||

Adhikarana madyapAne visheShaniyamAH (82) · Śloka 82

പേയം നോഷ്ണോപചാരേണ ന വിരിക്തക്ഷുധാതുരൈഃ| നാതിതീക്ഷ്ണമൃദുസ്വച്ഛഘനം വ്യാപന്നമേവ വാ||൮൨||

Adhikarana surAguNAH (83) · Śloka 83

ഗുല്മോദരാര്ശോ ഗ്രഹണീശോഷഹൃത് സ്നേഹനീ ഗുരുഃ| സുരാऽനിലഘ്നീഃ മേദോऽസൃക്സ്തന്യമൂത്രകഫാവഹാ||൮൩||

Adhikarana vAruNIguNAH (84) · Śloka 84

തദ്ഗുണാ വാരുണീ ഹൃദ്യാ ലഘുസ്തീക്ഷ്ണാ നിഹന്തി ച| ശൂലകാസവമിശ്വാസവിബന്ധാധ്മാനപീനസാന്||൮൪||

Adhikarana jagalamedakayorguNAH (85) · Śloka 85

ശൂലപ്രവാഹാഹികാടോപതൃഷ്ണാശോഫാര്ശസാം ഹിതഃ| ജഗലഃ പാചനോ ഗ്രാഹി രൂക്ഷസ്തദ്വച്ച മേദകഃ||൮൫||

Adhikarana bakkasaguNAH (86) · Śloka 86

ബക്കസോ ഹൃതസാരത്വാദ്വിഷ്ടമ്ഭീ ദോഷകോപനഃ||൮൬||

Adhikarana baibhItakIsurAguNAH (87) · Śloka 87

നാതിതീവ്രമദാ ലഘ്വീ തഥ്യാ ബൈഭീതകീ സുരാ| വ്രണേ പാണ്ഡ്വാമയേ കുഷ്ഠേ ന ചാത്യര്ഥം വിരുധ്യതേ||൮൭||

Adhikarana yavasurAyAH guNAH (88) · Śloka 88

വിഷ്ടമ്ഭിനീ യവസുരാ ഗുര്വീ രൂക്ഷാ ത്രിദോഷലാ||൮൮||

Adhikarana kauhalImadhUlakasurayorguNAH (89) · Śloka 89

കൌഹലീ ബൃംഹണീ ഗൌര്വീ സ്ലേഷ്മലസ്തു മധൂലകഃ||൮൯||

Adhikarana ariShTaguNAH (90) · Śloka 90

യഥാദ്രവ്യഗുണോऽരിഷ്ടഃ സര്വമദ്യഗുണാധികഃ| ഗ്രഹണീപാണ്ഡുകുഷ്ഠാര്ശഃശോഷശോഫോദരജ്വരാന്| ഹന്തി ഗുല്മകൃമിപ്ലീഹഃ കഷായകടുവാതലഃ||൯൦||

Adhikarana mArdvIkamadyaguNAH (91) · Śloka 91

മാര്ദ്വീകം ലേഖനം ഹൃദ്യം നാത്യുഷ്ണം മധുരം സരമ്| അല്പപിത്താനിലം പാണ്ഡുമേഹാര്ശഃകൃമിനാശനമ്||൯൧||

Adhikarana khArjUramadyaguNAH (92) · Śloka 92

അസ്മാദല്പാദന്തരഗുണം ഖാര്ജൂരം വാതലം ഗുരു||൯൨||

Adhikarana shArkaramadyaguNAH (93) · Śloka 93

ശാര്കരഃ സുരഭിഃ സ്വാദുര്ഹൃദ്യോ നാതിമദോ ലഘു||൯൩||

Adhikarana gauDamadyaguNAH,shIdhuguNAH (95) · Śloka 95

സൃഷ്ടമൂത്രശകൃദ്വാതോ ഗൌഡസ്തര്പണദീപനഃ||൯൪|| വാതപിത്തകരഃ ശീധുഃ സ്നേഹശ്ലേഷ്മവികാരഹാ| മേദഃശോഫോദരാര്ശോഘ്നസ്തത്ര പക്വാരസോ വരഃ||൯൫||

Adhikarana madhvAsavAdInAM guNAH (96) · Śloka 96

ഛേദീ മധ്വാസവസ്തീക്ഷ്ണോ മേഹപീനസകാസജിത്| സുരാസവസ്തീക്ഷ്ണമദഃ സ്വാദുസ്തീക്ഷ്ണോऽനിലാവഹഃ| മൈരേയോ മധുരോ വൃഷ്യഃ സരഃ സന്തര്പണോ ഗുരുഃ| ധാതക്യഭിഷുതോ ജീര്ണോ രൂക്ഷോ രോചനദീപനഃ| ദ്രാക്ഷാസവോ മധുസമഃ പരമം സ തു ദീപനഃ| മാര്ദ്വീകസദൃശഃ പ്രോക്തോ മൃദ്വീകേക്ഷുരസാസവഃ||൯൬||

Adhikarana AsavasAmAnyaguNAH (97) · Śloka 97

സമാസാദാസവോ ഹൃദ്യോ വാതലഃ സ്വൌഷധാനുഗഃ||൯൭||

Adhikarana madyayonayaH (98) · Śloka 98

ദ്രാക്ഷേക്ഷുമാക്ഷികം ശാലിരുത്തമാ വ്രീഹിപഞ്ചമാഃ| മദ്യാകരാ യദേഭ്യോऽന്യത്തന്മദ്യപ്രതിരൂപകമ്| ഗുണൈര്യഥോല്ബണൈര്വിദ്യാന്മദ്യമാകരസങ്കരാത്||൯൮||

Adhikarana shuktaguNAH (99) · Śloka 99

രക്തപിത്തകഫോത്ക്ലേദി ശുക്തം വാതാനുലോമന്| വിദാഹീ ഭൃശതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ഹൃദ്യം രുചികരം സരമ്| ദീപനം ശിശിരസ്പര്ശം പാണ്ഡുദൃക്ക്രിമിനാശനമ്||൯൯||

Adhikarana guDashuktAdInAmuttarottaraM laghutvam (100) · Śloka 100

ഗുഡേക്ഷുമദ്യമാര്ദ്വീകശുക്തം ലഘു യഥോത്തരമ്||൧൦൦||

Adhikarana kandamUlAdyAsutaguNAH (101) · Śloka 101

കന്ദമൂലഫലാദ്യാംശ്ച തദ്വദ്വിദ്യാത്തദാസുതമ്||൧൦൧||

Adhikarana shANDAkIguNAH (102) · Śloka 102

ശാണ്ഡാകീ ചാസുതം ചാന്യത്കാലാമ്ലം രോചനം ലഘു||൧൦൨||

Adhikarana dhAnyAmlaguNAH (103) · Śloka 103

ധാന്യാമ്ലം ഭേദി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പിത്തകൃത്സ്പര്ശശീതലമ്| ശ്രമക്ലമഹരം രുച്യം ദീപനം ബസ്തിശൂലനുത്| ശസ്തമാസ്ഥാപനേ ഹൃദ്യം ലഘു വാതകഫാപഹമ്||൧൦൩||

Adhikarana sauvIrakAmlatuShodakAmlayorguNAH (104) · Śloka 104

ഏഭിരേവ ഗുണൈര്യുക്തേ സൌവീരകതുഷോദകേ| ക്രിമിഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശഃപാണ്ഡുരോഗനിബര്ഹണേ| തേ ക്രമാദ്വിതുഷൈര്വിദ്യാത്സതുഷൈശ്ച യവൈഃ കൃതേ||൧൦൪||

Adhikarana (6) mUtravargaH gavAdimUtrasAmAnyaguNAH gomUtrasya prAdhAnya~jca (105) · Śloka 105

മൂത്രം ഗോജാവിമഹിഷീഗജാശ്വേഷ്ട്രഖരോദ്ഭവമ്| പിത്തലം രൂക്ഷതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലവണാനുരസം കടു| ക്രിമിശോഫോദരാനാഹശൂലപാണ്ഡുകഫാനിലാന്| ഗുല്മാരുചിവിശ്വിത്രകുഷ്ഠാര്ശാംസി ജയേല്ലഘു| വിരേകാസ്ഥാപനാലേപസ്വേദാദിഷു ച പൂജിതമ്| ദീപനം പാചനം ഭേദി തേഷു ഗോമൂത്രമുത്തമമ്||൧൦൫||

Adhikarana CAgagajavAjimUtraguNAH (106) · Śloka 106

ശ്വാസകാസഹരം ഛാഗം പൂരണാത് കര്ണശൂലജിത്| ദദ്യാത്ക്ഷാരേ കിലാസേ ച ഗജവാജിസമുദ്ഭവമ്||൧൦൬||

Adhikarana rAsabhamUtraguNAH (107) · Śloka 107

ഹന്ത്യുന്മാദമപസ്മാരം ക്രിമീന്മേഹഞ്ച രാസഭമ്||൧൦൭||

Adhikarana gavAdishakRudguNAH,mRugAdInAM shakRudguNAH (108) · Śloka 108

കഷായതിക്തമേതേഷാം ഹിധ്മാശ്വസഹരം ശകൃത്| മാര്ഗമോജഃക്ഷയഹരം വൈഷ്കിരം വാതരോഗനുത്| പ്രസഹാനാമപസ്മാരമുന്മാദഞ്ച നിയച്ഛതി| മഹാമൃഗസമുദ്ഭൂതം കുഷ്ഠഹൃജ്ജലചാരിണാമ്| നേത്രരോഗഹരം പിത്തം പ്രവൃദ്ധഞ്ച നിയച്ഛതി||൧൦൮||

Adhikarana gavAdipittarocanayorguNAH (109) · Śloka 109

പിത്തം തിക്തം വിഷഹരം രോചനാ കഫവാതജിത്| തിക്താ പാമാഹരാ..........................||൧൦൯||

Adhikarana mAnuShamUtraguNAH (110) · Śloka 110

........................ മൂത്രം മാനുഷം തു വിഷാപഹമ്||൧൧൦||

Adhikarana upasaMhAraH (6) · Śloka 6

തോയക്ഷീരേക്ഷുതൈലാനാം വര്ഗൈര്മദ്യസ്യ ച ക്രമാത്| ഇതി ദ്രവ്യൈകദേശോऽയം യഥാസ്ഥൂലമുദാഹൃതഃ||൧൧൧|| ഇതിശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||