17. dravyādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||

ਪੂਰ੍ਵੇਸੁ ਅਧ੍ਯਾਯੇਸੁ ਰਸਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾਰ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਮੁਕ੍ਤਂ, ਤੇ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਾਦਯੋ ਨ ਜ੍ਞਾਤਾਃ, ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਦੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵਾਦਾਵੁਚ੍ਯਤੇ| ਰਸਸ੍ਯ ਤੁ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸੂਤ੍ਰਣਮ੍| ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਤੁ ਨਿਰ੍ਣਯਃ| ਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਵਤ੍ਰੈਵ|| ੧||

Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2

ਇਹ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਤਸ੍ਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਪਥਿਵੀ, ਯੋਨਿਰੁਦਕਂ, ਖਾਨਿਲਾਨਲਸਮਵਾਯਾਨ੍ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੌ| ਉਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਤੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤਸਮਵਾਯਾਮ੍ਭਵਾਨ੍ਨੈਕਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਤਤਸ਼੍ਚ ਨੈਕਦੋਸਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ||੨||

ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਮਹਾਭੂਤੈਰਾਰਬ੍ਧਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨਿ ਪਥਿਵ੍ਯਪ੍ਤੇਜੋਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਨਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਿ| ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋਪਿ ਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਵਦੇਵ ਭੂਤਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਨਭੋਭਾਗਾਧਿਕੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਵਯਵਨਿਬਿਡਭਾਵਾਦ੍ਯਭਾਵੇਨ ਸ੍ਵਰੂਪਮਜਹਦੇਵ ਨਭਃਕਾਰਣਤਾਂ ਯਾਤਿ| ਏਸਾਂ ਚ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਂ ਭਾਵਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਭਾਵਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਸਮਧਿਗਮ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਯਃ ਕੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਕਾਰਣਤਾਂ ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ-ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਾਸ਼੍ਰਯਃ ਪਥਿਵੀ| ਸਾ ਹਿ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਦੇਰਾਹਾਰਾਦ੍ਯੁਪਯੋਗਿਨੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੋਪਲਮ੍ਭੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਦੇਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਮ੍ਬੁ ਯੋਨਿਃ| ਯੁ ਮਿਸ਼੍ਰਣੇ ਧਾਤੁਃ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯੋਨਿਰਿਤਿ ਰੂਪਂ ਭਵਤਿ| ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਵਭਾਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਭੋਵਾਯ੍ਵਨਲਾਨਾਂ ਸਮਵਾਯਾਤ੍ ਪਥਿਵ੍ਯੁਦਕਾਭ੍ਯਾਮਵਿਨਾਭਾਵਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੌ ਭਵਤਃ| ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਰਾਤ੍ਮਲਾਭਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਣਾਸਾਦਸ਼੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਸਂਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਲਾਭਾਯਾਵਯਵਵ੍ਯੂਹਨੇ ਨਭਃਕਾਰਣਤਾਂ ਯਾਤਿ| ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦਿਕੇ ਵਾਯੁਃ| ਤੇਜਃਪ੍ਰਸਾਦਲਭ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਙ੍ਕੁਰਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਪਞ੍ਚਾਨਾਮੇਵ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਾਹਾਰਾਦ੍ਯੁਪਯੋਗਿਨਾਂ ਸਮ੍ਭਵਃ| ਤੇਸਾਮੇਵ ਭੂਤਾਨਾਮੇਕਾਦਿਤਾਰਤਮ੍ਯਾਦਿਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਃ| ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਸ ਭੂਯਸਾ ਪ੍ਰਭੂਤੇਨ ਮਹਾਭੂਤੇਨ ਜਨ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ ਪਞ੍ਚਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਯਦਧਿਕਂ ਤਦੀਯਂ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਰਸਤ੍ਵਮ੍| ਯਤੋ ਯੇਯਂ ਸਟ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਲਕ੍ਸਣਾ ਰਸਾਨਾਂ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸਾ ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਕਤਾ| ਤਥਾ ਚ ਭੂਜਲਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਯਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਸਡ੍ਰਸਤ੍ਵੇਪਿ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਸ ਭੂਯਸਾਂ ਭੂਤੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਏਵਂ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਸਰ੍ਵਰਸਤ੍ਵਂ ਤਤਸ੍ਤੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਜਨਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਮਪਿਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਮ੍| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰੋਗਾਣਾਂ ਦੋਸਾਃ ਕਾਰਣਂ ਤੇਸਾਂ ਚ ਰਸਾਸ੍ਤੇ ਚ ਰਸਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਜਨਕਭੂਤਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਾਨਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਕਤਿਪਯਾਨਾਂ ਭੇਦਾਨਾਂ ਨਿਦਾਨਾਦਿਸੁ ਕੀਰ੍ਤਨਂ ਤਦਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੁਖਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯ| ਯਾ ਤੁ ਰੋਗਾਣਾਮੇਕਦੋਸੋਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਸਤਿਸ਼ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਹੇਤੁਕਾ| ਤਥਾ ਚੈਕਦੋਸਾਭਿਮਤੇਸ੍ਵਪਿ ਰੋਗੇਸੁ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਦੋਸਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋਪਯੋਗ੍ਯਸਧਾਰਣਂ ਤਦ੍ਦੋਸਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮੇਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਾਪਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਨੈਕਦੋਸਾ ਰੋਗਾ ਇਤਿ| ਅਥ ਚੈਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਯਤੋ ਭੂਯਸਾ ਪ੍ਰਭੂਤੇਨ ਭਵਤਿ| ਤਤ ਏਵ ਹੇਤੋਰ੍ਨੈਕਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ ਸਦਸ਼ਰਸਂ ਭਿਨ੍ਨਰਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਯਦੇਕਰਸਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਯਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਦ੍ਭਿਨ੍ਨਰਸਤ੍ਵਮਪਿ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਦਸ਼੍ਯਾਦੇਕਰਸਤ੍ਵਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਮਧੁਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਰਸਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਕਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਹੇਤੋ ਰੋਗਾ ਅਪਿ ਦੋਸਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਧਾਨੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਦ੍ਭਿਨ੍ਨਰਸਵਚ੍ਚ ਤੇਪਿ ਨੈਕਦੋਸਾਃ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਜ੍ਵਰਾਣਾਮਨ੍ਯੇਸਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਸਦਸ਼ਦੋਸਾਪਰਪਰ੍ਯਾਯਮੇਕਦੋਸਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|| ੨||

Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3

ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਰਸਃ| ਅਨੁਰਸਸ੍ਤੁ ਰਸੇਨਾਭਿਭੂਤਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਤੇ||੩||

ਤਤ੍ਰ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ੍ਫੁਟੋ ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਃ| ਯਸ਼੍ਚ ਰਸੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਨੁਰਸਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਃ ਸ ਪ੍ਰਧਾਨਰਸੇਨਾਭਿਭੂਤਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤ ਏਵ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਪ੍ਰਧਾਨਰਸਵਿਜਾਤੀਯਕਾਰ੍ਯਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਦ੍ਭਾਵੋਨੁਮੀਯਤੇ| ਆਗਮਾਚ੍ਚ| ਅਥਵਾ ਯੋ ਰਸਃ ਪ੍ਰਧਾਨਰਸਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤੋਪ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ਸੋਨੁਰਸਃ|| ੩||

Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4

ਰਸਸ੍ਯ ਤੁ ਛੇਦਨੋਪਸ਼ਮਨੇ ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਣੀ| ਹਿਤਾਹਿਤੌ ਪ੍ਰਭਾਵੌ||੪||

ਤਤ੍ਰ ਯ ਆਚਾਰ੍ਯਾਃ ਛੇਦਨੋਪਸ਼ਮਨਹਿਤਾਹਿਤਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਰਸਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਮਤਾਨੁਸਾਰੇਣੇਦਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਰਸਸ੍ਯ ਛੇਦਨੋਪਸ਼ਮਨੇ ਕਰ੍ਮਣੀ ਤਸ੍ਯੈਵ ਹਿਤਾਹਿਤੌ ਪ੍ਰਭਾਵੌ| ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਰਸਾਦਿਵਿਲਕ੍ਸਣਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਨ ਤੁ ਤੇਸਾਂ ਰਸਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਤੇਨ ਛੇਦਨੋਪਸ਼ਮਨਯੋਰ੍ਭਾਵੇ ਲ੍ਯੁਡਿਤਿ ਛੇਦਨਂ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਭਾਗਸ਼ਃ ਕਰਣਮ੍| ਉਪਸ਼ਮਨਂ ਤੁ ਦੋਸਾਣਾਮਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੇਨ ਸਮੀਕਰਣਮ੍| ਹਿਤਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਵਿਪਰੀਤਮਹਿਤਮ੍|| ੪||

Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5

ਤਦਾਸ਼੍ਰਯੇਸੁ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਜ੍ਞਕੇਸੁ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਸੁ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਵਿਚਾਰਦੇਸ਼ਕਾਲਵਸ਼ਾਦ੍ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਰਸੇਸੁ ਸਾਹਚਰ੍ਯਾਦੁਪਚਰ੍ਯਨ੍ਤੇ||੫||

ਤੇਸਾਂ ਚ ਰਸਾਦੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਭੂਤੇਸੁ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਜ੍ਞਕੇਸੁ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਯੇ ਗੁਣਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਰੁਸ੍ਨੇਹੋਸ੍ਣਸੂਕ੍ਸ੍ਮਲਘ੍ਵਾਦਯਃ ਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਰਸੇਸੁ ਗੁਣਤ੍ਵੇਨੋਪਚਾਰਾਦੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਉਪਚਾਰਸ੍ਯ ਬਹੁਹੇਤੁਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਸਾਹਚਰ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣ੍ਮ੍| ਨਨੁ ਕਥਂ ਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਨ ਸਨ੍ਤੋਪਿ ਨਾਨਾਵਿਧਕ੍ਰਿਯਾਸਾਧ੍ਯਯਾ ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਵਿਚਾਰਾਦਿਭਿਃ| ਵਿਚਾਰੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਾਤ੍ਰਾਦਿਕਃ ਸਂਯੋਗਃ| ਦੇਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਉਕ੍ਤਃ| ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਦ੍ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੋਗੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ| ਦੇਹਦੇਸ਼ਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਕ੍ਥਿਮਾਂਸਾਦ੍ਗੁਰੁਸ੍ਕਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਮਿਦੇਸ਼ਵਸ਼ਾਦਨ੍ਯਥਾ ਜਾਙ੍ਗਲੇ ਅਨ੍ਯਥਾਨੂਪ ਇਤਿ| ਏਵਂ ਕਾਲੇਪਿ| ਤੇਨ ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਕਤ੍ਯਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਰਸਾਨਾਂ ਸਮ੍ਭਵਃ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਯੇ ਰਸਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਏਸਾ ਚ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਤਿ; ਨ ਰਸਸ੍ਯ| ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸਾਹਚਰ੍ਯਾਦੁਪਚਰ੍ਯਤੇ|| ੫||

Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6

ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰੁਕਠਿਨਵਿਸ਼ਦਮਨ੍ਦ੍ਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਥੂਲਸ੍ਥਿਰਗਨ੍ਧਗੁਣਬਹੁਲਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਉਪਚਯਗੌਰਵਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਮ੍| ਦ੍ਰਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਗੁਰੁਮਨ੍ਦ੍ਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸਰਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਰਸਗੁਣਬਹੁਲਮੌਦਕਮੁਪਕ੍ਲੇਦਸ੍ਨੇਹਬਨ੍ਧਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਰ੍ਦਵਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਕਰਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਸੂਕ੍ਸ੍ਮਲਘੁਵਿਸ਼ਦਰੂਪਗੁਣਬਹੁਲਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਦਾਹਪਾਕਪ੍ਰਕਾਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵਰ੍ਣਕਰਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਸੂਕ੍ਸ੍ਮਲਘੁਵਿਸ਼ਦਵਿਕਾਸਿਵ੍ਯਵਾਯਿਸ਼ੀਤਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਬਹੁਲਂ ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਵੈਸ਼ਦ੍ਯਗ੍ਲਾਨਿਵਿਚਾਰਕਰਮ੍| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਲਘੁਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਵਿਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਗੁਣਬਹੁਲਮਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਂ ਸੌਸਿਰ੍ਯਲਾਘਵਕਰਮ੍||੬||

ਤਤ੍ਰ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਗਨ੍ਧਗੁਣੇਨ ਚਾਧਿਕਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਦੇਹ ਉਪਚਯਾਦਿਕਰਮ੍| ਉਪਚਯੋ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਸਙ੍ਘਾਤਃ ਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਮ੍| ਔਦਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਰਸਗੁਣਾਧਿਕਂ ਚ| ਦੇਹੇ ਚੋਪਕ੍ਲੇਦਾਦਿਕਰਮ੍| ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ੍ਰਾਵਃ| ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦੋ ਹਤ੍ਪੁਸ੍ਟਿਃ| ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਰੂਪਗੁਣਬਹੁਲਂ ਚ ਦੇਹੇ ਚ ਦਾਹਾਦਿਕਰਮ\\\\\\\\ ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਬਹੁਲਂ ਚ| ਦੇਹੇ ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਰੋਤਿ| ਵਿਚਾਰੋ ਧਾਤੁਵਹਨਮ੍| ਨਾਭਸਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਗੁਣਾਧਿਕਂ ਚ| ਦੇਹੇ ਚ ਸੌਸਿਰ੍ਯਲਾਘਵਕਰਮ੍|| ੬||

Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7

ਇਤ੍ਥਞ੍ਚ ਨਾਨੌਸਧਭੂਤਂ ਜਗਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧਾਰ੍ਥਪ੍ਰਯੋਗਵਸ਼ਾਤ੍||੭||

ਇਤ੍ਥਮੇਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਜਗਤਿ ਤਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਦੌਸਧਤ੍ਵੇਨ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਕੁਤਃ? ਨਾਨਾਵਿਧਾਰ੍ਥਪ੍ਰਯੋਗਵਸ਼ਾਤ੍| ਅਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਪਯੋਗਃ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਵਿਚਿਤ੍ਰਿਤੋ ਭਾਵਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤੇਨ ਯਦ੍ਯਤ੍ਰਾਪਥ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਯਤ੍ ਪਾਨੇਪਥ੍ਯਂ ਤਦਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਿਕਲ੍ਪਨੀਯਃ| ਤੇਨ ਭਸ੍ਮਪਾਂਸ੍ਵਾਦੀਨਾਮਪਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਸ਼ੇਨੌਸਧਤ੍ਵਮ੍|| ੭||

Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8

ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਕਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕਮ੍| ਤਯੋਰ੍ਹਿ ਲਾਘਵਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਲਵਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ| ਭੂਮ੍ਯੌਦਕਾਤ੍ਮਕਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਧੋਭਾਗਿਕਮ੍| ਤਯੋਰ੍ਹਿ ਗੌਰਵਾਨ੍ਨਿਮ੍ਨਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤੋਯਸ੍ਯ| ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਾਤ੍ਮਕਮੁਭਯਤੋਭਾਗਮ੍| ਸ਼ਮਨਂ ਤੁ ਦੋਸਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰੇ ਚ ਯਤੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਯਦੇਵਾਧਿਕਂ ਤਦੇਵ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਕਰਮਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਤਥਾਨਿਲਾਤ੍ਮਕਂ ਗ੍ਰਾਹਿ| ਅਨਲਾਤ੍ਮਕਂ ਦੀਪਨਪਾਚਨਮ੍| ਉਭਯਾਤ੍ਮਕਂ ਲੇਖਨਮ੍| ਭੂਮ੍ਯੁਦਕਾਤ੍ਮਕਂ ਬਂਹਣਮ੍||੮||

ਤਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਯੇ ਸ਼ੋਧਨਸ਼ਮਨਗ੍ਰਾਹਿਦੀਪਨਤ੍ਵਾਦਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੇਪ੍ਯੇਕਾਦਿਮਹਾਭੂਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਕਤਾ ਏਵੇਤਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕਂ ਯਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੋ ਵਮਨਂ ਤਦਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਕਮ੍; ਅਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤਯੋਰ੍ਲਘੁਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲਵਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਥਿਵ੍ਯੁਦਕਾਤ੍ਮਕਮਧੋਭਾਗਿਕਂ ਯਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੋ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਪਥਿਵ੍ਯੁਦਕਯੋਰ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਧੋਗਮਨਂ ਤੋਯਸ੍ਯ ਨਿਮ੍ਨਗਤ੍ਵਾਦਪਿ| ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਭੂਤਚਤੁਸ੍ਟਯਾਧਿਕ੍ਯੇਨੋਭਯਾਤ੍ਮਕਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਸ਼ਮਨਂ ਯਦੁਕ੍ਤਭੂਤਾਧਿਕ੍ਯਰਹਿਤਂ ਨਾਧੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਨਾਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮੇਤਿ ਕੇਵਲਂ ਦੋਸਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮੇਵ ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਘਾਤਤ੍ਵੇਨ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਮ੍- ਸ਼ਮਨਤ੍ਵਂ ਦੋਸਗੁਣਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸਮ੍ਭ੍ਵਤਿ| ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਸ਼ੋਧਨਤ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਭੂਤਾਧਿਕ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਤ੍ਵਾਧੋਗਤ੍ਵਸ਼ਮਨਤ੍ਵਾਨਾਂ ਸਮ੍ਭਵਃ ਤਤ੍ਰ ਯਤੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਤਤੋ ਯਦੇਵਾਧਿਕਂ ਤਦੇਵ ਕਾਰ੍ਯਕਰਮਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੮||

Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9

ਤਤ੍ਰ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮੁਸ੍ਣਾਃ| ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਮਧੁਰਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ||੯||

ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਨਾਂ ਗੁਣਨਿਯਮਃ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮੁਸ੍ਣਾਃ| ਸ਼ੀਤਾਃ ਸ਼ੇਸਾਃ||੯||

Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10

ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਾਰੁਤਾਃ| ਲਵਣਾਮ੍ਲਮਧੁਰਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਾਰੁਤਾਃ| ਲਵਣਕਸਾਯਮਧੁਰਾ ਗੁਰਵਃ| ਤਦ੍ਵਦਮ੍ਲਕਟੁਕਤਿਕ੍ਤਾ ਲਘਵਃ||੧੦||

ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਮਾਰੁਤਾਸ਼੍ਚ| ਸ਼ੇਸਾ ਲਘਵਃ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਪੂਰ੍ਵਾਦੁਤ੍ਤਰੋ ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣਾਧਿਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦||

Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11

ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰ੍ਗੁਰੁਲਘੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਸਾਧਾਰਣਂ ਲਵਣਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ||੧੧||

ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਚਾਰ੍ਯਾ ਗੁਰੁਤ੍ਵਲਘੁਤ੍ਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਸਾਧਾਰਣਂ ਲਵਣਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਇਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਾਵੁਕ੍ਤੌ||੧੧||

Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1

ਵੀਰ੍ਯਨ੍ਤੁ ਕੇਚਿਦ੍ ਗੁਰੁਲਘੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਨ੍ਦਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਭੇਦੇਨਾਸ੍ਟਵਿਧਮਾਹੁਃ||੧||

Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12

ਅਪਰੇ ਪੁਨਃ ਪਠਨ੍ਤਿ- ਵੀਰ੍ਯਮ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਦ੍ਯੋਗਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ| ਨਾਵੀਰ੍ਯਂ ਕੁਰੁਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਾ ਵੀਰ੍ਯਕਤਾ ਹਿ ਸਾ||੧੨||

ਵੀਰ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ- ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਅਸ੍ਟਵਿਧਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਭੇਦੇਨ ਵੀਰ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਬਹੁਵਿਧਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਿਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਬਹੁਵੀਰ੍ਯਵਾਦਿਨਸ੍ਤੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਸ੍ਯ ਯੋਗਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਕ੍ਸਮਮ੍| ਨ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਵੀਰ੍ਯਂ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਵਿਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ| ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਵੀਰ੍ਯਕਤਾਃ| ਏਵਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਬਹੁਵੀਰ੍ਯਵਾਦਿਨਃ||੧੨||

Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13

ਤੈਰਪਿ ਚੈਵਮਤਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮਸ਼ੇਸੌਸਧਗੁਣਸਾਰਭੂਤਾਨਾ- ਮਸ੍ਟਾਨਾਮੇਵ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਮ੍ਨਾਯਵਿਹਿਤਾਪਿ ਲੌਕਿਕੀਤਿ ਸਮੁਦ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਹਿ ਤਯਾ ਰਸਵਿਪਾਕਗੁਣਾਨ੍ਤਰਵਿਜਯਿਨੋ ਭੂਯਾਂਸਸ਼੍ਚ ਵਰਿਸ੍ਠਾਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਃ ਸਙ੍ਗਹੀਤਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਕਥਨੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਾਤਿਸ਼ਾਯੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਃ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤ੍ਯਾਮ੍ਨਾਤਃ| ਸਤ੍ਯਪਿ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾ ਰਸਾਦਯੋ ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਯਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸਂਜ੍ਞਯਾ ਵਾ ਨ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੩||

ਤੈਸ਼੍ਚਾਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਬਹੁਵੀਰ੍ਯਵਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਗਮਵਿਹਿਤਾਪਿ ਲੌਕਿਕੀਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਯਤਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਸਾ ਚ ਨਾਨਾਵਿਧਾ| ਤਤ੍ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨ੍ ਕੋ ਨਿਯਮਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ| ਕੇਵਲਂ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦਸ਼ੇਸਾਣਾਮੌਸਧਗੁਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸਾਰਭੂਤਤ੍ਵਾਲ੍ਲੋਕ ਏਵ ਕਥ੍ਯਤੇਸ੍ਟਾਵੇਵ ਵੀਰ੍ਯਾਣੀਤਿ| ਅਤੋ ਬਹੁਵੀਰ੍ਯਵਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਨਿਯਮ ਆਗਮਵਿਹਿਤੋਪਿ ਲੌਕਿਕ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਏਤਦੇਵਾਹ-ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਯਾ ਰਸਵਿਪਾਕਗੁਣਾਨ੍ਤਰਵਿਜਯਿਨ ਏਤੇਸ੍ਟਾਵੇਵ ਗੁਣਾਃ ਸਙ੍ਗਹੀਤਾ ਭੂਯਾਂਸਸ਼੍ਚ ਵਰਿਸ੍ਠਾਸ਼੍ਚ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਏਸਾਮਸ੍ਟਾਨਾਮੇਵ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਰਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਸਾਦਿਵਿਜਯਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ| ਬਹੁਵੀਰ੍ਯਵਾਦਿਭਿਰਪਿ ਬਲਾਦਙ੍ਗੀਕਤਮੇਵ| ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਹਿ ਨ ਤਥਾ ਅਨ੍ਯੇ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਭੂਤਤ੍ਵੇਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਭੂਤਤ੍ਵਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਗੁਣਾਃ ਨ ਤਥਾ ਦੇਹੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵੇ ਵਰਾਃ ਯਥਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ ਇਤਿ ਵਰਿਸ੍ਠਤ੍ਵਮ੍| ਰਸਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਪਾਕਕਾਰ੍ਯਂ| ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਞ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਭਿਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਰਸਾਦਿਵਿਜਯਿਤ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਰਸਵਿਜਯਿਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧੁਰਰਸਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗੁਣਂ ਚ ਤਤ੍ਰ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗੁਣੇਨੋਪਲੇਪਾਦਿ ਮਧੁਰਰਸਕਾਰ੍ਯਮਭਿਭੂਯਤੇ| ਏਵਂ ਵਿਪਾਕਕਾਰ੍ਯਂ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੇ ਚ| ਏਵਂ ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਕਥਨੇ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤ੍ਵੇਨ ਗੁਰੁਲਘ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਏਵਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਅਨਯੈਵ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਗੁਣਾਤਿਸ਼ਾਯੀ ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਸ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਃ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਥੈਵ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਥੈਵ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤੇਃ ਸਰ੍ਵਾਤਿਸ਼ਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਂਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤਿ| ਨ ਹਿ ਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੇਸੁ ਰਸਾਦਿਸੁ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਅਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਸਃ| ਰਸਾਦਯੋ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਗੁਣਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਵਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਤ੍ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਯਾ ਨ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਵਂ ਬਹੁਵੀਰ੍ਯਵਾਦਿਨਾਮਪ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧਵੀਰ੍ਯਵਾਦਿਤ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਾਧਿਤਂ ਤੈਰਪੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੧੩||

Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14

ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮਗ੍ਨੀਸੋਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਾਦਾਨਵਿਸਰ੍ਗਵਿਭਾਗੇਨ ਕਾਲਸ੍ਯ ਚੋਸ੍ਣਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੇਵਾਮਨਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਚਾਹੁਃ- ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨੀਸੋਮੌ ਮਹਾਬਲੌ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਜਗਦਿਵ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ ਜਾਤੁਚਿਤ੍||੧੪||

ਅਨ੍ਯੇ ਵੀਰ੍ਯਦ੍ਵਯਵਾਦਿਨਃ ਅਗ੍ਨੀਸੋਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਗੁਣਾਨਾਂ ਕਾਲਸ੍ਯ ਚੋਸ੍ਣਸ਼ੀਤਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੇਵ ਵੀਰ੍ਯਮੁਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਚੇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਹਿ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਕੇਚਨ ਸੌਮ੍ਯਾਃ ਕੇਚਨਾਗ੍ਨੇਯਾਃ| ਮਹਾਭੂਤਪਰਾਯਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਗੁਣਾਨਾਮ੍| ਤੇ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੇ ਕਾਲੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦਾਨੇ ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਚ| ਤਤ੍ਰਾਦਾਨਕਾਲਭਵਾਨਾਮਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗਭਵਾਨਾਂ ਤੁ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮੇਵ| ਏਤਸ੍ਯੈਵਾਗ੍ਨੀਸੋਮਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਸ੍ਯ ਤੈਰ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋਪਪਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ- ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਂ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਜਾਤਂ ਮਹਾਬਲਾਵੁਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤੀ ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੌ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਗ੍ਨੇਯਂ ਭਵਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸੌਮ੍ਯਮਿਤਿ| ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਯਥਾ- ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ ਜਗਦ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਚ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਤਰੁਪਰ੍ਵਤਜਲਾਦਿ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਾਲਭੂਤਗ੍ਰਾਮਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਸੇ ਪੂਰ੍ਵਯੋਰਪਿ ਪਕ੍ਸਯੋਰਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍||੧੪||

Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15

ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣਂ ਦਹਨਪਚਨਸ੍ਵੇਦਨਵਿਲਯਨਾਨਿਲਕਫਸ਼ਮਨਾਨਿ ਕਰੋਤਿ| ਸ਼ੀਤਂ ਹ੍ਲਾਦਨਸ੍ਤਮ੍ਭਨਜੀਵਨਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਨਾਦੀਨਿ||੧੫||

ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਦਹਨਾਦੀਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਹ੍ਲਾਦਨਾਦੀਨਿ||੧੫||

Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16

ਇਤਿ ਵੀਰ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੂਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਵਾਦੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਲਵਣਯੋ- ਰਮ੍ਲੋਮ੍ਲਸ੍ਯ ਕਟੁਰਿਤਰੇਸਾਮ੍| ਰਸੈਰਸੌ ਤੁਲ੍ਯਫਲਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚਾਸ੍ਯਾਲ੍ਪਮਧ੍ਯਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍||੧੬||

ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਕਟੁਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵਿਪਾਕਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਮ੍| ਤਦ੍ਵਲ੍ਲਵਣਸ੍ਯ| ਅਮ੍ਲੋ ਵਿਪਾਕੋਮ੍ਲਸ੍ਯੈਵ| ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਕਟੁਃ| ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੁ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗੇ ਪਰਿਣਾਮਵਸ਼ਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਅਸੌ ਵਿਪਾਕੋ ਰਸੈਰ੍ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਫਲਃ ਸਦਸ਼ਫਲਃ| ਤੇਨ ਮਧੁਰਸ੍ਯ ਵਿਪਾਕਸ੍ਯ ਤੇ ਗੁਣਾ ਯੇ ਮਧੁਰਸ੍ਯ ਰਸਸ੍ਯ| ਏਵਮਮ੍ਲਕਟੁਕਯੋਰਪਿ| ਅਸ੍ਯ ਚ ਵਿਪਾਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਮਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਕਿਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਯਤ੍ਰ ਰਸੇਨ ਸਦਸ਼ੋ ਵਿਪਾਕੋ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਰਸਸਮਾਨਗੁਣਾਨਾਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਪਾਕਸ੍ਯੋਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪਨੀਯਮ੍| ਏਵਂ ਮਧ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਮਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਰਸਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਪਾਕੋ ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਂ ਤਤ੍ਰ ਰਸਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪਯੇਦ੍ਵਿਪਾਕਸਦਸ਼ਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਮਧ੍ਯਤ੍ਵਮਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਚ| ਵਿਪਾਕਮੇਵਮੂਚੁਸ਼੍ਚਰਕਵਿਦਃ||੧੬||

Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17

ਪਰਾਸ਼ਰਸ੍ਤੁ ਪਠਤਿ- ਪਾਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਰਸਾਨਾਮਮ੍ਲੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਕਟੁਃ ਕਟੁਕਮ੍| ਚਤ੍ਵਾਰੋਨ੍ਯੇ ਮਧੁਰਂ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਰਸਾਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਮ੍| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਂ ਕਟੁਕੋ ਯੇਸਾਂ ਵਿਪਾਕ ਇਤਿ ਪਕ੍ਸਃ| ਤੇਸਾਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਘਾਤੇ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੌ ਕਥਂ ਭਵਤਃ||੧੭||

ਪਰਾਸ਼ਰਨਾਮਾ ਮੁਨਿਰ੍ਵਿਪਾਕਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਿਤਵਾਨ੍| ਪਾਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਰਸਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਰ੍ਯਾਦ੍ਵਯਂ ਪਰਾਸ਼ਰਪਠਿਤਮਨੁਪਠਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯੋ ਵਿਪਾਕਾਃ ਮਧੁਰੋਮ੍ਲਃ ਕਟੁਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰਾਮ੍ਲਰਸੋਮ੍ਲਵਿਪਾਕਃ ਕਟੁਰਸਃ ਕਟੁਵਿਪਾਕਃ| ਚਤ੍ਵਾਰੋਨ੍ਯੇ ਸ਼ੇਸਾ ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਾਃ| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਰਸਾਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਰਸਾਨਾਂ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਮ੍| ਸ ਤੁ ਪਰਾਸ਼ਰਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਯੋਰ੍ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤਾਵੇਵ ਕਟੁਕਵਿਪਾਕਾਵਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਮਤਂ ਦੂਸਯਿਤੁਕਾਮਃ ਪਰਾਸ਼ਰ ਆਹ- ਯ ਆਚਾਰ੍ਯਾਃ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਂ ਕਟੁਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਹਰਤ੍ਵਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਮਨ੍ਮਤੇ ਤੁ ਤਯੋਰ੍ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਹਰਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਪਰਾਸ਼ਰਃ| ਤਚ੍ਚ ਨ ਚਤੁਰਸ੍ਰਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਾਮਹੇ| ਯਤਃ ਪਿਤ੍ਤਹਰ੍ਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਰਸਸ੍ਯੈਵ ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਕਟੁਸ੍ਤੁ ਵਿਪਾਕੋ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਪਿ ਭਵਤਿ ਨ ਤਤ੍ਰ ਕਟੁਃ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ਯਦ੍ਯਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਨ੍ਯਾਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਿਕ੍ਤਰਸਸ੍ਯ ਕਟੁਵਿਪਾਕਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਮ੍ਬਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਰਤ੍ਵਮੇਵ| ਯਤ੍ਰ ਚ ਵਿਪਾਕਸ੍ਯ ਕਟੋਰਾਧਿਕ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮੇਵ| ਯਥਾ ਤਿਕ੍ਤਰਸੇਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਕਟੋਰ੍ਵਿਪਾਕਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਾਦ੍ ਬਹਤੀਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਕਰਤ੍ਵਮੇਵਂ ਕਸਾਯੇਪਿ ਕਲ੍ਪੀਨਯਮ੍| ਏਵਂ ਰਸਸ੍ਯੈਵ ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਪਿਤ੍ਤਹਰਤ੍ਵਮ੍| ਯਤਸ਼੍ਚ ਤਿਕ੍ਤਰਸੇ ਕਸਾਯਰਸੇ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕੇਣ ਬਲੇਨ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਪਾਕਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਭਿਭੂਯਤੇ| ਅਤ ਉਚ੍ਯਤੇ- ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੌ ਪਿਤ੍ਤਹਰਾਵਿਤ੍ਯਸ੍ਮਾਭਿਰਤਃ ਪਰਾਸ਼ਰਮਤਮਚਤੁਰਸ੍ਰਮਿਵ||੧੭||

Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18

ਤਤ੍ਰ ਯਨ੍ਮਧੁਰਂ ਰਸਵਿਪਾਕਯੋਃ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਞ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚਾਮ੍ਲਂ ਤਯੋਰੂਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਞ੍ਚ ਯਦ੍ਵਾ ਕਟੁਕਂ ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਰਸੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਗੁਣਾਨ੍ ਦੋਸਕੋਪਸ਼ਮਨਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ ਕ੍ਸੀਰਮਦਿਰਾਮਰਿਚਾਦੀਨਾਮ੍||੧੮||

ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਗ੍ਭਟੋ ਯਨ੍ਮਧੁਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਕਤਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੈਤਿ| ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧੁਰਰਸਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਤਥਾ ਤਯੋਃ ਰਸਵਿਪਾਕਯੋਰਸ੍ਲਂ ਸਦ੍ਯਦੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਯਦ੍ਵਾ ਕਟੁਕਂ ਤਯੋ ਰਸਵਿਪਾਕਯੋਰੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪਿ ਯਥਾਤ੍ਮੀਯਰਸਗੁਣਾਨ੍ ਸਾਤਿਸ਼ਯਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਰਸਾਨੁਰੂਪੇਣੈਵ ਚ ਤੇਸਾਂ ਦੋਸਕੋਪਸ਼ਮੌ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਤ੍ਰ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਮੇਕਜਾਤ੍ਯਨ੍ਵਯਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰੈਕਗੁਣਤ੍ਵਮਪਿ| ਤਥਾ ਚ ਕ੍ਸੀਰੇ ਮਧੁਰਰਸਵਿਪਾਕੇ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯੇ ਚ ਮਧੁਰਰਸਵਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕੋਪਨਤ੍ਵਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਤ੍ਵਂ ਚ| ਏਵਂ ਮਦਿਰਾਯਾ ਅਮ੍ਲਰਸਵਿਪਾਕਾਯਾ ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਰਸਵਦ੍ਵਾਤਸ਼ਮਨਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕੋਪਨਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਚ| ਕਟੁਕਰਸਵਿਪਾਕਸ੍ਯੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮਰਿਚਸ੍ਯ ਕਟੁਕਰਸਵਤ੍ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ਮਨਤ੍ਵਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਨਤ੍ਵਂ ਚ||੧੮||

Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19

ਰਸਾਦਿਸਙ੍ਕਰੇਣ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਮ੍| ਯਥਾ ਮਧੁ ਮਧੁਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ਮਯਤਿ ਕਟੁਵਿਪਾਕਤਯਾ| ਸਕਸਾਯਤ੍ਵਾਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਵਾਤਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਤਥਾ ਯਵੋਪਿ| ਆਨੂਪੌਦਕਪਿਸ਼ਿਤਂ ਸ਼ੀਤਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਰੋਤ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਤੈਲਂ ਕਟੁਵਿਪਾਕਤਯਾ ਚ ਵਿਪਾਕਤ ਏਵ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕਫਂ ਜਯਤਿ ਰੂਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਤੁ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਮਲਕਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤਯਾ ਚ ਕਫਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਾਘਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵੈਸ੍ਤੁ ਨ ਵਾਤਮ੍| ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਯਤਿ ਲਾਘਵਾਤ੍ਕਫਂ ਜਯਤਿ| ਕਟੁਕਾਪਿ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕੈਰ੍ਵਾਤਂ ਕ੍ਸਪਯਤਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਚ| ਲਸ਼ੁਨੋਪਿ ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਗੌਰਵੈਃ| ਪਲਾਣ੍ਡੁਸ਼੍ਚ| ਸ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਾਭ੍ਯਾਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮ੍| ਵਦ੍ਧਂ ਚ ਮੂਲਕਂ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤਯਾ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿ ਤਿਕ੍ਤਾਨਿ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾਰ੍ਕਾਗਰੂਣ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਂ ਮਹਤ੍ ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ ਨਤੁ ਪਿਤ੍ਤਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਸਾਯਸ਼੍ਚ ਕੁਲਤ੍ਥੋਮ੍ਲਪਾਕਤਯਾ ਚੇਤ੍ਯੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍||੧੯||

ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਵਿਜਾਤ੍ਯਨ੍ਵਯਤ੍ਵੇਨ ਸਙ੍ਕਰਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਰਸਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵੀਰ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਿਪਾਕਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੈਵਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਯਥਾ ਮਧੁਮਧੁਰਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਦਾਹਰਣਮ੍| ਸੁਬੋਧਮ੍| ਵਦ੍ਧਮੂਲਕਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਰ੍ਤੁਃ ਕਟੁਕਸ੍ਯ ਕਫਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਯਦਾਚਾਰ੍ਯਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਂ ਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸ੍ਵਯਂ ਹਦਯਪਠਿਤਸ੍ਯੈਵ ਵਦ੍ਧਮੂਲਕਸ੍ਯ ਕਟੁਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਂ ਸ੍ਮਤਂ ਕਿਂ ਵਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਨ ਜਾਨੇ|

Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20

ਤਸ੍ਮਾਤ੍- ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਸੇਨ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਪਾਕੇਨ ਚਾਪਰਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਣੇਨ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵ ਕਿਞ੍ਚਨ||੨੦||

ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇਨਨ੍ਤਰਪ੍ਰਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਫੁਟਯਨ੍ਨਾਹ-ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧ੍ਵਾਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤੋਪਸ਼ਮਨਾਦਿਕਂ ਰਸੇਨ ਕੁਰੁਤੇ| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮ- ਸ਼ਮਨਾਦਿਕਂ ਵਿਪਾਕੇਨਾਪਰਂ ਵਾਤਵਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਲਘ੍ਵਾਦਿਨਾ ਗੁਣੇਨਾਪਰਂ ਤਟ੍ਸ਼ਮਨਾਦਿ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਸ਼ੀਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਸਾਪਨੁਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣੇਤਿ||੨੦||

Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21

ਯਦ੍ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਾਂਸ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਸਂਯੋਗੇ ਪ੍ਰਭੂਤੇਨਾਲ੍ਪਂ ਜੀਯਤੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਂਯੋਗੇ ਭੂਯਸਾਲ੍ਪਂ ਹਿ ਜੀਯਤੇ||੨੧||

ਨਨੁ ਚ ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਗੁਣਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਨਾਂ ਵਿਰੋਧਃ ਤਤ੍ਰ ਤੇਸਾਂ ਕਾਰ੍ਯਨਿਸ੍ਪਾਦਨੇ ਸਮਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਨ ਵੇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਹ- ਯਦ੍ਯਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਇਤਿ| ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਗੁਣਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਨਾਂ ਯਦ੍ਰਸੋ ਵਾ ਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਪਾਕੋ ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਵਾ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਿਜਾਤੀਯਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ਤਤ੍ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਸਾਧਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ? ਇਤਰਾਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ਹੀਨਾਨਭਿਭੂਯ ਵਿਫਲੀਕਤ੍ਯ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦਿਦ੍ਰਾਵਕੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮੇਵ ਸਂਯੋਗੋ ਨ ਤੁ ਰਸਾਦਯੋਪੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਕਥਂ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮਿਤਿ ਪਸ੍ਟ ਆਹ- ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥਵਾ ਰਸਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣੈਵ ਯਤ੍ਰ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣੋਪਨਿਪਾਤਃ ਤਤ੍ਰ ਕਥਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਭੂਯਸਾ ਪ੍ਰਭੂਤੇਨ ਗੁਣੇਨਾਲ੍ਪਂ ਜੀਯਤੇ ਨਿਸ੍ਫਲੀਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਸ਼੍ਚ ਵਿਰੋਧਃ-ਸ੍ਵਰੂਪਤਃ ਕਾਰ੍ਯਤਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਰੋਧੋ ਯਥਾ ਗੁਰੁਲਘ੍ਵੋਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਯੋਸ਼੍ਚ| ਕਾਰ੍ਯਵਿਰੋਧੋ ਯਥਾ ਗੁਰੁਰੂਕ੍ਸਯੋਰੁਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਯੋਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ ਹਿ ਗੁਰੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧਿਕਰਃ ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਗੁਰੋਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ ਕਾਰ੍ਯੇਣ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧ੍ਯਾਖ੍ਯੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧ੍ਯਤੇ| ਏਵਮੁਸ੍ਣਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ| ਇਹ ਚੋਭਯੋਰਪਿ ਵਿਰੋਧਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਏਕਤ੍ਰ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸ੍ਵਰੂਪਕਾਰ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਰ੍ਭਾਵ ਆਗਮਲਬ੍ਧਃ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ||੨੧||

Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22

ਰਸਂ ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੌ ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤਾਨ੍ਯਪੋਹਤਿ| ਬਲਸਾਮ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕਂ ਬਲਮ੍||੨੨||

ਨਨੁ ਯਦ੍ਯਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਬਲਵਤ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਸ਼ਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਸਮ੍ਭਵਃ ਪਰਸ੍ਪਰਸਾਮ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ- ਰਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਾਕਃ ਕਰ੍ਤਾ ਰਸਂ ਕਰ੍ਮਾਪੋਹਤਿ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣੇ ਕੁਣ੍ਠਯਤਿ| ਤੌ ਰਸਵਿਪਾਕੌ ਕਰ੍ਮਣੀ ਵੀਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤ ਅਪੋਹਤਿ| ਤਾਨਿ ਰਸਵਿਪਾਕਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ ਅਪੋਹਤੀਤ੍ਯੇਤਦ੍ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਬਲਸਾਮ੍ਯੇ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਬਲਮ੍| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸਮਬਲਾਨਾਮਪਿ ਤਥਾਵਿਧੋ ਬਲਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਬਲਮੁਤ੍ਤਰਸ੍ਯ ਬਲੇਨ ਸਮੇਨਾਪ੍ਯਭਿਭੂਯਤੇ| ਰਸਬਲਂ ਵਿਪਾਕਬਲੇਨ ਸਮੇਨਾਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵਾਭਿਭੂਯਤੇ| ਏਵਂ ਰਸਵਿਪਾਕਯੋਰ੍ਬਲਂ ਵੀਰ੍ਯਬਲੇਨ| ਰਸਵਿਪਾਕਵੀਰ੍ਯਬਲਂ ਪ੍ਰਭਾਵਬਲੇਨੇਤਿ| ਤੇਨ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਮਤ੍ਵੇਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾਧਿਕਸ੍ਯ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੨||

Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23

ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਅਪਿ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਰਸਾਦ੍ਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਸਾਧਨੇ| ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਿਘਾਤਾਯ ਗੁਣਦੋਸਾ ਮਿਥੋ ਯਥਾ||੨੩||

ਨਨੁ ਯਤ੍ਰ ਰਸਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਰਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯੇਣ ਵਿਰੁਦ੍ਧ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ? ਯਦਿ ਤੁ ਪ੍ਰਭੂਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਵਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਲ੍ਪੋਲ੍ਪਬਲਸ਼੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਨ ਵੇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਸ੍ਟ ਇਦਮਾਹ- ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਾਦ੍ਯਾ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਗੁਣਪ੍ਰਭਾਵਾ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਅਪਿ ਨ ਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਾਰ੍ਯਸਾਧਨਕਾਲੇ| ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋ-ਗੁਣਦੋਸਾ ਮਿਥੋ ਯਥੇਤਿ| ਗੁਣਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਾਂਸਿ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਪੁਰੁਸਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਕਾਰ੍ਯਸਾਧਨੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਅਪਿ ਯਥਾ ਵਿਘਾਤਾਯ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦੋਸਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਅਪਿ ਦੇਹਰੋਗਾਦਿਸਾਧਨੇ ਯਥਾ ਮਿਥੋ ਵਿਘਾਤਾਯ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਰਸਾਦਯੋਪਿ||੨੩||

Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24

ਰਸਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਭਤਯੋ ਭੂਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਤਃ| ਏਕਰੂਪਾ ਵਿਰੂਪਾ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਮਧਿਸ਼ੇਰਤੇ| ਮਾਧੁਰ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਮਨ੍ਦਤਾਃ| ਸਹਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕ੍ਸੀਰੇ ਨ ਤ੍ਵਾਨੂਪੌਦਕਾਮਿਸੇ||੨੪||

ਨਨੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮਵਿਸਮਤਯਾ ਕਾਰ੍ਯਕਰਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾਦਿਸਮਵਿਸਮਤਾਯਾਃ ਕਾਰਣਂ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਅਤ ਉਚ੍ਯਤੇ-ਰਸਵੀਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਕਰਤ੍ਵੇ ਪਰਸ੍ਪਰਸਦਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਸਦਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾ ਯਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਣਂ ਤਨ੍ਮਹਾਭੂਤਸ੍ਯ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੇਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਪਕਰ੍ਸਾਚ੍ਚ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਯਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਾਦਸ਼੍ਯਮਸਾਦਸ਼੍ਯਂ ਵਾ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮੇਕਾਦੀਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਯਤਾਪ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਕਿਯਤਾਪ੍ਯਪਕਰ੍ਸੇਣ ਜਨ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸਦਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਯੋਂਸ਼ਾਂਸ਼ੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ ਭੂਤਕਤ ਏਵ| ਏਤਦੇਵ ਮਾਧੁਰ੍ਯੇਣੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਦਾਹਰਣੇਨ ਸ੍ਫੁਟਯਤਿ| ਤੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਮਾਨਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਯਦੇਕਤ੍ਰ ਸਦਸ਼ਾਨਾਮਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦੇਵਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਮਹਾਭੂਤਸ੍ਯੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣਾਨ੍ਯਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ||੨੪||

Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25

ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਯੇ ਚੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤ ਏਵ ਤਨੁਦੋਸਯੋਃ| ਸ੍ਥਿਤਿਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਕਾਃ||੨੫||

ਯੇ ਹਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤ ਏਵ ਗੁਣਾਸ੍ਤਨੋਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦੋਸਸ੍ਯ ਚ ਵਾਤਾਦੇਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਨੋਰ੍ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਕਾਃ| ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨ੍ਯਾਯਾਤ੍||੨੫||

Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26

ਰਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਤੇਨਾਧਿਵਸਨੇਨ ਚ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਪਾਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਪਰਿਨਿਸ੍ਠਯਾ||੨੬||

ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕਥਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਰਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਪਾਤੇਨ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ| ਤੇਨ ਨਿਪਾਤੇਨਾਧਿਵਾਸਨੇਨ ਕਾਲਪਰਿਵਸਨੇਨ ਚ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਵੀਰ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਨਿਪਾਤਮਾਤ੍ਰੇਣੌਸ੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਵਾ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸੇਨਾਭਿਭੂਤਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਨਿਪਾਤਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਾਧਿਵਾਸੇਨ ਦੇਹਮਾਰ੍ਦਵਾਦਿਕਰਣਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਵਿਪਾਕਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਣਃ ਤਤ੍ਕਤਸ੍ਯ ਪਰਿਨਿਸ੍ਠਯਾ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੇਰ੍ਦੋਸਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੇਣ||੨੬||

Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27

ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਘਤਤੈਲਗੁਡਾਦਿਸੁ| ਗੁਣਾਸ੍ਵਾਦਾਦਿਭੇਦੇਨ ਰਸਸਟ੍ਕਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਤੁ ਭੇਦਾਦਸਙ੍ਖ੍ਯਤ੍ਵਮੈਕ੍ਯਂ ਵਾ ਸ੍ਵਾਦਲਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਭੂਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸੇਣ ਭੇਦੋ ਯੋਲ੍ਪੇਨ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਤ੍ਵ ਫਲੇ ਚਾਸੌ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਿਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਸ੍ਵਜਾਤੇਰਨਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦੋ ਯਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਰਸਾਨਾਮਪਿ ਸ ਕ੍ਰਮਃ| ਦਸ੍ਟਂ ਮੁਖੋਪਲੇਪਾਦਿ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਘਤਾਦਿਸੁ| ਨ ਚ ਤਦ੍ਦਾਡਿਮਾਦ੍ਯੇਸੁ ਸਡੇਵਾਤੋ ਰਸਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਆਨਨ੍ਤ੍ਯੈਕਤ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਰ੍ਥਤਨ੍ਤ੍ਰਣਮ੍||੨੭||

ਨਨੁ ਰਸਾਨਾਂ ਮਧੁਰਾਦਿਤ੍ਵੇਨ ਸਟ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਯਮ ਉਕ੍ਤਃ; ਸ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਕੇਵਲਮੇਕਰਸਤ੍ਵਮਨੇਕਰਸਤ੍ਵਂ ਵਾ| ਤਤ੍ਰਾਨੇਕਰਸਤ੍ਵੇ ਕਾਰਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮਧੁਰਾਦਿਸ੍ਕਨ੍ਧਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਘਤਤੈਲਗੁਡਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਧੁਕਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਸ੍ਵਾਦਾਦਿਭੇਦਃ| ਤਥਾ ਹਿ ਤ੍ਵਯਾ ਯੇ ਮਧੁਰਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਗੁਡਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਯ ਆਸ੍ਵਾਦਨੇਨ ਤੇ ਨ ਪਰਸ੍ਪਰਸਦਸ਼ਾਃ ਨ ਚ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਗੁਣੇਨ| ਨ ਚਾਮ੍ਲਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਤੋ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਅਨ੍ਯੇ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਏਵ ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਰਸਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਰਸੈਕਤ੍ਵੇ ਕਾਰਣਂ ਜਿਹ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਾਦਨਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਵਿਧੀਯਤੇ ਭੂਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਂ ਗੁਣਭੇਦਦੂਸਣਂ ਪਰਿਹ੍ਰਿਯਤੇ| ਯੋਯਮਲ੍ਪੇਨ ਭੂਤਾਨਾਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣਾਪਕਰ੍ਸੇਣ ਮਧੁਰਾਣਾਂ ਗੁਣਭੇਦਃ ਸ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਫਲੇ ਚ ਸਦਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਪਿ ਨ ਵਿਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਆਸ੍ਵਾਦਭੇਦਾਦਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਪਰਿਹ੍ਰਿਯਤੇ| ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵੈਲਕ੍ਸ੍ਯਣ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਤਥਾਪਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਜਾਤ੍ਯਨਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਗੁਰੁਰ੍ਗੁਰੁਰ੍ਲਘੁਰ੍ਲਘੁਰਿਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦਾਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਧੁਰਾਦਿਸ੍ਕਨ੍ਧਪਠਿਤਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਾਸ੍ਵਾਦਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਥਾਪਿ ਯਨ੍ਮੁਖੋਪਲੇਪਹ੍ਲਾਦਨਾਦਿ ਘਤਾਦਿਸੁ ਮਧੁਰੇਸੁ ਦਸ੍ਟਂ ਨ ਤਨ੍ਮੁਖੋਪਲੇਪਾਦਿ ਦਾਡਿਮਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਸ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਦਿਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਨ ਚੈਤਾਨ੍ ਰਸਾਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸਂਭਵਤਿ| ਅਤਃ ਸਡੇਵ ਰਸਾਃ ਨੋਨਾਧਿਕਾਃ| ਯਦਿ ਸਦੇਵਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮੈਕ੍ਯਂ ਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਵਹਾਰੇ ਗਹ੍ਯਤੇ ਤਤੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰਸਪਸ੍ਠਭਾਵਿਨੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਯਾਨੇਕਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ ਆਨਨ੍ਤ੍ਯੇਨ ਰਸਾਨਾਂ ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਤਨ੍ਤ੍ਰਣਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤਾ| ਏਕਰਸਤ੍ਵੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣਾਪਿ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਰਸਾ ਉਪਸਂਹਤਾਃ||੨੭||

Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28

ਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਵੀਰ੍ਯਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਨ੍ਤੋਨ੍ਯਥਾ ਗੁਣਾਃ| ਪਰਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਹੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ ਗੁਣਾ ਏਵੇਤਰੇ ਗੁਣਾਃ||੨੮||

ਵੀਰ੍ਯਮੁਪਸਂਹ੍ਰਿਯਤੇ-ਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਅਸ੍ਟੌ ਯਦੋਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ਸਨ੍ਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਮਧਿਸ਼ੇਰਤੇ ਤਦਾ ਵੀਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਯਦਾ ਤੂਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਾ ਏਵ| ਯੇ ਚ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਗੁਣਾਃ ਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨੈਵ ਪਰਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਹੀਨਾ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਰਹਿਤਾਸ੍ਤੇਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਤੇ ਨ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭਨ੍ਤ ਇਤਿ ਵੀਰ੍ਯਮੁਪਸਂਹਤਮ੍||੨੮||

Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29

ਯਥਾਰਸਂ ਜਗੁਃ ਪਾਕਾਨ੍ ਸਟ੍ ਕੇਚਿਤ੍ਤਦਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮ੍| ਯਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਵ੍ਰੀਹਿਰਮ੍ਲਤ੍ਵਂ ਨ ਚਾਮ੍ਲਮਪਿ ਦਾਡਿਮਮ੍| ਯਾਤਿ ਤੈਲਂ ਚ ਕਟੁਤਾਂ ਕਟੁਕਾਪਿ ਨ ਪਿਪ੍ਪਲੀ| ਯਥਾਰਸਤ੍ਵੇ ਪਾਕਾਨਾਂ ਨ ਸ੍ਯਾਦੇਵਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਦਸ੍ਟੋ ਯਵਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਗੁਰੁਰਪ੍ਯਨਿਲਪ੍ਰਦਃ| ਦੀਪਨਂ ਸ਼ੀਤਮਪ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਵਸੋਸ੍ਣਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਸਾਦਿਨੀ| ਕਟੁਪਾਕੋਪਿ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਮੁਦ੍ਗੋ ਮਾਸਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਲਃ| ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕੋਪਿ ਚਲਕਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਗੁਰੁ ਫਾਣਿਤਮ੍| ਰਸਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਯਥਾ ਚੈਤਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਵਾਤਲਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਮਮ੍ਲਮਪ੍ਯਕ੍ਸਿਕੀਫਲਮ੍| ਕੁਰੁਤੇ ਦਧਿ ਗੁਰ੍ਵੇਵ ਵਹ੍ਨਿਂ ਪਾਰਾਵਤਂ ਨ ਤੁ| ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਦਾਡਿਮਂ ਸਾਮ੍ਲਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਨਾਮਲਕੀਫਲਮ੍| ਕਸਾਯਾ ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ ਸ਼ੀਤਾ ਧਾਤਕੀ ਨ ਹਰੀਤਕੀ| ਅਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਪਥਕ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਾਦ੍ਯਾਃ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤੁ ਤੇ||੨੯||

ਵਿਪਾਕ ਉਪਸਂਹ੍ਰਿਯਤੇ-ਯਥਾਰਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਰਸਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਪਾਕਸਟ੍ਕਂ ਜਗੁਰਵਦਨ੍| ਯਥਾਰਸਮਿਤਿ ਯਥਾਵਿਧੋ ਰਸਃ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਤਥਾਵਿਧ ਏਵ ਤਸ੍ਯ ਵਿਪਾਕਃ ਤੇਨ ਮਧੁਰਸ੍ਯ ਮਧੁਰੋ ਵਿਪਾਕਃ ਅਮ੍ਲੋਮ੍ਲਸ੍ਯ ਪਟੁਰ੍ਲਵਣਸ੍ਯ ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਟੁਃ ਕਟੋਃ ਕਸਾਯਃ ਕਸਾਯਸ੍ਯੇਤਿ| ਤਚ੍ਚਾਚਾਰ੍ਯ- ਮਤਮਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਕੁਤਃ? ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍| ਏਤਦੇਵੋਦਾਹਰਣੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਯਤ੍ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਿ ਹਿ ਰਸਸਦਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਿਪਾਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ ਏਵਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤੇ ਚ ਰਸਾਦਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ ਪਥਗ੍ਭਾਵੇਨ ਕਾਰ੍ਯਕਰਤ੍ਵੇਨ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਾ ਅਪ੍ਰਧਾਨਾ ਯਤਸ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਅਪਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਏਤਦੇਵ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਦਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਏਵਂ ਯਥਾ ਮਧੁਰਰਸੇ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਦਸ੍ਟਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਰਸੇਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਰਸਾਦ੍ਯਾਃ|

Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30

ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਯਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਤੋ ਮਤਮ੍||੩੦||

ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤੁ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਮਤਂ, ਯਤਸ੍ਤੇ ਰਸਾਦ੍ਯਾ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਃ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਤਤ੍ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੦||

Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31

ਰਸਾਦਿਸਾਮ੍ਯੇ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਜਮ੍| ਦਨ੍ਤੀ ਰਸਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਪਿ ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨੀ| ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਚ ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਦੀਪਨਮ੍| ਕਟੁਪਾਕਰਸਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਤ੍ਵੈਃ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍| ਲਸ਼ੁਨੋ ਵਾਤਕਫਕਨ੍ਨ ਤੁ ਤੈਰੇਵ ਯਦ੍ਗੁਣੈਃ| ਮਿਥੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਵਾਤਾਦੀਨ੍ਲੋਹਿਤਾਦ੍ਯਾ ਜਯਨ੍ਤਿ ਯਤ੍| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਵਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਵਿਜਮ੍ਭਿਤਮ੍| ਸ਼ਿਰੀਸਾਦਿਰ੍ਵਿਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਿਵਦ੍ਧਯੇ| ਮਣਿਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧੀਨਾਮ੍ ਚ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਸ਼ਲ੍ਯਾਹਰਣਪੁਞ੍ਜਨ੍ਮ ਰਕ੍ਸਾਯੁਰ੍ਧੀਵਸ਼ਾਦਿਕਮ੍| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਰਪਿ ਵਿਸਂ ਯਨ੍ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ ਚਾਗਦਃ| ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਯਦ੍ਵਸ੍ਯਮਾਸ਼ੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਕਰੋਤਿ ਵਾ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਭਾਗਿਕਂ ਯਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਛਮਨਾਦਿ ਚ| ਮਾਤ੍ਰਾਦਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਤ੍ਤਚ੍ਚ ਯਤ੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਵਰ੍ਣਿਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਜਂ ਸਰ੍ਵਮਤੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ||੩੧||

ਏਵਂ ਰਸਾਦ੍ਯਾਃ ਜ੍ਞਾਤਾਃ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤੁ ਨ ਜ੍ਞਾਤਃ, ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੁਚ੍ਯਤੇ-ਰਸਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਸਾਮ੍ਯੇਪਿ ਯਦ੍ਯਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਜਂ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਏਤਾਵਦੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਾਤਿਸ਼ਾਯਿਨੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਜਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣ ਉਦਾਹਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ-ਦਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ|ਦਨ੍ਤੀ ਰਸਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਤੁਲ੍ਯਾਦਿ ਵਿਰੇਚਨੀ ਨ ਤੁ ਚਿਤ੍ਰਕਮਪਿ ਵਿਰੇਚਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਕਰ੍ਮ| ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਰਸਾਦ੍ਯੈਃ ਸਦਸ਼ਾਪਿ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾ ਵਿਰੇਚਨੀ ਨ ਮਧੁਕਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਕਰ੍ਮ| ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਰਸਾਦ੍ਯੈਃ ਸਦਸ਼ਮਪਿ ਘਤਂ ਦੀਪਨਂ ਨ ਕ੍ਸੀਰਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਲਸ਼ੁਨਃ ਕਟੁਰਸਤ੍ਵੇਨ ਕਟੁਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵੇਨ ਕਫਜਿਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਗੁਰੁਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਜਿਤ੍ ਸ ਲਸ਼ੁਨਃ ਸ੍ਵੈਰੇਵ ਗੁਣੈਰ੍ਵਾਤਕਫੌ ਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਕਟੁਕਰਸਵਿਪਾਕੌ ਤੁ ਲਸ਼ੁਨੇ ਕਫਚ੍ਛਿਤ੍ਵੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤੌ| ਨ ਤੁ ਵਾਤਕਰਤ੍ਵੇ| ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਵਾਤਜਿਤ੍ਤ੍ਵੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍, ਨ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰਤ੍ਵਂ ਇਤਿ| ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਗੁਰੁਤ੍ਵੇਨ ਨਾਸ਼ਯਤਿ| ਯਵਕਸ਼੍ਚ ਤਾਨੇਵ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਕਰ੍ਮ| ਸ਼ਿਰੀਸਹਰਿਦ੍ਰਾਦਿਕਂ ਵਿਸਂ ਨਾਸ਼ਯਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮੇਘਾਦਿ ਚ ਤਦੇਵ ਵਿਸਂ ਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਕਰ੍ਮ| ਵਸ੍ਯਞ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਛੀਘ੍ਰਮੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤਿ ਬਹਿਰ੍ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਵਾ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਕਰ੍ਮ| ਯਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਦਨਫਲਾਦਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦੇਹੇ ਗਚ੍ਛਤਿ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿ ਬਾਧਸ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਸ਼ਮਨਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ| ਯਚ੍ਚ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਕਰਣੇ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣ ਵਰ੍ਣਿਤਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਜਂ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਅਤਃ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ ਪ੍ਰਭਾਵੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਕੀਦਕ੍ਕਦਾ ਕੁਤਸ੍ਯ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਸਦਪਿ ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਮਹਾਭੂਤਵਿਸ਼ੇਸਪਰਿਣਾਮਾਖ੍ਯਮਸ੍ਮਦ੍ਵਿਧੈਸ੍ਤਤ੍ਰਾਧਿਗਨ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤਃ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੧||

Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3

ਰਸੇਨ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਗੁਣੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਪਾਕੇਨ ਚ ਯਦ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਸਦ੍ਯੋਨ੍ਯਥਾ ਤਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਧੇਤੋਰਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨ ਗੋਚਰੋਸ੍ਤਿ| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||

ਏਤਮੇਵ ਪ੍ਰਭਾਵਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਤਿ-ਰਸੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਾਦਿਭਿਃ ਕਰਣੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵੇਨਾਨ੍ਯਥਾ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰੀਤਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵਹੇਤੋਰ੍ਮਾਰ੍ਗਣਾ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਤਥਾਵਿਧਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍||੩੨|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ