Adhikarana atha dravadravyavij~jAnIyo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो द्रवद्रव्यविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
స్వస్థహితప్రసంగేనాన్నపానముచ్యతే| తత్రాన్నపానానాం సంస్కారాద్యుపయోగో ద్రవే తోయాదికే సంభవతి| అథ ప్రథమం తోయాదీన్యుచ్యంతే-అథాత ఇత్యాది|| 1||
Adhikarana (1) toyavargaH (2) · Śloka 2
జీవనం తర్పణం హ్ర్ద్యం హ్లాది బుద్ధిప్రబోధనం| తన్వవ్యక్తరసం మృష్టం శీతం శుచ్యమృతోపమం| సూర్యోద్ధృతప్రభుక్తత్త్వాల్లఘు వాతకఫాపహం| శైత్యజీవనసౌమ్యత్వైః పిత్తరక్తవిషార్తిజిత్| గంగాంబు నభసో భ్రష్టం స్పృష్టం త్వర్కేందుమారుతైః| హితాహితత్వే తద్భూయో దేశకాలావపేక్షతే||2||
जीवनं तर्पणं ह्र्द्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम्| तन्वव्यक्तरसं मृष्टं शीतं शुच्यमृतोपमम्| सूर्योद्धृतप्रभुक्तत्त्वाल्लघु वातकफापहम्| शैत्यजीवनसौम्यत्वैः पित्तरक्तविषार्तिजित्| गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्वर्केन्दुमारुतैः| हिताहितत्वे तद्भूयो देशकालावपेक्षते||२||
🔊 Audio coming soon
జలస్య చ ప్రాధాన్యాద్గ్రే గ్రహణం| అత ఆహ - జీవనమిత్యాది| గంగాంబు జీవనత్వాదిగుణయుక్తం| జీవనం సౌమ్యధాతువృద్ధికరం| ఓజోవృద్ధికరమిత్యన్యే| తర్పణం తృప్తికృత్| హృదయస్య ప్రియం హృద్యం| హ్లాది ఆహ్లాదకరం| బుద్ధేః ప్రబోధనం పటుత్వకరం| తను స్వచ్ఛ్హం| అవ్యక్తరసం మాధుర్యాదినాఽవివిక్తం| మృష్టం స్వాదుత్వాదిగుణయుక్తం| శీతం వీర్యేణ| అగ్న్యాతపాద్యతప్తమన్యోదకేభ్యః స్వభావేన శీతతరం| శుచి పవిత్రం| అమృతోపమం ప్రాణసంధారకత్వాత్| సూర్యేణ రవిణోద్ధృత్య యతో ముక్తమతః క్రియాయోగాదాగతలాఘవం చ| వాతశ్లేష్మఘ్నం చ అన్యపానీయాపేక్షయా| శీతత్వాదినా చ పిత్తాదివినాశనం| కింభూతం గంగాంబు నభసోఽంతరిక్ష్రాత్ భ్రష్టం పతితం| తథా రవిచంద్రవాయుభిః పతదేవ స్పృష్టం| ఏవం స్వరూపమపి గంగాంబు పథ్యత్వేఽపథ్యత్వే చ దేశం కాలం చాపేక్షతే| ఏవంవిధే దేశే చ యతః పతితమత ఏవం గుణం ఏవం కాలేఽపి| దేశకాలౌ చ గుణవిశేషేణ వక్ష్యమాణలక్షణౌ||2||
Adhikarana gA~ggasAmudrajalalakShaNe tayoH pEyatvamapeyatva~jca (3) · Śloka 3
యేనాభివృష్టమమలం శాల్యన్నం రాజతస్థితం| అక్లిన్నమవివర్ణం వా తత్పేయం గాంగమన్యథా| సాముద్రం తన్న పాతవ్యం మాసాదాశ్వయుజాద్వినా||3||
येनाभिवृष्टममलं शाल्यन्नं राजतस्थितम्| अक्लिन्नमविवर्णं वा तत्पेयं गाङ्गमन्यथा| सामुद्रं तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद्विना||३||
🔊 Audio coming soon
నను గాంగాంబు న జ్ఞాయతే| కతమత్తదిత్యత ఉచ్యతే- యేనాభివృష్టమితి| యేనాంబునాభివృష్టం సిక్త మమలం నిర్మలం శాల్యన్నమక్లిన్నమవివర్ణం వా భవతి తదంబు గాంగత్వాత్పేయం| వేతి సముచ్చయే| ఏతద్విపర్యయేణ సాముద్రం| తచ్చాశ్వయుజం మాసం వర్జయిత్వా అన్యస్మిన్ మాసే న పేయం|| 3||
Adhikarana gA~ggodakasaMgrahaNopAyaH (4) · Śloka 4
ఖాతధౌతశిలాపృష్ఠవస్త్రాదిభ్యశ్చ్యుతం జలం| హేమమృన్మయపాత్రస్థమవిపన్నం సదా పిబేత్||4||
खातधौतशिलापृष्ठवस्त्रादिभ्यश्च्युतं जलम्| हेममृन्मयपात्रस्थमविपन्नं सदा पिबेत्||४||
🔊 Audio coming soon
ఏతచ్చాభివృష్టం ప్రథమం ఖాతాదినోపాయేన గృహ్యతే| ఖాతాద్ గృహీతం| ధౌతశిలాపృష్ఠాద్ గృహీతం| ధౌతవస్త్రాదిభ్యో వా చ్యుతం| హైమే సౌవర్ణే మృన్మయే వా పాత్రేఽవస్థితమవికృతం| తత్సదా పిబేత్| ఖాతో జలగ్రహణార్థో భూకుండికా|| 4||
Adhikarana BUmiShThamudakam (5) · Śloka 5
తదభావే చ భూమిష్ఠమాంతరిక్షానుకారి యత్||5||
तदभावे च भूमिष्ठमान्तरिक्षानुकारि यत्||५||
🔊 Audio coming soon
తదభావే చ భూమిష్ఠం పేయం| యద్గుణైః స్వచ్ఛత్వాదిభిరాంతరిక్షమనుకరేతి తత్సదృశం గుణైరిత్యర్థః|| 5||
Adhikarana deshavargaBedEna BUtavisheSheNa ca jale rasAH (6) · Śloka 6
శ్వేతే కషాయం తత్స్వాదు కృష్ణే తిక్తం చ పాండురే| నీలే కషాయమధురం దేశే లవణమూషరే| సక్షారం కపిలే మిశ్రం మిశ్రేఽథాంబుగుణాధికే| ంధురం లవణామ్లం తు భవేద్భూమిగుణాధికే| తేజోధికే తిక్తకటు కషాయం పవనాధికే| దివ్యానుకారి త్వవ్యక్తరసత్వాస్త్వగుణాధికే| శుచిపృథ్వసితశ్వేతే దేశే చార్కానిలాహతం||6||
श्वेते कषायं तत्स्वादु कृष्णे तिक्तं च पाण्डुरे| नीले कषायमधुरं देशे लवणमूषरे| सक्षारं कपिले मिश्रं मिश्रेऽथाम्बुगुणाधिके| म्धुरं लवणाम्लं तु भवेद्भूमिगुणाधिके| तेजोधिके तिक्तकटु कषायं पवनाधिके| दिव्यानुकारि त्वव्यक्तरसत्वास्त्वगुणाधिके| शुचिपृथ्वसितश्वेते देशे चार्कानिलाहतम्||६||
🔊 Audio coming soon
భూమిష్ఠముక్తం తస్యైవ విశేష ఉచ్యతే దేశవిశేషేణ| శ్వేతే మృది ప్రదేశే స్థితముదకం కషాయరసతం యాతి| ఏవం కృష్ణే మధురతాం| పాండురే తిక్తతాం| నీలే కషాయమధురతాం| ఊషరే చ్ లావణ్యం| ఊషరో యో దగ్ధమృదివ ప్రదేశః స ఊషరః స్యాత్ `ఊషరః క్షారమృత్తికా'| కపిలే సక్షారముదకం భవతి| సక్షారం క్షారత్వగుణయుక్తం, క్షారో నామ రసవిశేషః| క్షారోఽసౌమ్యః కఠినభావవైపరీత్యకృత్| మిశ్రలక్షణే మిశ్రగుణః| సర్వశ్చ భూప్రదేశః పంచభూతాత్మకః న సర్వత్ర భూతసామ్యం భవతి| అత ఉచ్యతే ఆప్యభాగాధికే దేశే మధురముదకం భవతి| పర్థివరుణాధికే లవణామ్లం| తేజోభాగాధికే తిక్తకటుకం| వాయుభాగాధికే కషాయం| ఆకాశగుణాధికే చావ్యక్తరసత్వాదాంతరిక్షసమగుణం| భూతాధిక్యంచ విశిష్టమనేనైవ మధురత్వాదినా జ్ఞాయతే| `గుణశబ్దశ్చ భాగపర్యాయః'| సంఖ్యాయా గుణస్య సమానే ఇత్యాదినా (పా0సూ0- 5.2.47) కాశికా| విభాగో గుణ ఇతి చ| యథా అవ్యక్తరసత్వం| మూర్తమహాభూతస్వల్పత్వాదిదమపి దివ్యసదృశం శుచౌ విస్తీణేం కృష్ణో శ్వేతమృది చ స్థితమర్కేణ వాయునా చాహతం|| 6||
Adhikarana jalasyAShTau BedAsteShAM guNAshca (7) · Śloka 7
కౌపసారసతాటాకచౌండప్రాస్త్రవణోద్భిదం| వాపీనదీతోయమితి తత్పునః స్మృతమష్టధా| సక్షారం పిత్తకృత్కౌపం దీపనం నాతివాతలం| సారసం స్వాదు లఘు చ తాటాకం గురు వాతలం| చౌండం తు పిత్తలం దోషహరం ప్రాస్త్రవణోదకం| ఔద్భిదం స్వాదు పిత్తఘ్నం స్వాదు వాపీజలం లఘు| నాదేయం వాతలం రూక్షం కటుకంచ తదాఽఽదిశేత్| ధన్వానూపమహీధ్రాణాం సామీప్యాద్ గురులాఘవం||7||
कौपसारसताटाकचौण्डप्रास्त्रवणोद्भिदम्| वापीनदीतोयमिति तत्पुनः स्मृतमष्टधा| सक्षारं पित्तकृत्कौपं दीपनं नातिवातलम्| सारसं स्वादु लघु च ताटाकं गुरु वातलम्| चौण्डं तु पित्तलं दोषहरं प्रास्त्रवणोदकम्| औद्भिदं स्वादु पित्तघ्नं स्वादु वापीजलं लघु| नादेयं वातलं रूक्षं कटुकञ्च तदाऽऽदिशेत्| धन्वानूपमहीध्राणां सामीप्याद् गुरुलाघवम्||७||
🔊 Audio coming soon
తద్భూమిష్ఠమధాష్టభిః ప్రకారైః స్మృతం కౌపత్వాదిభిః| కూపే భవం కౌపం| సరసి భవం సారసం| తథా తాటాకం| చౌండం పర్వతాదౌ పాషాణనిమ్నస్థితం| తాటాకంచాంతరిక్షాత్పతిత్వా భూమౌ స్థితం| ప్రాస్త్రవణం పర్వతాత్స్త్రుతం| ఔద్భిదం భూమావుద్భిద్య తత్రైవ తిష్ఠతి| వాపీ కూపవత్సర్వతః కృతసోపానపంక్తిః| నదీ ప్రసిద్ధా| ఏతేషాం క్రమేణ గుణనిదర్శనం| కౌపం క్షారగుణయుక్తం పిత్తలం అగ్నిదీపనమల్పవాతలంచ| సారసం మధురం లఘు చ| తాటాకం గురు వాతకరఞ్హ్చ| చౌండం పిత్తలం| ప్రాస్త్రవణం త్రిదోషహరం| ఔద్భిదం మధురం పిత్తఘ్నం| వాపీజలం మధురం లఘు చ| సామాన్యేన వాతలం రూక్షం కటుకం చ నాదేయం| కౌపాదీనాం చ సప్తానాం ధన్వాదిసామీప్యాద్ గురుత్వం లఘుత్వంచ విజ్ఞేయం| తేనైతదుక్తం భవతి-ఆనూపే యథోక్తలక్షణే స్థితా కూపాదయో గురవః| ధన్వని జాంగలే దేశే స్థితా ఆనూపేభ్యో లఘవో బహూదకసంబంధాభావాత్| తేభ్యో జాంగలేభ్యః పర్వతస్థానాం కూపాదీనామతిలఘుత్వముదకానామత్యంతాభావాదిత్యత్ర చోత్సర్గాపవాదోపబృంహణకల్పనా చ స్వబుద్ధ్యా యోజ్యా|| 7||
Adhikarana pathyA~apathyAshca nadyaH samudrajalaguNAshca (8) · Śloka 8
పశ్చిమోదధిగాః శీఘ్రవహా యాశ్చామలోదకాః| పథ్యాః సమాసాత్తా నద్యో విపరీతాస్తతోఽన్యథా| ఉపలాస్ఫాలనాక్షేపవిచ్ఛేదైః ఖేదితోదకాః| హిమవన్మలయోద్భూతాః పథ్యాస్తా ఏవ చ స్థితాః| కృమిశ్లీపదహృత్కంఠశిరోరోగాంప్రకుర్వతే| ప్రాచ్యావంత్యపరాంతోత్థా దుర్నామాని మహేంద్రజాః| ఉదరశ్లీపదాతంకాన్ సహ్యవింధ్యభవాః పునః| కుష్ఠపాండుశిరోరోగాన్ దోషఘ్న్యః పారియాత్రజాః| బలపౌరుషకారిణ్యః సాగరాంభస్త్రిదోషకృత్||8||
पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः| पथ्याः समासात्ता नद्यो विपरीतास्ततोऽन्यथा| उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः| हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिताः| कृमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान्प्रकुर्वते| प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्था दुर्नामानि महेन्द्रजाः| उदरश्लीपदातङ्कान् सह्यविन्ध्यभवाः पुनः| कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान् दोषघ्न्यः पारियात्रजाः| बलपौरुषकारिण्यः सागराम्भस्त्रिदोषकृत्||८||
🔊 Audio coming soon
నద్య ఉచ్యంతే| సమాసాత్సంక్షేపతః ఇదముచ్యతే- పశ్చిమసముద్రగాః శీఘ్రవాహిన్యో నిర్మలపానీయాశ్చ నద్యః పథ్యాః| ఏతద్విపరీతలక్షణా విపరీతా అపథ్యాః| హిమవదుద్భూతా మలయోద్భూతాశ్చ పాషాణక్షుణ్ణాః పథ్యాః| స్థితాస్తా ఏవాపథ్యాః క్రిమిశ్లీపదాదికరాశ్చ| ప్రాచ్యాదిజాతా దుర్నామాని కుర్వతే| ప్రాచ్యా గౌడాః| అవంతయో మాలవాః| అపరాంతాః కోంకణాః| మహేంద్రజా ఉదరాదికం కుర్వతే| సహ్యాద్వింధ్యాచ్చ జాతాః కుష్ఠాదికం కుర్వతే| పారియాత్రజాస్త్రిదోషహరా బల్యాః పౌరుషకారిణ్యః| పౌరుషం వృషత్వం| సముద్రజలం త్రిదోషకరం|| 8||
Adhikarana snAnapAnayorvarjyajalaM tatra hetuSca (9) · Śloka 9
కీటాహిమూత్రవిట్కోథతృణజాలోత్కరావిలం| పంకపంకజశైవాలహఠపర్ణాదిసంస్తృతం| సూర్యేందుపవనాదృష్టం జుష్టం చ క్షుద్రజంతుభిః| అభివృష్టం వివర్ణంచ కలుషం స్థూలఫేనిలం| విరసం గంధవత్తప్తం దంతగ్రహ్యతిశైత్యతః| అనార్తవం చ యద్దివ్యమార్తవం ప్రథమంచ యత్| లూతాదితంతువిణ్మూత్రవిషసంశ్లేషదూషితం| తత్కుర్యాత్స్నానపానాభ్యాం తృష్ణాఽఽధ్మానోదరజ్వరాన్| కాసాగ్నిసాదాభిష్యందకండూగండాదికానతః| తద్వర్జయేదభావే వా తోయస్యాన్యస్య శస్యతే| ఘనవస్త్రపరిస్త్రావైః క్షుద్రజంత్వభిరక్షణం| వ్యాపన్నస్యాస్య తపనమగ్న్యర్కాయసపిండకైః| పర్ణీమూల-బిసగ్రంథిముక్తా-కతక-శైవలైః| వస్త్రగోమేదకాభ్యాం వా కారయేత్తత్ప్రసాదనం| పాటలా-కరవీరాది-కుసుమైర్గంధ-నాశనం||9||
कीटाहिमूत्रविट्कोथतृणजालोत्कराविलम्| पङ्कपङ्कजशैवालहठपर्णादिसंस्तृतम्| सूर्येन्दुपवनादृष्टं जुष्टं च क्षुद्रजन्तुभिः| अभिवृष्टं विवर्णञ्च कलुषं स्थूलफेनिलम्| विरसं गन्धवत्तप्तं दन्तग्रह्यतिशैत्यतः| अनार्तवं च यद्दिव्यमार्तवं प्रथमञ्च यत्| लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्| तत्कुर्यात्स्नानपानाभ्यां तृष्णाऽऽध्मानोदरज्वरान्| कासाग्निसादाभिष्यन्दकण्डूगण्डादिकानतः| तद्वर्जयेदभावे वा तोयस्यान्यस्य शस्यते| घनवस्त्रपरिस्त्रावैः क्षुद्रजन्त्वभिरक्षणम्| व्यापन्नस्यास्य तपनमग्न्यर्कायसपिण्डकैः| पर्णीमूल-बिसग्रन्थिमुक्ता-कतक-शैवलैः| वस्त्रगोमेदकाभ्यां वा कारयेत्तत्प्रसादनम्| पाटला-करवीरादि-कुसुमैर्गन्ध-नाशनम्||९||
🔊 Audio coming soon
కీటమూత్రాదియుక్తం జలం స్నానపానాదినా తృష్ణాదీన్ కుర్యాత్| కీటాదీనాం క్రిమ్యాదీనాం మూత్రేణ, విశా, కోథేన చావిలం మిశ్రీభూతం| కోథో మృతశరీరక్లేదః| తృణసమూహేన చావిలం| ఉత్కరో గృహాదిమార్జనరాశిః| పంకాదిభిశ్చ సంస్తృతం గృహీతప్రస్తారం| హఠో నిర్మూలోద్భవస్తృణవిశేషః| తథా సూర్యాదిభిరదృష్టం| తథా క్షుద్రజంతుభిః క్రిమిభిర్జుష్టం సేవితం| అభివృష్టం తత్కాలపతితాన్యవర్షమిశ్రీభూతం| తథా ఘనం| తథా స్థూలఫేనిలం బృహత్ఫేనయుక్తం| విరసం దుర్గంధి| అతిశీతంచ| దివ్యం ఆంతరిక్షం అనార్తవం అనృతౌ పతితం| ఋతుర్దేశవిశేషేణ నియత ఏవ| వర్షస్య వర్షా ఏవేతి కేచిత్| ఋతావపి ప్రథమపతితం న పేయం| లూతాదిదూషితం చ| ఏతచ్చ యతస్తృష్ణాధ్మానాదికాన్ కురుతే అతో వర్జయేత్| సర్వే చేమే రోగా వక్ష్యమాణలక్షణాః| ఏతైశ్చోపహితమన్యజలాలాభే కృతసంస్కారం శస్యతే| తమేవ చ సంస్కారం దర్శయతి ధనవస్త్రపరిస్త్రావణేన క్షుద్రజంత్వభిరక్షణం కార్యం| వ్యాపన్నస్య పైచ్ఛిల్యాదియుక్తస్య అగ్నినా, సూర్యేణ, తప్తశస్త్రపిండమజ్జనేన వా తాపనం కార్యం| పర్ణీమూలాదినా ప్రసాదనం నిర్మలీకరణం కార్యం| పర్ణీమూలమేరకామూలం| ఏరకా కాశ్మీరేషు `పిత్తీ' అన్యత్ర దండేరకపట్టేరకభేదేన ప్రసిద్ధా| బిసగ్రంథినా, ముక్తాభిః, కతకఫలేన, శైవలేన, వస్త్రస్త్రావేణ, గోమేదకేన వా| బిసగ్రంథిస్త్రిపాదికా| కతకం ప్రసిద్ధం| శైవలం కచ్ఛం| గోమేదకమంకోలకం మణివిశేషశ్చ| పాటలాదిపుశ్పైః దుర్గంధనశనం సంపాదనీయం|| 9||
Adhikarana jalapAnaniyamAH (10) · Śloka 10
పానీయం న తు పానీయం పానీయేఽన్యప్రదేశజే| అజీర్ణే క్వథితం చామే పక్వే జీర్ణేఽపి నేతరత్| శీతే విధిరయం తప్తే త్వజీర్ణే శిశిరం త్యజేత్||10||
पानीयं न तु पानीयं पानीयेऽन्यप्रदेशजे| अजीर्णे क्वथितं चामे पक्वे जीर्णेऽपि नेतरत्| शीते विधिरयं तप्ते त्वजीर्णे शिशिरं त्यजेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
సర్వే పానీయమన్యప్రదేశజే పానీయేఽజీర్ణే న పానీయం న పేయమితి| తేనైతదుక్తం భవతి-విజాతీయే పానీయే పీతే తజ్జరణాంతం యావద్విజాతీయం పానీయం న పేయమితి| యథా కౌపే తాటాకం తాటాకే కౌపమితి| ఏవం సర్వత్ర| తథా ఆమే అపక్వజలే అజీర్ణే క్వథితం న పేయం| తథా పక్వే క్వథితే జీర్ణేఽపి ఇతరదామం న పేయం| సజాతీయమపి పక్వే జేర్ణేఽపి యావత్ర భుక్తం తావదామం న పేయమిత్యర్థః| ఏష చ విధిర్ద్వయోరప్యామపక్వయోః శీతయోః| తప్తే త్వజీర్ణ ఏవ శీతం త్యజేన్న జీర్ణే|| 10||
Adhikarana jalasya prANamayatvaM nAtyantaniShedhaH (11) · Śloka 11
పానీయం ప్రాణినాం ప్రాణా విశ్వమేవ చ తన్మయం| అతోఽత్యంతనిషేధేన న క్వచిద్వారి వార్యతే| ఆస్యశోషాంగసాదాద్యా మృత్యుర్వా తదలాభతః| నహి తోయాద్వినా వృత్తిః స్వస్థ్యస్య వ్యాధితస్య చ||11||
पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयम्| अतोऽत्यन्तनिषेधेन न क्वचिद्वारि वार्यते| आस्यशोषाङ्गसादाद्या मृत्युर्वा तदलाभतः| नहि तोयाद्विना वृत्तिः स्वस्थ्यस्य व्याधितस्य च||११||
🔊 Audio coming soon
అత్యంతనిషేధేన న కుత్రచిద్వారి వార్యతే| యతః పానీయమాహ్లాదకత్వాత్ ప్రాణినాం ప్రాణాః విశ్వంచ స్థావరజంగమం పానీయమయమేవ| యతః స్వస్థస్య వ్యాధితస్య చ తోయాద్వినా వర్త్తనం న భవతి|| 11||
Adhikarana avasthAvashAjjalavisheShasya hitAhitatvaM jalasyopayogaprakArAshca (12) · Śloka 12
కేవలం సౌషధం పక్వమామముష్ణం హితంచ తత్| సమీక్ష్య మాత్రయా యుక్తమమృతం విషమన్యథా||12||
केवलं सौषधं पक्वमाममुष्णं हितञ्च तत्| समीक्ष्य मात्रया युक्तममृतं विषमन्यथा||१२||
🔊 Audio coming soon
అవస్థావిశేషేణ చ-(1) కేవలం (2) సౌషధం వా (3) పక్వం (4) ఆమం (5) శీతం ఉష్ణం చ తద్ధితం| తచ్చ పానీయం సమీక్ష్య విషయే మాత్రయా యుక్తమమృతం| విపర్యయేణ యుక్తం విషం|| 12||
Adhikarana tRuShyato~apyatijalapAne doShAH (13) · Śloka 13
అతియోగేన సలిలం తృష్యతోఽపి ప్రయోజితం| ప్రయాతి పిత్తశ్లేష్మత్వం జ్వరితస్య విశేషతః| వర్ధయత్యామతృణ్నిద్రాతంద్రాధ్మానాంగగౌరవం| కాసాగ్నిసాదహృల్లాసప్రసేకశ్వాసపీనసాన్||13||
अतियोगेन सलिलं तृष्यतोऽपि प्रयोजितम्| प्रयाति पित्तश्लेष्मत्वं ज्वरितस्य विशेषतः| वर्धयत्यामतृण्निद्रातन्द्राध्मानाङ्गगौरवम्| कासाग्निसादहृल्लासप्रसेकश्वासपीनसान्||१३||
🔊 Audio coming soon
అతియోగేన బాహుల్యేన తృష్ణావతోఽపి ప్రయుక్తం సర్వస్య పిత్తశ్లేష్మతాం యాతి| జ్వరితస్య విశేషతః ఆమేనాగ్నౌ బహిష్కృతే జ్వరోత్పత్తిః ఆమస్య చ పానీయం తర్పకం (వర్ధకం)| తస్య చ జ్వరితస్యామతృడాదీన్ వర్ధయతి| హృల్లాసః సప్రసేకో హృదయోత్క్లేశః, ప్రసేకః స్వతంత్ర ఏవ, తచ్చ ష్ఠీవనం|| 13||
Adhikarana jalasya laghutvameva (14) · Śloka 14
పాకే స్వాదు హిమం వీర్యే తదుష్ణమపి యోజితం| తస్మాదయోగపానేన లాఘవాన్న వియోజయేత్||14||
पाके स्वादु हिमं वीर्ये तदुष्णमपि योजितम्| तस्मादयोगपानेन लाघवान्न वियोजयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
సర్వంచ జలం మధురవిపాకం యతస్తత్స్పర్శోష్ణమపి శీతవీర్యం| అతః అయోగపానేనాతిస్వల్పపానేన లాఘవాత్స్వల్పత్వాన్న వియోజయేత్| స్వల్పత్వం తస్య న చాలనీయమిత్యర్థః|| 14||
Adhikarana AmaviShTabdhayostRuShNArahitasyApi koShNajalapAnavidhiH (15) · Śloka 15
ఆమవిష్టబ్ధయోః కోష్ణం నిష్పిపాసోఽప్యపః పిబేత్| యావత్యః క్లేదయంత్యన్నమతిక్లేదోఽగ్నినాశనః| విబద్ధః కఫవాతాభ్యాం ముక్తామాశయబంధనః| పచ్యతే క్షిప్రమాహారః కోష్ణతోయద్రవీకృతః||15||
आमविष्टब्धयोः कोष्णं निष्पिपासोऽप्यपः पिबेत्| यावत्यः क्लेदयन्त्यन्नमतिक्लेदोऽग्निनाशनः| विबद्धः कफवाताभ्यां मुक्तामाशयबन्धनः| पच्यते क्षिप्रमाहारः कोष्णतोयद्रवीकृतः||१५||
🔊 Audio coming soon
ఆమవిష్టబ్ధయోః పిపాసారహితోఽప్యుపకారాయైవ ఈషదుష్ణా అపః పిబేత్| ఆమం శ్లేష్మణోపహతజఠరత్వాదజీర్ణమన్నం| విష్టబ్ధమప్యేవం వాతాజీర్ణం| ఏతౌ ద్వావప్యామవిష్టబ్ధౌ మాత్రాశీతీయే వక్ష్యమాణలక్షణౌ (సూ0 అ0-11) తయోశ్చ తావతీః అపః పిబేత్ యావత్యోఽన్నం క్లేదయితుం సమర్థాః| అతిక్లేదేన చాగ్నినాశభయాత్ బహ్వ్యో న పేయాః| కఫవాతాభ్యాం జఠరే విబద్ధం నిశ్చలమపచ్యమానమన్నం కోష్ణతోయద్రవీకరణాన్ముక్తామాశయబంధనం సత్క్షిప్రమేవ పచ్యతే| ముక్తం బంధనమామాశయే నిబంధనం యేన స తథా|| 15||
Adhikarana vishiShTAvasthAyAM sarvAmanA jalaniShedhaH saMskRutajalapAnavidhishca (16) · Śloka 16
అనవస్థితదోషాగ్నేర్వ్యాధిక్షీణబలస్య చ| నల్పమప్యామముదకం హితం తద్ధి త్రిదోషకృత్| తేజసః ప్రతిపక్షత్వాన్మందాగ్నిర్వర్జయేజ్జలం| సర్వమేవ తథా స్యందప్లీహవిద్రద్ధిగుల్మినః| పాండూదరాతిసారార్శోగ్రహణీశోషశోఫినః| కామమల్పమశక్తౌ తు పేయమౌషధసంస్కృతం| ఋతే శరన్నిదాఘాభ్యాంపిబేత్స్వస్థోఽపి చాల్పశః||16||
अनवस्थितदोषाग्नेर्व्याधिक्षीणबलस्य च| नल्पमप्याममुदकं हितं तद्धि त्रिदोषकृत्| तेजसः प्रतिपक्षत्वान्मन्दाग्निर्वर्जयेज्जलम्| सर्वमेव तथा स्यन्दप्लीहविद्रद्धिगुल्मिनः| पाण्डूदरातिसारार्शोग्रहणीशोषशोफिनः| काममल्पमशक्तौ तु पेयमौषधसंस्कृतम्| ऋते शरन्निदाघाभ्याम्पिबेत्स्वस्थोऽपि चाल्पशः||१६||
🔊 Audio coming soon
అనవస్థితదోషస్యానవస్థితాగ్నేశ్చ స్వల్పమప్యామం జలం న పథ్యం| తద్ధ్యామమేషాం త్రిదోషకరం| అనవస్థితాః స్వరూపాచ్చలితా అనేకరూపాశ్చ దోషా యస్య స తథావిధః| ఏవమనవస్థితాగ్నిరపి| తథా వ్యాధిభిః క్షీణం బలం యస్య తస్యామముదకం త్రిదోషకరం| తథా మందాగ్నిః సర్వమేవ జలం కౌపాదికమామం స్వల్పం, పక్వం బహు చ వర్జయేత్| తథాభిష్యందాద్యార్తైశ్చ సర్వమేవ జలం వర్జనీయం| అభిష్యందో నామ చక్షూరోగో వక్ష్యమాణః (ఉ0అ0-18)| అశక్తౌ తు వినా జలం ప్రాణసంధారణాసామర్థ్యే కదాచిత్ పేయమ| తచ్చ స్వల్పం| కింభూతమల్పం పేయం? ఆహ రోగయోగ్యైరౌషధైః సంస్కృతం| తథా శరదం నిదాఘం చ వర్జయిత్వా అన్యస్మిన్ ఋతౌ స్వస్థేనాపి స్వల్పమేవ| ఏతయోస్తు యథేచ్ఛమేవ|| 16||
Adhikarana bhojanasyAdimadhyAnteShu jalapAnam (17) · Śloka 17
భక్తస్యాదౌ జలం పీతమగ్నిసాదం కృశాంగతాం| అంతే కరోతి స్థూలత్వమూర్ధ్వం చామాశయాత్కఫం| మధ్యే మధ్యాంగతాం సామ్యం ధాతూనాం జరణం సుఖం||17||
भक्तस्यादौ जलं पीतमग्निसादं कृशाङ्गताम्| अन्ते करोति स्थूलत्वमूर्ध्वं चामाशयात्कफम्| मध्ये मध्याङ्गतां साम्यं धातूनां जरणं सुखम्||१७||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ జలం భోజనకాలే అన్నాత్పూర్వం పీతమగ్నిమాంద్యం కార్శ్యం చ కరోతి| సర్వం చ భుత్తవా అంతే పీతం శరీరస్య స్థౌల్యమామాశయాదుపరి చ శ్లేష్మవృద్ధిం కరోతి| మధ్యే త్వన్నస్య పీతం సమాంగతాం చ కరోతి| సుఖేన చాన్నం జరయతి|| 17||
Adhikarana shItajalaguNAH (18) · Śloka 18
శీతం మదాత్యయగ్లానిమూర్చ్ఛాచ్ఛర్దిశ్రమభ్రమాన్| తృష్ణోష్ణదాహపిత్తాసృగ్వషాణి చ నిహంతి తత్||18||
शीतं मदात्ययग्लानिमूर्च्छाच्छर्दिश्रमभ्रमान्| तृष्णोष्णदाहपित्तासृग्वषाणि च निहन्ति तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
శీతంచ తదంబు మదాత్యయాదీన్ వక్ష్యమాణలక్షణాన్నిహంతి నాశయతి| ఉష్ణేన కాలేన ఉష్ణేనాహారాదినా చ దాహః ఉష్ణాదాహః|| 18||
Adhikarana uShNakvathitashItajalaguNAH (19) · Śloka 19
క్షీణపాదత్రిభాగార్ధం దేశర్తుగురులాఘవాత్| క్వథితం ఫేనరహితమవేగమమలం హితం| హిధ్మాఽఽధ్మానానిలశ్లేషతృట్కాసశ్వాసపీనసే| పార్శ్వశూలామమేదఃసు సద్యః శుద్ధౌ నవజ్వరే| దీపనం పాచనం కంఠ్యం లఘు బస్తివిశోధనం| పాషాణరూప్యమృద్ధేమజతుతాపార్కతాపితం| పానీయముష్ణం శీతం వా త్రిదోషఘ్నం తృడర్తిజిత్| లఘ్వరూక్షం క్లమఘ్నంచ తోయం క్వథితశీతలం| సంసర్గే పిత్తకఫయోః సన్నిపాతే చ శస్యతే||19||
क्षीणपादत्रिभागार्धं देशर्तुगुरुलाघवात्| क्वथितं फेनरहितमवेगममलं हितम्| हिध्माऽऽध्मानानिलश्लेषतृट्कासश्वासपीनसे| पार्श्वशूलाममेदःसु सद्यः शुद्धौ नवज्वरे| दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघु बस्तिविशोधनम्| पाषाणरूप्यमृद्धेमजतुतापार्कतापितम्| पानीयमुष्णं शीतं वा त्रिदोषघ्नं तृडर्तिजित्| लघ्वरूक्षं क्लमघ्नञ्च तोयं क्वथितशीतलम्| संसर्गे पित्तकफयोः सन्निपाते च शस्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
తచ్చాంబు హిధ్మాదిషు క్వథితం పేయం| కా క్వథనమాత్రేత్యత్రోచ్యతే- దేశర్తుగురులాఘవం వికల్ప్య క్షీణచతుర్భాగం వా క్షీణత్రిభాగం వా క్షీణార్ధం వేతి త్రిధా| తేనైతదుక్తం భవాతి యత్ క్వచిద్ దేశే ఋతౌ వా స్వల్పేన గురుత్వేన యుక్తం ఉదకం తత్క్వథనేన క్షీణచతుర్భాగం| అధికగురౌ క్షీణత్రిభాగం| అత్యంతగురౌ అర్ధక్షీనమితి| ఏతద్విపరీతంచ లాఘవేఽప్యేవం వ్యాఖ్యేయం| తచ్చ జలమగ్నిసంయోగేఽపి ఆఫేనపరిక్షయాదామం భవతి| ఫేనరహితం తు క్వథితం భవతి| వేగరహితత్వంచ పక్వలక్షణం నిర్మలత్వం చ| తచ్చ పక్వం హిధ్మాదీనాం హితం| ఉష్ణాముదకం దీపనమామదోషపాచనం| స్వర్యం లఘు బస్తిశోధనంచ| తప్తైశ్చ పాషాణాదిభిస్తాపితం తత్కాలోష్ణం శీతమేవ వా పీతం త్రిదోషఘ్నం తృష్ణఘ్నఞ్హ్చ| క్వథితశీతలం లఘుత్వాదియుక్తం| సంసర్గే పిత్తశ్లేష్మణోః, సన్నిపాతే చ పథ్యం| ఉత్తరత్ర శీతస్య వాతశ్లేష్మకోపహేతుత్వేనోక్తేః| వాతే వాతశ్లేష్మణి కఫే చ న పథ్యం|| 19||
Adhikarana paryuShitajalaguNAH (20) · Śloka 20
తోయం వహ్నిగుణభ్రష్టం పాకేఽమ్లం సర్వదోషకృత్| భవేత్పర్యుషితం తచ్చ............................||20||
तोयं वह्निगुणभ्रष्टं पाकेऽम्लं सर्वदोषकृत्| भवेत्पर्युषितं तच्च............................||२०||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ క్వథితశీతలం పర్యుషితం విగతాహోరాత్రం సద్వహ్నిగుణాల్లఘుత్వదీపనీయత్వాదితః భ్రష్టం రహితం భవతి| అమ్లవిపాకం దోషకరంచ||20||
Adhikarana himakarajalaguNAH (21) · Śloka 21
...............................తోయం హిమకరోద్భవం| అతిశైత్యగురుస్థైర్యసంఘాతైః కఫవాతకృత్||21||
...............................तोयं हिमकरोद्भवम्| अतिशैत्यगुरुस्थैर्यसङ्घातैः कफवातकृत्||२१||
🔊 Audio coming soon
హిమకరస్రుతం తోయమతిశైత్యాదినా వాతశ్లేష్మకృత్|| 21||
Adhikarana candrakAntajalaguNAH (22) · Śloka 22
చంద్రకంతభవం రక్షోవిషపిత్తజ్వరాపహం| దృష్టిమేధావపుస్థైర్యకరం స్వాదు హిమం లఘు||22||
चन्द्रकन्तभवं रक्षोविषपित्तज्वरापहम्| दृष्टिमेधावपुस्थैर्यकरं स्वादु हिमं लघु||२२||
🔊 Audio coming soon
చంద్రకాంతమణిస్రుతం రక్షోఘ్నత్వాదియుక్తం|| 22||
Adhikarana nArikelodakaguNAH (23) · Śloka 23
నారికేలోదకం స్నిగ్ధం స్వాదు వృష్యం హిమం లఘు| తృష్ణాపిత్తానిలహరం దీపనం బస్తిశోధనం||23||
नारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु| तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं बस्तिशोधनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
నారికేలాంతర్జాతం స్నిగ్ధత్వాదియుక్తం|| 23||
Adhikarana jalAnAM varAvaratve (24) · Śloka 24
ద్వయం వారి వరం వర్షే నాదేయమవరం పరం||24||
द्वयं वारि वरं वर्षे नादेयमवरं परम्||२४||
🔊 Audio coming soon
వర్గార్థముపసంహరతి-వర్షకాలే ఆంతరిక్షం జలమత్యంతపథ్యం నదీగృహీతమపథ్యం|| 24|| ఇతి తోయవర్గః
Adhikarana (2) kShIravargaH kShIrabhedAH kShIrasAmAnyaguNAH (26) · Śloka 26
గవ్యం మాహిషమాజం చ క్రారభం స్త్రైణమావికం| ఐభమైకశఫం చేతి క్షీరమష్టవిధం స్మృతం||25|| స్వాదుపాకరసం స్నిగ్ధమోజస్యం ధాతువర్ధనం| వాతపిత్తహరం వృష్యం స్లేష్మలం గురు శీతలం| ప్రాయః పయో......................................||26||
गव्यं माहिषमाजं च क्रारभं स्त्रैणमाविकम्| ऐभमैकशफं चेति क्षीरमष्टविधं स्मृतम्||२५|| स्वादुपाकरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्धनम्| वातपित्तहरं वृष्यं स्लेष्मलं गुरु शीतलम्| प्रायः पयो......................................||२६||
🔊 Audio coming soon
తోయాన్యుక్త్వా క్షీరాణ్యుచ్యంతే- స్వాదుపాకరసమిత్యాది| సర్వమపి విశేషేణ క్షీరజాతం మధురరసం మధురవిపాకత్వాదియుక్తం ఓజసే హితమోజస్యం| ఓజో నామ ధాతుసారభూతం వక్ష్యమాణలక్షణం (సూ0అ0-9)| వృష్యత్వేన శుక్రాఖ్యధాతువృద్ధ్యతిశయస్త్రీగమనశక్తతా చోక్తా| ప్రాయో బాహుల్యేన సర్వమేవంవిధం పయ ఇతి|| 26||
Adhikarana sagokShIraM kShIrANAM guNAH (27) · Śloka 27
..........ఽత్ర గవ్యం తు జీవనీయం రసాయనం| క్షతక్షీణహితం మేధ్యం బల్యం స్తన్యకరం సరం| శ్రమభ్రమమదాలక్ష్మీశ్వాసకాసాతితృట్క్షుధః| జీర్ణజ్వరం మూత్రకృచ్ఛ్రం రక్తపిత్తం చ నాశయేత్||27||
..........ऽत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्| क्षतक्षीणहितं मेध्यं बल्यं स्तन्यकरं सरम्| श्रमभ्रममदालक्ष्मीश्वासकासातितृट्क्षुधः| जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యేన పయోగుణసంకీర్తనం కృత్వా గవాం విశేషేణ క్రియతే| తత్ర చ సామాన్యోక్తగుణవిపరీతో యో విశేషగుణః సోఽపవాదో విజ్ఞేయః| అథ చేత్సదృశః స తస్యైవోపబృంహకః| గవ్యంతు జీవనీయత్వాదియుక్తం| జీవనీయం సౌమ్యధాతువృద్ధికరం| రసాయనమివ రసాయనం| ప్రాణసంధారకత్వాత్ శస్తరసాదిధాతులాభోపాయత్వాచ్చ| ఉరః క్షతయుక్తాయ క్షీణాయ చ హితం| క్షీణః క్షీణధాతుః| మేధాయై బుధ్యై హితం మేధ్యం| స్త్రీణాంచ స్తన్యవృద్ధిం కరోతి| సరం శరీరే నైకత్ర తిష్ఠతి| శ్రమాదీంశ్చ నాశయేత్|| 27||
Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (28) · Śloka 28
హితమత్యగ్న్యనిద్రేభ్యో గరీయో మాహిషం హిమం||28||
हितमत्यग्न्यनिद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम्||२८||
🔊 Audio coming soon
మాహిషం పయోఽత్యగ్న్యీనామనిద్రాణాం చ హితం పథ్యం| అతిగురు చ| వీర్యేణ చ హిమం|| 28||
Adhikarana AjakShIraguNAH (29) · Śloka 29
అల్పాంబుపానవ్యాయామకటుతిక్తాశనైర్లఘు| ఆజం శోషజ్వరశ్వాసరక్తపిత్తాతిసారజిత్||29||
अल्पाम्बुपानव्यायामकटुतिक्ताशनैर्लघु| आजं शोषज्वरश्वासरक्तपित्तातिसारजित्||२९||
🔊 Audio coming soon
అజానాం పయః అల్పాంబుపానాదిహేతోర్ల్ఘు| హేతుకీర్తనమస్యాన్యస్యా అప్యేవం హేతుయుక్తాయా జాతేః క్షీరలఘుత్వజ్ఞాపనార్థం| ఏతద్విపరీతాయాశ్చ గురుత్వం సామర్థ్యలభ్యం| అజానాం తు స్వల్పాంబుపానాదిస్వభావః| అన్యాసాంతు దేశాద్యపేక్షయా| ఏతచ్చాజం శోషాణాదివినాశనం|| 29||
Adhikarana uShTrIkShIraguNAH (30) · Śloka 30
ఈష్ద్రుక్షోష్ణలవణమౌష్ట్రికం దీపనం లఘు| శస్తం వాతకఫానాహకృమిశోఫోదరార్శసాం||30||
ईष्द्रुक्षोष्णलवणमौष्ट्रिकं दीपनं लघु| शस्तं वातकफानाहकृमिशोफोदरार्शसाम्||३०||
🔊 Audio coming soon
ఔష్ట్రమేవౌష్ట్రకం క్షీరమీషద్రూక్షమీషత్ లవణమీషదుష్ణం| దీపనం లఘు చ| వాతస్లేష్మాద్యార్తానాంచ పథ్యం|| 30||
Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (31) · Śloka 31
మానుషం వాతపిత్తాసృగభిఘాతాక్షీరోగజిత్| తర్పణాశ్చ్యోతనైర్నస్యేరహృద్యం తూష్ణమావికం||31||
मानुषं वातपित्तासृगभिघाताक्षीरोगजित्| तर्पणाश्च्योतनैर्नस्येरहृद्यं तूष्णमाविकम्||३१||
🔊 Audio coming soon
మానుషం క్షీరం వాతేన పిత్తేనాసృజా అభిఘాతేన చోత్పన్నానాం చక్షూరోగాణాం నాశనం| కథమిత్యుచ్యతే-తర్పణేనాశ్చ్యోతనేన నస్యేన చ| ఏతాని చాస్మిన్నేవ స్థానే వక్ష్యమాణలక్షణాని|| 31||
Adhikarana AvikShIraguNAH (32) · Śloka 32
వాతవ్యాధిహరం హిధ్మాశ్వాసపిత్తకఫప్రదం||32||
वातव्याधिहरं हिध्माश्वासपित्तकफप्रदम्||३२||
🔊 Audio coming soon
ఆవికమహృద్యముష్ణవీర్య వాతవ్యాధివినాశనం హిధ్మాదికరంచ|
Adhikarana hastinIkShIraguNAH (33) · Śloka 33
హస్తిన్యాః స్థైర్యకృద్వాఢముష్ణం త్వైకశఫం లఘు||33||
हस्तिन्याः स्थैर्यकृद्वाढमुष्णं त्वैकशफं लघु||३३||
🔊 Audio coming soon
హస్తిన్యాః పయో బాఢమతిశయేన శరీరస్థైర్యకృత్|| 33||
Adhikarana EkashaPakShIraguNAH (34) · Śloka 34
శఖావాతహరం సామ్లలవణం జడతాకరం||34||
शखावातहरं साम्ललवणं जडताकरम्||३४||
🔊 Audio coming soon
ఏకశఫస్యేదమైకశఫం పయః ఉష్ణవీర్యం శాఖావాతహరమమధురరసమీశదమ్లలవణేన చ రసేన యుక్తం జాడ్యకరం చ| ఏకవిభాగః ఖురో యస్య స ఏకశఫః అశ్వగర్దభాదిః| శాఖా రక్తాదయో ధాతవస్త్వక్చ| తత్ర స్థితస్య వాతస్య నాశనం| జాడ్యం స్తైమిత్యం ఇతి|| 34||
Adhikarana Ama-shRuta-dhAroShNapayoguNAH (35) · Śloka 35
పయోఽభిష్యంది గుర్వామం యుక్త్యా శృతమతోఽన్యథా| వినా తు వనితాస్తన్యమామేవ తు తద్ధితం| భవేద్ గరీయోఽతిశృతం ధారోష్ణమమృతోపమం||35||
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं युक्त्या शृतमतोऽन्यथा| विना तु वनितास्तन्यमामेव तु तद्धितम्| भवेद् गरीयोऽतिशृतं धारोष्णममृतोपमम्||३५||
🔊 Audio coming soon
ఆమపక్వం పయః అభిష్యంది గురు చ| అభిష్యంది మాలిన్యేన స్త్రోతసాం స్త్రావకం యుక్త్యా శృతం పయః ఆమాద్విపరీతం నాతిశృతం న స్వల్పశ్రృతమితి యుక్తిః| అతిశృతంచాతిగురు| ధారోష్ణమమృతోపమం పథ్యత్వేన|| 35||
Adhikarana AhAradivashena kShIrAdInAM lAghavagauravam (36) · Śloka 36
పిణ్యాకామ్లాశినీనాంతు గుర్వభిష్యంది తద్భృశం| అచేష్టయా చ ప్రాదోషాద్ గరీయః స్మృతమౌషసం| వ్యాఖ్యాతస్తేన లఘిమా చేష్టావత్ప్రకృతిష్వపి| హ్రత్వేషు చాతిదేహేభ్యో మాంసేష్వప్యేవమాదిశేత్||36||
पिण्याकाम्लाशिनीनान्तु गुर्वभिष्यन्दि तद्भृशम्| अचेष्टया च प्रादोषाद् गरीयः स्मृतमौषसम्| व्याख्यातस्तेन लघिमा चेष्टावत्प्रकृतिष्वपि| ह्रत्वेषु चातिदेहेभ्यो मांसेष्वप्येवमादिशेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
పిణ్యాకం నిష్పీడితరసం తిలాది| అమ్లరసం చాన్యత్కిఞ్హ్చిద్యాః క్షీరయోనయ అశ్నంతి తాసాం పయోఽతిగుర్వత్యభిష్యంది చ| ప్రదోషే అపరాహ్ణే గృహీతం యత్పయః తదపేక్షయా ఔషసం ప్రభాతగృహీతమతిగురు| కుతః? చేష్టారహితత్వాత్| యస్మాత్ప్రాణినాం రాత్రౌ న కదాచిచ్చేష్టా భవతి| అత ఔషసం గురు| దివా చ ధావనప్లవనాదికయా చేష్టయా ప్రాదోషం లఘు| అనయా చ దిశా చేష్టావత్ప్రకృతిష్వపి లఘిమా వ్యాఖ్యాతః| తేనైతదుక్తం-భవతి చేష్టాస్వభావేషు హరిణాదిషు లఘు| అచేష్టాస్వభావేషు సూకరాదిషు గురు| అతిదేహాన్మహాభోగశరీరానపేక్ష్య స్వల్పభోగశరీరేషు లఘు పయః| న కేవలం పయఃసు యావన్మాంసేషు అపి చేష్టాస్వల్పత్వబృంహత్వవిశేషేణ గురులాఘవం విజ్ఞేయం|
Adhikarana dadhiguNAH (37) · Śloka 37
అమ్లపాకరసం గ్రాహి గురూష్ణం దధి వాతజిత్| మేదఃశుక్రబలశ్లేష్మపిత్తరక్తాగ్నిశోఫకృత్| రోచిష్ణు శస్తమరుచౌ శీతకే విషమజ్వరే| పీనసే మూత్రకృచ్ఛ్రే చ రూక్షం తు గ్రహణీగదే||37||
अम्लपाकरसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वातजित्| मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत्| रोचिष्णु शस्तमरुचौ शीतके विषमज्वरे| पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च रूक्षं तु ग्रहणीगदे||३७||
🔊 Audio coming soon
దధి త్వమ్లవిపాకత్వాదియుక్తం| రోచిష్ణు సాధు రోచతే| అరుచౌ పథ్యం| అన్యదప్యాహారం రోచయతీత్యర్థః| శీతకే శీతపూర్వకే విషమజ్వరే సంతతకాదౌ పథ్యం| పీనసో నాసాస్త్రావః| రూక్షంతూద్ధృతసారం గ్రహణీదోషే హితం|| 37||
Adhikarana dadhyupayoge niyamAH niyamasya ulla~gghane hAnishca (38) · Śloka 38
నైవాద్యాన్నిశి నైవోష్ణం వసంతోష్ణశరత్సు న| నాముద్గసూపం నాక్షౌద్రం నాఘృతం నాసితోపలం| న చానామలకం నాపి నిత్యం నో మందమన్యథా| జ్వరాసృక్పిత్త వీసర్పకుష్ఠపాండ్వామయప్రదం||38||
नैवाद्यान्निशि नैवोष्णं वसन्तोष्णशरत्सु न| नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं नाघृतं नासितोपलम्| न चानामलकं नापि नित्यं नो मन्दमन्यथा| ज्वरासृक्पित्त वीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयप्रदम्||३८||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ దధి రాత్రౌ న భోజ్యం| ఏవకారో రాత్రావుష్ణం చాత్యంతప్రతిషేధాయ| వసంతగ్రీష్మశరత్సు న భోజ్యం, న చ ముద్గసూపాదీనామన్యతమేన రహితం| నాపి నిత్యం, సాతత్యేన న భోజ్యం, న చ మందమజాతం| ఏవం చ సతి యది కశ్చిత్ భుంక్తే సోఽవశ్యం జ్వరాదీన్ ప్రాప్నోతి|| 38||
Adhikarana takraguNAH takravarjyAH (39) · Śloka 39
తక్రం లఘు కషాయామ్లం దీపనం కఫవాతజిత్| శోఫోదరార్శో- గ్రహణీ- దోష- మూత్ర- గ్రహారుచీః| గుల్మప్లీహఘృతవ్యాపద్గరపాండ్వామయాంజయేత్| నైవం తక్రం క్షతే దద్యాన్నోష్ణకాలే న దుర్బలే| న మూర్చ్ఛ్హాభ్రమదాహేషు న రోగే రక్తపైత్తికే||39||
तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित्| शोफोदरार्शो- ग्रहणी- दोष- मूत्र- ग्रहारुचीः| गुल्मप्लीहघृतव्यापद्गरपाण्ड्वामयाञ्जयेत्| नैवं तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले| न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके||३९||
🔊 Audio coming soon
తక్రం దండేన మథితాద్దధ్నః ఉద్ధృతేఽ వా స్నేహే| తత్తక్రం లఘుత్వాదియుక్తం| ఘృతవ్యాపత్ ఘృతస్యాతిపానాదుత్పన్నో రోగః| గరః వక్ష్యమాణలక్షణః(ఉ0న0అ0-40)|| 39||
Adhikarana mastuguNAH (40) · Śloka 40
తద్వన్మస్తు స్త్రోతశ్శోధి విష్టంభజిల్లఘు||40||
तद्वन्मस्तु स्त्रोतश्शोधि विष्टम्भजिल्लघु||४०||
🔊 Audio coming soon
తద్వత్తక్రవత్ గుణైర్మస్తు విజ్ఞేయం, మస్తునః స్త్రోతఃశోధకత్వేన విష్టంభనాశకత్వేన చ విశేషః| తక్రస్య స్త్రోతశ్శోధకత్వేఽపి మస్తునోఽతిశయః|| 40||
Adhikarana navanItaguNAH (41) · Śloka 41
శీతం స్వాదు కషాయామ్లం నవనీతం నవోద్ధృతం| యక్ష్మార్శోఽర్దితపిత్తాసృగ్వాతజిద్ గ్రాహి దీపనం||41||
शीतं स्वादु कषायाम्लं नवनीतं नवोद्धृतम्| यक्ष्मार्शोऽर्दितपित्तासृग्वातजिद् ग्राहि दीपनम्||४१||
🔊 Audio coming soon
నవోద్ధృతం సద్య ఉద్ధృతం నవనీతం, శీతం శీతవీర్యం మధురం చ కషాయామ్లత్వేన చ యుక్తం| రాజయక్ష్మాదినాశనం సంగ్రాహి యద్ ద్రవాన్ భావాంపిండీకరోతి|| 41||
Adhikarana kShIroddhRutanavanItaguNAH (42) · Śloka 42
క్షీరోద్భవం తు సంగ్రాహి రక్తపిత్తాక్షిరోగజిత్||42||
क्षीरोद्भवं तु संग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगजित्||४२||
🔊 Audio coming soon
క్షీరోద్భవనవనీతం రక్తపిత్తాక్షిరోగం నాశయతి సంగ్రాహి చ| క్షీరోద్భవం యత్ క్షీరమేవ మథిత్వోత్పాదితం|| 42||
Adhikarana GRutaguNAH (43) · Śloka 43
శస్తం ధీస్మృతిమేధాగ్నిబలాయుః శుక్రచక్షుషాం| బాలవృద్ధప్రజాకాంతిసౌకుమార్యస్వరార్థినాం| క్షతక్షీణపరీసర్పశస్త్రాగ్నిగ్లపితాత్మనాం| వాతపిత్తవిషోన్మాదశోషాలక్ష్మీజ్వరాపహం| స్నోహానాముత్తమం శీతం వయసఃస్థాపనం ఘృతం| సహస్రవీర్యం విధిభిః శృతం కర్మసహస్రకృత్||43||
शस्तं धीस्मृतिमेधाग्निबलायुः शुक्रचक्षुषाम्| बालवृद्धप्रजाकान्तिसौकुमार्यस्वरार्थिनाम्| क्षतक्षीणपरीसर्पशस्त्राग्निग्लपितात्मनाम्| वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम्| स्नोहानामुत्तमं शीतं वयसःस्थापनं घृतम्| सहस्रवीर्यं विधिभिः शृतं कर्मसहस्रकृत्||४३||
🔊 Audio coming soon
ఘృతం తు ధీప్రభృతీనామగ్నిగ్లపితాత్మాంతానాం శస్తం హితం| ధీః బుద్ధిర్వస్తుగ్రహణే శక్తిః| మేధా ప్రజ్ఞా వస్తువివేకశక్తిః| ప్రజాద్యర్థినాంచ ప్రజా అపత్యం శుక్రస్య సఫలతాకరమిత్యర్థః| వయఃస్థాపనం జరయా వినా వయఃస్థాపయతీతి వయఃస్థాపనం| సహస్రవీర్యమనేకశక్తిః| తథా విధిభిః విధానైః నానావిధాభిః యోజనాభిః| కర్మసహస్రకృత్ అనేకకార్యకృదిత్యర్థః|| 43||
Adhikarana purANaGRutaguNAH (44) · Śloka 44
మదాపస్మారమూర్చ్ఛాయశిరఃకర్ణాక్షియోనిజాన్| పురాణం జయతి వ్యాధీన్ వ్రణశోధనరోపణం| పూర్వోక్తాంశ్చాధికాంకుర్యాద్ గుణాంస్తదమృతోపమం||44||
मदापस्मारमूर्च्छायशिरःकर्णाक्षियोनिजान्| पुराणं जयति व्याधीन् व्रणशोधनरोपणम्| पूर्वोक्तांश्चाधिकान्कुर्याद् गुणांस्तदमृतोपमम्||४४||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ ఘృతం పురాణమతీతబహుకాలం మదాదీన్ వ్యాధీన్ జయతి| వ్రణానాం పైచ్ఛిల్యాదికం శోధయతి| వ్రణాంశ్చ రోపయతి| తచ్చ పురాణం పూర్వోక్తాన్ సామాన్యఘృతోక్తాన్ గుణానాధిక్యేన కరోతి| అమృతోపమంచ|| 44||
Adhikarana GRutamaNDaguNAH (45) · Śloka 45
తద్వచ్చ ఘృతమండోఽపి రూక్షస్తీక్ష్ణస్తనుశ్చ సః||45||
तद्वच्च घृतमण्डोऽपि रूक्षस्तीक्ष्णस्तनुश्च सः||४५||
🔊 Audio coming soon
ఘృతమండోఽపి ఘృతగుణానధికం కుర్యాదమృతోపమశ్చ రూక్షత్వేన తీక్ష్ణత్వేన తనుత్వేన చాస్య విశేషః| మండ ఉపరిభవః స్వచ్ఛః||45||
Adhikarana kIlATAdikShIravikAraguNAH (46) · Śloka 46
బల్యాః కీలాటకూచీకాతక్రపిండకమోరటాః| సక్షీరశాకపీయూషా రోచనా వహ్నిసాదనాః| శుక్రనిద్రాకఫకరా విష్టంభిగురుదోషలాః||46||
बल्याः कीलाटकूचीकातक्रपिण्डकमोरटाः| सक्षीरशाकपीयूषा रोचना वह्निसादनाः| शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरुदोषलाः||४६||
🔊 Audio coming soon
కీలాటాదయః సర్వే క్షీరవికారాః తద్వికృతివికారాశ్చ| బలకరా రూచ్యాః అగ్నినాశనాః శుక్రాదికరాశ్చ విష్టంభినో గురవో దోషలాశ్చ| దోషలా అపథ్యత్వేన వికారకారిణః| కీలాటాః తక్రాదికృతాః| కూచీకాః క్షీరకీలాటికాః| మోరటః క్షీరసదృశః కీలాటికః| పీడన ఉత్తరాపథే ప్రసిద్ధః| ఘనవస్త్రబద్ధం స్వయం స్రుతద్భాగం పిండీభూతం తక్రం తక్రపిండకః క్షీరశాకం ప్రసిద్ధం, పీయూషం సద్యఃప్రసూతాయాః క్షీరకృతం దధి|| 46||
Adhikarana dadhighRutAdInAM kShIraguNAtideshaH (47) · Śloka 47
విద్యాద్దధిఘృతాదీనాం గుణదోషాన్ యథా పయః||47||
विद्याद्दधिघृतादीनां गुणदोषान् यथा पयः||४७||
🔊 Audio coming soon
దధిఘృతానాంచ పయోగుణానతిక్రమేణ గుణాన్ విద్యాత్| తేన ఏతదుక్తం భవతి-యథా స్వాదుపాకరసమిత్యాదినా సామాన్యేన క్షీరగుణా ఉక్తాః తద్వత్ సామాన్యేన దధ్యాదిగుణా అపి| విశేషాకాంక్షాయాం తు దధ్యాదీనాం సత్స్వపి ప్రకృతిభూతక్షీరగుణాన్వయోఽపి గ్రాహ్యః|| 47||
Adhikarana varAvarakShIraghRute (48) · Śloka 48
గవ్యే క్షీరఘృతే శ్రేష్ఠే నిందితే చావిసంభవే||48||
गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे निन्दिते चाविसम्भवे||४८||
🔊 Audio coming soon
వర్గార్థం నిర్ధారయతి-క్షీరం ఘృతం చ గవ్యం శ్రేష్ఠం| ఆవికం నిందితం| ప్రాధాన్యాత్తు క్షీరఘృతయోరేవ గ్రహణం|| 48|| (3) ఇక్షువర్గః
Adhikarana (3) ikShuvargaH ikShurasaguNAH (49) · Śloka 49
ఇక్షోః రసో గురుః స్నిగ్ధో బృంహణః కఫమూత్రకృత్| వృష్యః శీతః పవనజిత్ భుక్తే వాతప్రకోపనః| రక్తపిత్తప్రశమనః స్వాదుపాకరసో సరః|49|
इक्षोः रसो गुरुः स्निग्धो बृंहणः कफमूत्रकृत्| वृष्यः शीतः पवनजित् भुक्ते वातप्रकोपनः| रक्तपित्तप्रशमनः स्वादुपाकरसो सरः|४९|
🔊 Audio coming soon
ఇక్షురసవర్గో ద్రవప్రసంగేనోచ్యతే| ఇక్షో రసః సరత్వాదిగుణయుక్తః, బృంహణో వక్ష్యమాణలక్షణః(సూ0అ0-28) పవనజిద్వాతనాశనః| భుక్తే భుక్తమాత్రే పీతో వాతప్రకోపనః|| 49||
Adhikarana dantapIDitekShurasaguNAH (49) · Śloka 49
సోఽగ్రే సలవణో దంతపీడితః శర్కరాసమః||49||
सोऽग्रे सलवणो दन्तपीडितः शर्करासमः||४९||
🔊 Audio coming soon
స చ రసః అగ్రే ఇక్షోః ప్రాంతే జాతః సలవణః ఈషత్ లవణః దంతపీడితోఽయంత్రకాలాద్యనుపహతత్వాద్ గుణైః శర్కరయా సమః||49||
Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (50) · Śloka 50
మూలాగ్రజంతుజగ్ధాదిపీడనాన్మలసంకరాత్| కించిత్కాలవిధృత్యా చ వికృతిం యాతి యాంత్రికః| విదాహీ గురువిష్టంభీ తేనాసౌ...................||50||
मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसङ्करात्| किञ्चित्कालविधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः| विदाही गुरुविष्टम्भी तेनासौ...................||५०||
🔊 Audio coming soon
యస్తు యాంత్రికో యంత్రపీడితో మూలాదిమిశ్రపీడనాత్ మలసంకరాద్వైకృత్యం ప్రాప్నోత్యతోఽసౌ యాంత్రికో విదాహీ విష్టంభకరశ్చ| జంతుజగ్ధః క్రిమిభక్షితః, విదాహీ సౌమ్యభావవిదహనశీలః| హేతునిర్దేశో హేత్వభావాత్ కార్యాభావప్రతిపాదనార్థః| రక్తపిత్తే చ విశిష్టే విశేషేణ విదహనశీలస్యాపి ప్రయోగో న విరుద్ధః|| 50||
Adhikarana pauNDrakAdInAM guNAH (51) · Śloka 51
.................తత్ర పౌండ్రకః| శైత్యప్రసాదమాధుర్యైర్వరస్తమను వాంశికః| శతపర్వకకాంతారనైపాలాద్యాస్తతః క్రమాత్| సక్షారాః సకషాయాశ్చ సోష్ణాః కించిద్విదాహినః||51||
.................तत्र पौण्ड्रकः| शैत्यप्रसादमाधुर्यैर्वरस्तमनु वांशिकः| शतपर्वककांतारनैपालाद्यास्ततः क्रमात्| सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः||५१||
🔊 Audio coming soon
తత్ర చేక్షురసేషు మధ్యే పౌండ్రకః శైత్యేన ప్రసన్నత్వేన మాధుర్యేణ చ శ్రేష్ఠః సర్వేక్షురసేభ్యః| తమను వాంశికః శైత్యాదిభిః పౌండ్రకాద్ధీనో వాంశిక ఇత్యర్థః| శతపర్వకాదయశ్చ రసాః క్రమాదుత్తరోత్తరం శైత్యాదిభిర్హీనాః| తే చ శతపర్వకాదయః ఈషత్క్షారత్వేన యుక్తాః ఈషత్కషాయరసా ఈషదుష్ణవీర్యాః కించిద్విదాహినశ్చ|| 51||
Adhikarana phANitaguNAH (52) · Śloka 52
ఫాణితం గుర్వభిష్యంది చయకృన్మూత్రశోధనం||52||
फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनं||५२||
🔊 Audio coming soon
ఫాణితం క్షుద్రగుడీభూతమిక్షురసః| తత్ గుర్వభిష్యంది త్రిదోషసంచయకృత్| మూత్రసంశోధనం మూత్రమతివాహయతి|| 52||
Adhikarana dhautAdiBEdena dhautaguDaguNAH (53) · Śloka 53
నాతిశ్లేష్మకరో ధౌతః సృష్టమూత్రశకృద్గుడః| ప్రభూతకృమిమజ్జాసృఙ్మేదోమాంసకఫోఽపరః||53||
नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृद्गुडः| प्रभूतकृमिमज्जासृङ्मेदोमांसकफोऽपरः||५३||
🔊 Audio coming soon
గుడః సంస్కారవశేన నిర్మలః నాతిశ్లేష్మకర ఈషత్ శ్లేష్మకర ఇత్యర్థః| తథా మూత్రం శకృచ్చ సృజతి బహిః క్షిపతి| తథా అపరః అధౌతః ప్రభూతాన్ క్రిమ్యాదీన్ కరోతీత్యుపచారాత్ స ఏవోక్తః|| 53||
Adhikarana purANanavaguDaguNAH (54) · Śloka 54
హృద్యః పురాణఃపథ్యశ్చ నవః శ్లేష్మాగ్నిసాదకృత్||54||
हृद्यः पुराणःपथ्यश्च नवः श्लेष्माग्निसादकृत्||५४||
🔊 Audio coming soon
స ఏవ చ గుడః పురాణో హృద్యః శరీరస్య చ పథ్యః; నవస్తు కఫమగ్నిసాదం చ కరోతి|| 54||
Adhikarana matsyaNDikA-khaNDa-sharkarAguNAH (55) · Śloka 55
వృష్యాః క్షీణక్షతహితా రక్తపిత్తానిలాపహా| మత్స్యండికాఖండసితాః క్రమేణ గుణవత్తమాః||55||
वृष्याः क्षीणक्षतहिता रक्तपित्तानिलापहा| मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तमाः||५५||
🔊 Audio coming soon
మత్స్యండికాదయస్త్రయో వృష్యత్వాదియుక్తాః క్రమేణ| పూర్వస్మాత్ ఉత్తరో వృష్యత్వాదిభిరతిశయేన యుక్తః| మత్స్యండికాగుడా నిర్మలాః ప్రసిద్ధాశ్చ లోకే| తతోఽపి సంస్కారేణ గుణైశ్చాధికః ఖండః| తతోఽపి సితా శర్కరా|| 55||
Adhikarana yAShaSarkarAdInAM guNAH (56) · Śloka 56
తద్గుణా తిక్తమధురా కషాయా యాషశర్కరా| త్రిదోషఘ్నీ సితా కాశేక్షుదర్భచ్ఛదసంభవా||56||
तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया याषशर्करा| त्रिदोषघ्नी सिता काशेक्षुदर्भच्छदसंभवा||५६||
🔊 Audio coming soon
యాషశర్కరా తు తద్గుణా మత్స్యండికాదిగుణా తిక్తమధురకషాయరసా చ| యాషశర్కరా లోకే యవాషశర్కరేతి ప్రసిద్ధా| కేచిద్ బ్రువంతి-దురాలభారసేన సా క్రియత ఇతి|| 56||
Adhikarana sarvasharkarAguNAH (57) · Śloka 57
దాహతృట్చ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాసృక్పిత్తఘ్న్యః సర్వశర్కరాః||57||
दाहतृट्च्छर्दिमूर्च्छासृक्पित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः||५७||
🔊 Audio coming soon
ఏతా అన్యాశ్చ కాశ్చన సర్వాః శర్కరాః దాహాదినాశనాః (చ0సూ0అ0-27, 238-242)|| 57||
Adhikarana sharkarAphANitayorvarAvaratvam (58) · Śloka 58
శర్కరేక్షువికారాణాం ఫాణితం చ వరావరే||58||
शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे||५८||
🔊 Audio coming soon
వర్గార్థం నిర్ధారయతి| ఇక్షువికారాణాం మధ్యే శర్కరా శ్రేష్టా| ఫాణితమశ్రేష్ఠమితి|| 58||
Adhikarana madhunaH madhusharkarAyAshca guNAH (59) · Śloka 59
చక్షుష్యం ఛేది తృట్శ్లేష్మవిషహిధ్మాస్రపిత్తనుత్| కుష్ఠమేహకృమిచ్ఛర్దిశ్వాసకాసాతిసారజిత్| వ్రణశోధనసంధానరోపణం వాతలం మధు| రూక్షం కశాయమధురం తత్తుల్యా మధుశర్కరా||59||
चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्मविषहिध्मास्रपित्तनुत्| कुष्ठमेहकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारजित्| व्रणशोधनसन्धानरोपणं वातलं मधु| रूक्षं कशायमधुरं तत्तुल्या मधुशर्करा||५९||
🔊 Audio coming soon
శర్కరాయోనిప్రసంగేన మధునోఽపి గుణా ఉచ్యంతే| మధు మక్షికం వాతలం చక్షుషశ్చ పథ్యం| చ్ఛేది విచ్ఛేది యత్తైక్ష్ణాద్దేహే పిండితాన్ భావాన్ చ్ఛినత్తి విభజతి, తృడాదీంశ్చ నాశయతి| వ్రణానాం శోధనం తత్ యత్ పూయపైచ్ఛిల్యాదిప్రేరకం| సంధానం తత్ యత్ ద్వౌ వ్రణోష్ఠావేకీకరోతి| రోపణం ప్రసిద్ధం| తథా మధు రూక్షం| రసేన చ కషాయమధురం| అస్య చ సర్వాత్మకస్యాపి ప్రభావాద్వానుమీయతే వాతలత్వాదియోగః| తత్తుల్యా మధుసమా గుణైర్మధుశర్కరా|| 59||
Adhikarana uShNena madhuno virodhaH (60) · Śloka 60
ఉష్ణముష్ణార్తముష్ణే చ యుక్తం చోష్ణైర్నిహంతి తత్| విషాన్వయత్వేనవిషపుష్పేభ్యోఽపి యతో మధు| కుర్వతే తే స్వయం యచ్చ సవిషా భ్రమరాదయః||60||
उष्णमुष्णार्तमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत्| विषान्वयत्वेनविषपुष्पेभ्योऽपि यतो मधु| कुर्वते ते स्वयं यच्च सविषा भ्रमरादयः||६०||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ మధు ఉష్ణం నిహంతి మారయతి| ఉష్ణార్తం చ పురుషం మారయతి| అత ఉచ్యతే- విషాన్వయత్వేన| కుతో విషాన్వయత్వం మధునః అత ఆహ- విషపుష్పేభ్యోఽపి యతో మధు కుర్వంతి తత్కృతః| న కేవలమన్యపుష్పేభ్యః ఇత్యపి శబ్దస్యార్థః| యద్యస్మాచ్చ భ్రమరాదయః స్వయం శరీరేణైవ సవిషా మధు కుర్వంత్యత ఉష్ణాదియుక్తం మారయతి (సు0సూ0 45-144)|| 60||
Adhikarana madhunaH uShNavirodhasyApavAdaH (61) · Śloka 61
ప్రచ్ఛర్దనే నిరూహే చ మధూష్ణం న నివార్యతే| అలబ్ధపాకమాశ్వేవ తయోర్యస్మాన్నివర్తతే||61||
प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते| अलब्धपाकमाश्वेव तयोर्यस्मान्निवर्तते||६१||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ మధు ప్రచ్ఛర్దనే వమనే నిరూహే చోష్ణమపి న నివార్యతే| యతః అపక్వమాశ్వేవ ప్రయుక్తం నివర్తతే పునరాగచ్ఛతి|| 61||
Adhikarana madhuno hitA mAtrA (62) · Śloka 62
గురురూక్షకషాయత్వాచ్ఛైత్యాచ్చాల్పం హితం మధు| న హి కష్టతమం కించిత్తదజీర్ణాద్యతో నరం| ఉపక్రమవిరోధత్వాత్సద్యో హన్యాద్యథా విషం||62||
गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु| न हि कष्टतमं किञ्चित्तदजीर्णाद्यतो नरम्| उपक्रमविरोधत्वात्सद्यो हन्याद्यथा विषम्||६२||
🔊 Audio coming soon
గురుత్వాదితో హేతోః శరీరే చాల్పం పథ్యం| తథా చ మధునః అజీర్ణాదన్యత్కష్టమం న విద్యతే| కుతః? యతో విరుద్ధోపక్రమత్వాద్విషవన్నరం నాశయతి| అజీర్ణే హ్యుష్ణోదకపానాదికం విహితం| తచ్చ మధునో విరుద్ధం| అథ చ శీతా క్రియా క్రియతే| సా హ్యజీర్ణేఽప్యపథ్యా| అత ఉపక్రమవిరోధః (చ0సూ0అ027-248)|
Adhikarana madhuno yogavAhitvam (63) · Śloka 63
నానాద్రవ్యాత్మకత్వాచ్చ యోగవాహి పరం మధు| వృష్యయోగైరతో యుక్తం వృషతామనువర్తతే||63||
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु| वृष्ययोगैरतो युक्तं वृषतामनुवर्तते||६३||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ మధు నానాద్రవ్యస్వరూపత్వాదత్యర్థం యోగవాహిత్వేన యుక్తం| తేనైతదుక్తం భవతి-సర్వాః శక్తయః ప్రసేవకవత్తత్ర స్థితాః కేవలం యా యా శక్తిః సంయోగిద్రవ్యే శక్తిం సహాయభూతామాసాదయతి సా సా తామతిశయేనాభివ్యనక్తి| ఏతదేవ హి యోగవాహిత్వం యత్ స్వగుణాపరిత్యాగేనాంశేన సాదృశ్యాత్ పరస్య చ శక్తిపరిపూరణమత ఏవ కారణాద్వృష్యయోగైర్యుక్తం మధు వృష్యతాం యాతి| ఏతావతా హి వృష్యయోగస్య తు శక్తిః తేన పరిపూరితా భవతి|| 63||
Adhikarana madhuno BedAH teShAM shreShThatvAdi ca (64) · Śloka 64
భ్రామరం పౌష్పికం క్షౌద్రం మాక్షికం చ యథోత్తరం| వరం జీర్ణం చ తేష్వంత్యే ద్వే ఏవ హ్యుపయోజయేత్||64||
भ्रामरं पौष्पिकं क्षौद्रं माक्षिकं च यथोत्तरम्| वरं जीर्णं च तेष्वन्त्ये द्वे एव ह्युपयोजयेत्||६४||
🔊 Audio coming soon
భ్రమరాదిభిశ్చ కృతం మధు యథోత్తరం శ్రేష్ఠం| యద్యస్మాదుత్తరం తత్తస్మాత్ శ్రేష్ఠమితి| జీర్ణం పురాణం మధు శ్రేష్ఠం| తేషు భ్రమరాదిషు మధ్యే ద్వే ఏవాంత్యే క్షౌద్రం మాక్షికంచ పథ్యత్వాదుపయోజయేత్| ఇతి ఇక్షువర్గః||64||
Adhikarana (4) tailavargaH tailasAmAnyaguNAH tilatailaguNAshca (65) · Śloka 65
తైలం స్వయోనివత్తత్ర ముఖ్యం తీక్ష్ణం వ్యవాయి చ| త్వగ్దోషకృదచక్షుష్యం సూక్ష్మోష్ణం కఫకృన్న చ| కృశానాం బృంహణాయాలం స్థూలానాం కర్శనాయ చ| బద్ధవిట్కం కృమిఘ్నంచ సంస్కారాత్సర్వరోగజిత్||65||
तैलं स्वयोनिवत्तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च| त्वग्दोषकृदचक्षुष्यं सूक्ष्मोष्णं कफकृन्न च| कृशानां बृंहणायालं स्थूलानां कर्शनाय च| बद्धविट्कं कृमिघ्नञ्च संस्कारात्सर्वरोगजित्||६५||
🔊 Audio coming soon
ద్రవత్వాత్తైలముచ్యతే| తైలం స్వయోనివత్సర్వం తైలం స్వకారణ సమగుణం| తత్ర తైలేషు మధ్యే ముఖ్యం తిలోద్భవం తీక్ష్ణం| వ్యవాయి వ్యాప్తిశీలం| యద్దేహం వ్యాప్య పాకం యాతి| త్వగ్దోషకృత్ పానాభ్యాసేన త్వచం దూషయతి| యైస్తు త్వగ్దోషహరమిత్యుక్తం తైర్వాతాదికే అభ్యంగేన| అథవా త్వగ్దోషం కృంతతీతి త్వగ్దోషకృదితి| కృతిచ్ఛేదనే (6-ప0) ఇత్యస్య ధాతోః ప్రయోగః| చక్షుషశ్చాహితం, సూక్ష్మస్రోతఃప్రవేశి| ఉష్ణవీర్యం| తిలోద్భవత్వాచ్ఛ్లేష్మకరత్వం ప్రాప్తమత ఉచ్యతే-కఫకృన్న చేతి| సంస్కారవశాత్ కృశస్య బ్రంహణాయాలం పర్యాప్తం| స్థూలానాం చ కర్శనాయ| అథవా కేవలమపి యేనైవ హేతునా స్రోతఃశోధకత్వాదినా కృశానాం బ్రంహణాయ అలం పర్యాప్తం, తేనైవ హేతునా స్థూలానాం కర్శనాయేతి న కశ్చిద్ విరోధః| అస్యైవ చ పక్షస్య యుక్తత్వం సంస్కారాత్ సర్వరోగజిదితి స్వయం పాఠాత్| విషం పురీషం బధ్నాతి గ్రథయతీతి బద్ధవిట్కం| సంస్కారం ప్రతిరోగం విశిష్టమాశ్రిత్య సర్వరోగజిత్|| 65||
Adhikarana tailaprayogasyetihAsaH (66) · Śloka 66
తైలప్రయోగాదజరా నిర్వికారా జితశ్రమాః| ఆసన్నతిబలా యుద్ధే దైత్యాధిపతయః పురా||66||
तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः| आसन्नतिबला युद्धे दैत्याधिपतयः पुरा||६६||
🔊 Audio coming soon
తైలప్రయోగానితిహాసరూపేణ కథయతి- తైలప్రయోగాదిత్యాదినా| దైత్యాధిపతయః పురో యుద్ధే అతిబలాః జరాదిహరహితాశ్చ ఆసన్|| 66||
Adhikarana eraNDatailaguNAH (67) · Śloka 67
సతిక్తోషణమైరండం తైలం స్వాదు సరం గురు| వర్ధ్మగుల్మానిలకఫానుదరం విషమజ్వరం| రుక్ఛోఫో చ కటీగుహ్యకోష్ఠపృష్ఠాశ్రయో జయేత్||67||
सतिक्तोषणमैरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु| वर्ध्मगुल्मानिलकफानुदरं विषमज्वरम्| रुक्छोफो च कटीगुह्यकोष्ठपृष्ठाश्रयो जयेत्||६७||
🔊 Audio coming soon
ఏరండం తైలం తు ఈషత్తిక్తకటుకం, రసేన మధురం వర్ధ్మాదీన్ జయేత్ కట్యాదిస్థితౌ తు రుక్ఛోఫో నాశయతి|| 67||
Adhikarana rakteraNDatailaguNAH (68) · Śloka 68
తీక్ష్ణోష్ణం పిచ్ఛిలం విస్రం రక్తైరండోద్భవంత్వతి||68||
तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं रक्तैरण्डोद्भवन्त्वति||६८||
🔊 Audio coming soon
లోహితైరండతైలమతిశయేన తైక్ష్ణ్యాదియుక్తం|| 68||
Adhikarana sarShapatailaguNAHumAkusumbhatailaguNAH (69) · Śloka 69
కటూష్ణం సార్షపం తీక్ష్ణం కఫశుక్రానిలాపహం| లఘు పిత్తాస్రకృత్కోఠకుంఠాక్షో వ్రణజంతుజిత్| ఉమాకూఉంభజంచోష్ణం త్వగ్దోషకఫపిత్తకృత్||69||
कटूष्णं सार्षपं तीक्ष्णं कफशुक्रानिलापहम्| लघु पित्तास्रकृत्कोठकुण्ठाक्षो व्रणजन्तुजित्| उमाकुऔम्भजञ्चोष्णं त्वग्दोषकफपित्तकृत्||६९||
🔊 Audio coming soon
ఉమాతైలం కుసుంభతైలం చోష్ణవీర్యం త్వగ్దోషం కరోతి పిత్తశ్లేష్మాణౌ చ|| 69||
Adhikarana dantyAditailAnAM sAmAnyaguNAH (70) · Śloka 70
దంతీమూలకరక్షోఘ్నకరంచారిష్టశిగ్రుజం| సువర్చలేంగుదీపీలుశంఖినీనీపసంభవం| సరలాగురుదేవహ్వశింశపాసారజన్మ చ| తువరారు0కరోథ్యంచ తీక్ష్ణం కట్వస్రపిత్తకృత్| అర్శఃకుష్ఠక్రిమిశ్లేష్మశుక్రమేదోనిలాపహం||70||
दन्तीमूलकरक्षोघ्नकरञ्चारिष्टशिग्रुजम्| सुवर्चलेङ्गुदीपीलुशङ्खिनीनीपसम्भवम्| सरलागुरुदेवह्वशिंशपासारजन्म च| तुवरारु०करोथ्यञ्च तीक्ष्णं कट्वस्रपित्तकृत्| अर्शःकुष्ठक्रिमिश्लेष्मशुक्रमेदोनिलापहम्||७०||
🔊 Audio coming soon
దంత్యాదిజం తైలం తైక్ష్ణ్యాదిగుణయుక్తం| రక్షోఘ్నం సార్షపం| సరలాదీనాం సారశబ్దేన సంబంధః|| 70||
Adhikarana kara~jcanimbatailaguNAH (71) · Śloka 71
కరంచనింబజే తిక్తే నాత్యుష్ణే తత్ర నిర్దిశేత్||71||
करञ्चनिम्बजे तिक्ते नात्युष्णे तत्र निर्दिशेत्||७१||
🔊 Audio coming soon
కరంచనింబతైలయోస్తు కటుత్వాపవాదస్తిక్తత్వం| నాత్యంతోష్ణవీర్యే చేమే|| 71||
Adhikarana saralatailaguNAH (72) · Śloka 72
కషాయతిక్తకటుకం సారలం వ్రణశోధనం||72||
कषायतिक्तकटुकं सारलं व्रणशोधनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
సరలకాష్ఠసారజం తైలం కషాయాదిరసం వ్రణశోధనంచ| అత్ర కషాయతిక్తత్వం వ్రణశోధనత్వం చాధికం|| 72||
Adhikarana tuvarAruShkaratailaguNAH (73) · Śloka 73
భృశోష్ణే తీక్ష్ణకటుకే తువరారుష్కరోద్భవే| విశేషాత్క్రిమికుష్ఠఘ్నే తతోర్ధ్వాధో విరేచనే||73||
भृशोष्णे तीक्ष्णकटुके तुवरारुष्करोद्भवे| विशेषात्क्रिमिकुष्ठघ्ने ततोर्ध्वाधो विरेचने||७३||
🔊 Audio coming soon
తువరారుష్కరతైలయోస్తైక్ష్ణ్యాద్యతిశయః| అర్శఃక్రిమికుష్ఠనాశనే చాతిశయః| ఊర్ధ్వాధోవిరేచనం వమనవిరేచనాభ్యాం దోషనిర్హరణం| తేనాధికే|| 73||
Adhikarana akShAditailAnAM guNAH (74) · Śloka 74
అక్షాతిముక్తకాక్షోడనాలికేరమధూకజం| త్రపుసైర్వారుకుష్మాండుశ్లేష్మాతకప్రియాలజం| వాతపిత్తహరం కేశ్యం శ్లేష్మలం గురు శీతలం||74||
अक्षातिमुक्तकाक्षोडनालिकेरमधूकजम्| त्रपुसैर्वारुकुष्माण्डुश्लेष्मातकप्रियालजम्| वातपित्तहरं केश्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्||७४||
🔊 Audio coming soon
అక్షాతిముక్తకాదితైలం వాతపిత్తహరత్వాదియుక్తం| అక్షం బిభితకం| అతిముక్తకం మాధవీఫలం|| 74||
Adhikarana shrIparNIkiMshukatailaguNAH (75) · Śloka 75
పిత్తశ్లేష్మప్రశమనం శ్రీపర్ణీకింశుకోద్భవం||75||
पित्तश्लेष्मप्रशमनं श्रीपर्णीकिंशुकोद्भवम्||७५||
🔊 Audio coming soon
శ్రీపర్ణీకింశుకతైలం పిత్తశ్లేష్మప్రశమనం| శ్రీపర్ణీ కాశ్మరీ| కింశుకః పలాశః|| 75||
Adhikarana taileshu varAvaratvAnirUpaNam (76) · Śloka 76
తిలతైలం వరం తేషు కౌసుంభమవరం పరం||76||
तिलतैलं वरं तेषु कौसुम्भमवरं परम्||७६||
🔊 Audio coming soon
తేషు చ తైలేషు మధ్యే తిలతైలం పథ్యత్వేనాతిశ్రేష్ఠం, తద్విపరీతం కౌసుంభం|| 76||
Adhikarana vasAdInAM svarUpaM guNAshca (77) · Śloka 77
వసా మజ్జా చ వాతఘ్నౌ బలపిత్తకఫప్రదౌ| మాంసానుగస్వరూపౌ చ విద్యాన్మేదోఽపి తావివ||77||
वसा मज्जा च वातघ्नौ बलपित्तकफप्रदौ| मांसानुगस्वरूपौ च विद्यान्मेदोऽपि ताविव||७७||
🔊 Audio coming soon
స్నేహప్రసంగేనేదమప్యుచ్యతే| వసా నామ తనుమేదోరుపం శుద్ధమాంసస్నేహః| మజ్జా చ ధాతు| తౌ వాతం నాశయతః| బలపిత్తకఫాంశ్చ కురుతః| యస్య ప్రాణినః సంబంధినౌ తన్మాంససదృశస్వరూపౌ చ| మేదోఽపి వసామజ్జ్ఞోః స్వరూపం|| 77||
Adhikarana varAvaravasAH (78) · Śloka 78
బౌలూకీ శౌకరీ పాకహంసజా కుక్కుదోద్భవా| వసా శ్రేష్ఠా స్వవర్గేషు కుంభీరమహిషోద్భవా| కాకమద్గువసా తద్వత్కారండోత్థా చ నిందితా||78||
बौलूकी शौकरी पाकहंसजा कुक्कुदोद्भवा| वसा श्रेष्ठा स्ववर्गेषु कुम्भीरमहिषोद्भवा| काकमद्गुवसा तद्वत्कारण्डोत्था च निन्दिता||७८||
🔊 Audio coming soon
బులుక్యాదీనాం చతుర్ణాం వసాః స్వవర్గేషు క్రమేణ మత్స్యమహామృగాప్చరవిష్కిరేషు పథ్యత్వేన శ్రేష్ఠాస్తద్వత్స్వర్గేషు మధ్యే కుంభీరాదివసా అశ్రేష్ఠాః|| 78||
Adhikarana medaHsu varAvaraBedaH (79) · Śloka 79
శాఖాదమేదసాం చ్ఛాగం హాస్తినం చ వరావరే||79||
शाखादमेदसां च्छागं हास्तिनं च वरावरे||७९||
🔊 Audio coming soon
శాఖాదానాం మధ్యే చ్ఛాగం మేదః శ్రేష్ఠం| యే శాఖాః ప్రాయో భంజతే తే శాఖాదాః| న తు భూయిష్ఠం తృణాది, స్వభావేనైవ| ఇతి తైలవర్గః|
Adhikarana (5) madyavargaH madyasAmAnyaguNAH (80) · Śloka 80
దీపనం రోచనం మద్యం తీక్ష్ణోష్ణం తుష్టిపుష్టిదం| సస్వాదుతిక్తకటుకమమ్లపాకరసం సరం| సకషాయం స్వరారోగ్యప్రతిభావర్ణకృల్లఘు| నష్టనిద్రాతినిద్రేభ్యో హితం పిత్తాస్రదూషణం| కృశస్థూలహితం రూక్షం సూక్ష్మం స్రోతోవిశోధనం| వాతశ్లేష్మహరం యుక్త్యా పీతం విషవదన్యథా||80||
दीपनं रोचनं मद्यं तीक्ष्णोष्णं तुष्टिपुष्टिदम्| सस्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम्| सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु| नष्टनिद्रातिनिद्रेभ्यो हितं पित्तास्रदूषणम्| कृशस्थूलहितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनम्| वातश्लेष्महरं युक्त्या पीतं विषवदन्यथा||८०||
🔊 Audio coming soon
మద్యముచ్యతే-సర్వం మద్యం దీపనాదిగుణయుక్తం| తుష్టిర్మనఃపరితోషః| పుష్టిః శరీరపోషః| నష్టనిద్రస్య చాతినిద్రస్య చాహారవిశేషాద్వైపరీత్యం కరోతి, ప్రభావాద్వా| ఏవం కృశస్థూలయోరపి| యుక్త్యా మాత్రాదికయా పీతమేవంగుణం| అయుక్త్యా విషసదృశం సా చ యుక్తిర్మదాత్యయచికిత్సతే (చి0అ0-9) వక్ష్యమాణా, ఆచరణం వా|| 80||
Adhikarana nava-purANamadyaguNAH (81) · Śloka 81
గురు త్రిదోషజననం నవం జీర్ణమతోఽన్యథా||81||
गुरु त्रिदोषजननं नवं जीर्णमतोऽन्यथा||८१||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సర్వం మద్యం నవమనతీతసంవత్సరం గురు త్రిదోషకరంచ| కేషాంచిజ్జాతానాం కతిపయదివసపరివాసో నవత్వం| క్రమేణ చ తన్నాశః| జీర్ణం పురాణమేతద్విపరీతం|| 81||
Adhikarana madyapAne visheShaniyamAH (82) · Śloka 82
పేయం నోష్ణోపచారేణ న విరిక్తక్షుధాతురైః| నాతితీక్ష్ణమృదుస్వచ్ఛఘనం వ్యాపన్నమేవ వా||82||
पेयं नोष्णोपचारेण न विरिक्तक्षुधातुरैः| नातितीक्ष्णमृदुस्वच्छघनं व्यापन्नमेव वा||८२||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ మద్యముష్ణోపచారేణ న పేయం| ఉష్ణం వేశ్మాహారాదికం ఉపచారో యస్యేతి| కృతవిరేచనేన చాఽఽదోషసామామ్యాన్న పేయం| అతితైక్ష్ణ్యమార్దవాదియుక్తం చ న పేయం| వ్యాపన్నం దేశకాలాద్యుపహతం|| 82||
Adhikarana surAguNAH (83) · Śloka 83
గుల్మోదరార్శో గ్రహణీశోషహృత్ స్నేహనీ గురుః| సురాఽనిలఘ్నీః మేదోఽసృక్స్తన్యమూత్రకఫావహా||83||
गुल्मोदरार्शो ग्रहणीशोषहृत् स्नेहनी गुरुः| सुराऽनिलघ्नीः मेदोऽसृक्स्तन्यमूत्रकफावहा||८३||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం మద్యవిశేషా ఉచ్యంతే-సురా గుల్మాదినాశినీ మేదోరక్తాదికరీ చ| సురా పిష్టకృతా ఘనా శ్వేతా|| 83||
Adhikarana vAruNIguNAH (84) · Śloka 84
తద్గుణా వారుణీ హృద్యా లఘుస్తీక్ష్ణా నిహంతి చ| శూలకాసవమిశ్వాసవిబంధాధ్మానపీనసాన్||84||
तद्गुणा वारुणी हृद्या लघुस्तीक्ष्णा निहन्ति च| शूलकासवमिश्वासविबन्धाध्मानपीनसान्||८४||
🔊 Audio coming soon
వారిణీ నామ సురా తద్గుణా అనంతరోక్తసురాసమగుణా| ఇయం తు లఘ్వీ తీక్ష్ణా చ, శూలాదీంశ్చ నిహంతి| విబంధః స్రోతస ఉపలేపేన దోషాదీనామవహనం|| 84||
Adhikarana jagalamedakayorguNAH (85) · Śloka 85
శూలప్రవాహాహికాటోపతృష్ణాశోఫార్శసాం హితః| జగలః పాచనో గ్రాహి రూక్షస్తద్వచ్చ మేదకః||85||
शूलप्रवाहाहिकाटोपतृष्णाशोफार्शसां हितः| जगलः पाचनो ग्राहि रूक्षस्तद्वच्च मेदकः||८५||
🔊 Audio coming soon
జగలో వారుణ్యాః సురయా అధోభాగో ఘనః శోలప్రవాహికాదిహరః| ప్రవాహికా నిస్తానికా| ఆటోపో జఠరే వాయునా నిశ్చలేన సశబ్దం పూరణం| తథా పాచనః సంగ్రహణో రూక్షశ్చ| మేదకో నామ జగలస్యాధోభాగో గుణైర్జగలవద్విజ్ఞేయః|| 85||
Adhikarana bakkasaguNAH (86) · Śloka 86
బక్కసో హృతసారత్వాద్విష్టంభీ దోషకోపనః||86||
बक्कसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी दोषकोपनः||८६||
🔊 Audio coming soon
బక్కసో నామ పానీయేన మద్యకల్కపీడనేన హృతసారత్వాద్విష్టంభీ త్రిదోషకోపనశ్చ|| 86||
Adhikarana baibhItakIsurAguNAH (87) · Śloka 87
నాతితీవ్రమదా లఘ్వీ తథ్యా బైభీతకీ సురా| వ్రణే పాండ్వామయే కుష్ఠే న చాత్యర్థం విరుధ్యతే||87||
नातितीव्रमदा लघ्वी तथ्या बैभीतकी सुरा| व्रणे पाण्ड्वामये कुष्ठे न चात्यर्थं विरुध्यते||८७||
🔊 Audio coming soon
బిభీతకస్య సురా అతితీవ్రం మదం న జనయతి| లఘ్వీ పథ్యా| వ్రణాదిషు చాత్యర్థం న విరుద్ధా||87||
Adhikarana yavasurAyAH guNAH (88) · Śloka 88
విష్టంభినీ యవసురా గుర్వీ రూక్షా త్రిదోషలా||88||
विष्टम्भिनी यवसुरा गुर्वी रूक्षा त्रिदोषला||८८||
🔊 Audio coming soon
యవసురా విష్టంభకరీ గర్వీ రూక్షా త్రిదోషకరా చ|| 88||
Adhikarana kauhalImadhUlakasurayorguNAH (89) · Śloka 89
కౌహలీ బృంహణీ గౌర్వీ స్లేష్మలస్తు మధూలకః||89||
कौहली बृंहणी गौर्वी स्लेष्मलस्तु मधूलकः||८९||
🔊 Audio coming soon
కౌహలీ సురా బృంహణీ గౌర్వీ చ| మధూలకః శ్లేష్మకరః| సర్వం మద్యమసంజాతం మధూలక ఇతి స్మృతః|| 89||
Adhikarana ariShTaguNAH (90) · Śloka 90
యథాద్రవ్యగుణోఽరిష్టః సర్వమద్యగుణాధికః| గ్రహణీపాండుకుష్ఠార్శఃశోషశోఫోదరజ్వరాన్| హంతి గుల్మకృమిప్లీహః కషాయకటువాతలః||90||
यथाद्रव्यगुणोऽरिष्टः सर्वमद्यगुणाधिकः| ग्रहणीपाण्डुकुष्ठार्शःशोषशोफोदरज्वरान्| हन्ति गुल्मकृमिप्लीहः कषायकटुवातलः||९०||
🔊 Audio coming soon
అరిష్టసంధానముచ్యతే| స హి యైర్యైద్రైవ్యైః సిద్ధస్తేషాం గుణాననుగచ్ఛతి| సర్వైశ్చ దీపనత్వాదిభిర్మద్యగుణైరధికః| గ్రహణ్యాదకాంశ్చ రోగాన్నాశయతి| కషాయకటురసో వాతకరశ్చ|| 90||
Adhikarana mArdvIkamadyaguNAH (91) · Śloka 91
మార్ద్వీకం లేఖనం హృద్యం నాత్యుష్ణం మధురం సరం| అల్పపిత్తానిలం పాండుమేహార్శఃకృమినాశనం||91||
मार्द्वीकं लेखनं हृद्यं नात्युष्णं मधुरं सरम्| अल्पपित्तानिलं पाण्डुमेहार्शःकृमिनाशनम्||९१||
🔊 Audio coming soon
మార్ద్వీకం ద్రాక్షారసం లేఖనత్వాదియుక్తం| పిత్తమనిలం చాన్యమద్యాపేక్ష్యా స్వల్పం కరోతి| పాండ్వాదినాశనంచ| యోఽతితైక్ష్ణ్యాచ్ఛ్లేష్మాదికం విలిఖితి స లేఖనం|| 91||
Adhikarana khArjUramadyaguNAH (92) · Śloka 92
అస్మాదల్పాదంతరగుణం ఖార్జూరం వాతలం గురు||92||
अस्मादल्पादन्तरगुणं खार्जूरं वातलं गुरु||९२||
🔊 Audio coming soon
ఖార్జూరమద్యం మార్దీకగుణైరూనం| వాతలం గురు చ|| 92||
Adhikarana shArkaramadyaguNAH (93) · Śloka 93
శార్కరః సురభిః స్వాదుర్హృద్యో నాతిమదో లఘు||93||
शार्करः सुरभिः स्वादुर्हृद्यो नातिमदो लघु||९३||
🔊 Audio coming soon
శర్కరయా కృతం మద్యం సురభిత్వాదియుక్తం|| 93||
Adhikarana gauDamadyaguNAH,shIdhuguNAH (95) · Śloka 95
సృష్టమూత్రశకృద్వాతో గౌడస్తర్పణదీపనః||94|| వాతపిత్తకరః శీధుః స్నేహశ్లేష్మవికారహా| మేదఃశోఫోదరార్శోఘ్నస్తత్ర పక్వారసో వరః||95||
सृष्टमूत्रशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः||९४|| वातपित्तकरः शीधुः स्नेहश्लेष्मविकारहा| मेदःशोफोदरार्शोघ्नस्तत्र पक्वारसो वरः||९५||
🔊 Audio coming soon
శీధుర్వాతపిత్తకరః| స్నేహవికారాన్ శ్లేష్మవికారాంశ్చ నాశయతి| శీధురపక్వేక్షురసకృతః పక్వేక్షురసకృతశ్చ| తత్ర శీధుషు మధ్యే పక్వరసో మేదఃప్రభృతీనాం నాశనః శ్రేష్ఠశ్చ|| 95||
Adhikarana madhvAsavAdInAM guNAH (96) · Śloka 96
ఛేదీ మధ్వాసవస్తీక్ష్ణో మేహపీనసకాసజిత్| సురాసవస్తీక్ష్ణమదః స్వాదుస్తీక్ష్ణోఽనిలావహః| మైరేయో మధురో వృష్యః సరః సంతర్పణో గురుః| ధాతక్యభిషుతో జీర్ణో రూక్షో రోచనదీపనః| ద్రాక్షాసవో మధుసమః పరమం స తు దీపనః| మార్ద్వీకసదృశః ప్రోక్తో మృద్వీకేక్షురసాసవః||96||
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित्| सुरासवस्तीक्ष्णमदः स्वादुस्तीक्ष्णोऽनिलावहः| मैरेयो मधुरो वृष्यः सरः सन्तर्पणो गुरुः| धातक्यभिषुतो जीर्णो रूक्षो रोचनदीपनः| द्राक्षासवो मधुसमः परमं स तु दीपनः| मार्द्वीकसदृशः प्रोक्तो मृद्वीकेक्षुरसासवः||९६||
🔊 Audio coming soon
మధ్వాసవో మాధవకో నామ మద్యవిశేషః| చ్ఛేదీ తీక్ష్ణో మేహాదిఘ్నశ్చ| సురాసవో నామోత్కటమదః| మధురస్తీక్ష్ణో వాతఘ్నశ్చ| మైరేయో మధురత్వాదియుక్తః| మైరేయః కోద్రవైః సహ జాయతే| ధాతక్యాసుతో జీర్ణః పురాణః రూక్షో రుచ్యః అగ్నిదీపనశ్చ న త్వేవం నవః| ద్రాక్షాసమో మధుసమో మాక్షికసమః| అయం చాత్యర్థదీపనః| మృద్వీకేక్షురసాభ్యాం కృతసంధానాసవః గుణైర్మార్ద్వీకసమః|| 96||
Adhikarana AsavasAmAnyaguNAH (97) · Śloka 97
సమాసాదాసవో హృద్యో వాతలః స్వౌషధానుగః||97||
समासादासवो हृद्यो वातलः स्वौषधानुगः||९७||
🔊 Audio coming soon
సమాసాత్సంక్షేపః ఆసవగుణా ఉచ్యంతే- యో కశ్చిదాసవః స సర్వో హృద్యో వాతలః స్వౌషధగుణశ్చ| ఆసవో యో ద్రవేణ శుష్కమాసుత్య క్రియతే|| 97||
Adhikarana madyayonayaH (98) · Śloka 98
ద్రాక్షేక్షుమాక్షికం శాలిరుత్తమా వ్రీహిపంచమాః| మద్యాకరా యదేభ్యోఽన్యత్తన్మద్యప్రతిరూపకం| గుణైర్యథోల్బణైర్విద్యాన్మద్యమాకరసంకరాత్||98||
द्राक्षेक्षुमाक्षिकं शालिरुत्तमा व्रीहिपञ्चमाः| मद्याकरा यदेभ्योऽन्यत्तन्मद्यप्रतिरूपकम्| गुणैर्यथोल्बणैर्विद्यान्मद्यमाकरसङ्करात्||९८||
🔊 Audio coming soon
ద్రాక్షాదయః పంచోత్తమా మద్యాకరా మద్యయోనయః| ఏతద్వర్జితమన్యన్మద్యప్రతిరూపకం| ఆకసంకరాచ్చ మద్యం గుణైర్దీపనత్వాదిభిర్యథోల్బణం విద్యాత్| ఉల్బణస్య గుణాననువర్తత ఇత్యర్థః తేనైతదుక్తం భవతి-ద్విమద్యాకరమిశ్రీభావజాతం మద్యముల్బణేనాధికేనాకరద్రవ్యేణ సమానగుణం| యో హ్యాకరసంయోగేఽధికే భవతి తద్గుణం మద్యమిత్యర్థః|| 98||
Adhikarana shuktaguNAH (99) · Śloka 99
రక్తపిత్తకఫోత్క్లేది శుక్తం వాతానులోమన్| విదాహీ భృశతీక్ష్ణోష్ణం హృద్యం రుచికరం సరం| దీపనం శిశిరస్పర్శం పాండుదృక్క్రిమినాశనం||99||
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमन्| विदाही भृशतीक्ष्णोष्णं हृद्यं रुचिकरं सरम्| दीपनं शिशिरस्पर्शं पाण्डुदृक्क्रिमिनाशनम्||९९||
🔊 Audio coming soon
శుక్తం రక్తపిత్తకఫానుత్క్లేదయతి| వాతం చానులోమయతి| విదాహిత్వాదిగుణయుక్తం చ|| 99||
Adhikarana guDashuktAdInAmuttarottaraM laghutvam (100) · Śloka 100
గుడేక్షుమద్యమార్ద్వీకశుక్తం లఘు యథోత్తరం||100||
गुडेक्षुमद्यमार्द्वीकशुक्तं लघु यथोत्तरम्||१००||
🔊 Audio coming soon
గుడాదిశుక్తానాం యథోత్తరం లఘుత్వం విజ్ఞేయం| గుడకృతాచ్ఛుక్తాదిక్షుశుక్తం లఘు| ఇక్షుశుక్తాదన్యన్మద్యశుక్తం లఘు| సర్వమద్యశుక్తాంచమార్ద్వీకశుక్తం లఘు| అన్యే తు బ్రవతే-గుడమద్యశుక్తాదిక్షుమద్యశుక్తం లఘు| ఇక్షుమద్యశుక్తాన్మార్ద్వీకమద్యశుక్తమితి| పూర్వస్తో పక్షో యుక్త ఇతి నిర్ణీతః| తథాధాతకీగుడతోయాదికారణం మద్యశుక్తయోరిత్యుక్తం|
Adhikarana kandamUlAdyAsutaguNAH (101) · Śloka 101
కందమూలఫలాద్యాంశ్చ తద్వద్విద్యాత్తదాసుతం||101||
कन्दमूलफलाद्यांश्च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
కందాదికం చ తదాసుతం గుడశుక్తాద్యాసుతం తద్వద్విద్యాత్| ఆసవనశుక్తసమానగుణం జానీయాదిత్యర్థః|| 101||
Adhikarana shANDAkIguNAH (102) · Śloka 102
శాండాకీ చాసుతం చాన్యత్కాలామ్లం రోచనం లఘు||102||
शाण्डाकी चासुतं चान्यत्कालाम्लं रोचनं लघु||१०२||
🔊 Audio coming soon
శాండాకీ చ శకాన్యాసుత్య క్రియతే యా సా చాన్యచ్చాప్యనుక్తమాసుతమాసవనశిక్తగుణం| కాలేనామ్లం సద్రుచ్చం లఘు చ కాలామ్లం నామ|| 102||
Adhikarana dhAnyAmlaguNAH (103) · Śloka 103
ధాన్యామ్లం భేది తీక్ష్ణోష్ణం పిత్తకృత్స్పర్శశీతలం| శ్రమక్లమహరం రుచ్యం దీపనం బస్తిశూలనుత్| శస్తమాస్థాపనే హృద్యం లఘు వాతకఫాపహం||103||
धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत्स्पर्शशीतलम्| श्रमक्लमहरं रुच्यं दीपनं बस्तिशूलनुत्| शस्तमास्थापने हृद्यं लघु वातकफापहम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
ధన్యామ్లం కాంజికం మేదిత్వాదియుక్తం| ఉష్ణవీర్యం| స్వభావేనైవ స్పర్శశీతలం| వ్యాయామాదినా తాంతత్వం శ్రమః| నివ్యాయామాదేవ తాంతత్వం క్లమః| ఆస్థాపనం వాతనాశాయ నేత్రేణ ద్రవస్య గుదప్రణిధానం|| 103||
Adhikarana sauvIrakAmlatuShodakAmlayorguNAH (104) · Śloka 104
ఏభిరేవ గుణైర్యుక్తే సౌవీరకతుషోదకే| క్రిమిహృద్రోగగుల్మార్శఃపాండురోగనిబర్హణే| తే క్రమాద్వితుషైర్విద్యాత్సతుషైశ్చ యవైః కృతే||104||
एभिरेव गुणैर्युक्ते सौवीरकतुषोदके| क्रिमिहृद्रोगगुल्मार्शःपाण्डुरोगनिबर्हणे| ते क्रमाद्वितुषैर्विद्यात्सतुषैश्च यवैः कृते||१०४||
🔊 Audio coming soon
సౌవీరకతుషోదకే ధాన్యామ్లగుణయుక్తే| క్రిమ్యాదినాశనే చ| సౌవీరకతుషోదకే క్రమేణానుపూర్వ్యా వితుషైః సతుషైశ్చ యవైర్విద్యాత్| తేనైతదుక్తం భవతి| సౌవీరకం యన్నిస్తుషైర్యవైః క్రియతే| తుషోదకం యస్తతుషైః క్రియతే| ఇతి మద్యవర్గః|| 104||
Adhikarana (6) mUtravargaH gavAdimUtrasAmAnyaguNAH gomUtrasya prAdhAnya~jca (105) · Śloka 105
మూత్రం గోజావిమహిషీగజాశ్వేష్ట్రఖరోద్భవం| పిత్తలం రూక్షతీక్ష్ణోష్ణం లవణానురసం కటు| క్రిమిశోఫోదరానాహశూలపాండుకఫానిలాన్| గుల్మారుచివిశ్విత్రకుష్ఠార్శాంసి జయేల్లఘు| విరేకాస్థాపనాలేపస్వేదాదిషు చ పూజితం| దీపనం పాచనం భేది తేషు గోమూత్రముత్తమం||105||
मूत्रं गोजाविमहिषीगजाश्वेष्ट्रखरोद्भवम्| पित्तलं रूक्षतीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं कटु| क्रिमिशोफोदरानाहशूलपाण्डुकफानिलान्| गुल्मारुचिविश्वित्रकुष्ठार्शांसि जयेल्लघु| विरेकास्थापनालेपस्वेदादिषु च पूजितम्| दीपनं पाचनं भेदि तेषु गोमूत्रमुत्तमम्||१०५||
🔊 Audio coming soon
ద్రవత్వాత్తీక్ష్ణత్వాదేశ్చ ప్రసంగేన చ మూత్రాణ్యప్యుచ్యంతే| గవాదీనాం మూత్రం పిత్తలత్వదిగుణయుక్తం| కృమ్యాదీంశ్చ జయేత్| లఘు చ| రసే కటు| లవణమనురసం స్వల్పం యస్య తత్తథావిధం| విరేకాదిషు చ శస్యతే| దీపనత్వాదిగుణం చ| మూత్రేషు మధ్యే గోమూత్రముత్తమం ప్రధానం (చ0సూ0-1/82-104)|| 105||
Adhikarana CAgagajavAjimUtraguNAH (106) · Śloka 106
శ్వాసకాసహరం ఛాగం పూరణాత్ కర్ణశూలజిత్| దద్యాత్క్షారే కిలాసే చ గజవాజిసముద్భవం||106||
श्वासकासहरं छागं पूरणात् कर्णशूलजित्| दद्यात्क्षारे किलासे च गजवाजिसमुद्भवम्||१०६||
🔊 Audio coming soon
ఛాగమూత్రం కాసశ్వాసహరం| కర్ణపూరణేన చ కర్ణశూలజిత్|దంతితురగమూత్రే కిలాసే శ్విత్రే ఉపయోగార్థం దద్యాత్| క్షీరే చ పచ్యమానే (కిలాసం-ని0అ0-15)|| 106||
Adhikarana rAsabhamUtraguNAH (107) · Śloka 107
హంత్యున్మాదమపస్మారం క్రిమీన్మేహంచ రాసభం||107||
हन्त्युन्मादमपस्मारं क्रिमीन्मेहञ्च रासभम्||१०७||
🔊 Audio coming soon
రాసభం మూత్రం ఉన్మాదాదీన్ హంతి|| 107||
Adhikarana gavAdishakRudguNAH,mRugAdInAM shakRudguNAH (108) · Śloka 108
కషాయతిక్తమేతేషాం హిధ్మాశ్వసహరం శకృత్| మార్గమోజఃక్షయహరం వైష్కిరం వాతరోగనుత్| ప్రసహానామపస్మారమున్మాదంచ నియచ్ఛతి| మహామృగసముద్భూతం కుష్ఠహృజ్జలచారిణాం| నేత్రరోగహరం పిత్తం ప్రవృద్ధంచ నియచ్ఛతి||108||
कषायतिक्तमेतेषां हिध्माश्वसहरं शकृत्| मार्गमोजःक्षयहरं वैष्किरं वातरोगनुत्| प्रसहानामपस्मारमुन्मादञ्च नियच्छति| महामृगसमुद्भूतं कुष्ठहृज्जलचारिणाम्| नेत्ररोगहरं पित्तं प्रवृद्धञ्च नियच्छति||१०८||
🔊 Audio coming soon
ఏతేషామనంతరోక్తానాం మూత్రప్రాణినాం శకృత్పురీషం రసేన కషాయాతిక్తం| హిధ్మాశ్వాసహరంచ| అన్యత్ సుబోధం|| 108||
Adhikarana gavAdipittarocanayorguNAH (109) · Śloka 109
పిత్తం తిక్తం విషహరం రోచనా కఫవాతజిత్| తిక్తా పామాహరా..........................||109||
पित्तं तिक्तं विषहरं रोचना कफवातजित्| तिक्ता पामाहरा..........................||१०९||
🔊 Audio coming soon
ఏతేషామేవ పిత్తం జాఠరముపయుక్తం తిక్తరసం విషహరం చ| ఏతేషామేవ రోచనా నాభిప్రదేశభవా వాతశ్లేష్మవినాశినీ తిక్తరసా పామాహరా చ|| 109||
Adhikarana mAnuShamUtraguNAH (110) · Śloka 110
........................ మూత్రం మానుషం తు విషాపహం||110||
........................ मूत्रं मानुषं तु विषापहम्||११०||
🔊 Audio coming soon
మానుషం తు మూత్రం విషఘ్నం| ఇతి మూత్రవర్గః|| 110||
Adhikarana upasaMhAraH (6) · Śloka 6
తోయక్షీరేక్షుతైలానాం వర్గైర్మద్యస్య చ క్రమాత్| ఇతి ద్రవ్యైకదేశోఽయం యథాస్థూలముదాహృతః||111|| ఇతిశ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
तोयक्षीरेक्षुतैलानां वर्गैर्मद्यस्य च क्रमात्| इति द्रव्यैकदेशोऽयं यथास्थूलमुदाहृतः||१११|| इतिश्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యనంతరోక్తేన ప్రకారేణ తోయాదివర్గైః ప్రధానానతిక్రమేణ ద్రావాణామేకదేశ ఉదాహృతః|| 111|| ఇతిశ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే షష్ఠోఽధ్యాయః||6||