17. dravyādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પૂર્વેષુ અધ્યાયેષુ રસાદિવિશેષૈર્દ્રવ્યકાર્યસ્વરૂપમુક્તં, તે ચ દ્રવ્યરસાદયો ન જ્ઞાતાઃ, અતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ| તત્ર રસાદીનામાશ્રયત્વેન પ્રાધાન્યાદ્ દ્રવ્યમેવાદાવુચ્યતે| રસસ્ય તુ બહુવક્તવ્યત્વાદસ્મિન્નધ્યાયે કિઞ્ચિત્ સૂત્રણમ્| દ્વિતીયે તુ નિર્ણયઃ| વીર્યાદીનાં ત્વત્રૈવ|| ૧||

Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2

ઇહ હિ દ્રવ્યં પઞ્ચમહાભૂતાત્મકમ્| તસ્યાધિષ્ઠાનં પૃથિવી, યોનિરુદકં, ખાનિલાનલસમવાયાન્નિર્વૃત્તિવિશેષૌ| ઉત્કર્ષેણ તુ વ્યપદેશઃ| તસ્માદ્ભૂતસમવાયામ્ભવાન્નૈકરસં દ્રવ્યમ્| તતશ્ચ નૈકદોષા વ્યાધયઃ||૨||

તચ્ચ દ્રવ્યં પઞ્ચભૂતાત્મકં પઞ્ચભિર્મહાભૂતૈરારબ્ધમિત્યર્થઃ| પઞ્ચભૂતાનિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાનિ લોકે પ્રસિદ્ધાનિ| આકાશસ્ય તુ શૂન્યાત્મનોઽપિ ગુણાશ્રયત્વાત્ પૃથિવ્યાદિવદેવ ભૂતત્વં દ્રવ્યારમ્ભકત્વં ચ વિજ્ઞેયમ્| તથા ચ નભોભાગાધિકે દ્રવ્યેઽવયવનિબિડભાવાદ્યભાવેન સ્વરૂપમજહદેવ નભઃકારણતાં યાતિ| એષાં ચ ભૂતાનાં પરસ્પરવૈલક્ષણ્યં ભાવહેતુત્વં પઞ્ચસઙ્ખ્યાવત્ત્વં ચ ભાવસ્વરૂપાન્વયવ્યતિરેકસમધિગમ્યમ્| નનુ પૃથિવ્યાદયઃ કેન પ્રકારેણ કારણતાં તત્ર ગચ્છન્તીત્યાહ-તસ્ય દ્રવ્યસ્યાધિષ્ઠાનમાશ્રયઃ પૃથિવી| સા હિ ગુડૂચ્યાદેરાહારાદ્યુપયોગિનો દ્રવ્યસ્યોપલમ્ભેન પ્રધાનં કારણમ્| તસ્ય ચ ગુડૂચ્યાદેઃ સર્વસ્યૈવ દ્રવ્યસ્યામ્બુ યોનિઃ| યુ મિશ્રણે ધાતુઃ તસ્મિન્યોનિરિતિ રૂપં ભવતિ| કારણં સ્વભાવસમ્બન્ધહેતુરિત્યર્થઃ| નભોવાય્વનલાનાં સમવાયાત્ પૃથિવ્યુદકાભ્યામવિનાભાવવૃત્તિત્વાત્તસ્ય દ્રવ્યસ્ય નિર્વૃત્તિવિશેષૌ ભવતઃ| નિર્વૃત્તિર્નિષ્પત્તિરાત્મલાભઃ| વિશેષો દ્રવ્યાન્તરેણાસાદૃશ્યમ્| તથા ચ સંસ્થાનવિશેષલાભાયાવયવવ્યૂહને નભઃકારણતાં યાતિ| કાઠિન્યાદિકે વાયુઃ| તેજઃપ્રસાદલભ્યાશ્ચાઙ્કુરાદ્યવસ્થાવિશેષાઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- પઞ્ચાનામેવ ભૂતાનાં સંયોગાત્ સર્વદ્રવ્યાણામાહારાદ્યુપયોગિનાં સમ્ભવઃ| તેષામેવ ભૂતાનામેકાદિતારતમ્યાદિસંયોગવિશેષેણ દ્રવ્યાણાં પરસ્પરવ્યાવૃત્તિઃ| યશ્ચ પાર્થિવં દ્રવ્યમાપ્યમિત્યાદિવ્યપદેશઃ સ ભૂયસા પ્રભૂતેન મહાભૂતેન જન્યતે| તેન પઞ્ચસુ મધ્યે યદધિકં તદીયં વ્યપદેશં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ| એવં સર્વસ્ય દ્રવ્યસ્ય પઞ્ચભૂતાત્મકત્વાત્ સર્વરસત્વમ્| યતો યેયં ષટ્સઙ્ખ્યા પરસ્પરવિલક્ષણા રસાનાં નિષ્પત્તિઃ સા મહાભૂતાનાં વિશેષકૃતા| તથા ચ ભૂજલયોરિત્યાદિના વક્ષ્યતિ| યશ્ચ સર્વસ્ય દ્રવ્યસ્યાપિ ષડ્રસત્વેઽપિ માધુર્યાદિવ્યપદેશઃ સ ભૂયસાં ભૂતેન ક્રિયતે| એવં યતઃ સર્વસ્ય દ્રવ્યસ્ય ન સર્વરસત્વં તતસ્તેન દ્રવ્યેણ જનિતત્વાત્સર્વરોગાણામપિત્રિદોષજત્વમ્| યસ્માદ્રોગાણાં દોષાઃ કારણં તેષાં ચ રસાસ્તે ચ રસાઃ સર્વ એવૈકસ્મિન્ દ્રવ્યે સ્થિતાઃ દ્રવ્યસ્ય રસજનકભૂતનિષ્પાદિતત્વાત્| અત એવ સંસર્ગસન્નિપાતભેદાનામાનન્ત્યમ્| યત્તુ કતિપયાનાં ભેદાનાં નિદાનાદિષુ કીર્તનં તદન્યાપેક્ષયા પ્રાધાન્યાચ્ચિકિત્સાસુખપ્રદર્શનાય| યા તુ રોગાણામેકદોષોક્તિઃ સા સતિશયપ્રાધાન્યહેતુકા| તથા ચૈકદોષાભિમતેષ્વપિ રોગેષુ વિવક્ષિતદોષપ્રતીકારોપયોગ્યસધારણં તદ્દોષવિપરીતગુણમેકં દ્રવ્યં દુષ્પ્રાપમિતિ સ્થિતમ્| નૈકદોષા રોગા ઇતિ| અથ ચૈવં વ્યાખ્યાયતે દ્રવ્યાણાં પઞ્ચભૂતાત્મકત્વે સતિ વિશેષવ્યપદેશો યતો ભૂયસા પ્રભૂતેન ભવતિ| તત એવ હેતોર્નૈકરસં દ્રવ્યં ન સદૃશરસં ભિન્નરસમિત્યર્થઃ| ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવાદ્ધેતોર્યદેકરસત્વં સર્વસ્ય પ્રાપ્તં તત્ પ્રતિષિદ્ધ્યતે| અન્યથા યદિ વિશેષવ્યપદેશવદ્ભિન્નરસત્વમપિ ન સ્યાત્તતઃ સર્વસ્ય દ્રવ્યસ્ય પઞ્ચભૂતાત્મકત્વાત્ સાદૃશ્યાદેકરસત્વમેવ સ્યાત્| તતશ્ચ સર્વાણિ દ્રવ્યાણિ મધુરાદ્યન્યતમરસાનિ સ્યુઃ| તસ્માન્નૈકરસં દ્રવ્યમ્| અત એવ હેતો રોગા અપિ દોષસ્ય વ્યવધાનેન દ્રવ્યહેતુત્વાદ્ દ્રવ્યવિશેષવદ્ભિન્નરસવચ્ચ તેઽપિ નૈકદોષાઃ| અન્યથા જ્વરાણામન્યેષાં દ્રવ્યહેતુત્વસામાન્યાત્સદૃશદોષાપરપર્યાયમેકદોષત્વં સ્યાત્|| ૨||

Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3

તત્ર વ્યક્તો રસઃ| અનુરસસ્તુ રસેનાભિભૂતત્વાદવ્યક્તો વ્યક્તો વા કિઞ્ચિદન્તે||૩||

તત્ર ચ દ્રવ્ય રસનેન્દ્રિયગ્રાહ્યો વ્યક્તઃ સ્ફુટો રસશબ્દેનોક્તઃ| યશ્ચ રસો યસ્મિન્ દ્રવ્યેઽનુરસત્વેનોક્તઃ સ પ્રધાનરસેનાભિભૂતત્વાદવ્યક્ત એવ તિષ્ઠતિ| પ્રધાનરસવિજાતીયકાર્યકતૃત્વાત્તસ્ય સદ્ભાવોઽનુમીયતે| આગમાચ્ચ| અથવા યો રસઃ પ્રધાનરસસ્યાન્તે કિઞ્ચિદ્વ્યક્તોઽપ્યુપલભ્યતે સોઽનુરસઃ|| ૩||

Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4

રસસ્ય તુ છેદનોપશમને દ્વે કર્મણી| હિતાહિતૌ પ્રભાવૌ||૪||

તત્ર ય આચાર્યાઃ છેદનોપશમનહિતાહિતાનાં ચતુર્ણાં રસત્વમિચ્છન્તિ તાન્ પ્રત્યાત્રેયમતાનુસારેણેદમુચ્યતે| રસસ્ય છેદનોપશમને કર્મણી તસ્યૈવ હિતાહિતૌ પ્રભાવૌ| પ્રભાવો રસાદિવિલક્ષણા શક્તિઃ ન તુ તેષાં રસત્વમિતિ| તેન છેદનોપશમનયોર્ભાવે લ્યુડિતિ છેદનં દોષાદીનાં ભાગશઃ કરણમ્| ઉપશમનં તુ દોષાણામનુત્ક્લેશેન સમીકરણમ્| હિતં યત્ પ્રભાવાદેવ શરીરસ્ય પથ્યમ્| વિપરીતમહિતમ્|| ૪||

Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5

તદાશ્રયેષુ ચ દ્રવ્યસંજ્ઞકેષુ પૃથિવ્યાદિષુ ગુણાઃ પ્રકૃતિવિકૃતિવિચારદેશકાલવશાદ્ગુર્વાદયો રસેષુ સાહચર્યાદુપચર્યન્તે||૫||

તેષાં ચ રસાદીનામાશ્રયભૂતેષુ પૃથિવ્યાદિષુ પઞ્ચસુ દ્રવ્યસંજ્ઞકેષુ કાર્યદ્રવ્યાવસ્થાયાં યે ગુણા ગુર્વાદયો ગુરુસ્નેહોષ્ણસૂક્ષ્મલઘ્વાદયઃ તે દ્રવ્યગુણાઃ સન્તો રસેષુ ગુણત્વેનોપચારાદુચ્યન્તે| ઉપચારસ્ય બહુહેતુદર્શનાય સાહચર્યં વિશેષણ્મ્| નનુ કથં તે દ્રવ્યસ્યેત્યાશઙ્ક્યાહ- પ્રકૃત્યેત્યાદિ| ક્વચિત્ પ્રકૃત્યવસ્થાયાં ન સન્તોઽપિ નાનાવિધક્રિયાસાધ્યયા વિકૃત્યા જન્યન્તે| કેચિત્તુ વિચારાદિભિઃ| વિચારો વિશિષ્ટમાત્રાદિકઃ સંયોગઃ| દેશો દ્વિવિધ ઉક્તઃ| તદ્વશાદ્ ગુર્વાદિગુણયોગો દ્રવ્યસ્ય| દેહદેશવશાત્ સક્થિમાંસાદ્ગુરુસ્કન્ધ ઇત્યાદિ| ભૂમિદેશવશાદન્યથા જાઙ્ગલે અન્યથાનૂપ ઇતિ| એવં કાલેઽપિ| તેન યત્રાઽપિ વિકૃત્યાદિવશાદ્રસાનાં સમ્ભવઃ તત્રાપિ યે રસગુણાસ્તે દ્રવ્યસ્યૈવ વિજ્ઞેયાઃ| એષા ચ પ્રકૃત્યાદિવશાદ્ ગુર્વાદિકલ્પના રસાશ્રયસ્ય દ્રવ્યસ્યૈવ ગુણાશ્રયાત્ સમ્ભવતિ; ન રસસ્ય| તસ્ય તુ સાહચર્યાદુપચર્યતે|| ૫||

Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6

તત્ર દ્રવ્યં ગુરુકઠિનવિશદમન્દ્રસાન્દ્રસ્થૂલસ્થિરગન્ધગુણબહુલં પાર્થિવં ઉપચયગૌરવસઙ્ઘાતસ્થૈર્યકરમ્| દ્રવસ્નિગ્ધશીતગુરુમન્દ્રસાન્દ્રસરમૃદુપિચ્છિલરસગુણબહુલમૌદકમુપક્લેદસ્નેહબન્ધવિષ્યન્દમાર્દવપ્રહ્લાદકરમ્| તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષસૂક્ષ્મલઘુવિશદરૂપગુણબહુલમાગ્નેયં દાહપાકપ્રકાશપ્રભાવર્ણકરમ્| રૂક્ષસૂક્ષ્મલઘુવિશદવિકાષિવ્યવાયિશીતખરસ્પર્શગુણબહુલં વાયવ્યં રૌક્ષ્યલાઘવવૈશદ્યગ્લાનિવિચારકરમ્| સૂક્ષ્મલઘુવિશદશ્લક્ષ્ણવ્યવાયિવિવિક્તશબ્દગુણબહુલમાકાશાત્મકં સૌષિર્યલાઘવકરમ્||૬||

તત્ર પાર્થિવં દ્રવ્યં ગુરુત્વાદિગુણયુક્તં ગન્ધગુણેન ચાધિકમુપયુક્તં ચ દેહ ઉપચયાદિકરમ્| ઉપચયો મહત્ત્વમ્| સઙ્ઘાતઃ કાઠિન્યમ્| સ્થૈર્યં દાર્ઢ્યમ્| ઔદકં દ્રવ્યં દ્રવત્વાદિગુણયુક્તં રસગુણાધિકં ચ| દેહે ચોપક્લેદાદિકરમ્| વિષ્યન્દઃ સ્રોતસાં સ્રાવઃ| પ્રહ્લાદો હૃત્પુષ્ટિઃ| આગ્નેયં તીક્ષ્ણત્વાદિગુણયુક્તં રૂપગુણબહુલં ચ દેહે ચ દાહાદિકરમ\\\\\\\\ વાયવ્યં રૂક્ષત્વાદિગુણયુક્તં સ્પર્શગુણબહુલં ચ| દેહે ચ રૌક્ષ્યાદિકં કરોતિ| વિચારો ધાતુવહનમ્| નાભસં સૂક્ષ્મત્વાદિગુણયુક્તં શબ્દગુણાધિકં ચ| દેહે ચ સૌષિર્યલાઘવકરમ્|| ૬||

Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7

ઇત્થઞ્ચ નાનૌષધભૂતં જગતિ કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યમસ્તિ વિવિધાર્થપ્રયોગવશાત્||૭||

ઇત્થમેવં સ્થિતે જગતિ તદ્ દ્રવ્યં નાસ્તિ યદૌષધત્વેન નોપયુજ્યતે| કુતઃ? નાનાવિધાર્થપ્રયોગવશાત્| અર્થઃ પ્રયોજનં, પ્રયોગ ઉપયોગઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- વિચિત્રિતો ભાવઃ સ્વભાવસ્તેન યદ્યત્રાપથ્યં તત્તત્રૈવ પ્રયોજનાન્તરેણ પથ્યમ્| તથા યત્ પાનેઽપથ્યં તદભ્યઙ્ગે પથ્યમ્| એવં માત્રાદિવિશેષો વિકલ્પનીયઃ| તેન ભસ્મપાંસ્વાદીનામપિ પ્રયોજનવશેનૌષધત્વમ્|| ૭||

Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8

તત્રાગ્નિમારુતાત્મકં પ્રાયેણોર્ધ્વભાગિકમ્| તયોર્હિ લાઘવાદૂર્ધ્વગતિત્વાચ્ચાગ્નેઃ પ્લવનત્વાચ્ચ મારુતસ્ય| ભૂમ્યૌદકાત્મકં તુ પ્રાયેણાધોભાગિકમ્| તયોર્હિ ગૌરવાન્નિમ્નગત્વાચ્ચ તોયસ્ય| વ્યામિશ્રાત્મકમુભયતોભાગમ્| શમનં તુ દોષવિપરીતગુણમુક્તં પ્રાક્| તત્સઙ્કરે ચ યતો બાહુલ્યેન કાર્યકર્તૃત્વં ભવતિ યદેવાધિકં તદેવ તત્કાર્યકરમિતિ વ્યપદેશઃ| તથાઽનિલાત્મકં ગ્રાહિ| અનલાત્મકં દીપનપાચનમ્| ઉભયાત્મકં લેખનમ્| ભૂમ્યુદકાત્મકં બૃંહણમ્||૮||

તસ્ય ચ દ્રવસ્ય યે શોધનશમનગ્રાહિદીપનત્વાદયો વિશેષાસ્તેઽપ્યેકાદિમહાભૂતોત્કર્ષાપકર્ષકૃતા એવેતિ પ્રદર્શનાર્થમાહ- તત્રેત્યાદિ| ઊર્ધ્વભાગિકં યસ્યાતિશયો વમનં તદગ્નિમારુતાત્મકમ્; અગ્નિમારુતયોર્લઘુત્વાદગ્નેરૂર્ધ્વગમનસમ્ભવાદ્વાયોશ્ચ પ્લવનત્વાત્| પૃથિવ્યુદકાત્મકમધોભાગિકં યસ્યાતિશયો વિરેચનમ્| પૃથિવ્યુદકયોર્ગુરુત્વાદધોગમનં તોયસ્ય નિમ્નગત્વાદપિ| વ્યામિશ્રભૂતચતુષ્ટયાધિક્યેનોભયાત્મકં વમનવિરેચનમ્| શમનં યદુક્તભૂતાધિક્યરહિતં નાધો ગચ્છતિ નાપ્યૂર્ધ્વમેતિ કેવલં દોષવિપરીતગુણમેવ તચ્ચ પ્રકૃતિવિઘાતત્વેન પૂર્વમુક્તમ્| તેનૈતદુક્તમ્- શમનત્વં દોષગુણવૈપરીત્યાપેક્ષયા સર્વસ્મિન્ દ્રવ્યે સમ્ભ્વતિ| ન ત્વેવં શોધનત્વમ્| તસ્ય વિશિષ્ટભૂતાધિક્યહેતુત્વાત્| યત્ર ત્વેકસ્મિન્નેવ દ્રવ્યે ઊર્ધ્વગત્વાધોગત્વશમનત્વાનાં સમ્ભવઃ તત્ર યતો બાહુલ્યેન કાર્યકર્તૃત્વં ભવતિ તતો યદેવાધિકં તદેવ કાર્યકરમિતિ વ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ| અન્યત્ સુબોધમ્|| ૮||

Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9

તત્ર કટ્વમ્લલવણા વીર્યેણ યથોત્તરમુષ્ણાઃ| તિક્તકષાયમધુરાઃ શીતાઃ||૯||

તત્ર રસાનાં ગુણનિયમઃ કટ્વમ્લલવણા વીર્યેણ યથોત્તરમુષ્ણાઃ| શીતાઃ શેષાઃ||૯||

Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10

તિક્તકટુકષાયા રૂક્ષા બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતાઃ| લવણામ્લમધુરાઃ સ્નિગ્ધા સૃષ્ટવિણ્મૂત્રમારુતાઃ| લવણકષાયમધુરા ગુરવઃ| તદ્વદમ્લકટુકતિક્તા લઘવઃ||૧૦||

તિક્તકટુકષાયા રૂક્ષા બદ્ધવિણ્મૂત્રામારુતાશ્ચ| શેષા લઘવઃ તથોત્તરમિતિ સર્વત્રાભિસમ્બધ્યતે| પૂર્વાદુત્તરો યથોક્તગુણાધિક ઇત્યર્થઃ||૧૦||

Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11

અન્યે પુનર્ગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષસાધારણં લવણમિચ્છન્તિ||૧૧||

અન્યે પુનરાચાર્યા ગુરુત્વલઘુત્વસ્નિગ્ધત્વરૂક્ષત્વસાધારણં લવણમિચ્છન્તિ| ઇતિ દ્રવ્યરસાવુક્તૌ||૧૧||

Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1

વીર્યન્તુ કેચિદ્ ગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષતીક્ષ્ણમન્દશીતોષ્ણભેદેનાષ્ટવિધમાહુઃ||૧||

Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12

અપરે પુનઃ પઠન્તિ- વીર્યમ્ દ્રવ્યસ્ય તજ્જ્ઞેયં યદ્યોગાત્ ક્રિયતે ક્રિયા| નાવીર્યં કુરુતે કિઞ્ચિત્ સર્વા વીર્યકૃતા હિ સા||૧૨||

વીર્યમુચ્યતે- કેચિદાચાર્યા અષ્ટવિધં ગુર્વાદિભેદેન વીર્યમાહુઃ| અન્યે બહુવિધમ્| અન્યે દ્વિવિધમિતિ| યે તુ બહુવીર્યવાદિનસ્તે પઠન્તિ| વીર્યં દ્રવ્યસ્યેત્યાદિ| દ્રવ્યસ્ય તદ્વીર્યં જ્ઞેયં યસ્ય યોગાત્ દ્રવ્યં કાર્યં કર્તું ક્ષમમ્| ન ચ દ્રવ્યમવીર્યં વીર્યેણ વિના કિઞ્ચિત્ કર્મ કુરુતે| અતઃ સર્વાઃ ક્રિયાઃ વીર્યકૃતાઃ| એવં વીર્યં શક્તિઃ કારણમિતિ બહુવીર્યવાદિનઃ||૧૨||

Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13

તૈરપિ ચૈવમતિપ્રકૃષ્ટશક્તિયુક્તાનામશેષૌષધગુણસારભૂતાના- મષ્ટાનામેવ ગુર્વાદીનાં વીર્યસંજ્ઞાવિશિષ્ટામ્નાયવિહિતાપિ લૌકિકીતિ સમુદ્ભાવ્યતે| તથા હિ તયા રસવિપાકગુણાઽન્તરવિજયિનો ભૂયાંસશ્ચ વરિષ્ઠાશ્ચ ગુણાઃ સઙ્ગૃહીતાઃ| વિશેષવૃત્ત્યા ચ તત્ર તત્ર દ્રવ્યસ્વરૂપકથને વ્યવહારઃ પ્રવૃત્તિતો ભવતિ| અત એવ સર્વાતિશાયી દ્રવ્યસ્વભાવઃ પ્રભાવ ઇત્યામ્નાતઃ| સત્યપિ ચ ક્રિયાનિર્વર્તનસામાન્યે તદ્વિપરીતા રસાદયો વીર્યાખ્યયા પ્રભાવસંજ્ઞયા વા ન પરામૃશ્યન્તે||૧૩||

તૈશ્ચાનન્તરોક્તૈર્નાનાવિધશક્તિત્વાત્ દ્રવ્યસ્ય બહુવીર્યવાદિભિર્ગુર્વાદીનામષ્ટાનાં વીર્યસંજ્ઞા વિશિષ્ટાગમવિહિતાપિ લૌકિકીતિ કથ્યતે| યતઃ શક્તિર્વીર્યમ્| સા ચ નાનાવિધા| તત્ ગુર્વાદીન્ કો નિયમિતું શક્નોતિ| કેવલં પ્રકૃષ્ટશક્તિત્વાદશેષાણામૌષધગુણાનાં મધ્યે સારભૂતત્વાલ્લોક એવ કથ્યતેઽષ્ટાવેવ વીર્યાણીતિ| અતો બહુવીર્યવાદિભિર્ગુર્વાદિગુણનિયમ આગમવિહિતોઽપિ લૌકિક ઇતિ કથ્યતે| એતદેવાહ-તથેત્યાદિ| તથા વીર્યસંજ્ઞયા રસવિપાકગુણાન્તરવિજયિન એતેઽષ્ટાવેવ ગુણાઃ સઙ્ગૃહીતા ભૂયાંસશ્ચ વરિષ્ઠાશ્ચ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ| એષામષ્ટાનામેવ વીર્યસંજ્ઞા ભૂયિષ્ઠત્વાત્ વરિષ્ઠત્વાત્ રસાદિવિજયિત્વાચ્ચેતિ| બહુવીર્યવાદિભિરપિ બલાદઙ્ગીકૃતમેવ| દ્રવ્યે હિ ન તથા અન્યે ગુણાઃ પ્રભૂતત્વેન ભવન્તિ યથા ગુર્વાદય ઇતિ પ્રભૂતત્વમ્| અન્યે ચ ગુણાઃ ન તથા દેહોપયોગિત્વે વરાઃ યથા ગુર્વાદયઃ ઇતિ વરિષ્ઠત્વમ્| રસકાર્યં વિપાકકાર્યં| ગુણાન્તરઞ્ચ દ્રવ્યસ્થિતમ્| વીર્યત્વેનાભિભવન્તીતિ રસાદિવિજયિત્વમ્| તત્ર રસવિજયિત્વં યથા કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યં મધુરરસં તીક્ષ્ણગુણં ચ તત્ર તીક્ષ્ણગુણેનોપલેપાદિ મધુરરસકાર્યમભિભૂયતે| એવં વિપાકકાર્યં ગુણાન્તરે ચ| એવં તેષાં પ્રાધાન્યેન તત્ર તત્ર હરીતક્યાદિદ્રવ્યસ્વરૂપકથને ગુર્વાદીનાં વિશેષવર્ત્તિત્વેન ગુરુલઘ્વિત્યાદિવ્યવહારઃ પ્રવર્ત્તિતો ભવતિ| એવમુત્કૃષ્ટા શક્તિર્વીર્યમ્| અનયૈવ યુક્ત્યા યો દ્રવ્યસ્ય સર્વગુણાતિશાયી સ્વભાવઃ સ પ્રભાવશબ્દેનોક્તઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- યથૈવ ગુર્વાદીનાં કાર્યકર્તૃત્વે પ્રાધાન્યાપેક્ષયા વીર્યત્વં તથૈવ ગુર્વાદીનાં પ્રાધાન્યાપેક્ષયા કસ્યાશ્ચિચ્છક્તેઃ સર્વાતિશાયિત્વાત્ સંજ્ઞા પ્રભાવ ઇતિ| ન હિ તદ્વ્યતિરિક્તેષુ રસાદિષુ કલ્પ્યમાનેષુ દૃશ્યતે| અતઃ સ્વભાવવિશેષ એવ સઃ| રસાદયો રસવીર્યવિપાકગુણાન્તરાણિ યદ્યપિ સ્વાં સ્વાં ક્રિયાં કુર્વન્તિ તત્રાપિ ગુર્વાદ્યુક્તપ્રકારવૈપરીત્યાત્ વીર્યસંજ્ઞયા ન પરામૃશ્યન્તે| એવં બહુવીર્યવાદિનામપ્યષ્ટવિધવીર્યવાદિત્વં યુક્ત્યા સાધિતં તૈરપીત્યાદિના||૧૩||

Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14

અન્યે તુ ગુર્વાદીનામગ્નીષોમાત્મકત્વાદાદાનવિસર્ગવિભાગેન કાલસ્ય ચોષ્ણશીતાત્મકત્વાદ્ દ્વિવિધમેવામનન્તિ| એવં ચાહુઃ- નાનાત્મકમપિ દ્રવ્યમગ્નીષોમૌ મહાબલૌ| વ્યક્તાવ્યક્તં જગદિવ નાતિક્રામતિ જાતુચિત્||૧૪||

અન્યે વીર્યદ્વયવાદિનઃ અગ્નીષોમાત્મકત્વાદ્ ગુણાનાં કાલસ્ય ચોષ્ણશીતદ્વૈવિધ્યાદ્ દ્વિવિધમેવ વીર્યમુષ્ણં શીતં ચેતિ વદન્તિ| તથા હિ ગુર્વાદીનાં કેચન સૌમ્યાઃ કેચનાગ્નેયાઃ| મહાભૂતપરાયત્તત્વાદ્ ગુણાનામ્| તે ગુર્વાદયો દ્વિવિધે કાલે સમ્ભવન્ત્યાદાને વિસર્ગે ચ| તત્રાદાનકાલભવાનામાગ્નેયત્વં ગુર્વાદીનાં વિસર્ગભવાનાં તુ સૌમ્યત્વમિતિ સ્થિતમેવ| એતસ્યૈવાગ્નીષોમદ્વયાત્મકત્વસ્ય તૈર્દૃષ્ટાન્તોપપત્તિરુચ્યતે- નાનાત્મકમિત્યાદિના| નાનાત્મકં પરસ્પરેણ વ્યાવૃત્તમપિ દ્રવ્યજાતં મહાબલાવુત્કૃષ્ટશક્તી અગ્નીષોમૌ નાતિક્રામતિ નાતિવર્તતે| અવશ્યં કિઞ્ચિદાગ્નેયં ભવતિ કિઞ્ચિત્સૌમ્યમિતિ| દૃષ્ટાન્તો યથા- નાનાત્મકમપિ જગદ્ વ્યક્તમવ્યક્તં ચ નાતિક્રામતિ વ્યક્તમ્ તરુપર્વતજલાદિ અવ્યક્તં કાલભૂતગ્રામાદિ| અસ્મિન્ પક્ષે પૂર્વયોરપિ પક્ષયોરન્તર્ભાવઃ| વિશેષસ્ય સામાન્યેઽન્તર્ભાવાત્||૧૪||

Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15

તત્રોષ્ણં દહનપચનસ્વેદનવિલયનાનિલકફશમનાનિ કરોતિ| શીતં હ્લાદનસ્તમ્ભનજીવનરક્તપિત્તપ્રસાદનાદીનિ||૧૫||

તત્રોષ્ણવીર્યસ્ય દહનાદીનિ કર્માણિ શીતસ્ય હ્લાદનાદીનિ||૧૫||

Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16

ઇતિ વીર્યમુક્તં વિપાકસ્તૂચ્યતે| વિપાકસ્તુ પ્રાયઃ સ્વાદુઃ સ્વાદુલવણયો- રમ્લોઽમ્લસ્ય કટુરિતરેષામ્| રસૈરસૌ તુલ્યફલઃ| દ્રવ્યગુણવિશેષેણ ચાસ્યાલ્પમધ્યભૂયસ્ત્વમુપલક્ષયેત્||૧૬||

સ્વાદ્વમ્લકટુકાસ્ત્રયો વિપાકાઃ| તત્ર મધુરદ્રવ્યસ્ય સર્વસ્ય મધુરવિપાકિત્વમ્| તદ્વલ્લવણસ્ય| અમ્લો વિપાકોઽમ્લસ્યૈવ| શેષાણાં કટુઃ| વિપાકસ્તુ જઠરાગ્નિસંયોગે પરિણામવશાત્ દ્રવ્યસ્ય રસસ્ય સ્વરૂપાન્તરપ્રાદુર્ભાવઃ| અસૌ વિપાકો રસૈર્મધુરામ્લકટુકૈસ્તુલ્યફલઃ સદૃશફલઃ| તેન મધુરસ્ય વિપાકસ્ય તે ગુણા યે મધુરસ્ય રસસ્ય| એવમમ્લકટુકયોરપિ| અસ્ય ચ વિપાકસ્ય સ્વલ્પત્વં મધ્યત્વં ભૂયસ્ત્વં ચ દ્રવ્યગુણવિશેષેણોપલક્ષયેત્| કિમુક્તં ભવતિ? ઉચ્યતે- યત્ર રસેન સદૃશો વિપાકો મધુરામ્લકટુકાનાં દ્રવ્યાણાં તત્ર પ્રધાનરસસમાનગુણાનામુત્કૃષ્ટત્વાદ્વિપાકસ્યોત્કૃષ્ટત્વં કલ્પનીયમ્| એવં મધ્યત્વાન્મધ્યત્વમ્| સ્વલ્પત્વાચ્ચ સ્વલ્પત્વમ્| યત્ર તુ રસાદ્વિપરીતો વિપાકો લવણતિક્તકષાયાણાં તત્ર રસવિપરીતાનાં ગુણાનામુત્કૃષ્ટત્વાદુત્કૃષ્ટત્વં કલ્પયેદ્વિપાકસદૃશાનામિત્યર્થઃ| એવં મધ્યત્વમલ્પત્વં ચ| વિપાકમેવમૂચુશ્ચરકવિદઃ||૧૬||

Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17

પરાશરસ્તુ પઠતિ- પાકાસ્ત્રયો રસાનામમ્લોઽમ્લં પચ્યતે કટુઃ કટુકમ્| ચત્વારોઽન્યે મધુરં સઙ્કીર્ણરસાસ્તુ સઙ્કીર્ણમ્| કટુતિક્તકષાયાણાં કટુકો યેષાં વિપાક ઇતિ પક્ષઃ| તેષાં પિત્તવિઘાતે તિક્તકષાયૌ કથં ભવતઃ||૧૭||

પરાશરનામા મુનિર્વિપાકમન્યથા પઠિતવાન્| પાકાસ્ત્રયો રસાનામિત્યાર્યાદ્વયં પરાશરપઠિતમનુપઠતિ| સર્વેષાં રસાનાં ત્રયો વિપાકાઃ મધુરોઽમ્લઃ કટુશ્ચ| તત્રામ્લરસોઽમ્લવિપાકઃ કટુરસઃ કટુવિપાકઃ| ચત્વારોઽન્યે શેષા મધુરલવણતિક્તકષાયા મધુરવિપાકાઃ| સઙ્કીર્ણરસાનાં મિશ્રરસાનાં સઙ્કીર્ણવિપાકિત્વમ્| સ તુ પરાશરસ્તિક્તકષાયયોર્મધુરવિપાકિત્વમિચ્છન્તિ| અન્યે ત્વાચાર્યાસ્તાવેવ કટુકવિપાકાવિચ્છન્તિ| તન્મતં દૂષયિતુકામઃ પરાશર આહ- ય આચાર્યાઃ કટુતિક્તકષાયાણાં કટુવિપાકિત્વમિચ્છન્તિ તેષાં તિક્તકષાયયોઃ પિત્તહરત્વં ન સમ્ભવતિ| મન્મતે તુ તયોર્મધુરવિપાકિત્વાત્ પિત્તહરત્વં સમ્ભવતીતિ પરાશરઃ| તચ્ચ ન ચતુરસ્રમિતિ મન્યામહે| યતઃ પિત્તહર્ત્તૃત્વં રસસ્યૈવ સ્વરૂપમ્| કટુસ્તુ વિપાકો યત્ર સ્વલ્પોઽપિ ભવતિ ન તત્ર કટુઃ સ્વકાર્યં કરોતિ યદ્યદ્ દ્રવ્યે રસાદીનામિતિ ન્યાયાત્| તથા ચ તિક્તરસસ્ય કટુવિપાકસ્યાપિ નિમ્બસ્ય પિત્તરત્વમેવ| યત્ર ચ વિપાકસ્ય કટોરાધિક્યં તત્ર તસ્ય પિત્તકર્તૃત્વમેવ| યથા તિક્તરસેઽપિ દ્રવ્યે કટોર્વિપાકસ્યાધિક્યાદ્ બૃહતીદ્વયસ્ય પિત્તકરત્વમેવં કષાયેઽપિ કલ્પીનયમ્| એવં રસસ્યૈવ સ્વભાવઃ પિત્તહરત્વમ્| યતશ્ચ તિક્તરસે કષાયરસે ચ દ્રવ્યે નૈસર્ગિકેણ બલેન રસવીર્યાભ્યાં વિપાકઃ પ્રાયેણાભિભૂયતે| અત ઉચ્યતે- તિક્તકષાયૌ પિત્તહરાવિત્યસ્માભિરતઃ પરાશરમતમચતુરસ્રમિવ||૧૭||

Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18

તત્ર યન્મધુરં રસવિપાકયોઃ શીતવીર્યઞ્ચ દ્રવ્યં યચ્ચામ્લં તયોરૂષ્ણવીર્યઞ્ચ યદ્વા કટુકં તેષાં યથાસ્વં રસેભ્યઃ પ્રાયો ગુણાન્ દોષકોપશમનત્વં ચ વિદ્યાત્| તદ્યથા ક્ષીરમદિરામરિચાદીનામ્||૧૮||

અનન્તરં વાગ્ભટો યન્મધુરમિત્યાદિના પ્રકૃતં પ્રસ્તૈતિ| યદ્દ્રવ્યં મધુરરસં મધુરવિપાકં શીતવીર્યં ચ તથા તયોઃ રસવિપાકયોરસ્લં સદ્યદુષ્ણવીર્યં યદ્વા કટુકં તયો રસવિપાકયોરુષ્ણવીર્યં ચ તેષાં ત્રયાણામપિ યથાત્મીયરસગુણાન્ સાતિશયાન્ વિદ્યાત્| રસાનુરૂપેણૈવ ચ તેષાં દોષકોપશમૌ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- યત્ર રસવીર્યવિપાકાનામેકજાત્યન્વયત્વં તત્રૈકગુણત્વમપિ| તથા ચ ક્ષીરે મધુરરસવિપાકે શીતવીર્યે ચ મધુરરસવત્ શ્લેષ્મકોપનત્વં વાતપિત્તશમનત્વં ચ| એવં મદિરાયા અમ્લરસવિપાકાયા ઉષ્ણવીર્યાયાશ્ચામ્લરસવદ્વાતશમનત્વં પિત્તસ્લેષ્મપ્રકોપનત્વાદિકં ચ| કટુકરસવિપાકસ્યોષ્ણવીર્યસ્ય મરિચસ્ય કટુકરસવત્શ્લેષ્મશમનત્વં વાતપિત્તપ્રકોપનત્વં ચ||૧૮||

Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19

રસાદિસઙ્કરેણ ત્વન્યથાત્વમ્| યથા મધુ મધુરં શ્લેષ્માણં શમયતિ કટુવિપાકતયા| સકષાયત્વાદ્રૌક્ષ્યાચ્ચ વાતં જનયતિ શીતવીર્યત્વાચ્ચ| તથા યવોઽપિ| આનૂપૌદકપિશિતં શીતમપિ પિત્તં કરોત્યુષ્ણવીર્યત્વાત્| તથા તૈલં કટુવિપાકતયા ચ વિપાકત એવ બદ્ધવિણ્મૂત્રમ્| અમ્લં કાઞ્જિકં કફં જયતિ રૂક્ષ્ણોષ્ણત્વાત્| કપિત્થં તુ રૌક્ષ્યાત્, પિત્તં તુ શીતવીર્યત્વાત્| આમલકં પિત્તં શીતવીર્યત્વાત્ સ્વાદુપાકતયા ચ કફં રૌક્ષ્યાલ્લાઘવાચ્ચ શૈત્યરૌક્ષ્યલાઘવૈસ્તુ ન વાતમ્| લવણં સૈન્ધવં સ્વાદુપાકતયા પિત્તં જયતિ લાઘવાત્કફં જયતિ| કટુકાઽપિ શુણ્ઠી સ્નેહૌષ્ણ્યસ્વાદુપાકૈર્વાતં ક્ષપયતિ પિપ્પલી ચ| લશુનોઽપિ સ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવૈઃ| પલાણ્ડુશ્ચ| સ તુ સ્નેહગૌરવાભ્યાં જનયતિ શ્લેષ્માણમ્| વૃદ્ધં ચ મૂલકં સ્વાદુપાકતયા| સ્નિગ્ધાનિ તિક્તાનિ વ્યાઘ્રીવિશલ્યાઽર્કાગરૂણ્યુષ્ણવીર્યત્વાત્ પિત્તં જનયન્તિ| કષાયતિક્તં મહત્ પઞ્ચમૂલં વાતં જયતિ નતુ પિત્તમુષ્ણવીર્યત્વાત્| કષાયશ્ચ કુલત્થોઽમ્લપાકતયા ચેત્યેતન્નિદર્શનમાત્રમુક્તમ્||૧૯||

યત્ર તુ રસાદીનાં વિજાત્યન્વયત્વેન સઙ્કરસ્તત્ર ક્વચિદ્રસાધિક્યેન કાર્યકારિત્વં ક્વચિદ્વીર્યાધિક્યેન ક્વચિદ્વિપાકાધિક્યેન ઇત્યસ્યૈવાર્થસ્ય યથા મધુમધુરમિત્યાદ્યુદાહરણમ્| સુબોધમ્| વૃદ્ધમૂલકસ્ય ત્રિદોષકર્તુઃ કટુકસ્ય કફકર્તૃત્વે યદાચાર્યવાગ્ભટેન મધુરવિપાકિત્વં કારણમુક્તં તત્સ્વયં હૃદયપઠિતસ્યૈવ વૃદ્ધમૂલકસ્ય કટુવિપાકિત્વં સ્મૃતં કિં વાન્યત્ કિઞ્ચિદિતિ ન જાને|

Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20

તસ્માત્- કિઞ્ચિદ્રસેન કુરુતે કર્મ પાકેન ચાપરમ્| દ્રવ્યં ગુણેન વીર્યેણ પ્રભાવેણૈવ કિઞ્ચન||૨૦||

એવં સ્થિતેઽનન્તરપ્રક્રાન્તમેવાર્થં સ્ફુટયન્નાહ-તસ્માદિત્યાદિ| દ્રવ્યં મધ્વાદિ કિઞ્ચિત્ કર્માસ્રપિત્તોપશમનાદિકં રસેન કુરુતે| કિઞ્ચિત્ શ્લેષ્મ- શમનાદિકં વિપાકેનાપરં વાતવૃદ્ધ્યાદિલઘ્વાદિના ગુણેનાપરં તૃટ્શમનાદિ વીર્યેણ શીતેન કિઞ્ચન વિષાપનુત્યાદિ પ્રભાવેણેતિ||૨૦||

Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21

યદ્યદ્દ્રવ્યે રસાદીનાં બલવત્ત્વેન વર્તતે| અભિભૂયેતરાંસ્તત્તત્ કારણત્વં પ્રપદ્યતે| વિરુદ્ધસંયોગે પ્રભૂતેનાલ્પં જીયતે વિરુદ્ધગુણસંયોગે ભૂયસાઽલ્પં હિ જીયતે||૨૧||

નનુ ચ યત્ર દ્રવ્યાશ્રિતાનાં રસવીર્યગુણવિપાકપ્રભાવાનાં વિરોધઃ તત્ર તેષાં કાર્યનિષ્પાદને સમશક્તિત્વં ન વેત્યાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાહ- યદ્યદ્ દ્રવ્ય ઇતિ| રસાદીનાં રસવીર્યગુણવિપાકપ્રભાવાનાં યદ્રસો વા વીર્યં વા વિપાકો ગુણઃ પ્રભાવો વા બલવત્ત્વેન વિજાતીયાધિક્યેન વર્તતે તત્તત્ કારણત્વં કાર્યસાધકત્વં પ્રતિપદ્યતે| કિં કૃત્વા? ઇતરાન્ દ્રવ્યાશ્રિતાન્ હીનાનભિભૂય વિફલીકૃત્ય| યત્ર તુ દ્રવ્યે રસાદિદ્રાવકો વિરુદ્ધાનાં ગુણાનાં ગુર્વાદીનામેવ સંયોગો ન તુ રસાદયોઽપેક્ષ્યન્તે| તત્ર કથં કાર્યકર્તૃત્વમિતિ પૃષ્ટ આહ- વિરુદ્ધેત્યાદિ| અથવા રસાદિકલ્પનાવિશેષેણૈવ યત્ર વિરુદ્ધગુણોપનિપાતઃ તત્ર કથં કાર્યકારણત્વમિત્યાહ-વિરુદ્ધેત્યાદિ| તત્ર ભૂયસા પ્રભૂતેન ગુણેનાલ્પં જીયતે નિષ્ફલીક્રિયતે| દ્વિવિધશ્ચ વિરોધઃ-સ્વરૂપતઃ કાર્યતશ્ચ| સ્વરૂપવિરોધો યથા ગુરુલઘ્વોઃ શીતોષ્ણયોશ્ચ| કાર્યવિરોધો યથા ગુરુરૂક્ષયોરુષ્ણસ્નિગ્ધયોશ્ચ| તથા હિ ગુરુઃ શ્લેષ્મવૃદ્ધિકરઃ રૂક્ષશ્ચ ગુરોર્વિરુદ્ધઃ કાર્યેણ શ્લેષ્મવૃદ્ધ્યાખ્યેન વિરુદ્ધ્યતે| એવમુષ્ણસ્ય શ્લેષ્મહન્તૃત્વં સ્નિગ્ધસ્ય શ્લેષ્મકર્તૃત્વેન| ઇહ ચોભયોરપિ વિરોધયોર્ગ્રહણમ્| એકત્ર્ દ્રવ્યે સ્વરૂપકાર્યવિરુદ્ધયોર્ભાવ આગમલબ્ધઃ પઞ્ચભૂતાત્મકત્વાદ્ દ્રવ્યસ્યોપપદ્યતે||૨૧||

Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22

રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્તાન્યપોહતિ| બલસામ્યે રસાદીનામિતિ નૈસર્ગિકં બલમ્||૨૨||

નનુ યદ્યદ્ દ્રવ્યે રસાદીનાં બલવત્તત્તત્ કાર્યકરણશક્તમિત્યુક્તમ્| યત્ર તુ દ્રવ્યે રસાદીનામુત્કર્ષાસમ્ભવઃ પરસ્પરસામ્યં તત્ર કસ્ય કાર્યકારણત્વમિત્યુચ્યતે- રસમિત્યાદિ| વિપાકઃ કર્તા રસં કર્માપોહતિ કાર્યકરણે કુણ્ઠયતિ| તૌ રસવિપાકૌ કર્મણી વીર્યં કર્તૃ અપોહતિ| તાનિ રસવિપાકવીર્યાણિ પ્રભાવો વક્ષ્યમાણઃ અપોહતીત્યેતદ્રસાદીનાં બલસામ્યે નૈસર્ગિકં સ્વાભાવિકં બલમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- રસાદીનાં સમબલાનામપિ તથાવિધો બલસ્વભાવો યત્ પૂર્વસ્ય બલમુત્તરસ્ય બલેન સમેનાપ્યભિભૂયતે| રસબલં વિપાકબલેન સમેનાપિ સ્વભાવાદેવાભિભૂયતે| એવં રસવિપાકયોર્બલં વીર્યબલેન| રસવિપાકવીર્યબલં પ્રભાવબલેનેતિ| તેન રસાદીનાં વિષમત્વેઽપિ સ્વભાવબલમપેક્ષ્યાધિકસ્ય સામર્થ્યં વિજ્ઞેયમ્||૨૨||

Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23

વિરુદ્ધા અપિ ચાન્યોન્યં રસાદ્યાઃ કાર્યસાધને| નાવશ્યં સ્યુર્વિઘાતાય ગુણદોષા મિથો યથા||૨૩||

નનુ યત્ર રસાદીનામન્યતમસ્ય કાર્યમિતરસ્ય કાર્યેણ વિરુદ્ધ્યતે તત્ર કસ્ય કાર્યકર્તૃત્વં ભવતિ? યદિ તુ પ્રભૂતસ્ય સ્વભાવબલવતશ્ચેત્યુચ્યતે| તત્રાલ્પોઽલ્પબલશ્ચ કિઞ્ચિત્ કર્તું શક્તો ન વેત્યેવં પૃષ્ટ ઇદમાહ- વિરુદ્ધા ઇત્યાદિ| રસાદ્યા રસવીર્યવિપાકગુણપ્રભાવા અન્યોન્યં પરસ્પરં વિરુદ્ધા અપિ ન નાશાય ભવન્તિ કાર્યસાધનકાલે| દૃષ્ટાન્તો-ગુણદોષા મિથો યથેતિ| ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ પરસ્પરં પુરુષાદ્યભિધાનકાર્યસાધને વિરુદ્ધા અપિ યથા વિઘાતાય ન ભવન્તિ| દોષાશ્ચ વાતપિત્તકફાવિરુદ્ધા અપિ દેહરોગાદિસાધને યથા મિથો વિઘાતાય ન ભવન્તિ| તદ્વદ્રસાદયોઽપિ||૨૩||

Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24

રસવીર્યપ્રભૃતયો ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષતઃ| એકરૂપા વિરૂપા વા દ્રવ્યં સમધિશેરતે| માધુર્યશૈત્યપૈચ્છિલ્યસ્નેહગૌરવમન્દતાઃ| સહવૃત્ત્યા સ્થિતાઃ ક્ષીરે ન ત્વાનૂપૌદકામિષે||૨૪||

નનુ દ્રવ્યે રસાદીનાં પરસ્પરસમવિષમતયા કાર્યકરત્વમુક્તં તસ્યાશ્ચ રસાદિસમવિષમતાયાઃ કારણં ન જ્ઞાયતે| અત ઉચ્યતે-રસવીર્યેત્યાદિ| રસવીર્યાદીનાં કાર્યકરત્વે પરસ્પરસદૃશાનાં વિસદૃશાનાં વા યદ્ દ્રવ્યાશ્રયણં તન્મહાભૂતસ્ય પૃથિવ્યાદેરુત્કર્ષાદપકર્ષાચ્ચ સમ્પદ્યતે| તેનૈતદુક્તં ભવતિ યત્ દ્રવ્યે રસસ્ય વીર્યાદિભિઃ સાદૃશ્યમસાદૃશ્યં વા તત્સર્વમેકાદીનાં ભૂતાનાં કેષાઞ્ચિત્ કિયતાપ્યુત્કર્ષેણાન્યેષાં કિયતાપ્યપકર્ષેણ જન્યતે| તેન દ્રવ્યેણ સદૃશસ્યાપિ દ્રવ્યસ્ય યોંઽશાંશો વિશેષઃ સ ભૂતકૃત એવ| એતદેવ માધુર્યેણેત્યાદ્યુદાહરણેન સ્ફુટયતિ| તેન ક્ષીરે માધુર્યાદીનાં સમાનકાર્યકર્તૃત્વેન યદેકત્ર સદૃશાનામવસ્થાનં તદેવાન્યસ્ય મહાભૂતસ્યોત્કર્ષેણાન્યભૂતેભ્યઃ ||૨૪||

Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25

ગુણા દ્રવ્યેષુ યે ચોક્તાસ્ત એવ તનુદોષયોઃ| સ્થિતિવૃદ્ધિક્ષયાસ્તસ્માત્તેષાં હિ દ્રવ્યહેતુકાઃ||૨૫||

યે હિ ગુરુત્વાદયો દ્રવ્યે સમ્ભવન્તિ ત એવ ગુણાસ્તનોઃ શરીરસ્ય પ્રત્યઙ્ગં સમ્ભવન્તિ| દોષસ્ય ચ વાતાદેઃ તસ્માત્તનોર્વાતાદીનાં ચ સ્થિતિવૃદ્ધિક્ષયા દ્રવ્યહેતુકાઃ| વૃદ્ધિઃ સમાનૈરિત્યાદિન્યાયાત્||૨૫||

Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26

રસં વિદ્યાન્નિપાતેન તેનાધિવસનેન ચ| વીર્યં વિપાકં દ્રવ્યાણાં કર્મણઃ પરિનિષ્ઠયા||૨૬||

રસાદીનાં દ્રવ્યસ્થિતાનાં સ્વરૂપવિશેષઃ કથં જ્ઞાયતે ઇત્યાહ- રસમિત્યાદિ| જિહ્વાનિપાતેન સ્પર્શમાત્રેણ રસવિશેષં વિદ્યાત્ દ્રવ્યસ્ય| તેન નિપાતેનાધિવાસનેન કાલપરિવસનેન ચ જ્ઞાયતે વીર્યવિશેષઃ| નિપાતમાત્રેણૌષ્ણ્યં શૈત્યં વા જ્ઞાયતે| યત્ર તુ દ્રવ્યે વિપરીતત્વાદ્રસેનાભિભૂતં વીર્યં નિપાતમાત્રાન્ન જ્ઞાયતે તત્ર કાલાધિવાસેન દેહમાર્દવાદિકરણાત્ જ્ઞાયતે| વિપાકવિશેષસ્તુ કર્મણઃ તત્કૃતસ્ય પરિનિષ્ઠયા નિષ્પત્તેર્દોષવૃદ્ધિક્ષયેણ||૨૬||

Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27

મધુરસ્કન્ધનિર્દિષ્ટઘૃતતૈલગુડાદિષુ| ગુણાસ્વાદાદિભેદેન રસષટ્કં ન યુજ્યતે| અસ્તુ ભેદાદસઙ્ખ્યત્વમૈક્યં વા સ્વાદલક્ષણાત્| ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષેણ ભેદો યોઽલ્પેન કલ્પ્યતે| સઙ્કીર્ણાત્વ ફલે ચાસૌ તુલ્યત્વાન્ન વિવક્ષ્યતે| ગુર્વાદીનાં વિશેષેઽપિ સ્વજાતેરનતિક્રમાત્| સઙ્ખ્યાભેદો યથા નાસ્તિ રસાનામપિ સ ક્રમઃ| દૃષ્ટં મુખોપલેપાદિ યત્સર્વેષુ ઘૃતાદિષુ| ન ચ તદ્દાડિમાદ્યેષુ ષડેવાતો રસાઃ સ્મૃતાઃ| આનન્ત્યૈકત્વયોશ્ચ સ્યાન્ન વિચિત્રાર્થતન્ત્રણમ્||૨૭||

નનુ રસાનાં મધુરાદિત્વેન ષટ્સઙ્ખ્યાનિયમ ઉક્તઃ; સ ન યુજ્યતે કેવલમેકરસત્વમનેકરસત્વં વા| તત્રાનેકરસત્વે કારણં વક્ષ્યમાણમધુરાદિસ્કન્ધનિર્દિષ્ટાનાં ઘૃતતૈલગુડદ્રાક્ષાશર્કરામધુમધુકાદીનાં ગુણસ્વાદાદિભેદઃ| તથા હિ ત્વયા યે મધુરત્વેન નિર્દિષ્ટા ગુડદ્રાક્ષાદય આસ્વાદનેન તે ન પરસ્પરસદૃશાઃ ન ચ ગુરુત્વાદિના ગુણેન| ન ચામ્લાદિયુક્તા ઇતિ વક્તું યુજ્યતે| અતો જ્ઞાયતે અન્યે વિશિષ્ટા એવ ત ઇતિ પ્રતિરસસ્કન્ધમાનન્ત્યમ્| રસૈકત્વે કારણં જિહ્વેન્દ્રિયાસ્વાદનસામાન્યમ્| તત્ર પ્રતિવિધીયતે ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષેણેત્યાદિ| તત્ર પ્રથમં ગુણભેદદૂષણં પરિહ્રિયતે| યોઽયમલ્પેન ભૂતાનામુત્કર્ષેણાપકર્ષેણ મધુરાણાં ગુણભેદઃ સ સઙ્કીર્ણત્વાત્ ફલે ચ સદૃશત્વાત્ સન્નપિ ન વિવક્ષ્યતે| આસ્વાદભેદાદાનન્ત્યં પરિહ્રિયતે| ગુર્વાદીનામિત્યાદિ| ગુર્વાદીનાં ગુણાનાં યદ્યપિ પ્રતિદ્રવ્યં વૈલક્ષ્યણ્યમસ્તિ તથાપિ ગુરુત્વાદિજાત્યનતિક્રમાત્ ગુરુર્ગુરુર્લઘુર્લઘુરિતિ સઙ્ખ્યાભેદાવિવક્ષયા નિર્દિશ્યન્તે| તદ્વન્મધુરાદિસ્કન્ધપઠિતાનાં દ્રવ્યાણાં યદ્યપ્યાસ્વાદવૈલક્ષણ્યં દૃશ્યતે તથાપિ યન્મુખોપલેપહ્લાદનાદિ ઘૃતાદિષુ મધુરેષુ દૃષ્ટં ન તન્મુખોપલેપાદિ દાડિમસૈન્ધવાદિષ્વમ્લલવણાદિષુ દૃશ્યતે| ન ચૈતાન્ રસાનતિક્રમ્ય જાત્યન્તરં સંભવતિ| અતઃ ષડેવ રસાઃ નોનાધિકાઃ| યદિ સદેવાનન્ત્યમૈક્યં વા યથોક્તપ્રકારેણ તન્ત્રવ્યવહારે ગૃહ્યતે તતો વિચિત્રસ્ય રસપૃષ્ઠભાવિનો વક્તવ્યસ્યાનેકસ્ય તન્ત્રણસ્ય શાસ્ત્રે પ્રયોગો ન સ્યાત્| અત આનન્ત્યેન રસાનાં તત્સ્વરૂપતન્ત્રણસ્યાપ્યાનન્ત્યાદવક્તવ્યતા| એકરસત્વે ચ વિશેષસ્યાનુક્તત્વાત્ સ્વરૂપતન્ત્રેણાપિ ન યુજ્યત ઇતિ| રસા ઉપસંહૃતાઃ||૨૭||

Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28

ગુર્વાદ્યા વીર્યમુચ્યન્તે શક્તિમન્તોઽન્યથા ગુણાઃ| પરસામર્થ્યહીનત્વાદ્ ગુણા એવેતરે ગુણાઃ||૨૮||

વીર્યમુપસંહ્રિયતે-ગુર્વાદ્યા ઇત્યાદિ| પૂર્વોક્તા ગુર્વાદ્યા અષ્ટૌ યદોત્કૃષ્ટશક્તયઃ સન્તો દ્રવ્યં સમધિશેરતે તદા વીર્યશબ્દવાચ્યાઃ| યદા તૂત્કૃષ્ટશક્તિયુક્તા ન ભવન્તિ સામાન્યગુણા એવ| યે ચ ગુર્વાદિવિશિષ્ટા દ્વાદશગુણાઃ તે સ્વભાવેનૈવ પરસામર્થ્યહીના ઉત્કૃષ્ટશક્તિરહિતાસ્તેઽપિ સામાન્યગુણશબ્દવાચ્યાઃ| તે ન કદાચિદપિ વીર્યાખ્યાં લભન્ત ઇતિ વીર્યમુપસંહૃતમ્||૨૮||

Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29

યથારસં જગુઃ પાકાન્ ષટ્ કેચિત્તદસામ્પ્રતમ્| યત્સ્વાદુર્વ્રીહિરમ્લત્વં ન ચામ્લમપિ દાડિમમ્| યાતિ તૈલં ચ કટુતાં કટુકાપિ ન પિપ્પલી| યથારસત્વે પાકાનાં ન સ્યાદેવં વિપર્યયઃ| યસ્માત્ દૃષ્ટો યવઃ સ્વાદુર્ગુરુરપ્યનિલપ્રદઃ| દીપનં શીતમપ્યાજ્યં વસોષ્ણાપ્યગ્નિસાદિની| કટુપાકોઽપિ પિત્તઘ્નો મુદ્ગો માષસ્તુ પિત્તલઃ| સ્વાદુપાકોઽપિ ચલકૃત્સ્નિગ્ધોષ્ણં ગુરુ ફાણિતમ્| રસઃ સ્વાદુર્યથા ચૈતત્તથાન્યેષ્વપિ દૃશ્યતે| વાતલં કફપિત્તઘ્નમમ્લમપ્યક્ષિકીફલમ્| કુરુતે દધિ ગુર્વેવ વહ્નિં પારાવતં ન તુ| કપિત્થં દાડિમં સામ્લં ગ્રાહિ નામલકીફલમ્| કષાયા ગ્રાહિણી શીતા ધાતકી ન હરીતકી| અપ્રધાનાઃ પૃથક્ તસ્માદ્રસાદ્યાઃ સંશ્રિતાસ્તુ તે||૨૯||

વિપાક ઉપસંહ્રિયતે-યથારસમિત્યાદિ| કેચિદાચાર્યા રસાનતિક્રમેણ પાકષટ્કં જગુરવદન્| યથારસમિતિ યથાવિધો રસઃ સ્વરૂપેણ તથાવિધ એવ તસ્ય વિપાકઃ તેન મધુરસ્ય મધુરો વિપાકઃ અમ્લોઽમ્લસ્ય પટુર્લવણસ્ય તિક્તસ્તિક્તસ્ય કટુઃ કટોઃ કષાયઃ કષાયસ્યેતિ| તચ્ચાચાર્ય- મતમસામ્પ્રતમયુક્તમિતિ| કુતઃ? વ્યભિચારાત્| એતદેવોદાહરણેન દર્શયતિ- યત્સ્વાદ્વિત્યાદિ| યદિ હિ રસસદૃશઃ સર્વસ્ય વિપાકઃ સ્યાત્ તત એવં વિપર્યયો ન સ્યાત્| તે ચ રસાદયો દ્રવ્યાત્ પૃથગ્ભાવેન કાર્યકરત્વેન વિકલ્પ્યમાના અપ્રધાના યતસ્તે સ્થિતા અપિ યસ્મિન્ દ્રવ્યે ન તદ્દ્રવ્યે તત્સદૃશમેવ કાર્યં કુર્વન્તિ| એતદેવ યસ્માદ્ દૃષ્ટ ઇત્યાદિનિદર્શનેન દર્શયતિ| એવં યથા મધુરરસે વિપર્યયો દૃષ્ટસ્તથાન્યેષ્વપિ રસેષુ દૃશ્યત ઇત્યપ્રધાનાઃ રસાદ્યાઃ|

Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30

પ્રભાવશ્ચ યતો દ્રવ્યે દ્રવ્યં શ્રેષ્ઠમતો મતમ્||૩૦||

દ્રવ્યં તુ શ્રેષ્ઠમિત્યાચાર્યાણાં મતં, યતસ્તે રસાદ્યા રસવીર્યવિપાકાઃ પ્રભાવશ્ચ દ્રવ્યસંશ્રિતાઃ તત્પરતન્ત્રા ઇત્યર્થઃ||૩૦||

Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31

રસાદિસામ્યે યત્કર્મ વિશિષ્ટં તત્ પ્રભાવજમ્| દન્તી રસાદ્યૈસ્તુલ્યાપિ ચિત્રકસ્ય વિરેચની| મધુકસ્ય ચ મૃદ્વીકા ઘૃતં ક્ષીરસ્ય દીપનમ્| કટુપાકરસસ્નિગ્ધગુરુત્વૈઃ કફવાતજિત્| લશુનો વાતકફકૃન્ન તુ તૈરેવ યદ્ગુણૈઃ| મિથો વિરુદ્ધાન્વાતાદીન્લોહિતાદ્યા જયન્તિ યત્| કુર્વન્તિ યવકાદ્યાશ્ચ તત્પ્રભાવવિજૃમ્ભિતમ્| શિરીષાદિર્વિષં હન્તિ સ્વપ્નાદ્યં તદ્વિવૃદ્ધયે| મણિમન્ત્રૌષધીનામ્ ચ યત્કર્મ વિવિધાત્મકમ્| શલ્યાહરણપુઞ્જન્મ રક્ષાયુર્ધીવશાદિકમ્| દર્શનાદ્યૈરપિ વિષં યન્નિયચ્છતિ ચાગદઃ| વિરેચયતિ યદ્વૃષ્યમાશુ શુક્રં કરોતિ વા| ઊર્ધ્વાધોભાગિકં યચ્ચ દ્રવ્યં યચ્છમનાદિ ચ| માત્રાદિ પ્રાપ્ય તત્તચ્ચ યત્પ્રપઞ્ચેન વર્ણિતમ્| તચ્ચ પ્રભાવજં સર્વમતોઽચિન્ત્યઃ સ ઉચ્યતે||૩૧||

એવં રસાદ્યાઃ જ્ઞાતાઃ, પ્રભાવસ્તુ ન જ્ઞાતઃ, અતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમુચ્યતે-રસાદીત્યાદિ| રસવીર્યવિપાકાનાં પરસ્પરસામ્યેઽપિ યદ્યદ્વિશિષ્ટં કર્મ દૃશ્યતે તત્તત્ પ્રભાવજં વિદ્ધિ| એતાવદૈતદુક્તં ભવતિ-વિશિષ્ટા સર્વાતિશાયિની દ્રવ્યશક્તિઃ પ્રભાવશબ્દવાચ્યા| તસ્ય ચ પ્રભાવજસ્ય કર્મણ ઉદાહરણમુચ્યતે-દન્તીત્યાદિ|દન્તી રસાદ્યૈશ્ચિત્રકસ્ય તુલ્યાદિ વિરેચની ન તુ ચિત્રકમપિ વિરેચનમિતિ પ્રભાવકર્મ| મધુકસ્ય રસાદ્યૈઃ સદૃશાપિ દ્રાક્ષા વિરેચની ન મધુકમિતિ પ્રભાવકર્મ| ક્ષીરસ્ય રસાદ્યૈઃ સદૃશમપિ ઘૃતં દીપનં ન ક્ષીરમિતિ પ્રભાવઃ| લશુનઃ કટુરસત્વેન કટુવિપાકિત્વેન કફજિત્ સ્નિગ્ધત્વેન ગુરુત્વેન વાતજિત્ સ લશુનઃ સ્વૈરેવ ગુણૈર્વાતકફૌ ન કરોતીતિ પ્રભાવઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- કટુકરસવિપાકૌ તુ લશુને કફચ્છિત્વે દ્રવ્યપ્રભાવાત્ પર્યાપ્તૌ| ન તુ વાતકરત્વે| તથા તત્ર સ્નિગ્ધત્વં ગુરુત્વં ચ વાતજિત્ત્વે દ્રવ્યપ્રભાવાદેવ પર્યાપ્તમ્, ન તુ શ્લેષ્મકરત્વં ઇતિ| પરસ્પરવિરુદ્ધાનપિ વાતાદીન્ દોષાન્ રક્તશાલિઃ સ્નિગ્ધત્વેન ગુરુત્વેન નાશયતિ| યવકશ્ચ તાનેવ કરોતીતિ પ્રભાવકર્મ| શિરીષહરિદ્રાદિકં વિષં નાશયતિ સ્વપ્નમેઘાદિ ચ તદેવ વિષં વર્દ્ધયતિ તત્ પ્રભાવકર્મ| વૃષ્યઞ્ચ દ્રવ્યં યચ્છીઘ્રમેવ શુક્રં વર્દ્ધયતિ બહિર્વિરેચયતિ વા તત્ પ્રભાવકર્મ| યચ્ચ દ્રવ્યં મદનફલાદિ ઊર્ધ્વં દેહે ગચ્છતિ હરીતક્યાદિ બાધસ્તત્ પ્રભાવાત્| અન્યચ્ચ શમનં પ્રભાવાદેવ| યચ્ચ માત્રાદિપ્રકરણે પ્રપઞ્ચેન વિસ્તારેણ વર્ણિતં તત્ પ્રભાવજં વિદ્ધિ| અતઃ પ્રભાવસ્ય તત્સ્વભાવત્વાત્ સ પ્રભાવોઽચિન્ત્યઃ કીદૃક્કદા કુતસ્ય ઇતિ જ્ઞાતું ન શક્યતે| સદપિ તત્કારણં મહાભૂતવિશેષપરિણામાખ્યમસ્મદ્વિધૈસ્તત્રાધિગન્તું ન શક્યતઃ ઇત્યર્થઃ||૩૧||

Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3

રસેન વીર્યેણ ગુણૈશ્ચ કર્મ દ્રવ્યં વિપાકેન ચ યદ્વિદધ્યાત્| સદ્યોઽન્યથા તત્કુરુતે પ્રભાવાદ્ધેતોરતસ્તત્ર ન ગોચરોઽસ્તિ| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૩||

એતમેવ પ્રભાવાર્થમુપસંહતિ-રસેનેત્યાદિ| રસાદિભિઃ કરણૈર્દ્રવ્યં યત્ કર્મ કરોતિ તત્ પ્રભાવેનાન્યથા કુરુતે વિપરીતયતીત્યર્થઃ| અતસ્તસ્ય પ્રભાવહેતોર્માર્ગણા ન શક્યતે| તથાવિધભાવસ્વભાવત્વાત્||૩૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને સપ્તદશોઽધ્યાયઃ