17. dravyādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2

ઇહ હિ દ્રવ્યં પઞ્ચમહાભૂતાત્મકમ્| તસ્યાધિષ્ઠાનં પૃથિવી, યોનિરુદકં, ખાનિલાનલસમવાયાન્નિર્વૃત્તિવિશેષૌ| ઉત્કર્ષેણ તુ વ્યપદેશઃ| તસ્માદ્ભૂતસમવાયામ્ભવાન્નૈકરસં દ્રવ્યમ્| તતશ્ચ નૈકદોષા વ્યાધયઃ||૨||

Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3

તત્ર વ્યક્તો રસઃ| અનુરસસ્તુ રસેનાભિભૂતત્વાદવ્યક્તો વ્યક્તો વા કિઞ્ચિદન્તે||૩||

Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4

રસસ્ય તુ છેદનોપશમને દ્વે કર્મણી| હિતાહિતૌ પ્રભાવૌ||૪||

Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5

તદાશ્રયેષુ ચ દ્રવ્યસંજ્ઞકેષુ પૃથિવ્યાદિષુ ગુણાઃ પ્રકૃતિવિકૃતિવિચારદેશકાલવશાદ્ગુર્વાદયો રસેષુ સાહચર્યાદુપચર્યન્તે||૫||

Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6

તત્ર દ્રવ્યં ગુરુકઠિનવિશદમન્દ્રસાન્દ્રસ્થૂલસ્થિરગન્ધગુણબહુલં પાર્થિવં ઉપચયગૌરવસઙ્ઘાતસ્થૈર્યકરમ્| દ્રવસ્નિગ્ધશીતગુરુમન્દ્રસાન્દ્રસરમૃદુપિચ્છિલરસગુણબહુલમૌદકમુપક્લેદસ્નેહબન્ધવિષ્યન્દમાર્દવપ્રહ્લાદકરમ્| તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષસૂક્ષ્મલઘુવિશદરૂપગુણબહુલમાગ્નેયં દાહપાકપ્રકાશપ્રભાવર્ણકરમ્| રૂક્ષસૂક્ષ્મલઘુવિશદવિકાષિવ્યવાયિશીતખરસ્પર્શગુણબહુલં વાયવ્યં રૌક્ષ્યલાઘવવૈશદ્યગ્લાનિવિચારકરમ્| સૂક્ષ્મલઘુવિશદશ્લક્ષ્ણવ્યવાયિવિવિક્તશબ્દગુણબહુલમાકાશાત્મકં સૌષિર્યલાઘવકરમ્||૬||

Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7

ઇત્થઞ્ચ નાનૌષધભૂતં જગતિ કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યમસ્તિ વિવિધાર્થપ્રયોગવશાત્||૭||

Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8

તત્રાગ્નિમારુતાત્મકં પ્રાયેણોર્ધ્વભાગિકમ્| તયોર્હિ લાઘવાદૂર્ધ્વગતિત્વાચ્ચાગ્નેઃ પ્લવનત્વાચ્ચ મારુતસ્ય| ભૂમ્યૌદકાત્મકં તુ પ્રાયેણાધોભાગિકમ્| તયોર્હિ ગૌરવાન્નિમ્નગત્વાચ્ચ તોયસ્ય| વ્યામિશ્રાત્મકમુભયતોભાગમ્| શમનં તુ દોષવિપરીતગુણમુક્તં પ્રાક્| તત્સઙ્કરે ચ યતો બાહુલ્યેન કાર્યકર્તૃત્વં ભવતિ યદેવાધિકં તદેવ તત્કાર્યકરમિતિ વ્યપદેશઃ| તથાઽનિલાત્મકં ગ્રાહિ| અનલાત્મકં દીપનપાચનમ્| ઉભયાત્મકં લેખનમ્| ભૂમ્યુદકાત્મકં બૃંહણમ્||૮||

Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9

તત્ર કટ્વમ્લલવણા વીર્યેણ યથોત્તરમુષ્ણાઃ| તિક્તકષાયમધુરાઃ શીતાઃ||૯||

Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10

તિક્તકટુકષાયા રૂક્ષા બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતાઃ| લવણામ્લમધુરાઃ સ્નિગ્ધા સૃષ્ટવિણ્મૂત્રમારુતાઃ| લવણકષાયમધુરા ગુરવઃ| તદ્વદમ્લકટુકતિક્તા લઘવઃ||૧૦||

Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11

અન્યે પુનર્ગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષસાધારણં લવણમિચ્છન્તિ||૧૧||

Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1

વીર્યન્તુ કેચિદ્ ગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષતીક્ષ્ણમન્દશીતોષ્ણભેદેનાષ્ટવિધમાહુઃ||૧||

Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12

અપરે પુનઃ પઠન્તિ- વીર્યમ્ દ્રવ્યસ્ય તજ્જ્ઞેયં યદ્યોગાત્ ક્રિયતે ક્રિયા| નાવીર્યં કુરુતે કિઞ્ચિત્ સર્વા વીર્યકૃતા હિ સા||૧૨||

Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13

તૈરપિ ચૈવમતિપ્રકૃષ્ટશક્તિયુક્તાનામશેષૌષધગુણસારભૂતાના- મષ્ટાનામેવ ગુર્વાદીનાં વીર્યસંજ્ઞાવિશિષ્ટામ્નાયવિહિતાપિ લૌકિકીતિ સમુદ્ભાવ્યતે| તથા હિ તયા રસવિપાકગુણાઽન્તરવિજયિનો ભૂયાંસશ્ચ વરિષ્ઠાશ્ચ ગુણાઃ સઙ્ગૃહીતાઃ| વિશેષવૃત્ત્યા ચ તત્ર તત્ર દ્રવ્યસ્વરૂપકથને વ્યવહારઃ પ્રવૃત્તિતો ભવતિ| અત એવ સર્વાતિશાયી દ્રવ્યસ્વભાવઃ પ્રભાવ ઇત્યામ્નાતઃ| સત્યપિ ચ ક્રિયાનિર્વર્તનસામાન્યે તદ્વિપરીતા રસાદયો વીર્યાખ્યયા પ્રભાવસંજ્ઞયા વા ન પરામૃશ્યન્તે||૧૩||

Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14

અન્યે તુ ગુર્વાદીનામગ્નીષોમાત્મકત્વાદાદાનવિસર્ગવિભાગેન કાલસ્ય ચોષ્ણશીતાત્મકત્વાદ્ દ્વિવિધમેવામનન્તિ| એવં ચાહુઃ- નાનાત્મકમપિ દ્રવ્યમગ્નીષોમૌ મહાબલૌ| વ્યક્તાવ્યક્તં જગદિવ નાતિક્રામતિ જાતુચિત્||૧૪||

Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15

તત્રોષ્ણં દહનપચનસ્વેદનવિલયનાનિલકફશમનાનિ કરોતિ| શીતં હ્લાદનસ્તમ્ભનજીવનરક્તપિત્તપ્રસાદનાદીનિ||૧૫||

Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16

ઇતિ વીર્યમુક્તં વિપાકસ્તૂચ્યતે| વિપાકસ્તુ પ્રાયઃ સ્વાદુઃ સ્વાદુલવણયો- રમ્લોઽમ્લસ્ય કટુરિતરેષામ્| રસૈરસૌ તુલ્યફલઃ| દ્રવ્યગુણવિશેષેણ ચાસ્યાલ્પમધ્યભૂયસ્ત્વમુપલક્ષયેત્||૧૬||

Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17

પરાશરસ્તુ પઠતિ- પાકાસ્ત્રયો રસાનામમ્લોઽમ્લં પચ્યતે કટુઃ કટુકમ્| ચત્વારોઽન્યે મધુરં સઙ્કીર્ણરસાસ્તુ સઙ્કીર્ણમ્| કટુતિક્તકષાયાણાં કટુકો યેષાં વિપાક ઇતિ પક્ષઃ| તેષાં પિત્તવિઘાતે તિક્તકષાયૌ કથં ભવતઃ||૧૭||

Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18

તત્ર યન્મધુરં રસવિપાકયોઃ શીતવીર્યઞ્ચ દ્રવ્યં યચ્ચામ્લં તયોરૂષ્ણવીર્યઞ્ચ યદ્વા કટુકં તેષાં યથાસ્વં રસેભ્યઃ પ્રાયો ગુણાન્ દોષકોપશમનત્વં ચ વિદ્યાત્| તદ્યથા ક્ષીરમદિરામરિચાદીનામ્||૧૮||

Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19

રસાદિસઙ્કરેણ ત્વન્યથાત્વમ્| યથા મધુ મધુરં શ્લેષ્માણં શમયતિ કટુવિપાકતયા| સકષાયત્વાદ્રૌક્ષ્યાચ્ચ વાતં જનયતિ શીતવીર્યત્વાચ્ચ| તથા યવોઽપિ| આનૂપૌદકપિશિતં શીતમપિ પિત્તં કરોત્યુષ્ણવીર્યત્વાત્| તથા તૈલં કટુવિપાકતયા ચ વિપાકત એવ બદ્ધવિણ્મૂત્રમ્| અમ્લં કાઞ્જિકં કફં જયતિ રૂક્ષ્ણોષ્ણત્વાત્| કપિત્થં તુ રૌક્ષ્યાત્, પિત્તં તુ શીતવીર્યત્વાત્| આમલકં પિત્તં શીતવીર્યત્વાત્ સ્વાદુપાકતયા ચ કફં રૌક્ષ્યાલ્લાઘવાચ્ચ શૈત્યરૌક્ષ્યલાઘવૈસ્તુ ન વાતમ્| લવણં સૈન્ધવં સ્વાદુપાકતયા પિત્તં જયતિ લાઘવાત્કફં જયતિ| કટુકાઽપિ શુણ્ઠી સ્નેહૌષ્ણ્યસ્વાદુપાકૈર્વાતં ક્ષપયતિ પિપ્પલી ચ| લશુનોઽપિ સ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવૈઃ| પલાણ્ડુશ્ચ| સ તુ સ્નેહગૌરવાભ્યાં જનયતિ શ્લેષ્માણમ્| વૃદ્ધં ચ મૂલકં સ્વાદુપાકતયા| સ્નિગ્ધાનિ તિક્તાનિ વ્યાઘ્રીવિશલ્યાઽર્કાગરૂણ્યુષ્ણવીર્યત્વાત્ પિત્તં જનયન્તિ| કષાયતિક્તં મહત્ પઞ્ચમૂલં વાતં જયતિ નતુ પિત્તમુષ્ણવીર્યત્વાત્| કષાયશ્ચ કુલત્થોઽમ્લપાકતયા ચેત્યેતન્નિદર્શનમાત્રમુક્તમ્||૧૯||

Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20

તસ્માત્- કિઞ્ચિદ્રસેન કુરુતે કર્મ પાકેન ચાપરમ્| દ્રવ્યં ગુણેન વીર્યેણ પ્રભાવેણૈવ કિઞ્ચન||૨૦||

Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21

યદ્યદ્દ્રવ્યે રસાદીનાં બલવત્ત્વેન વર્તતે| અભિભૂયેતરાંસ્તત્તત્ કારણત્વં પ્રપદ્યતે| વિરુદ્ધસંયોગે પ્રભૂતેનાલ્પં જીયતે વિરુદ્ધગુણસંયોગે ભૂયસાઽલ્પં હિ જીયતે||૨૧||

Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22

રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્તાન્યપોહતિ| બલસામ્યે રસાદીનામિતિ નૈસર્ગિકં બલમ્||૨૨||

Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23

વિરુદ્ધા અપિ ચાન્યોન્યં રસાદ્યાઃ કાર્યસાધને| નાવશ્યં સ્યુર્વિઘાતાય ગુણદોષા મિથો યથા||૨૩||

Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24

રસવીર્યપ્રભૃતયો ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષતઃ| એકરૂપા વિરૂપા વા દ્રવ્યં સમધિશેરતે| માધુર્યશૈત્યપૈચ્છિલ્યસ્નેહગૌરવમન્દતાઃ| સહવૃત્ત્યા સ્થિતાઃ ક્ષીરે ન ત્વાનૂપૌદકામિષે||૨૪||

Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25

ગુણા દ્રવ્યેષુ યે ચોક્તાસ્ત એવ તનુદોષયોઃ| સ્થિતિવૃદ્ધિક્ષયાસ્તસ્માત્તેષાં હિ દ્રવ્યહેતુકાઃ||૨૫||

Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26

રસં વિદ્યાન્નિપાતેન તેનાધિવસનેન ચ| વીર્યં વિપાકં દ્રવ્યાણાં કર્મણઃ પરિનિષ્ઠયા||૨૬||

Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27

મધુરસ્કન્ધનિર્દિષ્ટઘૃતતૈલગુડાદિષુ| ગુણાસ્વાદાદિભેદેન રસષટ્કં ન યુજ્યતે| અસ્તુ ભેદાદસઙ્ખ્યત્વમૈક્યં વા સ્વાદલક્ષણાત્| ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષેણ ભેદો યોઽલ્પેન કલ્પ્યતે| સઙ્કીર્ણાત્વ ફલે ચાસૌ તુલ્યત્વાન્ન વિવક્ષ્યતે| ગુર્વાદીનાં વિશેષેઽપિ સ્વજાતેરનતિક્રમાત્| સઙ્ખ્યાભેદો યથા નાસ્તિ રસાનામપિ સ ક્રમઃ| દૃષ્ટં મુખોપલેપાદિ યત્સર્વેષુ ઘૃતાદિષુ| ન ચ તદ્દાડિમાદ્યેષુ ષડેવાતો રસાઃ સ્મૃતાઃ| આનન્ત્યૈકત્વયોશ્ચ સ્યાન્ન વિચિત્રાર્થતન્ત્રણમ્||૨૭||

Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28

ગુર્વાદ્યા વીર્યમુચ્યન્તે શક્તિમન્તોઽન્યથા ગુણાઃ| પરસામર્થ્યહીનત્વાદ્ ગુણા એવેતરે ગુણાઃ||૨૮||

Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29

યથારસં જગુઃ પાકાન્ ષટ્ કેચિત્તદસામ્પ્રતમ્| યત્સ્વાદુર્વ્રીહિરમ્લત્વં ન ચામ્લમપિ દાડિમમ્| યાતિ તૈલં ચ કટુતાં કટુકાપિ ન પિપ્પલી| યથારસત્વે પાકાનાં ન સ્યાદેવં વિપર્યયઃ| યસ્માત્ દૃષ્ટો યવઃ સ્વાદુર્ગુરુરપ્યનિલપ્રદઃ| દીપનં શીતમપ્યાજ્યં વસોષ્ણાપ્યગ્નિસાદિની| કટુપાકોઽપિ પિત્તઘ્નો મુદ્ગો માષસ્તુ પિત્તલઃ| સ્વાદુપાકોઽપિ ચલકૃત્સ્નિગ્ધોષ્ણં ગુરુ ફાણિતમ્| રસઃ સ્વાદુર્યથા ચૈતત્તથાન્યેષ્વપિ દૃશ્યતે| વાતલં કફપિત્તઘ્નમમ્લમપ્યક્ષિકીફલમ્| કુરુતે દધિ ગુર્વેવ વહ્નિં પારાવતં ન તુ| કપિત્થં દાડિમં સામ્લં ગ્રાહિ નામલકીફલમ્| કષાયા ગ્રાહિણી શીતા ધાતકી ન હરીતકી| અપ્રધાનાઃ પૃથક્ તસ્માદ્રસાદ્યાઃ સંશ્રિતાસ્તુ તે||૨૯||

Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30

પ્રભાવશ્ચ યતો દ્રવ્યે દ્રવ્યં શ્રેષ્ઠમતો મતમ્||૩૦||

Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31

રસાદિસામ્યે યત્કર્મ વિશિષ્ટં તત્ પ્રભાવજમ્| દન્તી રસાદ્યૈસ્તુલ્યાપિ ચિત્રકસ્ય વિરેચની| મધુકસ્ય ચ મૃદ્વીકા ઘૃતં ક્ષીરસ્ય દીપનમ્| કટુપાકરસસ્નિગ્ધગુરુત્વૈઃ કફવાતજિત્| લશુનો વાતકફકૃન્ન તુ તૈરેવ યદ્ગુણૈઃ| મિથો વિરુદ્ધાન્વાતાદીન્લોહિતાદ્યા જયન્તિ યત્| કુર્વન્તિ યવકાદ્યાશ્ચ તત્પ્રભાવવિજૃમ્ભિતમ્| શિરીષાદિર્વિષં હન્તિ સ્વપ્નાદ્યં તદ્વિવૃદ્ધયે| મણિમન્ત્રૌષધીનામ્ ચ યત્કર્મ વિવિધાત્મકમ્| શલ્યાહરણપુઞ્જન્મ રક્ષાયુર્ધીવશાદિકમ્| દર્શનાદ્યૈરપિ વિષં યન્નિયચ્છતિ ચાગદઃ| વિરેચયતિ યદ્વૃષ્યમાશુ શુક્રં કરોતિ વા| ઊર્ધ્વાધોભાગિકં યચ્ચ દ્રવ્યં યચ્છમનાદિ ચ| માત્રાદિ પ્રાપ્ય તત્તચ્ચ યત્પ્રપઞ્ચેન વર્ણિતમ્| તચ્ચ પ્રભાવજં સર્વમતોઽચિન્ત્યઃ સ ઉચ્યતે||૩૧||

Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3

રસેન વીર્યેણ ગુણૈશ્ચ કર્મ દ્રવ્યં વિપાકેન ચ યદ્વિદધ્યાત્| સદ્યોઽન્યથા તત્કુરુતે પ્રભાવાદ્ધેતોરતસ્તત્ર ન ગોચરોઽસ્તિ| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૩||