Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō dravyādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
pūrvēṣu adhyāyēṣu rasādiviśēṣairdravyakāryasvarūpamuktaṁ, tē ca dravyarasādayō na jñātāḥ, atastadvijñānārthamadhyāyārambhaḥ| tatra rasādīnāmāśrayatvēna prādhānyād dravyamēvādāvucyatē| rasasya tu bahuvaktavyatvādasminnadhyāyē kiñcit sūtraṇam| dvitīyē tu nirṇayaḥ| vīryādīnāṁ tvatraiva|| 1||
Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2
iha hi dravyaṁ pañcamahābhūtātmakam|
tasyādhiṣṭhānaṁ pr̥thivī, yōnirudakaṁ, khānilānalasamavāyānnirvr̥ttiviśēṣau|
utkarṣēṇa tu vyapadēśaḥ|
tasmādbhūtasamavāyāmbhavānnaikarasaṁ dravyam|
tataśca naikadōṣā vyādhayaḥ||2||
View original
इह हि द्रव्यं पञ्चमहाभूतात्मकम्|
तस्याधिष्ठानं पृथिवी, योनिरुदकं, खानिलानलसमवायान्निर्वृत्तिविशेषौ|
उत्कर्षेण तु व्यपदेशः|
तस्माद्भूतसमवायाम्भवान्नैकरसं द्रव्यम्|
ततश्च नैकदोषा व्याधयः||२||
tacca dravyaṁ pañcabhūtātmakaṁ pañcabhirmahābhūtairārabdhamityarthaḥ| pañcabhūtāni pr̥thivyaptējōvāyvākāśāni lōkē prasiddhāni| ākāśasya tu śūnyātmanō'pi guṇāśrayatvāt pr̥thivyādivadēva bhūtatvaṁ dravyārambhakatvaṁ ca vijñēyam| tathā ca nabhōbhāgādhikē dravyē'vayavanibiḍabhāvādyabhāvēna svarūpamajahadēva nabhaḥkāraṇatāṁ yāti| ēṣāṁ ca bhūtānāṁ parasparavailakṣaṇyaṁ bhāvahētutvaṁ pañcasaṅkhyāvattvaṁ ca bhāvasvarūpānvayavyatirēkasamadhigamyam| nanu pr̥thivyādayaḥ kēna prakārēṇa kāraṇatāṁ tatra gacchantītyāha-tasya dravyasyādhiṣṭhānamāśrayaḥ pr̥thivī| sā hi guḍūcyādērāhārādyupayōginō dravyasyōpalambhēna pradhānaṁ kāraṇam| tasya ca guḍūcyādēḥ sarvasyaiva dravyasyāmbu yōniḥ| yu miśraṇē dhātuḥ tasminyōniriti rūpaṁ bhavati| kāraṇaṁ svabhāvasambandhahēturityarthaḥ| nabhōvāyvanalānāṁ samavāyāt pr̥thivyudakābhyāmavinābhāvavr̥ttitvāttasya dravyasya nirvr̥ttiviśēṣau bhavataḥ| nirvr̥ttirniṣpattirātmalābhaḥ| viśēṣō dravyāntarēṇāsādr̥śyam| tathā ca saṁsthānaviśēṣalābhāyāvayavavyūhanē nabhaḥkāraṇatāṁ yāti| kāṭhinyādikē vāyuḥ| tējaḥprasādalabhyāścāṅkurādyavasthāviśēṣāḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati- pañcānāmēva bhūtānāṁ saṁyōgāt sarvadravyāṇāmāhārādyupayōgināṁ sambhavaḥ| tēṣāmēva bhūtānāmēkāditāratamyādisaṁyōgaviśēṣēṇa dravyāṇāṁ parasparavyāvr̥ttiḥ| yaśca pārthivaṁ dravyamāpyamityādivyapadēśaḥ sa bhūyasā prabhūtēna mahābhūtēna janyatē| tēna pañcasu madhyē yadadhikaṁ tadīyaṁ vyapadēśaṁ prāpnōtītyarthaḥ| ēvaṁ sarvasya dravyasya pañcabhūtātmakatvāt sarvarasatvam| yatō yēyaṁ ṣaṭsaṅkhyā parasparavilakṣaṇā rasānāṁ niṣpattiḥ sā mahābhūtānāṁ viśēṣakr̥tā| tathā ca bhūjalayōrityādinā vakṣyati| yaśca sarvasya dravyasyāpi ṣaḍrasatvē'pi mādhuryādivyapadēśaḥ sa bhūyasāṁ bhūtēna kriyatē| ēvaṁ yataḥ sarvasya dravyasya na sarvarasatvaṁ tatastēna dravyēṇa janitatvātsarvarōgāṇāmapitridōṣajatvam| yasmādrōgāṇāṁ dōṣāḥ kāraṇaṁ tēṣāṁ ca rasāstē ca rasāḥ sarva ēvaikasmin dravyē sthitāḥ dravyasya rasajanakabhūtaniṣpāditatvāt| ata ēva saṁsargasannipātabhēdānāmānantyam| yattu katipayānāṁ bhēdānāṁ nidānādiṣu kīrtanaṁ tadanyāpēkṣayā prādhānyāccikitsāsukhapradarśanāya| yā tu rōgāṇāmēkadōṣōktiḥ sā satiśayaprādhānyahētukā| tathā caikadōṣābhimatēṣvapi rōgēṣu vivakṣitadōṣapratīkārōpayōgyasadhāraṇaṁ taddōṣaviparītaguṇamēkaṁ dravyaṁ duṣprāpamiti sthitam| naikadōṣā rōgā iti| atha caivaṁ vyākhyāyatē dravyāṇāṁ pañcabhūtātmakatvē sati viśēṣavyapadēśō yatō bhūyasā prabhūtēna bhavati| tata ēva hētōrnaikarasaṁ dravyaṁ na sadr̥śarasaṁ bhinnarasamityarthaḥ| bhūtasaṅghātasambhavāddhētōryadēkarasatvaṁ sarvasya prāptaṁ tat pratiṣiddhyatē| anyathā yadi viśēṣavyapadēśavadbhinnarasatvamapi na syāttataḥ sarvasya dravyasya pañcabhūtātmakatvāt sādr̥śyādēkarasatvamēva syāt| tataśca sarvāṇi dravyāṇi madhurādyanyatamarasāni syuḥ| tasmānnaikarasaṁ dravyam| ata ēva hētō rōgā api dōṣasya vyavadhānēna dravyahētutvād dravyaviśēṣavadbhinnarasavacca tē'pi naikadōṣāḥ| anyathā jvarāṇāmanyēṣāṁ dravyahētutvasāmānyātsadr̥śadōṣāparaparyāyamēkadōṣatvaṁ syāt|| 2||
Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3
tatra vyaktō rasaḥ|
anurasastu rasēnābhibhūtatvādavyaktō vyaktō vā kiñcidantē||3||
View original
तत्र व्यक्तो रसः|
अनुरसस्तु रसेनाभिभूतत्वादव्यक्तो व्यक्तो वा किञ्चिदन्ते||३||
tatra ca dravya rasanēndriyagrāhyō vyaktaḥ sphuṭō rasaśabdēnōktaḥ| yaśca rasō yasmin dravyē'nurasatvēnōktaḥ sa pradhānarasēnābhibhūtatvādavyakta ēva tiṣṭhati| pradhānarasavijātīyakāryakatr̥tvāttasya sadbhāvō'numīyatē| āgamācca| athavā yō rasaḥ pradhānarasasyāntē kiñcidvyaktō'pyupalabhyatē sō'nurasaḥ|| 3||
Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4
rasasya tu chēdanōpaśamanē dvē karmaṇī|
hitāhitau prabhāvau||4||
View original
रसस्य तु छेदनोपशमने द्वे कर्मणी|
हिताहितौ प्रभावौ||४||
tatra ya ācāryāḥ chēdanōpaśamanahitāhitānāṁ caturṇāṁ rasatvamicchanti tān pratyātrēyamatānusārēṇēdamucyatē| rasasya chēdanōpaśamanē karmaṇī tasyaiva hitāhitau prabhāvau| prabhāvō rasādivilakṣaṇā śaktiḥ na tu tēṣāṁ rasatvamiti| tēna chēdanōpaśamanayōrbhāvē lyuḍiti chēdanaṁ dōṣādīnāṁ bhāgaśaḥ karaṇam| upaśamanaṁ tu dōṣāṇāmanutklēśēna samīkaraṇam| hitaṁ yat prabhāvādēva śarīrasya pathyam| viparītamahitam|| 4||
Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5
tadāśrayēṣu ca dravyasaṁjñakēṣu pr̥thivyādiṣu guṇāḥ prakr̥tivikr̥tivicāradēśakālavaśādgurvādayō rasēṣu sāhacaryādupacaryantē||5||
View original
तदाश्रयेषु च द्रव्यसंज्ञकेषु पृथिव्यादिषु गुणाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाद्गुर्वादयो रसेषु साहचर्यादुपचर्यन्ते||५||
tēṣāṁ ca rasādīnāmāśrayabhūtēṣu pr̥thivyādiṣu pañcasu dravyasaṁjñakēṣu kāryadravyāvasthāyāṁ yē guṇā gurvādayō gurusnēhōṣṇasūkṣmalaghvādayaḥ tē dravyaguṇāḥ santō rasēṣu guṇatvēnōpacārāducyantē| upacārasya bahuhētudarśanāya sāhacaryaṁ viśēṣaṇm| nanu kathaṁ tē dravyasyētyāśaṅkyāha- prakr̥tyētyādi| kvacit prakr̥tyavasthāyāṁ na santō'pi nānāvidhakriyāsādhyayā vikr̥tyā janyantē| kēcittu vicārādibhiḥ| vicārō viśiṣṭamātrādikaḥ saṁyōgaḥ| dēśō dvividha uktaḥ| tadvaśād gurvādiguṇayōgō dravyasya| dēhadēśavaśāt sakthimāṁsādguruskandha ityādi| bhūmidēśavaśādanyathā jāṅgalē anyathānūpa iti| ēvaṁ kālē'pi| tēna yatrā'pi vikr̥tyādivaśādrasānāṁ sambhavaḥ tatrāpi yē rasaguṇāstē dravyasyaiva vijñēyāḥ| ēṣā ca prakr̥tyādivaśād gurvādikalpanā rasāśrayasya dravyasyaiva guṇāśrayāt sambhavati; na rasasya| tasya tu sāhacaryādupacaryatē|| 5||
Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6
tatra dravyaṁ gurukaṭhinaviśadamandrasāndrasthūlasthiragandhaguṇabahulaṁ pārthivaṁ upacayagauravasaṅghātasthairyakaram|
dravasnigdhaśītagurumandrasāndrasaramr̥dupicchilarasaguṇabahulamaudakamupaklēdasnēhabandhaviṣyandamārdavaprahlādakaram|
tīkṣṇōṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviśadarūpaguṇabahulamāgnēyaṁ dāhapākaprakāśaprabhāvarṇakaram|
rūkṣasūkṣmalaghuviśadavikāṣivyavāyiśītakharasparśaguṇabahulaṁ vāyavyaṁ raukṣyalāghavavaiśadyaglānivicārakaram|
sūkṣmalaghuviśadaślakṣṇavyavāyiviviktaśabdaguṇabahulamākāśātmakaṁ sauṣiryalāghavakaram||6||
View original
तत्र द्रव्यं गुरुकठिनविशदमन्द्रसान्द्रस्थूलस्थिरगन्धगुणबहुलं पार्थिवं उपचयगौरवसङ्घातस्थैर्यकरम्|
द्रवस्निग्धशीतगुरुमन्द्रसान्द्रसरमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलमौदकमुपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकरम्|
तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्मलघुविशदरूपगुणबहुलमाग्नेयं दाहपाकप्रकाशप्रभावर्णकरम्|
रूक्षसूक्ष्मलघुविशदविकाषिव्यवायिशीतखरस्पर्शगुणबहुलं वायव्यं रौक्ष्यलाघववैशद्यग्लानिविचारकरम्|
सूक्ष्मलघुविशदश्लक्ष्णव्यवायिविविक्तशब्दगुणबहुलमाकाशात्मकं सौषिर्यलाघवकरम्||६||
tatra pārthivaṁ dravyaṁ gurutvādiguṇayuktaṁ gandhaguṇēna cādhikamupayuktaṁ ca dēha upacayādikaram| upacayō mahattvam| saṅghātaḥ kāṭhinyam| sthairyaṁ dārḍhyam| audakaṁ dravyaṁ dravatvādiguṇayuktaṁ rasaguṇādhikaṁ ca| dēhē cōpaklēdādikaram| viṣyandaḥ srōtasāṁ srāvaḥ| prahlādō hr̥tpuṣṭiḥ| āgnēyaṁ tīkṣṇatvādiguṇayuktaṁ rūpaguṇabahulaṁ ca dēhē ca dāhādikarama\\\\\\\\ vāyavyaṁ rūkṣatvādiguṇayuktaṁ sparśaguṇabahulaṁ ca| dēhē ca raukṣyādikaṁ karōti| vicārō dhātuvahanam| nābhasaṁ sūkṣmatvādiguṇayuktaṁ śabdaguṇādhikaṁ ca| dēhē ca sauṣiryalāghavakaram|| 6||
Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7
itthañca nānauṣadhabhūtaṁ jagati kiñcid dravyamasti vividhārthaprayōgavaśāt||7||
View original
इत्थञ्च नानौषधभूतं जगति किञ्चिद् द्रव्यमस्ति विविधार्थप्रयोगवशात्||७||
itthamēvaṁ sthitē jagati tad dravyaṁ nāsti yadauṣadhatvēna nōpayujyatē| kutaḥ? nānāvidhārthaprayōgavaśāt| arthaḥ prayōjanaṁ, prayōga upayōgaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati- vicitritō bhāvaḥ svabhāvastēna yadyatrāpathyaṁ tattatraiva prayōjanāntarēṇa pathyam| tathā yat pānē'pathyaṁ tadabhyaṅgē pathyam| ēvaṁ mātrādiviśēṣō vikalpanīyaḥ| tēna bhasmapāṁsvādīnāmapi prayōjanavaśēnauṣadhatvam|| 7||
Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8
tatrāgnimārutātmakaṁ prāyēṇōrdhvabhāgikam|
tayōrhi lāghavādūrdhvagatitvāccāgnēḥ plavanatvācca mārutasya|
bhūmyaudakātmakaṁ tu prāyēṇādhōbhāgikam|
tayōrhi gauravānnimnagatvācca tōyasya|
vyāmiśrātmakamubhayatōbhāgam|
śamanaṁ tu dōṣaviparītaguṇamuktaṁ prāk|
tatsaṅkarē ca yatō bāhulyēna kāryakartr̥tvaṁ bhavati yadēvādhikaṁ tadēva tatkāryakaramiti vyapadēśaḥ|
tathā'nilātmakaṁ grāhi|
analātmakaṁ dīpanapācanam|
ubhayātmakaṁ lēkhanam|
bhūmyudakātmakaṁ br̥ṁhaṇam||8||
View original
तत्राग्निमारुतात्मकं प्रायेणोर्ध्वभागिकम्|
तयोर्हि लाघवादूर्ध्वगतित्वाच्चाग्नेः प्लवनत्वाच्च मारुतस्य|
भूम्यौदकात्मकं तु प्रायेणाधोभागिकम्|
तयोर्हि गौरवान्निम्नगत्वाच्च तोयस्य|
व्यामिश्रात्मकमुभयतोभागम्|
शमनं तु दोषविपरीतगुणमुक्तं प्राक्|
तत्सङ्करे च यतो बाहुल्येन कार्यकर्तृत्वं भवति यदेवाधिकं तदेव तत्कार्यकरमिति व्यपदेशः|
तथाऽनिलात्मकं ग्राहि|
अनलात्मकं दीपनपाचनम्|
उभयात्मकं लेखनम्|
भूम्युदकात्मकं बृंहणम्||८||
tasya ca dravasya yē śōdhanaśamanagrāhidīpanatvādayō viśēṣāstē'pyēkādimahābhūtōtkarṣāpakarṣakr̥tā ēvēti pradarśanārthamāha- tatrētyādi| ūrdhvabhāgikaṁ yasyātiśayō vamanaṁ tadagnimārutātmakam; agnimārutayōrlaghutvādagnērūrdhvagamanasambhavādvāyōśca plavanatvāt| pr̥thivyudakātmakamadhōbhāgikaṁ yasyātiśayō virēcanam| pr̥thivyudakayōrgurutvādadhōgamanaṁ tōyasya nimnagatvādapi| vyāmiśrabhūtacatuṣṭayādhikyēnōbhayātmakaṁ vamanavirēcanam| śamanaṁ yaduktabhūtādhikyarahitaṁ nādhō gacchati nāpyūrdhvamēti kēvalaṁ dōṣaviparītaguṇamēva tacca prakr̥tivighātatvēna pūrvamuktam| tēnaitaduktam- śamanatvaṁ dōṣaguṇavaiparītyāpēkṣayā sarvasmin dravyē sambhvati| na tvēvaṁ śōdhanatvam| tasya viśiṣṭabhūtādhikyahētutvāt| yatra tvēkasminnēva dravyē ūrdhvagatvādhōgatvaśamanatvānāṁ sambhavaḥ tatra yatō bāhulyēna kāryakartr̥tvaṁ bhavati tatō yadēvādhikaṁ tadēva kāryakaramiti vyapadēśa ityarthaḥ| anyat subōdham|| 8||
Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9
tatra kaṭvamlalavaṇā vīryēṇa yathōttaramuṣṇāḥ|
tiktakaṣāyamadhurāḥ śītāḥ||9||
View original
तत्र कट्वम्ललवणा वीर्येण यथोत्तरमुष्णाः|
तिक्तकषायमधुराः शीताः||९||
tatra rasānāṁ guṇaniyamaḥ kaṭvamlalavaṇā vīryēṇa yathōttaramuṣṇāḥ| śītāḥ śēṣāḥ||9||
Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10
tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā baddhaviṇmūtramārutāḥ|
lavaṇāmlamadhurāḥ snigdhā sr̥ṣṭaviṇmūtramārutāḥ|
lavaṇakaṣāyamadhurā guravaḥ|
tadvadamlakaṭukatiktā laghavaḥ||10||
View original
तिक्तकटुकषाया रूक्षा बद्धविण्मूत्रमारुताः|
लवणाम्लमधुराः स्निग्धा सृष्टविण्मूत्रमारुताः|
लवणकषायमधुरा गुरवः|
तद्वदम्लकटुकतिक्ता लघवः||१०||
tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā baddhaviṇmūtrāmārutāśca| śēṣā laghavaḥ tathōttaramiti sarvatrābhisambadhyatē| pūrvāduttarō yathōktaguṇādhika ityarthaḥ||10||
Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11
anyē punargurulaghusnigdharūkṣasādhāraṇaṁ lavaṇamicchanti||11||
View original
अन्ये पुनर्गुरुलघुस्निग्धरूक्षसाधारणं लवणमिच्छन्ति||११||
anyē punarācāryā gurutvalaghutvasnigdhatvarūkṣatvasādhāraṇaṁ lavaṇamicchanti| iti dravyarasāvuktau||11||
Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1
vīryantu kēcid gurulaghusnigdharūkṣatīkṣṇamandaśītōṣṇabhēdēnāṣṭavidhamāhuḥ||1||
View original
वीर्यन्तु केचिद् गुरुलघुस्निग्धरूक्षतीक्ष्णमन्दशीतोष्णभेदेनाष्टविधमाहुः||१||
Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12
aparē punaḥ paṭhanti- vīryam dravyasya tajjñēyaṁ yadyōgāt kriyatē kriyā|
nāvīryaṁ kurutē kiñcit sarvā vīryakr̥tā hi sā||12||
View original
अपरे पुनः पठन्ति- वीर्यम् द्रव्यस्य तज्ज्ञेयं यद्योगात् क्रियते क्रिया|
नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता हि सा||१२||
vīryamucyatē- kēcidācāryā aṣṭavidhaṁ gurvādibhēdēna vīryamāhuḥ| anyē bahuvidham| anyē dvividhamiti| yē tu bahuvīryavādinastē paṭhanti| vīryaṁ dravyasyētyādi| dravyasya tadvīryaṁ jñēyaṁ yasya yōgāt dravyaṁ kāryaṁ kartuṁ kṣamam| na ca dravyamavīryaṁ vīryēṇa vinā kiñcit karma kurutē| ataḥ sarvāḥ kriyāḥ vīryakr̥tāḥ| ēvaṁ vīryaṁ śaktiḥ kāraṇamiti bahuvīryavādinaḥ||12||
Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13
tairapi caivamatiprakr̥ṣṭaśaktiyuktānāmaśēṣauṣadhaguṇasārabhūtānā- maṣṭānāmēva gurvādīnāṁ vīryasaṁjñāviśiṣṭāmnāyavihitāpi laukikīti samudbhāvyatē|
tathā hi tayā rasavipākaguṇā'ntaravijayinō bhūyāṁsaśca variṣṭhāśca guṇāḥ saṅgr̥hītāḥ|
viśēṣavr̥ttyā ca tatra tatra dravyasvarūpakathanē vyavahāraḥ pravr̥ttitō bhavati|
ata ēva sarvātiśāyī dravyasvabhāvaḥ prabhāva ityāmnātaḥ|
satyapi ca kriyānirvartanasāmānyē tadviparītā rasādayō vīryākhyayā prabhāvasaṁjñayā vā na parāmr̥śyantē||13||
View original
तैरपि चैवमतिप्रकृष्टशक्तियुक्तानामशेषौषधगुणसारभूताना- मष्टानामेव गुर्वादीनां वीर्यसंज्ञाविशिष्टाम्नायविहितापि लौकिकीति समुद्भाव्यते|
तथा हि तया रसविपाकगुणाऽन्तरविजयिनो भूयांसश्च वरिष्ठाश्च गुणाः सङ्गृहीताः|
विशेषवृत्त्या च तत्र तत्र द्रव्यस्वरूपकथने व्यवहारः प्रवृत्तितो भवति|
अत एव सर्वातिशायी द्रव्यस्वभावः प्रभाव इत्याम्नातः|
सत्यपि च क्रियानिर्वर्तनसामान्ये तद्विपरीता रसादयो वीर्याख्यया प्रभावसंज्ञया वा न परामृश्यन्ते||१३||
taiścānantarōktairnānāvidhaśaktitvāt dravyasya bahuvīryavādibhirgurvādīnāmaṣṭānāṁ vīryasaṁjñā viśiṣṭāgamavihitāpi laukikīti kathyatē| yataḥ śaktirvīryam| sā ca nānāvidhā| tat gurvādīn kō niyamituṁ śaknōti| kēvalaṁ prakr̥ṣṭaśaktitvādaśēṣāṇāmauṣadhaguṇānāṁ madhyē sārabhūtatvāllōka ēva kathyatē'ṣṭāvēva vīryāṇīti| atō bahuvīryavādibhirgurvādiguṇaniyama āgamavihitō'pi laukika iti kathyatē| ētadēvāha-tathētyādi| tathā vīryasaṁjñayā rasavipākaguṇāntaravijayina ētē'ṣṭāvēva guṇāḥ saṅgr̥hītā bhūyāṁsaśca variṣṭhāśca| tēnaitaduktaṁ bhavati| ēṣāmaṣṭānāmēva vīryasaṁjñā bhūyiṣṭhatvāt variṣṭhatvāt rasādivijayitvāccēti| bahuvīryavādibhirapi balādaṅgīkr̥tamēva| dravyē hi na tathā anyē guṇāḥ prabhūtatvēna bhavanti yathā gurvādaya iti prabhūtatvam| anyē ca guṇāḥ na tathā dēhōpayōgitvē varāḥ yathā gurvādayaḥ iti variṣṭhatvam| rasakāryaṁ vipākakāryaṁ| guṇāntarañca dravyasthitam| vīryatvēnābhibhavantīti rasādivijayitvam| tatra rasavijayitvaṁ yathā kiñcid dravyaṁ madhurarasaṁ tīkṣṇaguṇaṁ ca tatra tīkṣṇaguṇēnōpalēpādi madhurarasakāryamabhibhūyatē| ēvaṁ vipākakāryaṁ guṇāntarē ca| ēvaṁ tēṣāṁ prādhānyēna tatra tatra harītakyādidravyasvarūpakathanē gurvādīnāṁ viśēṣavarttitvēna gurulaghvityādivyavahāraḥ pravarttitō bhavati| ēvamutkr̥ṣṭā śaktirvīryam| anayaiva yuktyā yō dravyasya sarvaguṇātiśāyī svabhāvaḥ sa prabhāvaśabdēnōktaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati- yathaiva gurvādīnāṁ kāryakartr̥tvē prādhānyāpēkṣayā vīryatvaṁ tathaiva gurvādīnāṁ prādhānyāpēkṣayā kasyāścicchaktēḥ sarvātiśāyitvāt saṁjñā prabhāva iti| na hi tadvyatiriktēṣu rasādiṣu kalpyamānēṣu dr̥śyatē| ataḥ svabhāvaviśēṣa ēva saḥ| rasādayō rasavīryavipākaguṇāntarāṇi yadyapi svāṁ svāṁ kriyāṁ kurvanti tatrāpi gurvādyuktaprakāravaiparītyāt vīryasaṁjñayā na parāmr̥śyantē| ēvaṁ bahuvīryavādināmapyaṣṭavidhavīryavāditvaṁ yuktyā sādhitaṁ tairapītyādinā||13||
Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14
anyē tu gurvādīnāmagnīṣōmātmakatvādādānavisargavibhāgēna kālasya cōṣṇaśītātmakatvād dvividhamēvāmananti|
ēvaṁ cāhuḥ- nānātmakamapi dravyamagnīṣōmau mahābalau|
vyaktāvyaktaṁ jagadiva nātikrāmati jātucit||14||
View original
अन्ये तु गुर्वादीनामग्नीषोमात्मकत्वादादानविसर्गविभागेन कालस्य चोष्णशीतात्मकत्वाद् द्विविधमेवामनन्ति|
एवं चाहुः- नानात्मकमपि द्रव्यमग्नीषोमौ महाबलौ|
व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्||१४||
anyē vīryadvayavādinaḥ agnīṣōmātmakatvād guṇānāṁ kālasya cōṣṇaśītadvaividhyād dvividhamēva vīryamuṣṇaṁ śītaṁ cēti vadanti| tathā hi gurvādīnāṁ kēcana saumyāḥ kēcanāgnēyāḥ| mahābhūtaparāyattatvād guṇānām| tē gurvādayō dvividhē kālē sambhavantyādānē visargē ca| tatrādānakālabhavānāmāgnēyatvaṁ gurvādīnāṁ visargabhavānāṁ tu saumyatvamiti sthitamēva| ētasyaivāgnīṣōmadvayātmakatvasya tairdr̥ṣṭāntōpapattirucyatē- nānātmakamityādinā| nānātmakaṁ parasparēṇa vyāvr̥ttamapi dravyajātaṁ mahābalāvutkr̥ṣṭaśaktī agnīṣōmau nātikrāmati nātivartatē| avaśyaṁ kiñcidāgnēyaṁ bhavati kiñcitsaumyamiti| dr̥ṣṭāntō yathā- nānātmakamapi jagad vyaktamavyaktaṁ ca nātikrāmati vyaktam taruparvatajalādi avyaktaṁ kālabhūtagrāmādi| asmin pakṣē pūrvayōrapi pakṣayōrantarbhāvaḥ| viśēṣasya sāmānyē'ntarbhāvāt||14||
Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15
tatrōṣṇaṁ dahanapacanasvēdanavilayanānilakaphaśamanāni karōti|
śītaṁ hlādanastambhanajīvanaraktapittaprasādanādīni||15||
View original
तत्रोष्णं दहनपचनस्वेदनविलयनानिलकफशमनानि करोति|
शीतं ह्लादनस्तम्भनजीवनरक्तपित्तप्रसादनादीनि||१५||
tatrōṣṇavīryasya dahanādīni karmāṇi śītasya hlādanādīni||15||
Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16
iti vīryamuktaṁ vipākastūcyatē|
vipākastu prāyaḥ svāduḥ svādulavaṇayō- ramlō'mlasya kaṭuritarēṣām|
rasairasau tulyaphalaḥ|
dravyaguṇaviśēṣēṇa cāsyālpamadhyabhūyastvamupalakṣayēt||16||
View original
इति वीर्यमुक्तं विपाकस्तूच्यते|
विपाकस्तु प्रायः स्वादुः स्वादुलवणयो- रम्लोऽम्लस्य कटुरितरेषाम्|
रसैरसौ तुल्यफलः|
द्रव्यगुणविशेषेण चास्याल्पमध्यभूयस्त्वमुपलक्षयेत्||१६||
svādvamlakaṭukāstrayō vipākāḥ| tatra madhuradravyasya sarvasya madhuravipākitvam| tadvallavaṇasya| amlō vipākō'mlasyaiva| śēṣāṇāṁ kaṭuḥ| vipākastu jaṭharāgnisaṁyōgē pariṇāmavaśāt dravyasya rasasya svarūpāntaraprādurbhāvaḥ| asau vipākō rasairmadhurāmlakaṭukaistulyaphalaḥ sadr̥śaphalaḥ| tēna madhurasya vipākasya tē guṇā yē madhurasya rasasya| ēvamamlakaṭukayōrapi| asya ca vipākasya svalpatvaṁ madhyatvaṁ bhūyastvaṁ ca dravyaguṇaviśēṣēṇōpalakṣayēt| kimuktaṁ bhavati? ucyatē- yatra rasēna sadr̥śō vipākō madhurāmlakaṭukānāṁ dravyāṇāṁ tatra pradhānarasasamānaguṇānāmutkr̥ṣṭatvādvipākasyōtkr̥ṣṭatvaṁ kalpanīyam| ēvaṁ madhyatvānmadhyatvam| svalpatvācca svalpatvam| yatra tu rasādviparītō vipākō lavaṇatiktakaṣāyāṇāṁ tatra rasaviparītānāṁ guṇānāmutkr̥ṣṭatvādutkr̥ṣṭatvaṁ kalpayēdvipākasadr̥śānāmityarthaḥ| ēvaṁ madhyatvamalpatvaṁ ca| vipākamēvamūcuścarakavidaḥ||16||
Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17
parāśarastu paṭhati- pākāstrayō rasānāmamlō'mlaṁ pacyatē kaṭuḥ kaṭukam|
catvārō'nyē madhuraṁ saṅkīrṇarasāstu saṅkīrṇam|
kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ kaṭukō yēṣāṁ vipāka iti pakṣaḥ|
tēṣāṁ pittavighātē tiktakaṣāyau kathaṁ bhavataḥ||17||
View original
पराशरस्तु पठति- पाकास्त्रयो रसानामम्लोऽम्लं पच्यते कटुः कटुकम्|
चत्वारोऽन्ये मधुरं सङ्कीर्णरसास्तु सङ्कीर्णम्|
कटुतिक्तकषायाणां कटुको येषां विपाक इति पक्षः|
तेषां पित्तविघाते तिक्तकषायौ कथं भवतः||१७||
parāśaranāmā munirvipākamanyathā paṭhitavān| pākāstrayō rasānāmityāryādvayaṁ parāśarapaṭhitamanupaṭhati| sarvēṣāṁ rasānāṁ trayō vipākāḥ madhurō'mlaḥ kaṭuśca| tatrāmlarasō'mlavipākaḥ kaṭurasaḥ kaṭuvipākaḥ| catvārō'nyē śēṣā madhuralavaṇatiktakaṣāyā madhuravipākāḥ| saṅkīrṇarasānāṁ miśrarasānāṁ saṅkīrṇavipākitvam| sa tu parāśarastiktakaṣāyayōrmadhuravipākitvamicchanti| anyē tvācāryāstāvēva kaṭukavipākāvicchanti| tanmataṁ dūṣayitukāmaḥ parāśara āha- ya ācāryāḥ kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ kaṭuvipākitvamicchanti tēṣāṁ tiktakaṣāyayōḥ pittaharatvaṁ na sambhavati| manmatē tu tayōrmadhuravipākitvāt pittaharatvaṁ sambhavatīti parāśaraḥ| tacca na caturasramiti manyāmahē| yataḥ pittaharttr̥tvaṁ rasasyaiva svarūpam| kaṭustu vipākō yatra svalpō'pi bhavati na tatra kaṭuḥ svakāryaṁ karōti yadyad dravyē rasādīnāmiti nyāyāt| tathā ca tiktarasasya kaṭuvipākasyāpi nimbasya pittaratvamēva| yatra ca vipākasya kaṭōrādhikyaṁ tatra tasya pittakartr̥tvamēva| yathā tiktarasē'pi dravyē kaṭōrvipākasyādhikyād br̥hatīdvayasya pittakaratvamēvaṁ kaṣāyē'pi kalpīnayam| ēvaṁ rasasyaiva svabhāvaḥ pittaharatvam| yataśca tiktarasē kaṣāyarasē ca dravyē naisargikēṇa balēna rasavīryābhyāṁ vipākaḥ prāyēṇābhibhūyatē| ata ucyatē- tiktakaṣāyau pittaharāvityasmābhirataḥ parāśaramatamacaturasramiva||17||
Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18
tatra yanmadhuraṁ rasavipākayōḥ śītavīryañca dravyaṁ yaccāmlaṁ tayōrūṣṇavīryañca yadvā kaṭukaṁ tēṣāṁ yathāsvaṁ rasēbhyaḥ prāyō guṇān dōṣakōpaśamanatvaṁ ca vidyāt|
tadyathā kṣīramadirāmaricādīnām||18||
View original
तत्र यन्मधुरं रसविपाकयोः शीतवीर्यञ्च द्रव्यं यच्चाम्लं तयोरूष्णवीर्यञ्च यद्वा कटुकं तेषां यथास्वं रसेभ्यः प्रायो गुणान् दोषकोपशमनत्वं च विद्यात्|
तद्यथा क्षीरमदिरामरिचादीनाम्||१८||
anantaraṁ vāgbhaṭō yanmadhuramityādinā prakr̥taṁ prastaiti| yaddravyaṁ madhurarasaṁ madhuravipākaṁ śītavīryaṁ ca tathā tayōḥ rasavipākayōraslaṁ sadyaduṣṇavīryaṁ yadvā kaṭukaṁ tayō rasavipākayōruṣṇavīryaṁ ca tēṣāṁ trayāṇāmapi yathātmīyarasaguṇān sātiśayān vidyāt| rasānurūpēṇaiva ca tēṣāṁ dōṣakōpaśamau| tēnaitaduktaṁ bhavati- yatra rasavīryavipākānāmēkajātyanvayatvaṁ tatraikaguṇatvamapi| tathā ca kṣīrē madhurarasavipākē śītavīryē ca madhurarasavat ślēṣmakōpanatvaṁ vātapittaśamanatvaṁ ca| ēvaṁ madirāyā amlarasavipākāyā uṣṇavīryāyāścāmlarasavadvātaśamanatvaṁ pittaslēṣmaprakōpanatvādikaṁ ca| kaṭukarasavipākasyōṣṇavīryasya maricasya kaṭukarasavatślēṣmaśamanatvaṁ vātapittaprakōpanatvaṁ ca||18||
Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19
rasādisaṅkarēṇa tvanyathātvam|
yathā madhu madhuraṁ ślēṣmāṇaṁ śamayati kaṭuvipākatayā|
sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṁ janayati śītavīryatvācca|
tathā yavō'pi|
ānūpaudakapiśitaṁ śītamapi pittaṁ karōtyuṣṇavīryatvāt|
tathā tailaṁ kaṭuvipākatayā ca vipākata ēva baddhaviṇmūtram|
amlaṁ kāñjikaṁ kaphaṁ jayati rūkṣṇōṣṇatvāt|
kapitthaṁ tu raukṣyāt, pittaṁ tu śītavīryatvāt|
āmalakaṁ pittaṁ śītavīryatvāt svādupākatayā ca kaphaṁ raukṣyāllāghavācca śaityaraukṣyalāghavaistu na vātam|
lavaṇaṁ saindhavaṁ svādupākatayā pittaṁ jayati lāghavātkaphaṁ jayati|
kaṭukā'pi śuṇṭhī snēhauṣṇyasvādupākairvātaṁ kṣapayati pippalī ca|
laśunō'pi snēhauṣṇyagauravaiḥ|
palāṇḍuśca|
sa tu snēhagauravābhyāṁ janayati ślēṣmāṇam|
vr̥ddhaṁ ca mūlakaṁ svādupākatayā|
snigdhāni tiktāni vyāghrīviśalyā'rkāgarūṇyuṣṇavīryatvāt pittaṁ janayanti|
kaṣāyatiktaṁ mahat pañcamūlaṁ vātaṁ jayati natu pittamuṣṇavīryatvāt|
kaṣāyaśca kulatthō'mlapākatayā cētyētannidarśanamātramuktam||19||
View original
रसादिसङ्करेण त्वन्यथात्वम्|
यथा मधु मधुरं श्लेष्माणं शमयति कटुविपाकतया|
सकषायत्वाद्रौक्ष्याच्च वातं जनयति शीतवीर्यत्वाच्च|
तथा यवोऽपि|
आनूपौदकपिशितं शीतमपि पित्तं करोत्युष्णवीर्यत्वात्|
तथा तैलं कटुविपाकतया च विपाकत एव बद्धविण्मूत्रम्|
अम्लं काञ्जिकं कफं जयति रूक्ष्णोष्णत्वात्|
कपित्थं तु रौक्ष्यात्, पित्तं तु शीतवीर्यत्वात्|
आमलकं पित्तं शीतवीर्यत्वात् स्वादुपाकतया च कफं रौक्ष्याल्लाघवाच्च शैत्यरौक्ष्यलाघवैस्तु न वातम्|
लवणं सैन्धवं स्वादुपाकतया पित्तं जयति लाघवात्कफं जयति|
कटुकाऽपि शुण्ठी स्नेहौष्ण्यस्वादुपाकैर्वातं क्षपयति पिप्पली च|
लशुनोऽपि स्नेहौष्ण्यगौरवैः|
पलाण्डुश्च|
स तु स्नेहगौरवाभ्यां जनयति श्लेष्माणम्|
वृद्धं च मूलकं स्वादुपाकतया|
स्निग्धानि तिक्तानि व्याघ्रीविशल्याऽर्कागरूण्युष्णवीर्यत्वात् पित्तं जनयन्ति|
कषायतिक्तं महत् पञ्चमूलं वातं जयति नतु पित्तमुष्णवीर्यत्वात्|
कषायश्च कुलत्थोऽम्लपाकतया चेत्येतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्||१९||
yatra tu rasādīnāṁ vijātyanvayatvēna saṅkarastatra kvacidrasādhikyēna kāryakāritvaṁ kvacidvīryādhikyēna kvacidvipākādhikyēna ityasyaivārthasya yathā madhumadhuramityādyudāharaṇam| subōdham| vr̥ddhamūlakasya tridōṣakartuḥ kaṭukasya kaphakartr̥tvē yadācāryavāgbhaṭēna madhuravipākitvaṁ kāraṇamuktaṁ tatsvayaṁ hr̥dayapaṭhitasyaiva vr̥ddhamūlakasya kaṭuvipākitvaṁ smr̥taṁ kiṁ vānyat kiñciditi na jānē|
Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20
tasmāt- kiñcidrasēna kurutē karma pākēna cāparam|
dravyaṁ guṇēna vīryēṇa prabhāvēṇaiva kiñcana||20||
View original
तस्मात्- किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्|
द्रव्यं गुणेन वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चन||२०||
ēvaṁ sthitē'nantaraprakrāntamēvārthaṁ sphuṭayannāha-tasmādityādi| dravyaṁ madhvādi kiñcit karmāsrapittōpaśamanādikaṁ rasēna kurutē| kiñcit ślēṣma- śamanādikaṁ vipākēnāparaṁ vātavr̥ddhyādilaghvādinā guṇēnāparaṁ tr̥ṭśamanādi vīryēṇa śītēna kiñcana viṣāpanutyādi prabhāvēṇēti||20||
Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21
yadyaddravyē rasādīnāṁ balavattvēna vartatē|
abhibhūyētarāṁstattat kāraṇatvaṁ prapadyatē|
viruddhasaṁyōgē prabhūtēnālpaṁ jīyatē viruddhaguṇasaṁyōgē bhūyasā'lpaṁ hi jīyatē||21||
View original
यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते|
अभिभूयेतरांस्तत्तत् कारणत्वं प्रपद्यते|
विरुद्धसंयोगे प्रभूतेनाल्पं जीयते विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२१||
nanu ca yatra dravyāśritānāṁ rasavīryaguṇavipākaprabhāvānāṁ virōdhaḥ tatra tēṣāṁ kāryaniṣpādanē samaśaktitvaṁ na vētyāśaṅkānivr̥ttyarthamāha- yadyad dravya iti| rasādīnāṁ rasavīryaguṇavipākaprabhāvānāṁ yadrasō vā vīryaṁ vā vipākō guṇaḥ prabhāvō vā balavattvēna vijātīyādhikyēna vartatē tattat kāraṇatvaṁ kāryasādhakatvaṁ pratipadyatē| kiṁ kr̥tvā? itarān dravyāśritān hīnānabhibhūya viphalīkr̥tya| yatra tu dravyē rasādidrāvakō viruddhānāṁ guṇānāṁ gurvādīnāmēva saṁyōgō na tu rasādayō'pēkṣyantē| tatra kathaṁ kāryakartr̥tvamiti pr̥ṣṭa āha- viruddhētyādi| athavā rasādikalpanāviśēṣēṇaiva yatra viruddhaguṇōpanipātaḥ tatra kathaṁ kāryakāraṇatvamityāha-viruddhētyādi| tatra bhūyasā prabhūtēna guṇēnālpaṁ jīyatē niṣphalīkriyatē| dvividhaśca virōdhaḥ-svarūpataḥ kāryataśca| svarūpavirōdhō yathā gurulaghvōḥ śītōṣṇayōśca| kāryavirōdhō yathā gururūkṣayōruṣṇasnigdhayōśca| tathā hi guruḥ ślēṣmavr̥ddhikaraḥ rūkṣaśca gurōrviruddhaḥ kāryēṇa ślēṣmavr̥ddhyākhyēna viruddhyatē| ēvamuṣṇasya ślēṣmahantr̥tvaṁ snigdhasya ślēṣmakartr̥tvēna| iha cōbhayōrapi virōdhayōrgrahaṇam| ēkatr dravyē svarūpakāryaviruddhayōrbhāva āgamalabdhaḥ pañcabhūtātmakatvād dravyasyōpapadyatē||21||
Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22
rasaṁ vipākastau vīryaṁ prabhāvastānyapōhati|
balasāmyē rasādīnāmiti naisargikaṁ balam||22||
View original
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति|
बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२२||
nanu yadyad dravyē rasādīnāṁ balavattattat kāryakaraṇaśaktamityuktam| yatra tu dravyē rasādīnāmutkarṣāsambhavaḥ parasparasāmyaṁ tatra kasya kāryakāraṇatvamityucyatē- rasamityādi| vipākaḥ kartā rasaṁ karmāpōhati kāryakaraṇē kuṇṭhayati| tau rasavipākau karmaṇī vīryaṁ kartr̥ apōhati| tāni rasavipākavīryāṇi prabhāvō vakṣyamāṇaḥ apōhatītyētadrasādīnāṁ balasāmyē naisargikaṁ svābhāvikaṁ balam| tēnaitaduktaṁ bhavati- rasādīnāṁ samabalānāmapi tathāvidhō balasvabhāvō yat pūrvasya balamuttarasya balēna samēnāpyabhibhūyatē| rasabalaṁ vipākabalēna samēnāpi svabhāvādēvābhibhūyatē| ēvaṁ rasavipākayōrbalaṁ vīryabalēna| rasavipākavīryabalaṁ prabhāvabalēnēti| tēna rasādīnāṁ viṣamatvē'pi svabhāvabalamapēkṣyādhikasya sāmarthyaṁ vijñēyam||22||
Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23
viruddhā api cānyōnyaṁ rasādyāḥ kāryasādhanē|
nāvaśyaṁ syurvighātāya guṇadōṣā mithō yathā||23||
View original
विरुद्धा अपि चान्योन्यं रसाद्याः कार्यसाधने|
नावश्यं स्युर्विघाताय गुणदोषा मिथो यथा||२३||
nanu yatra rasādīnāmanyatamasya kāryamitarasya kāryēṇa viruddhyatē tatra kasya kāryakartr̥tvaṁ bhavati? yadi tu prabhūtasya svabhāvabalavataścētyucyatē| tatrālpō'lpabalaśca kiñcit kartuṁ śaktō na vētyēvaṁ pr̥ṣṭa idamāha- viruddhā ityādi| rasādyā rasavīryavipākaguṇaprabhāvā anyōnyaṁ parasparaṁ viruddhā api na nāśāya bhavanti kāryasādhanakālē| dr̥ṣṭāntō-guṇadōṣā mithō yathēti| guṇāḥ sattvarajastamāṁsi parasparaṁ puruṣādyabhidhānakāryasādhanē viruddhā api yathā vighātāya na bhavanti| dōṣāśca vātapittakaphāviruddhā api dēharōgādisādhanē yathā mithō vighātāya na bhavanti| tadvadrasādayō'pi||23||
Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24
rasavīryaprabhr̥tayō bhūtōtkarṣāpakarṣataḥ|
ēkarūpā virūpā vā dravyaṁ samadhiśēratē|
mādhuryaśaityapaicchilyasnēhagauravamandatāḥ|
sahavr̥ttyā sthitāḥ kṣīrē na tvānūpaudakāmiṣē||24||
View original
रसवीर्यप्रभृतयो भूतोत्कर्षापकर्षतः|
एकरूपा विरूपा वा द्रव्यं समधिशेरते|
माधुर्यशैत्यपैच्छिल्यस्नेहगौरवमन्दताः|
सहवृत्त्या स्थिताः क्षीरे न त्वानूपौदकामिषे||२४||
nanu dravyē rasādīnāṁ parasparasamaviṣamatayā kāryakaratvamuktaṁ tasyāśca rasādisamaviṣamatāyāḥ kāraṇaṁ na jñāyatē| ata ucyatē-rasavīryētyādi| rasavīryādīnāṁ kāryakaratvē parasparasadr̥śānāṁ visadr̥śānāṁ vā yad dravyāśrayaṇaṁ tanmahābhūtasya pr̥thivyādērutkarṣādapakarṣācca sampadyatē| tēnaitaduktaṁ bhavati yat dravyē rasasya vīryādibhiḥ sādr̥śyamasādr̥śyaṁ vā tatsarvamēkādīnāṁ bhūtānāṁ kēṣāñcit kiyatāpyutkarṣēṇānyēṣāṁ kiyatāpyapakarṣēṇa janyatē| tēna dravyēṇa sadr̥śasyāpi dravyasya yōṁ'śāṁśō viśēṣaḥ sa bhūtakr̥ta ēva| ētadēva mādhuryēṇētyādyudāharaṇēna sphuṭayati| tēna kṣīrē mādhuryādīnāṁ samānakāryakartr̥tvēna yadēkatra sadr̥śānāmavasthānaṁ tadēvānyasya mahābhūtasyōtkarṣēṇānyabhūtēbhyaḥ ||24||
Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25
guṇā dravyēṣu yē cōktāsta ēva tanudōṣayōḥ|
sthitivr̥ddhikṣayāstasmāttēṣāṁ hi dravyahētukāḥ||25||
View original
गुणा द्रव्येषु ये चोक्तास्त एव तनुदोषयोः|
स्थितिवृद्धिक्षयास्तस्मात्तेषां हि द्रव्यहेतुकाः||२५||
yē hi gurutvādayō dravyē sambhavanti ta ēva guṇāstanōḥ śarīrasya pratyaṅgaṁ sambhavanti| dōṣasya ca vātādēḥ tasmāttanōrvātādīnāṁ ca sthitivr̥ddhikṣayā dravyahētukāḥ| vr̥ddhiḥ samānairityādinyāyāt||25||
Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26
rasaṁ vidyānnipātēna tēnādhivasanēna ca|
vīryaṁ vipākaṁ dravyāṇāṁ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā||26||
View original
रसं विद्यान्निपातेन तेनाधिवसनेन च|
वीर्यं विपाकं द्रव्याणां कर्मणः परिनिष्ठया||२६||
rasādīnāṁ dravyasthitānāṁ svarūpaviśēṣaḥ kathaṁ jñāyatē ityāha- rasamityādi| jihvānipātēna sparśamātrēṇa rasaviśēṣaṁ vidyāt dravyasya| tēna nipātēnādhivāsanēna kālaparivasanēna ca jñāyatē vīryaviśēṣaḥ| nipātamātrēṇauṣṇyaṁ śaityaṁ vā jñāyatē| yatra tu dravyē viparītatvādrasēnābhibhūtaṁ vīryaṁ nipātamātrānna jñāyatē tatra kālādhivāsēna dēhamārdavādikaraṇāt jñāyatē| vipākaviśēṣastu karmaṇaḥ tatkr̥tasya pariniṣṭhayā niṣpattērdōṣavr̥ddhikṣayēṇa||26||
Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27
madhuraskandhanirdiṣṭaghr̥tatailaguḍādiṣu|
guṇāsvādādibhēdēna rasaṣaṭkaṁ na yujyatē|
astu bhēdādasaṅkhyatvamaikyaṁ vā svādalakṣaṇāt|
bhūtōtkarṣāpakarṣēṇa bhēdō yō'lpēna kalpyatē|
saṅkīrṇātva phalē cāsau tulyatvānna vivakṣyatē|
gurvādīnāṁ viśēṣē'pi svajātēranatikramāt|
saṅkhyābhēdō yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ|
dr̥ṣṭaṁ mukhōpalēpādi yatsarvēṣu ghr̥tādiṣu|
na ca taddāḍimādyēṣu ṣaḍēvātō rasāḥ smr̥tāḥ|
ānantyaikatvayōśca syānna vicitrārthatantraṇam||27||
View original
मधुरस्कन्धनिर्दिष्टघृततैलगुडादिषु|
गुणास्वादादिभेदेन रसषट्कं न युज्यते|
अस्तु भेदादसङ्ख्यत्वमैक्यं वा स्वादलक्षणात्|
भूतोत्कर्षापकर्षेण भेदो योऽल्पेन कल्प्यते|
सङ्कीर्णात्व फले चासौ तुल्यत्वान्न विवक्ष्यते|
गुर्वादीनां विशेषेऽपि स्वजातेरनतिक्रमात्|
सङ्ख्याभेदो यथा नास्ति रसानामपि स क्रमः|
दृष्टं मुखोपलेपादि यत्सर्वेषु घृतादिषु|
न च तद्दाडिमाद्येषु षडेवातो रसाः स्मृताः|
आनन्त्यैकत्वयोश्च स्यान्न विचित्रार्थतन्त्रणम्||२७||
nanu rasānāṁ madhurāditvēna ṣaṭsaṅkhyāniyama uktaḥ; sa na yujyatē kēvalamēkarasatvamanēkarasatvaṁ vā| tatrānēkarasatvē kāraṇaṁ vakṣyamāṇamadhurādiskandhanirdiṣṭānāṁ ghr̥tatailaguḍadrākṣāśarkarāmadhumadhukādīnāṁ guṇasvādādibhēdaḥ| tathā hi tvayā yē madhuratvēna nirdiṣṭā guḍadrākṣādaya āsvādanēna tē na parasparasadr̥śāḥ na ca gurutvādinā guṇēna| na cāmlādiyuktā iti vaktuṁ yujyatē| atō jñāyatē anyē viśiṣṭā ēva ta iti pratirasaskandhamānantyam| rasaikatvē kāraṇaṁ jihvēndriyāsvādanasāmānyam| tatra pratividhīyatē bhūtōtkarṣāpakarṣēṇētyādi| tatra prathamaṁ guṇabhēdadūṣaṇaṁ parihriyatē| yō'yamalpēna bhūtānāmutkarṣēṇāpakarṣēṇa madhurāṇāṁ guṇabhēdaḥ sa saṅkīrṇatvāt phalē ca sadr̥śatvāt sannapi na vivakṣyatē| āsvādabhēdādānantyaṁ parihriyatē| gurvādīnāmityādi| gurvādīnāṁ guṇānāṁ yadyapi pratidravyaṁ vailakṣyaṇyamasti tathāpi gurutvādijātyanatikramāt gururgururlaghurlaghuriti saṅkhyābhēdāvivakṣayā nirdiśyantē| tadvanmadhurādiskandhapaṭhitānāṁ dravyāṇāṁ yadyapyāsvādavailakṣaṇyaṁ dr̥śyatē tathāpi yanmukhōpalēpahlādanādi ghr̥tādiṣu madhurēṣu dr̥ṣṭaṁ na tanmukhōpalēpādi dāḍimasaindhavādiṣvamlalavaṇādiṣu dr̥śyatē| na caitān rasānatikramya jātyantaraṁ saṁbhavati| ataḥ ṣaḍēva rasāḥ nōnādhikāḥ| yadi sadēvānantyamaikyaṁ vā yathōktaprakārēṇa tantravyavahārē gr̥hyatē tatō vicitrasya rasapr̥ṣṭhabhāvinō vaktavyasyānēkasya tantraṇasya śāstrē prayōgō na syāt| ata ānantyēna rasānāṁ tatsvarūpatantraṇasyāpyānantyādavaktavyatā| ēkarasatvē ca viśēṣasyānuktatvāt svarūpatantrēṇāpi na yujyata iti| rasā upasaṁhr̥tāḥ||27||
Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28
gurvādyā vīryamucyantē śaktimantō'nyathā guṇāḥ|
parasāmarthyahīnatvād guṇā ēvētarē guṇāḥ||28||
View original
गुर्वाद्या वीर्यमुच्यन्ते शक्तिमन्तोऽन्यथा गुणाः|
परसामर्थ्यहीनत्वाद् गुणा एवेतरे गुणाः||२८||
vīryamupasaṁhriyatē-gurvādyā ityādi| pūrvōktā gurvādyā aṣṭau yadōtkr̥ṣṭaśaktayaḥ santō dravyaṁ samadhiśēratē tadā vīryaśabdavācyāḥ| yadā tūtkr̥ṣṭaśaktiyuktā na bhavanti sāmānyaguṇā ēva| yē ca gurvādiviśiṣṭā dvādaśaguṇāḥ tē svabhāvēnaiva parasāmarthyahīnā utkr̥ṣṭaśaktirahitāstē'pi sāmānyaguṇaśabdavācyāḥ| tē na kadācidapi vīryākhyāṁ labhanta iti vīryamupasaṁhr̥tam||28||
Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29
yathārasaṁ jaguḥ pākān ṣaṭ kēcittadasāmpratam|
yatsvādurvrīhiramlatvaṁ na cāmlamapi dāḍimam|
yāti tailaṁ ca kaṭutāṁ kaṭukāpi na pippalī|
yathārasatvē pākānāṁ na syādēvaṁ viparyayaḥ|
yasmāt dr̥ṣṭō yavaḥ svādurgururapyanilapradaḥ|
dīpanaṁ śītamapyājyaṁ vasōṣṇāpyagnisādinī|
kaṭupākō'pi pittaghnō mudgō māṣastu pittalaḥ|
svādupākō'pi calakr̥tsnigdhōṣṇaṁ guru phāṇitam|
rasaḥ svāduryathā caitattathānyēṣvapi dr̥śyatē|
vātalaṁ kaphapittaghnamamlamapyakṣikīphalam|
kurutē dadhi gurvēva vahniṁ pārāvataṁ na tu|
kapitthaṁ dāḍimaṁ sāmlaṁ grāhi nāmalakīphalam|
kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī na harītakī|
apradhānāḥ pr̥thak tasmādrasādyāḥ saṁśritāstu tē||29||
View original
यथारसं जगुः पाकान् षट् केचित्तदसाम्प्रतम्|
यत्स्वादुर्व्रीहिरम्लत्वं न चाम्लमपि दाडिमम्|
याति तैलं च कटुतां कटुकापि न पिप्पली|
यथारसत्वे पाकानां न स्यादेवं विपर्ययः|
यस्मात् दृष्टो यवः स्वादुर्गुरुरप्यनिलप्रदः|
दीपनं शीतमप्याज्यं वसोष्णाप्यग्निसादिनी|
कटुपाकोऽपि पित्तघ्नो मुद्गो माषस्तु पित्तलः|
स्वादुपाकोऽपि चलकृत्स्निग्धोष्णं गुरु फाणितम्|
रसः स्वादुर्यथा चैतत्तथान्येष्वपि दृश्यते|
वातलं कफपित्तघ्नमम्लमप्यक्षिकीफलम्|
कुरुते दधि गुर्वेव वह्निं पारावतं न तु|
कपित्थं दाडिमं साम्लं ग्राहि नामलकीफलम्|
कषाया ग्राहिणी शीता धातकी न हरीतकी|
अप्रधानाः पृथक् तस्माद्रसाद्याः संश्रितास्तु ते||२९||
vipāka upasaṁhriyatē-yathārasamityādi| kēcidācāryā rasānatikramēṇa pākaṣaṭkaṁ jaguravadan| yathārasamiti yathāvidhō rasaḥ svarūpēṇa tathāvidha ēva tasya vipākaḥ tēna madhurasya madhurō vipākaḥ amlō'mlasya paṭurlavaṇasya tiktastiktasya kaṭuḥ kaṭōḥ kaṣāyaḥ kaṣāyasyēti| taccācārya- matamasāmpratamayuktamiti| kutaḥ? vyabhicārāt| ētadēvōdāharaṇēna darśayati- yatsvādvityādi| yadi hi rasasadr̥śaḥ sarvasya vipākaḥ syāt tata ēvaṁ viparyayō na syāt| tē ca rasādayō dravyāt pr̥thagbhāvēna kāryakaratvēna vikalpyamānā apradhānā yatastē sthitā api yasmin dravyē na taddravyē tatsadr̥śamēva kāryaṁ kurvanti| ētadēva yasmād dr̥ṣṭa ityādinidarśanēna darśayati| ēvaṁ yathā madhurarasē viparyayō dr̥ṣṭastathānyēṣvapi rasēṣu dr̥śyata ityapradhānāḥ rasādyāḥ|
Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30
prabhāvaśca yatō dravyē dravyaṁ śrēṣṭhamatō matam||30||
View original
प्रभावश्च यतो द्रव्ये द्रव्यं श्रेष्ठमतो मतम्||३०||
dravyaṁ tu śrēṣṭhamityācāryāṇāṁ mataṁ, yatastē rasādyā rasavīryavipākāḥ prabhāvaśca dravyasaṁśritāḥ tatparatantrā ityarthaḥ||30||
Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31
rasādisāmyē yatkarma viśiṣṭaṁ tat prabhāvajam|
dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virēcanī|
madhukasya ca mr̥dvīkā ghr̥taṁ kṣīrasya dīpanam|
kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit|
laśunō vātakaphakr̥nna tu tairēva yadguṇaiḥ|
mithō viruddhānvātādīnlōhitādyā jayanti yat|
kurvanti yavakādyāśca tatprabhāvavijr̥mbhitam|
śirīṣādirviṣaṁ hanti svapnādyaṁ tadvivr̥ddhayē|
maṇimantrauṣadhīnām ca yatkarma vividhātmakam|
śalyāharaṇapuñjanma rakṣāyurdhīvaśādikam|
darśanādyairapi viṣaṁ yanniyacchati cāgadaḥ|
virēcayati yadvr̥ṣyamāśu śukraṁ karōti vā|
ūrdhvādhōbhāgikaṁ yacca dravyaṁ yacchamanādi ca|
mātrādi prāpya tattacca yatprapañcēna varṇitam|
tacca prabhāvajaṁ sarvamatō'cintyaḥ sa ucyatē||31||
View original
रसादिसाम्ये यत्कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्|
दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी|
मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्|
कटुपाकरसस्निग्धगुरुत्वैः कफवातजित्|
लशुनो वातकफकृन्न तु तैरेव यद्गुणैः|
मिथो विरुद्धान्वातादीन्लोहिताद्या जयन्ति यत्|
कुर्वन्ति यवकाद्याश्च तत्प्रभावविजृम्भितम्|
शिरीषादिर्विषं हन्ति स्वप्नाद्यं तद्विवृद्धये|
मणिमन्त्रौषधीनाम् च यत्कर्म विविधात्मकम्|
शल्याहरणपुञ्जन्म रक्षायुर्धीवशादिकम्|
दर्शनाद्यैरपि विषं यन्नियच्छति चागदः|
विरेचयति यद्वृष्यमाशु शुक्रं करोति वा|
ऊर्ध्वाधोभागिकं यच्च द्रव्यं यच्छमनादि च|
मात्रादि प्राप्य तत्तच्च यत्प्रपञ्चेन वर्णितम्|
तच्च प्रभावजं सर्वमतोऽचिन्त्यः स उच्यते||३१||
ēvaṁ rasādyāḥ jñātāḥ, prabhāvastu na jñātaḥ, atastadvijñānārthamucyatē-rasādītyādi| rasavīryavipākānāṁ parasparasāmyē'pi yadyadviśiṣṭaṁ karma dr̥śyatē tattat prabhāvajaṁ viddhi| ētāvadaitaduktaṁ bhavati-viśiṣṭā sarvātiśāyinī dravyaśaktiḥ prabhāvaśabdavācyā| tasya ca prabhāvajasya karmaṇa udāharaṇamucyatē-dantītyādi|dantī rasādyaiścitrakasya tulyādi virēcanī na tu citrakamapi virēcanamiti prabhāvakarma| madhukasya rasādyaiḥ sadr̥śāpi drākṣā virēcanī na madhukamiti prabhāvakarma| kṣīrasya rasādyaiḥ sadr̥śamapi ghr̥taṁ dīpanaṁ na kṣīramiti prabhāvaḥ| laśunaḥ kaṭurasatvēna kaṭuvipākitvēna kaphajit snigdhatvēna gurutvēna vātajit sa laśunaḥ svairēva guṇairvātakaphau na karōtīti prabhāvaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati- kaṭukarasavipākau tu laśunē kaphacchitvē dravyaprabhāvāt paryāptau| na tu vātakaratvē| tathā tatra snigdhatvaṁ gurutvaṁ ca vātajittvē dravyaprabhāvādēva paryāptam, na tu ślēṣmakaratvaṁ iti| parasparaviruddhānapi vātādīn dōṣān raktaśāliḥ snigdhatvēna gurutvēna nāśayati| yavakaśca tānēva karōtīti prabhāvakarma| śirīṣaharidrādikaṁ viṣaṁ nāśayati svapnamēghādi ca tadēva viṣaṁ varddhayati tat prabhāvakarma| vr̥ṣyañca dravyaṁ yacchīghramēva śukraṁ varddhayati bahirvirēcayati vā tat prabhāvakarma| yacca dravyaṁ madanaphalādi ūrdhvaṁ dēhē gacchati harītakyādi bādhastat prabhāvāt| anyacca śamanaṁ prabhāvādēva| yacca mātrādiprakaraṇē prapañcēna vistārēṇa varṇitaṁ tat prabhāvajaṁ viddhi| ataḥ prabhāvasya tatsvabhāvatvāt sa prabhāvō'cintyaḥ kīdr̥kkadā kutasya iti jñātuṁ na śakyatē| sadapi tatkāraṇaṁ mahābhūtaviśēṣapariṇāmākhyamasmadvidhaistatrādhigantuṁ na śakyataḥ ityarthaḥ||31||
Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3
rasēna vīryēṇa guṇaiśca karma dravyaṁ vipākēna ca yadvidadhyāt|
sadyō'nyathā tatkurutē prabhāvāddhētōratastatra na gōcarō'sti|
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dravyādivijñānīyō nāma saptadaśō'dhyāyaḥ||3||
View original
रसेन वीर्येण गुणैश्च कर्म द्रव्यं विपाकेन च यद्विदध्यात्|
सद्योऽन्यथा तत्कुरुते प्रभावाद्धेतोरतस्तत्र न गोचरोऽस्ति|
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||३||
ētamēva prabhāvārthamupasaṁhati-rasēnētyādi| rasādibhiḥ karaṇairdravyaṁ yat karma karōti tat prabhāvēnānyathā kurutē viparītayatītyarthaḥ| atastasya prabhāvahētōrmārgaṇā na śakyatē| tathāvidhabhāvasvabhāvatvāt||32|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē saptadaśō'dhyāyaḥ