Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō dravyādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2
iha hi dravyaṁ pañcamahābhūtātmakam| tasyādhiṣṭhānaṁ pr̥thivī, yōnirudakaṁ, khānilānalasamavāyānnirvr̥ttiviśēṣau| utkarṣēṇa tu vyapadēśaḥ| tasmādbhūtasamavāyāmbhavānnaikarasaṁ dravyam| tataśca naikadōṣā vyādhayaḥ||2||
इह हि द्रव्यं पञ्चमहाभूतात्मकम्| तस्याधिष्ठानं पृथिवी, योनिरुदकं, खानिलानलसमवायान्निर्वृत्तिविशेषौ| उत्कर्षेण तु व्यपदेशः| तस्माद्भूतसमवायाम्भवान्नैकरसं द्रव्यम्| ततश्च नैकदोषा व्याधयः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3
tatra vyaktō rasaḥ| anurasastu rasēnābhibhūtatvādavyaktō vyaktō vā kiñcidantē||3||
तत्र व्यक्तो रसः| अनुरसस्तु रसेनाभिभूतत्वादव्यक्तो व्यक्तो वा किञ्चिदन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4
rasasya tu chēdanōpaśamanē dvē karmaṇī| hitāhitau prabhāvau||4||
रसस्य तु छेदनोपशमने द्वे कर्मणी| हिताहितौ प्रभावौ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5
tadāśrayēṣu ca dravyasaṁjñakēṣu pr̥thivyādiṣu guṇāḥ prakr̥tivikr̥tivicāradēśakālavaśādgurvādayō rasēṣu sāhacaryādupacaryantē||5||
तदाश्रयेषु च द्रव्यसंज्ञकेषु पृथिव्यादिषु गुणाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाद्गुर्वादयो रसेषु साहचर्यादुपचर्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6
tatra dravyaṁ gurukaṭhinaviśadamandrasāndrasthūlasthiragandhaguṇabahulaṁ pārthivaṁ upacayagauravasaṅghātasthairyakaram| dravasnigdhaśītagurumandrasāndrasaramr̥dupicchilarasaguṇabahulamaudakamupaklēdasnēhabandhaviṣyandamārdavaprahlādakaram| tīkṣṇōṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviśadarūpaguṇabahulamāgnēyaṁ dāhapākaprakāśaprabhāvarṇakaram| rūkṣasūkṣmalaghuviśadavikāṣivyavāyiśītakharasparśaguṇabahulaṁ vāyavyaṁ raukṣyalāghavavaiśadyaglānivicārakaram| sūkṣmalaghuviśadaślakṣṇavyavāyiviviktaśabdaguṇabahulamākāśātmakaṁ sauṣiryalāghavakaram||6||
तत्र द्रव्यं गुरुकठिनविशदमन्द्रसान्द्रस्थूलस्थिरगन्धगुणबहुलं पार्थिवं उपचयगौरवसङ्घातस्थैर्यकरम्| द्रवस्निग्धशीतगुरुमन्द्रसान्द्रसरमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलमौदकमुपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकरम्| तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्मलघुविशदरूपगुणबहुलमाग्नेयं दाहपाकप्रकाशप्रभावर्णकरम्| रूक्षसूक्ष्मलघुविशदविकाषिव्यवायिशीतखरस्पर्शगुणबहुलं वायव्यं रौक्ष्यलाघववैशद्यग्लानिविचारकरम्| सूक्ष्मलघुविशदश्लक्ष्णव्यवायिविविक्तशब्दगुणबहुलमाकाशात्मकं सौषिर्यलाघवकरम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7
itthañca nānauṣadhabhūtaṁ jagati kiñcid dravyamasti vividhārthaprayōgavaśāt||7||
इत्थञ्च नानौषधभूतं जगति किञ्चिद् द्रव्यमस्ति विविधार्थप्रयोगवशात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8
tatrāgnimārutātmakaṁ prāyēṇōrdhvabhāgikam| tayōrhi lāghavādūrdhvagatitvāccāgnēḥ plavanatvācca mārutasya| bhūmyaudakātmakaṁ tu prāyēṇādhōbhāgikam| tayōrhi gauravānnimnagatvācca tōyasya| vyāmiśrātmakamubhayatōbhāgam| śamanaṁ tu dōṣaviparītaguṇamuktaṁ prāk| tatsaṅkarē ca yatō bāhulyēna kāryakartr̥tvaṁ bhavati yadēvādhikaṁ tadēva tatkāryakaramiti vyapadēśaḥ| tathā'nilātmakaṁ grāhi| analātmakaṁ dīpanapācanam| ubhayātmakaṁ lēkhanam| bhūmyudakātmakaṁ br̥ṁhaṇam||8||
तत्राग्निमारुतात्मकं प्रायेणोर्ध्वभागिकम्| तयोर्हि लाघवादूर्ध्वगतित्वाच्चाग्नेः प्लवनत्वाच्च मारुतस्य| भूम्यौदकात्मकं तु प्रायेणाधोभागिकम्| तयोर्हि गौरवान्निम्नगत्वाच्च तोयस्य| व्यामिश्रात्मकमुभयतोभागम्| शमनं तु दोषविपरीतगुणमुक्तं प्राक्| तत्सङ्करे च यतो बाहुल्येन कार्यकर्तृत्वं भवति यदेवाधिकं तदेव तत्कार्यकरमिति व्यपदेशः| तथाऽनिलात्मकं ग्राहि| अनलात्मकं दीपनपाचनम्| उभयात्मकं लेखनम्| भूम्युदकात्मकं बृंहणम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9
tatra kaṭvamlalavaṇā vīryēṇa yathōttaramuṣṇāḥ| tiktakaṣāyamadhurāḥ śītāḥ||9||
तत्र कट्वम्ललवणा वीर्येण यथोत्तरमुष्णाः| तिक्तकषायमधुराः शीताः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10
tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā baddhaviṇmūtramārutāḥ| lavaṇāmlamadhurāḥ snigdhā sr̥ṣṭaviṇmūtramārutāḥ| lavaṇakaṣāyamadhurā guravaḥ| tadvadamlakaṭukatiktā laghavaḥ||10||
तिक्तकटुकषाया रूक्षा बद्धविण्मूत्रमारुताः| लवणाम्लमधुराः स्निग्धा सृष्टविण्मूत्रमारुताः| लवणकषायमधुरा गुरवः| तद्वदम्लकटुकतिक्ता लघवः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11
anyē punargurulaghusnigdharūkṣasādhāraṇaṁ lavaṇamicchanti||11||
अन्ये पुनर्गुरुलघुस्निग्धरूक्षसाधारणं लवणमिच्छन्ति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1
vīryantu kēcid gurulaghusnigdharūkṣatīkṣṇamandaśītōṣṇabhēdēnāṣṭavidhamāhuḥ||1||
वीर्यन्तु केचिद् गुरुलघुस्निग्धरूक्षतीक्ष्णमन्दशीतोष्णभेदेनाष्टविधमाहुः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12
aparē punaḥ paṭhanti- vīryam dravyasya tajjñēyaṁ yadyōgāt kriyatē kriyā| nāvīryaṁ kurutē kiñcit sarvā vīryakr̥tā hi sā||12||
अपरे पुनः पठन्ति- वीर्यम् द्रव्यस्य तज्ज्ञेयं यद्योगात् क्रियते क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता हि सा||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13
tairapi caivamatiprakr̥ṣṭaśaktiyuktānāmaśēṣauṣadhaguṇasārabhūtānā- maṣṭānāmēva gurvādīnāṁ vīryasaṁjñāviśiṣṭāmnāyavihitāpi laukikīti samudbhāvyatē| tathā hi tayā rasavipākaguṇā'ntaravijayinō bhūyāṁsaśca variṣṭhāśca guṇāḥ saṅgr̥hītāḥ| viśēṣavr̥ttyā ca tatra tatra dravyasvarūpakathanē vyavahāraḥ pravr̥ttitō bhavati| ata ēva sarvātiśāyī dravyasvabhāvaḥ prabhāva ityāmnātaḥ| satyapi ca kriyānirvartanasāmānyē tadviparītā rasādayō vīryākhyayā prabhāvasaṁjñayā vā na parāmr̥śyantē||13||
तैरपि चैवमतिप्रकृष्टशक्तियुक्तानामशेषौषधगुणसारभूताना- मष्टानामेव गुर्वादीनां वीर्यसंज्ञाविशिष्टाम्नायविहितापि लौकिकीति समुद्भाव्यते| तथा हि तया रसविपाकगुणाऽन्तरविजयिनो भूयांसश्च वरिष्ठाश्च गुणाः सङ्गृहीताः| विशेषवृत्त्या च तत्र तत्र द्रव्यस्वरूपकथने व्यवहारः प्रवृत्तितो भवति| अत एव सर्वातिशायी द्रव्यस्वभावः प्रभाव इत्याम्नातः| सत्यपि च क्रियानिर्वर्तनसामान्ये तद्विपरीता रसादयो वीर्याख्यया प्रभावसंज्ञया वा न परामृश्यन्ते||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14
anyē tu gurvādīnāmagnīṣōmātmakatvādādānavisargavibhāgēna kālasya cōṣṇaśītātmakatvād dvividhamēvāmananti| ēvaṁ cāhuḥ- nānātmakamapi dravyamagnīṣōmau mahābalau| vyaktāvyaktaṁ jagadiva nātikrāmati jātucit||14||
अन्ये तु गुर्वादीनामग्नीषोमात्मकत्वादादानविसर्गविभागेन कालस्य चोष्णशीतात्मकत्वाद् द्विविधमेवामनन्ति| एवं चाहुः- नानात्मकमपि द्रव्यमग्नीषोमौ महाबलौ| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15
tatrōṣṇaṁ dahanapacanasvēdanavilayanānilakaphaśamanāni karōti| śītaṁ hlādanastambhanajīvanaraktapittaprasādanādīni||15||
तत्रोष्णं दहनपचनस्वेदनविलयनानिलकफशमनानि करोति| शीतं ह्लादनस्तम्भनजीवनरक्तपित्तप्रसादनादीनि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16
iti vīryamuktaṁ vipākastūcyatē| vipākastu prāyaḥ svāduḥ svādulavaṇayō- ramlō'mlasya kaṭuritarēṣām| rasairasau tulyaphalaḥ| dravyaguṇaviśēṣēṇa cāsyālpamadhyabhūyastvamupalakṣayēt||16||
इति वीर्यमुक्तं विपाकस्तूच्यते| विपाकस्तु प्रायः स्वादुः स्वादुलवणयो- रम्लोऽम्लस्य कटुरितरेषाम्| रसैरसौ तुल्यफलः| द्रव्यगुणविशेषेण चास्याल्पमध्यभूयस्त्वमुपलक्षयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17
parāśarastu paṭhati- pākāstrayō rasānāmamlō'mlaṁ pacyatē kaṭuḥ kaṭukam| catvārō'nyē madhuraṁ saṅkīrṇarasāstu saṅkīrṇam| kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ kaṭukō yēṣāṁ vipāka iti pakṣaḥ| tēṣāṁ pittavighātē tiktakaṣāyau kathaṁ bhavataḥ||17||
पराशरस्तु पठति- पाकास्त्रयो रसानामम्लोऽम्लं पच्यते कटुः कटुकम्| चत्वारोऽन्ये मधुरं सङ्कीर्णरसास्तु सङ्कीर्णम्| कटुतिक्तकषायाणां कटुको येषां विपाक इति पक्षः| तेषां पित्तविघाते तिक्तकषायौ कथं भवतः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18
tatra yanmadhuraṁ rasavipākayōḥ śītavīryañca dravyaṁ yaccāmlaṁ tayōrūṣṇavīryañca yadvā kaṭukaṁ tēṣāṁ yathāsvaṁ rasēbhyaḥ prāyō guṇān dōṣakōpaśamanatvaṁ ca vidyāt| tadyathā kṣīramadirāmaricādīnām||18||
तत्र यन्मधुरं रसविपाकयोः शीतवीर्यञ्च द्रव्यं यच्चाम्लं तयोरूष्णवीर्यञ्च यद्वा कटुकं तेषां यथास्वं रसेभ्यः प्रायो गुणान् दोषकोपशमनत्वं च विद्यात्| तद्यथा क्षीरमदिरामरिचादीनाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19
rasādisaṅkarēṇa tvanyathātvam| yathā madhu madhuraṁ ślēṣmāṇaṁ śamayati kaṭuvipākatayā| sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṁ janayati śītavīryatvācca| tathā yavō'pi| ānūpaudakapiśitaṁ śītamapi pittaṁ karōtyuṣṇavīryatvāt| tathā tailaṁ kaṭuvipākatayā ca vipākata ēva baddhaviṇmūtram| amlaṁ kāñjikaṁ kaphaṁ jayati rūkṣṇōṣṇatvāt| kapitthaṁ tu raukṣyāt, pittaṁ tu śītavīryatvāt| āmalakaṁ pittaṁ śītavīryatvāt svādupākatayā ca kaphaṁ raukṣyāllāghavācca śaityaraukṣyalāghavaistu na vātam| lavaṇaṁ saindhavaṁ svādupākatayā pittaṁ jayati lāghavātkaphaṁ jayati| kaṭukā'pi śuṇṭhī snēhauṣṇyasvādupākairvātaṁ kṣapayati pippalī ca| laśunō'pi snēhauṣṇyagauravaiḥ| palāṇḍuśca| sa tu snēhagauravābhyāṁ janayati ślēṣmāṇam| vr̥ddhaṁ ca mūlakaṁ svādupākatayā| snigdhāni tiktāni vyāghrīviśalyā'rkāgarūṇyuṣṇavīryatvāt pittaṁ janayanti| kaṣāyatiktaṁ mahat pañcamūlaṁ vātaṁ jayati natu pittamuṣṇavīryatvāt| kaṣāyaśca kulatthō'mlapākatayā cētyētannidarśanamātramuktam||19||
रसादिसङ्करेण त्वन्यथात्वम्| यथा मधु मधुरं श्लेष्माणं शमयति कटुविपाकतया| सकषायत्वाद्रौक्ष्याच्च वातं जनयति शीतवीर्यत्वाच्च| तथा यवोऽपि| आनूपौदकपिशितं शीतमपि पित्तं करोत्युष्णवीर्यत्वात्| तथा तैलं कटुविपाकतया च विपाकत एव बद्धविण्मूत्रम्| अम्लं काञ्जिकं कफं जयति रूक्ष्णोष्णत्वात्| कपित्थं तु रौक्ष्यात्, पित्तं तु शीतवीर्यत्वात्| आमलकं पित्तं शीतवीर्यत्वात् स्वादुपाकतया च कफं रौक्ष्याल्लाघवाच्च शैत्यरौक्ष्यलाघवैस्तु न वातम्| लवणं सैन्धवं स्वादुपाकतया पित्तं जयति लाघवात्कफं जयति| कटुकाऽपि शुण्ठी स्नेहौष्ण्यस्वादुपाकैर्वातं क्षपयति पिप्पली च| लशुनोऽपि स्नेहौष्ण्यगौरवैः| पलाण्डुश्च| स तु स्नेहगौरवाभ्यां जनयति श्लेष्माणम्| वृद्धं च मूलकं स्वादुपाकतया| स्निग्धानि तिक्तानि व्याघ्रीविशल्याऽर्कागरूण्युष्णवीर्यत्वात् पित्तं जनयन्ति| कषायतिक्तं महत् पञ्चमूलं वातं जयति नतु पित्तमुष्णवीर्यत्वात्| कषायश्च कुलत्थोऽम्लपाकतया चेत्येतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20
tasmāt- kiñcidrasēna kurutē karma pākēna cāparam| dravyaṁ guṇēna vīryēṇa prabhāvēṇaiva kiñcana||20||
तस्मात्- किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्| द्रव्यं गुणेन वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चन||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21
yadyaddravyē rasādīnāṁ balavattvēna vartatē| abhibhūyētarāṁstattat kāraṇatvaṁ prapadyatē| viruddhasaṁyōgē prabhūtēnālpaṁ jīyatē viruddhaguṇasaṁyōgē bhūyasā'lpaṁ hi jīyatē||21||
यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते| अभिभूयेतरांस्तत्तत् कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धसंयोगे प्रभूतेनाल्पं जीयते विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22
rasaṁ vipākastau vīryaṁ prabhāvastānyapōhati| balasāmyē rasādīnāmiti naisargikaṁ balam||22||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23
viruddhā api cānyōnyaṁ rasādyāḥ kāryasādhanē| nāvaśyaṁ syurvighātāya guṇadōṣā mithō yathā||23||
विरुद्धा अपि चान्योन्यं रसाद्याः कार्यसाधने| नावश्यं स्युर्विघाताय गुणदोषा मिथो यथा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24
rasavīryaprabhr̥tayō bhūtōtkarṣāpakarṣataḥ| ēkarūpā virūpā vā dravyaṁ samadhiśēratē| mādhuryaśaityapaicchilyasnēhagauravamandatāḥ| sahavr̥ttyā sthitāḥ kṣīrē na tvānūpaudakāmiṣē||24||
रसवीर्यप्रभृतयो भूतोत्कर्षापकर्षतः| एकरूपा विरूपा वा द्रव्यं समधिशेरते| माधुर्यशैत्यपैच्छिल्यस्नेहगौरवमन्दताः| सहवृत्त्या स्थिताः क्षीरे न त्वानूपौदकामिषे||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25
guṇā dravyēṣu yē cōktāsta ēva tanudōṣayōḥ| sthitivr̥ddhikṣayāstasmāttēṣāṁ hi dravyahētukāḥ||25||
गुणा द्रव्येषु ये चोक्तास्त एव तनुदोषयोः| स्थितिवृद्धिक्षयास्तस्मात्तेषां हि द्रव्यहेतुकाः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26
rasaṁ vidyānnipātēna tēnādhivasanēna ca| vīryaṁ vipākaṁ dravyāṇāṁ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā||26||
रसं विद्यान्निपातेन तेनाधिवसनेन च| वीर्यं विपाकं द्रव्याणां कर्मणः परिनिष्ठया||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27
madhuraskandhanirdiṣṭaghr̥tatailaguḍādiṣu| guṇāsvādādibhēdēna rasaṣaṭkaṁ na yujyatē| astu bhēdādasaṅkhyatvamaikyaṁ vā svādalakṣaṇāt| bhūtōtkarṣāpakarṣēṇa bhēdō yō'lpēna kalpyatē| saṅkīrṇātva phalē cāsau tulyatvānna vivakṣyatē| gurvādīnāṁ viśēṣē'pi svajātēranatikramāt| saṅkhyābhēdō yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ| dr̥ṣṭaṁ mukhōpalēpādi yatsarvēṣu ghr̥tādiṣu| na ca taddāḍimādyēṣu ṣaḍēvātō rasāḥ smr̥tāḥ| ānantyaikatvayōśca syānna vicitrārthatantraṇam||27||
मधुरस्कन्धनिर्दिष्टघृततैलगुडादिषु| गुणास्वादादिभेदेन रसषट्कं न युज्यते| अस्तु भेदादसङ्ख्यत्वमैक्यं वा स्वादलक्षणात्| भूतोत्कर्षापकर्षेण भेदो योऽल्पेन कल्प्यते| सङ्कीर्णात्व फले चासौ तुल्यत्वान्न विवक्ष्यते| गुर्वादीनां विशेषेऽपि स्वजातेरनतिक्रमात्| सङ्ख्याभेदो यथा नास्ति रसानामपि स क्रमः| दृष्टं मुखोपलेपादि यत्सर्वेषु घृतादिषु| न च तद्दाडिमाद्येषु षडेवातो रसाः स्मृताः| आनन्त्यैकत्वयोश्च स्यान्न विचित्रार्थतन्त्रणम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28
gurvādyā vīryamucyantē śaktimantō'nyathā guṇāḥ| parasāmarthyahīnatvād guṇā ēvētarē guṇāḥ||28||
गुर्वाद्या वीर्यमुच्यन्ते शक्तिमन्तोऽन्यथा गुणाः| परसामर्थ्यहीनत्वाद् गुणा एवेतरे गुणाः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29
yathārasaṁ jaguḥ pākān ṣaṭ kēcittadasāmpratam| yatsvādurvrīhiramlatvaṁ na cāmlamapi dāḍimam| yāti tailaṁ ca kaṭutāṁ kaṭukāpi na pippalī| yathārasatvē pākānāṁ na syādēvaṁ viparyayaḥ| yasmāt dr̥ṣṭō yavaḥ svādurgururapyanilapradaḥ| dīpanaṁ śītamapyājyaṁ vasōṣṇāpyagnisādinī| kaṭupākō'pi pittaghnō mudgō māṣastu pittalaḥ| svādupākō'pi calakr̥tsnigdhōṣṇaṁ guru phāṇitam| rasaḥ svāduryathā caitattathānyēṣvapi dr̥śyatē| vātalaṁ kaphapittaghnamamlamapyakṣikīphalam| kurutē dadhi gurvēva vahniṁ pārāvataṁ na tu| kapitthaṁ dāḍimaṁ sāmlaṁ grāhi nāmalakīphalam| kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī na harītakī| apradhānāḥ pr̥thak tasmādrasādyāḥ saṁśritāstu tē||29||
यथारसं जगुः पाकान् षट् केचित्तदसाम्प्रतम्| यत्स्वादुर्व्रीहिरम्लत्वं न चाम्लमपि दाडिमम्| याति तैलं च कटुतां कटुकापि न पिप्पली| यथारसत्वे पाकानां न स्यादेवं विपर्ययः| यस्मात् दृष्टो यवः स्वादुर्गुरुरप्यनिलप्रदः| दीपनं शीतमप्याज्यं वसोष्णाप्यग्निसादिनी| कटुपाकोऽपि पित्तघ्नो मुद्गो माषस्तु पित्तलः| स्वादुपाकोऽपि चलकृत्स्निग्धोष्णं गुरु फाणितम्| रसः स्वादुर्यथा चैतत्तथान्येष्वपि दृश्यते| वातलं कफपित्तघ्नमम्लमप्यक्षिकीफलम्| कुरुते दधि गुर्वेव वह्निं पारावतं न तु| कपित्थं दाडिमं साम्लं ग्राहि नामलकीफलम्| कषाया ग्राहिणी शीता धातकी न हरीतकी| अप्रधानाः पृथक् तस्माद्रसाद्याः संश्रितास्तु ते||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30
prabhāvaśca yatō dravyē dravyaṁ śrēṣṭhamatō matam||30||
प्रभावश्च यतो द्रव्ये द्रव्यं श्रेष्ठमतो मतम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31
rasādisāmyē yatkarma viśiṣṭaṁ tat prabhāvajam| dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virēcanī| madhukasya ca mr̥dvīkā ghr̥taṁ kṣīrasya dīpanam| kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit| laśunō vātakaphakr̥nna tu tairēva yadguṇaiḥ| mithō viruddhānvātādīnlōhitādyā jayanti yat| kurvanti yavakādyāśca tatprabhāvavijr̥mbhitam| śirīṣādirviṣaṁ hanti svapnādyaṁ tadvivr̥ddhayē| maṇimantrauṣadhīnām ca yatkarma vividhātmakam| śalyāharaṇapuñjanma rakṣāyurdhīvaśādikam| darśanādyairapi viṣaṁ yanniyacchati cāgadaḥ| virēcayati yadvr̥ṣyamāśu śukraṁ karōti vā| ūrdhvādhōbhāgikaṁ yacca dravyaṁ yacchamanādi ca| mātrādi prāpya tattacca yatprapañcēna varṇitam| tacca prabhāvajaṁ sarvamatō'cintyaḥ sa ucyatē||31||
रसादिसाम्ये यत्कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी| मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्| कटुपाकरसस्निग्धगुरुत्वैः कफवातजित्| लशुनो वातकफकृन्न तु तैरेव यद्गुणैः| मिथो विरुद्धान्वातादीन्लोहिताद्या जयन्ति यत्| कुर्वन्ति यवकाद्याश्च तत्प्रभावविजृम्भितम्| शिरीषादिर्विषं हन्ति स्वप्नाद्यं तद्विवृद्धये| मणिमन्त्रौषधीनाम् च यत्कर्म विविधात्मकम्| शल्याहरणपुञ्जन्म रक्षायुर्धीवशादिकम्| दर्शनाद्यैरपि विषं यन्नियच्छति चागदः| विरेचयति यद्वृष्यमाशु शुक्रं करोति वा| ऊर्ध्वाधोभागिकं यच्च द्रव्यं यच्छमनादि च| मात्रादि प्राप्य तत्तच्च यत्प्रपञ्चेन वर्णितम्| तच्च प्रभावजं सर्वमतोऽचिन्त्यः स उच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3
rasēna vīryēṇa guṇaiśca karma dravyaṁ vipākēna ca yadvidadhyāt| sadyō'nyathā tatkurutē prabhāvāddhētōratastatra na gōcarō'sti| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dravyādivijñānīyō nāma saptadaśō'dhyāyaḥ||3||
रसेन वीर्येण गुणैश्च कर्म द्रव्यं विपाकेन च यद्विदध्यात्| सद्योऽन्यथा तत्कुरुते प्रभावाद्धेतोरतस्तत्र न गोचरोऽस्ति| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon