Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2
ਇਹ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਤਸ੍ਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਪਥਿਵੀ, ਯੋਨਿਰੁਦਕਂ, ਖਾਨਿਲਾਨਲਸਮਵਾਯਾਨ੍ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੌ| ਉਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਤੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤਸਮਵਾਯਾਮ੍ਭਵਾਨ੍ਨੈਕਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਤਤਸ਼੍ਚ ਨੈਕਦੋਸਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ||੨||
इह हि द्रव्यं पञ्चमहाभूतात्मकम्| तस्याधिष्ठानं पृथिवी, योनिरुदकं, खानिलानलसमवायान्निर्वृत्तिविशेषौ| उत्कर्षेण तु व्यपदेशः| तस्माद्भूतसमवायाम्भवान्नैकरसं द्रव्यम्| ततश्च नैकदोषा व्याधयः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3
ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਰਸਃ| ਅਨੁਰਸਸ੍ਤੁ ਰਸੇਨਾਭਿਭੂਤਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਤੇ||੩||
तत्र व्यक्तो रसः| अनुरसस्तु रसेनाभिभूतत्वादव्यक्तो व्यक्तो वा किञ्चिदन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4
ਰਸਸ੍ਯ ਤੁ ਛੇਦਨੋਪਸ਼ਮਨੇ ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਣੀ| ਹਿਤਾਹਿਤੌ ਪ੍ਰਭਾਵੌ||੪||
रसस्य तु छेदनोपशमने द्वे कर्मणी| हिताहितौ प्रभावौ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5
ਤਦਾਸ਼੍ਰਯੇਸੁ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਜ੍ਞਕੇਸੁ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਸੁ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਵਿਚਾਰਦੇਸ਼ਕਾਲਵਸ਼ਾਦ੍ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਰਸੇਸੁ ਸਾਹਚਰ੍ਯਾਦੁਪਚਰ੍ਯਨ੍ਤੇ||੫||
तदाश्रयेषु च द्रव्यसंज्ञकेषु पृथिव्यादिषु गुणाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाद्गुर्वादयो रसेषु साहचर्यादुपचर्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰੁਕਠਿਨਵਿਸ਼ਦਮਨ੍ਦ੍ਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਥੂਲਸ੍ਥਿਰਗਨ੍ਧਗੁਣਬਹੁਲਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਉਪਚਯਗੌਰਵਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਮ੍| ਦ੍ਰਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਗੁਰੁਮਨ੍ਦ੍ਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸਰਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਰਸਗੁਣਬਹੁਲਮੌਦਕਮੁਪਕ੍ਲੇਦਸ੍ਨੇਹਬਨ੍ਧਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਰ੍ਦਵਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਕਰਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਸੂਕ੍ਸ੍ਮਲਘੁਵਿਸ਼ਦਰੂਪਗੁਣਬਹੁਲਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਦਾਹਪਾਕਪ੍ਰਕਾਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵਰ੍ਣਕਰਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਸੂਕ੍ਸ੍ਮਲਘੁਵਿਸ਼ਦਵਿਕਾਸਿਵ੍ਯਵਾਯਿਸ਼ੀਤਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਬਹੁਲਂ ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਵੈਸ਼ਦ੍ਯਗ੍ਲਾਨਿਵਿਚਾਰਕਰਮ੍| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਲਘੁਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਵਿਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਗੁਣਬਹੁਲਮਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਂ ਸੌਸਿਰ੍ਯਲਾਘਵਕਰਮ੍||੬||
तत्र द्रव्यं गुरुकठिनविशदमन्द्रसान्द्रस्थूलस्थिरगन्धगुणबहुलं पार्थिवं उपचयगौरवसङ्घातस्थैर्यकरम्| द्रवस्निग्धशीतगुरुमन्द्रसान्द्रसरमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलमौदकमुपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकरम्| तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्मलघुविशदरूपगुणबहुलमाग्नेयं दाहपाकप्रकाशप्रभावर्णकरम्| रूक्षसूक्ष्मलघुविशदविकाषिव्यवायिशीतखरस्पर्शगुणबहुलं वायव्यं रौक्ष्यलाघववैशद्यग्लानिविचारकरम्| सूक्ष्मलघुविशदश्लक्ष्णव्यवायिविविक्तशब्दगुणबहुलमाकाशात्मकं सौषिर्यलाघवकरम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7
ਇਤ੍ਥਞ੍ਚ ਨਾਨੌਸਧਭੂਤਂ ਜਗਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧਾਰ੍ਥਪ੍ਰਯੋਗਵਸ਼ਾਤ੍||੭||
इत्थञ्च नानौषधभूतं जगति किञ्चिद् द्रव्यमस्ति विविधार्थप्रयोगवशात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਕਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕਮ੍| ਤਯੋਰ੍ਹਿ ਲਾਘਵਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਲਵਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ| ਭੂਮ੍ਯੌਦਕਾਤ੍ਮਕਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਧੋਭਾਗਿਕਮ੍| ਤਯੋਰ੍ਹਿ ਗੌਰਵਾਨ੍ਨਿਮ੍ਨਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤੋਯਸ੍ਯ| ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਾਤ੍ਮਕਮੁਭਯਤੋਭਾਗਮ੍| ਸ਼ਮਨਂ ਤੁ ਦੋਸਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰੇ ਚ ਯਤੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਯਦੇਵਾਧਿਕਂ ਤਦੇਵ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਕਰਮਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਤਥਾਨਿਲਾਤ੍ਮਕਂ ਗ੍ਰਾਹਿ| ਅਨਲਾਤ੍ਮਕਂ ਦੀਪਨਪਾਚਨਮ੍| ਉਭਯਾਤ੍ਮਕਂ ਲੇਖਨਮ੍| ਭੂਮ੍ਯੁਦਕਾਤ੍ਮਕਂ ਬਂਹਣਮ੍||੮||
तत्राग्निमारुतात्मकं प्रायेणोर्ध्वभागिकम्| तयोर्हि लाघवादूर्ध्वगतित्वाच्चाग्नेः प्लवनत्वाच्च मारुतस्य| भूम्यौदकात्मकं तु प्रायेणाधोभागिकम्| तयोर्हि गौरवान्निम्नगत्वाच्च तोयस्य| व्यामिश्रात्मकमुभयतोभागम्| शमनं तु दोषविपरीतगुणमुक्तं प्राक्| तत्सङ्करे च यतो बाहुल्येन कार्यकर्तृत्वं भवति यदेवाधिकं तदेव तत्कार्यकरमिति व्यपदेशः| तथाऽनिलात्मकं ग्राहि| अनलात्मकं दीपनपाचनम्| उभयात्मकं लेखनम्| भूम्युदकात्मकं बृंहणम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮੁਸ੍ਣਾਃ| ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਮਧੁਰਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ||੯||
तत्र कट्वम्ललवणा वीर्येण यथोत्तरमुष्णाः| तिक्तकषायमधुराः शीताः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10
ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਾਰੁਤਾਃ| ਲਵਣਾਮ੍ਲਮਧੁਰਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਾਰੁਤਾਃ| ਲਵਣਕਸਾਯਮਧੁਰਾ ਗੁਰਵਃ| ਤਦ੍ਵਦਮ੍ਲਕਟੁਕਤਿਕ੍ਤਾ ਲਘਵਃ||੧੦||
तिक्तकटुकषाया रूक्षा बद्धविण्मूत्रमारुताः| लवणाम्लमधुराः स्निग्धा सृष्टविण्मूत्रमारुताः| लवणकषायमधुरा गुरवः| तद्वदम्लकटुकतिक्ता लघवः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11
ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰ੍ਗੁਰੁਲਘੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਸਾਧਾਰਣਂ ਲਵਣਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ||੧੧||
अन्ये पुनर्गुरुलघुस्निग्धरूक्षसाधारणं लवणमिच्छन्ति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1
ਵੀਰ੍ਯਨ੍ਤੁ ਕੇਚਿਦ੍ ਗੁਰੁਲਘੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਨ੍ਦਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਭੇਦੇਨਾਸ੍ਟਵਿਧਮਾਹੁਃ||੧||
वीर्यन्तु केचिद् गुरुलघुस्निग्धरूक्षतीक्ष्णमन्दशीतोष्णभेदेनाष्टविधमाहुः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12
ਅਪਰੇ ਪੁਨਃ ਪਠਨ੍ਤਿ- ਵੀਰ੍ਯਮ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਦ੍ਯੋਗਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ| ਨਾਵੀਰ੍ਯਂ ਕੁਰੁਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਾ ਵੀਰ੍ਯਕਤਾ ਹਿ ਸਾ||੧੨||
अपरे पुनः पठन्ति- वीर्यम् द्रव्यस्य तज्ज्ञेयं यद्योगात् क्रियते क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता हि सा||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13
ਤੈਰਪਿ ਚੈਵਮਤਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮਸ਼ੇਸੌਸਧਗੁਣਸਾਰਭੂਤਾਨਾ- ਮਸ੍ਟਾਨਾਮੇਵ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਮ੍ਨਾਯਵਿਹਿਤਾਪਿ ਲੌਕਿਕੀਤਿ ਸਮੁਦ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਹਿ ਤਯਾ ਰਸਵਿਪਾਕਗੁਣਾਨ੍ਤਰਵਿਜਯਿਨੋ ਭੂਯਾਂਸਸ਼੍ਚ ਵਰਿਸ੍ਠਾਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਃ ਸਙ੍ਗਹੀਤਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਕਥਨੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਾਤਿਸ਼ਾਯੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਃ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤ੍ਯਾਮ੍ਨਾਤਃ| ਸਤ੍ਯਪਿ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾ ਰਸਾਦਯੋ ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਯਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸਂਜ੍ਞਯਾ ਵਾ ਨ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੩||
तैरपि चैवमतिप्रकृष्टशक्तियुक्तानामशेषौषधगुणसारभूताना- मष्टानामेव गुर्वादीनां वीर्यसंज्ञाविशिष्टाम्नायविहितापि लौकिकीति समुद्भाव्यते| तथा हि तया रसविपाकगुणाऽन्तरविजयिनो भूयांसश्च वरिष्ठाश्च गुणाः सङ्गृहीताः| विशेषवृत्त्या च तत्र तत्र द्रव्यस्वरूपकथने व्यवहारः प्रवृत्तितो भवति| अत एव सर्वातिशायी द्रव्यस्वभावः प्रभाव इत्याम्नातः| सत्यपि च क्रियानिर्वर्तनसामान्ये तद्विपरीता रसादयो वीर्याख्यया प्रभावसंज्ञया वा न परामृश्यन्ते||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14
ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮਗ੍ਨੀਸੋਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਾਦਾਨਵਿਸਰ੍ਗਵਿਭਾਗੇਨ ਕਾਲਸ੍ਯ ਚੋਸ੍ਣਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੇਵਾਮਨਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਚਾਹੁਃ- ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨੀਸੋਮੌ ਮਹਾਬਲੌ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਜਗਦਿਵ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ ਜਾਤੁਚਿਤ੍||੧੪||
अन्ये तु गुर्वादीनामग्नीषोमात्मकत्वादादानविसर्गविभागेन कालस्य चोष्णशीतात्मकत्वाद् द्विविधमेवामनन्ति| एवं चाहुः- नानात्मकमपि द्रव्यमग्नीषोमौ महाबलौ| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15
ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣਂ ਦਹਨਪਚਨਸ੍ਵੇਦਨਵਿਲਯਨਾਨਿਲਕਫਸ਼ਮਨਾਨਿ ਕਰੋਤਿ| ਸ਼ੀਤਂ ਹ੍ਲਾਦਨਸ੍ਤਮ੍ਭਨਜੀਵਨਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਨਾਦੀਨਿ||੧੫||
तत्रोष्णं दहनपचनस्वेदनविलयनानिलकफशमनानि करोति| शीतं ह्लादनस्तम्भनजीवनरक्तपित्तप्रसादनादीनि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16
ਇਤਿ ਵੀਰ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੂਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਵਾਦੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਲਵਣਯੋ- ਰਮ੍ਲੋਮ੍ਲਸ੍ਯ ਕਟੁਰਿਤਰੇਸਾਮ੍| ਰਸੈਰਸੌ ਤੁਲ੍ਯਫਲਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚਾਸ੍ਯਾਲ੍ਪਮਧ੍ਯਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍||੧੬||
इति वीर्यमुक्तं विपाकस्तूच्यते| विपाकस्तु प्रायः स्वादुः स्वादुलवणयो- रम्लोऽम्लस्य कटुरितरेषाम्| रसैरसौ तुल्यफलः| द्रव्यगुणविशेषेण चास्याल्पमध्यभूयस्त्वमुपलक्षयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17
ਪਰਾਸ਼ਰਸ੍ਤੁ ਪਠਤਿ- ਪਾਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਰਸਾਨਾਮਮ੍ਲੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਕਟੁਃ ਕਟੁਕਮ੍| ਚਤ੍ਵਾਰੋਨ੍ਯੇ ਮਧੁਰਂ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਰਸਾਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਮ੍| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਂ ਕਟੁਕੋ ਯੇਸਾਂ ਵਿਪਾਕ ਇਤਿ ਪਕ੍ਸਃ| ਤੇਸਾਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਘਾਤੇ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੌ ਕਥਂ ਭਵਤਃ||੧੭||
पराशरस्तु पठति- पाकास्त्रयो रसानामम्लोऽम्लं पच्यते कटुः कटुकम्| चत्वारोऽन्ये मधुरं सङ्कीर्णरसास्तु सङ्कीर्णम्| कटुतिक्तकषायाणां कटुको येषां विपाक इति पक्षः| तेषां पित्तविघाते तिक्तकषायौ कथं भवतः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18
ਤਤ੍ਰ ਯਨ੍ਮਧੁਰਂ ਰਸਵਿਪਾਕਯੋਃ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਞ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚਾਮ੍ਲਂ ਤਯੋਰੂਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਞ੍ਚ ਯਦ੍ਵਾ ਕਟੁਕਂ ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਰਸੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਗੁਣਾਨ੍ ਦੋਸਕੋਪਸ਼ਮਨਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ ਕ੍ਸੀਰਮਦਿਰਾਮਰਿਚਾਦੀਨਾਮ੍||੧੮||
तत्र यन्मधुरं रसविपाकयोः शीतवीर्यञ्च द्रव्यं यच्चाम्लं तयोरूष्णवीर्यञ्च यद्वा कटुकं तेषां यथास्वं रसेभ्यः प्रायो गुणान् दोषकोपशमनत्वं च विद्यात्| तद्यथा क्षीरमदिरामरिचादीनाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19
ਰਸਾਦਿਸਙ੍ਕਰੇਣ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਮ੍| ਯਥਾ ਮਧੁ ਮਧੁਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ਮਯਤਿ ਕਟੁਵਿਪਾਕਤਯਾ| ਸਕਸਾਯਤ੍ਵਾਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਵਾਤਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਤਥਾ ਯਵੋਪਿ| ਆਨੂਪੌਦਕਪਿਸ਼ਿਤਂ ਸ਼ੀਤਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਰੋਤ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਤੈਲਂ ਕਟੁਵਿਪਾਕਤਯਾ ਚ ਵਿਪਾਕਤ ਏਵ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕਫਂ ਜਯਤਿ ਰੂਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਤੁ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਮਲਕਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤਯਾ ਚ ਕਫਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਾਘਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵੈਸ੍ਤੁ ਨ ਵਾਤਮ੍| ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਯਤਿ ਲਾਘਵਾਤ੍ਕਫਂ ਜਯਤਿ| ਕਟੁਕਾਪਿ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕੈਰ੍ਵਾਤਂ ਕ੍ਸਪਯਤਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਚ| ਲਸ਼ੁਨੋਪਿ ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਗੌਰਵੈਃ| ਪਲਾਣ੍ਡੁਸ਼੍ਚ| ਸ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਾਭ੍ਯਾਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮ੍| ਵਦ੍ਧਂ ਚ ਮੂਲਕਂ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤਯਾ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿ ਤਿਕ੍ਤਾਨਿ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾਰ੍ਕਾਗਰੂਣ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਂ ਮਹਤ੍ ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ ਨਤੁ ਪਿਤ੍ਤਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਸਾਯਸ਼੍ਚ ਕੁਲਤ੍ਥੋਮ੍ਲਪਾਕਤਯਾ ਚੇਤ੍ਯੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍||੧੯||
रसादिसङ्करेण त्वन्यथात्वम्| यथा मधु मधुरं श्लेष्माणं शमयति कटुविपाकतया| सकषायत्वाद्रौक्ष्याच्च वातं जनयति शीतवीर्यत्वाच्च| तथा यवोऽपि| आनूपौदकपिशितं शीतमपि पित्तं करोत्युष्णवीर्यत्वात्| तथा तैलं कटुविपाकतया च विपाकत एव बद्धविण्मूत्रम्| अम्लं काञ्जिकं कफं जयति रूक्ष्णोष्णत्वात्| कपित्थं तु रौक्ष्यात्, पित्तं तु शीतवीर्यत्वात्| आमलकं पित्तं शीतवीर्यत्वात् स्वादुपाकतया च कफं रौक्ष्याल्लाघवाच्च शैत्यरौक्ष्यलाघवैस्तु न वातम्| लवणं सैन्धवं स्वादुपाकतया पित्तं जयति लाघवात्कफं जयति| कटुकाऽपि शुण्ठी स्नेहौष्ण्यस्वादुपाकैर्वातं क्षपयति पिप्पली च| लशुनोऽपि स्नेहौष्ण्यगौरवैः| पलाण्डुश्च| स तु स्नेहगौरवाभ्यां जनयति श्लेष्माणम्| वृद्धं च मूलकं स्वादुपाकतया| स्निग्धानि तिक्तानि व्याघ्रीविशल्याऽर्कागरूण्युष्णवीर्यत्वात् पित्तं जनयन्ति| कषायतिक्तं महत् पञ्चमूलं वातं जयति नतु पित्तमुष्णवीर्यत्वात्| कषायश्च कुलत्थोऽम्लपाकतया चेत्येतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20
ਤਸ੍ਮਾਤ੍- ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਸੇਨ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਪਾਕੇਨ ਚਾਪਰਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਣੇਨ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵ ਕਿਞ੍ਚਨ||੨੦||
तस्मात्- किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्| द्रव्यं गुणेन वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चन||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21
ਯਦ੍ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਾਂਸ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਸਂਯੋਗੇ ਪ੍ਰਭੂਤੇਨਾਲ੍ਪਂ ਜੀਯਤੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਂਯੋਗੇ ਭੂਯਸਾਲ੍ਪਂ ਹਿ ਜੀਯਤੇ||੨੧||
यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते| अभिभूयेतरांस्तत्तत् कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धसंयोगे प्रभूतेनाल्पं जीयते विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22
ਰਸਂ ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੌ ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤਾਨ੍ਯਪੋਹਤਿ| ਬਲਸਾਮ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕਂ ਬਲਮ੍||੨੨||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23
ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਅਪਿ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਰਸਾਦ੍ਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਸਾਧਨੇ| ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਿਘਾਤਾਯ ਗੁਣਦੋਸਾ ਮਿਥੋ ਯਥਾ||੨੩||
विरुद्धा अपि चान्योन्यं रसाद्याः कार्यसाधने| नावश्यं स्युर्विघाताय गुणदोषा मिथो यथा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24
ਰਸਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਭਤਯੋ ਭੂਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਤਃ| ਏਕਰੂਪਾ ਵਿਰੂਪਾ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਮਧਿਸ਼ੇਰਤੇ| ਮਾਧੁਰ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਮਨ੍ਦਤਾਃ| ਸਹਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕ੍ਸੀਰੇ ਨ ਤ੍ਵਾਨੂਪੌਦਕਾਮਿਸੇ||੨੪||
रसवीर्यप्रभृतयो भूतोत्कर्षापकर्षतः| एकरूपा विरूपा वा द्रव्यं समधिशेरते| माधुर्यशैत्यपैच्छिल्यस्नेहगौरवमन्दताः| सहवृत्त्या स्थिताः क्षीरे न त्वानूपौदकामिषे||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25
ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਯੇ ਚੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤ ਏਵ ਤਨੁਦੋਸਯੋਃ| ਸ੍ਥਿਤਿਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਕਾਃ||੨੫||
गुणा द्रव्येषु ये चोक्तास्त एव तनुदोषयोः| स्थितिवृद्धिक्षयास्तस्मात्तेषां हि द्रव्यहेतुकाः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26
ਰਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਤੇਨਾਧਿਵਸਨੇਨ ਚ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਪਾਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਪਰਿਨਿਸ੍ਠਯਾ||੨੬||
रसं विद्यान्निपातेन तेनाधिवसनेन च| वीर्यं विपाकं द्रव्याणां कर्मणः परिनिष्ठया||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27
ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਘਤਤੈਲਗੁਡਾਦਿਸੁ| ਗੁਣਾਸ੍ਵਾਦਾਦਿਭੇਦੇਨ ਰਸਸਟ੍ਕਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਤੁ ਭੇਦਾਦਸਙ੍ਖ੍ਯਤ੍ਵਮੈਕ੍ਯਂ ਵਾ ਸ੍ਵਾਦਲਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਭੂਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸੇਣ ਭੇਦੋ ਯੋਲ੍ਪੇਨ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਤ੍ਵ ਫਲੇ ਚਾਸੌ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਿਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਸ੍ਵਜਾਤੇਰਨਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦੋ ਯਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਰਸਾਨਾਮਪਿ ਸ ਕ੍ਰਮਃ| ਦਸ੍ਟਂ ਮੁਖੋਪਲੇਪਾਦਿ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਘਤਾਦਿਸੁ| ਨ ਚ ਤਦ੍ਦਾਡਿਮਾਦ੍ਯੇਸੁ ਸਡੇਵਾਤੋ ਰਸਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਆਨਨ੍ਤ੍ਯੈਕਤ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਰ੍ਥਤਨ੍ਤ੍ਰਣਮ੍||੨੭||
मधुरस्कन्धनिर्दिष्टघृततैलगुडादिषु| गुणास्वादादिभेदेन रसषट्कं न युज्यते| अस्तु भेदादसङ्ख्यत्वमैक्यं वा स्वादलक्षणात्| भूतोत्कर्षापकर्षेण भेदो योऽल्पेन कल्प्यते| सङ्कीर्णात्व फले चासौ तुल्यत्वान्न विवक्ष्यते| गुर्वादीनां विशेषेऽपि स्वजातेरनतिक्रमात्| सङ्ख्याभेदो यथा नास्ति रसानामपि स क्रमः| दृष्टं मुखोपलेपादि यत्सर्वेषु घृतादिषु| न च तद्दाडिमाद्येषु षडेवातो रसाः स्मृताः| आनन्त्यैकत्वयोश्च स्यान्न विचित्रार्थतन्त्रणम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28
ਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਵੀਰ੍ਯਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਨ੍ਤੋਨ੍ਯਥਾ ਗੁਣਾਃ| ਪਰਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਹੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ ਗੁਣਾ ਏਵੇਤਰੇ ਗੁਣਾਃ||੨੮||
गुर्वाद्या वीर्यमुच्यन्ते शक्तिमन्तोऽन्यथा गुणाः| परसामर्थ्यहीनत्वाद् गुणा एवेतरे गुणाः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29
ਯਥਾਰਸਂ ਜਗੁਃ ਪਾਕਾਨ੍ ਸਟ੍ ਕੇਚਿਤ੍ਤਦਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮ੍| ਯਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਵ੍ਰੀਹਿਰਮ੍ਲਤ੍ਵਂ ਨ ਚਾਮ੍ਲਮਪਿ ਦਾਡਿਮਮ੍| ਯਾਤਿ ਤੈਲਂ ਚ ਕਟੁਤਾਂ ਕਟੁਕਾਪਿ ਨ ਪਿਪ੍ਪਲੀ| ਯਥਾਰਸਤ੍ਵੇ ਪਾਕਾਨਾਂ ਨ ਸ੍ਯਾਦੇਵਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਦਸ੍ਟੋ ਯਵਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਗੁਰੁਰਪ੍ਯਨਿਲਪ੍ਰਦਃ| ਦੀਪਨਂ ਸ਼ੀਤਮਪ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਵਸੋਸ੍ਣਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਸਾਦਿਨੀ| ਕਟੁਪਾਕੋਪਿ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਮੁਦ੍ਗੋ ਮਾਸਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਲਃ| ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕੋਪਿ ਚਲਕਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਗੁਰੁ ਫਾਣਿਤਮ੍| ਰਸਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਯਥਾ ਚੈਤਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਵਾਤਲਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਮਮ੍ਲਮਪ੍ਯਕ੍ਸਿਕੀਫਲਮ੍| ਕੁਰੁਤੇ ਦਧਿ ਗੁਰ੍ਵੇਵ ਵਹ੍ਨਿਂ ਪਾਰਾਵਤਂ ਨ ਤੁ| ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਦਾਡਿਮਂ ਸਾਮ੍ਲਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਨਾਮਲਕੀਫਲਮ੍| ਕਸਾਯਾ ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ ਸ਼ੀਤਾ ਧਾਤਕੀ ਨ ਹਰੀਤਕੀ| ਅਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਪਥਕ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਾਦ੍ਯਾਃ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤੁ ਤੇ||੨੯||
यथारसं जगुः पाकान् षट् केचित्तदसाम्प्रतम्| यत्स्वादुर्व्रीहिरम्लत्वं न चाम्लमपि दाडिमम्| याति तैलं च कटुतां कटुकापि न पिप्पली| यथारसत्वे पाकानां न स्यादेवं विपर्ययः| यस्मात् दृष्टो यवः स्वादुर्गुरुरप्यनिलप्रदः| दीपनं शीतमप्याज्यं वसोष्णाप्यग्निसादिनी| कटुपाकोऽपि पित्तघ्नो मुद्गो माषस्तु पित्तलः| स्वादुपाकोऽपि चलकृत्स्निग्धोष्णं गुरु फाणितम्| रसः स्वादुर्यथा चैतत्तथान्येष्वपि दृश्यते| वातलं कफपित्तघ्नमम्लमप्यक्षिकीफलम्| कुरुते दधि गुर्वेव वह्निं पारावतं न तु| कपित्थं दाडिमं साम्लं ग्राहि नामलकीफलम्| कषाया ग्राहिणी शीता धातकी न हरीतकी| अप्रधानाः पृथक् तस्माद्रसाद्याः संश्रितास्तु ते||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਯਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਤੋ ਮਤਮ੍||੩੦||
प्रभावश्च यतो द्रव्ये द्रव्यं श्रेष्ठमतो मतम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31
ਰਸਾਦਿਸਾਮ੍ਯੇ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਜਮ੍| ਦਨ੍ਤੀ ਰਸਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਪਿ ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨੀ| ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਚ ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਦੀਪਨਮ੍| ਕਟੁਪਾਕਰਸਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਤ੍ਵੈਃ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍| ਲਸ਼ੁਨੋ ਵਾਤਕਫਕਨ੍ਨ ਤੁ ਤੈਰੇਵ ਯਦ੍ਗੁਣੈਃ| ਮਿਥੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਵਾਤਾਦੀਨ੍ਲੋਹਿਤਾਦ੍ਯਾ ਜਯਨ੍ਤਿ ਯਤ੍| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਵਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਵਿਜਮ੍ਭਿਤਮ੍| ਸ਼ਿਰੀਸਾਦਿਰ੍ਵਿਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਿਵਦ੍ਧਯੇ| ਮਣਿਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧੀਨਾਮ੍ ਚ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਸ਼ਲ੍ਯਾਹਰਣਪੁਞ੍ਜਨ੍ਮ ਰਕ੍ਸਾਯੁਰ੍ਧੀਵਸ਼ਾਦਿਕਮ੍| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਰਪਿ ਵਿਸਂ ਯਨ੍ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ ਚਾਗਦਃ| ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਯਦ੍ਵਸ੍ਯਮਾਸ਼ੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਕਰੋਤਿ ਵਾ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਭਾਗਿਕਂ ਯਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਛਮਨਾਦਿ ਚ| ਮਾਤ੍ਰਾਦਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਤ੍ਤਚ੍ਚ ਯਤ੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਵਰ੍ਣਿਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਜਂ ਸਰ੍ਵਮਤੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ||੩੧||
रसादिसाम्ये यत्कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी| मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्| कटुपाकरसस्निग्धगुरुत्वैः कफवातजित्| लशुनो वातकफकृन्न तु तैरेव यद्गुणैः| मिथो विरुद्धान्वातादीन्लोहिताद्या जयन्ति यत्| कुर्वन्ति यवकाद्याश्च तत्प्रभावविजृम्भितम्| शिरीषादिर्विषं हन्ति स्वप्नाद्यं तद्विवृद्धये| मणिमन्त्रौषधीनाम् च यत्कर्म विविधात्मकम्| शल्याहरणपुञ्जन्म रक्षायुर्धीवशादिकम्| दर्शनाद्यैरपि विषं यन्नियच्छति चागदः| विरेचयति यद्वृष्यमाशु शुक्रं करोति वा| ऊर्ध्वाधोभागिकं यच्च द्रव्यं यच्छमनादि च| मात्रादि प्राप्य तत्तच्च यत्प्रपञ्चेन वर्णितम्| तच्च प्रभावजं सर्वमतोऽचिन्त्यः स उच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3
ਰਸੇਨ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਗੁਣੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਪਾਕੇਨ ਚ ਯਦ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਸਦ੍ਯੋਨ੍ਯਥਾ ਤਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਧੇਤੋਰਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨ ਗੋਚਰੋਸ੍ਤਿ| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||
रसेन वीर्येण गुणैश्च कर्म द्रव्यं विपाकेन च यद्विदध्यात्| सद्योऽन्यथा तत्कुरुते प्रभावाद्धेतोरतस्तत्र न गोचरोऽस्ति| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon