17. dravyādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಪೂರ್ವೇಷು ಅಧ್ಯಾಯೇಷು ರಸಾದಿವಿಶೇಷೈರ್ದ್ರವ್ಯಕಾರ್ಯಸ್ವರೂಪಮುಕ್ತಂ, ತೇ ಚ ದ್ರವ್ಯರಸಾದಯೋ ನ ಜ್ಞಾತಾಃ, ಅತಸ್ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ತತ್ರ ರಸಾದೀನಾಮಾಶ್ರಯತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ ದ್ರವ್ಯಮೇವಾದಾವುಚ್ಯತೇ| ರಸಸ್ಯ ತು ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾದಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸೂತ್ರಣಮ್| ದ್ವಿತೀಯೇ ತು ನಿರ್ಣಯಃ| ವೀರ್ಯಾದೀನಾಂ ತ್ವತ್ರೈವ|| ೧||

Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2

ಇಹ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಮ್| ತಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಪೃಥಿವೀ, ಯೋನಿರುದಕಂ, ಖಾನಿಲಾನಲಸಮವಾಯಾನ್ನಿರ್ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷೌ| ಉತ್ಕರ್ಷೇಣ ತು ವ್ಯಪದೇಶಃ| ತಸ್ಮಾದ್ಭೂತಸಮವಾಯಾಮ್ಭವಾನ್ನೈಕರಸಂ ದ್ರವ್ಯಮ್| ತತಶ್ಚ ನೈಕದೋಷಾ ವ್ಯಾಧಯಃ||೨||

ತಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಮಹಾಭೂತೈರಾರಬ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಞ್ಚಭೂತಾನಿ ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವಾಯ್ವಾಕಾಶಾನಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಿ| ಆಕಾಶಸ್ಯ ತು ಶೂನ್ಯಾತ್ಮನೋಽಪಿ ಗುಣಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿವದೇವ ಭೂತತ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ತಥಾ ಚ ನಭೋಭಾಗಾಧಿಕೇ ದ್ರವ್ಯೇಽವಯವನಿಬಿಡಭಾವಾದ್ಯಭಾವೇನ ಸ್ವರೂಪಮಜಹದೇವ ನಭಃಕಾರಣತಾಂ ಯಾತಿ| ಏಷಾಂ ಚ ಭೂತಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ಭಾವಹೇತುತ್ವಂ ಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾವತ್ತ್ವಂ ಚ ಭಾವಸ್ವರೂಪಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಸಮಧಿಗಮ್ಯಮ್| ನನು ಪೃಥಿವ್ಯಾದಯಃ ಕೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಕಾರಣತಾಂ ತತ್ರ ಗಚ್ಛನ್ತೀತ್ಯಾಹ-ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮಾಶ್ರಯಃ ಪೃಥಿವೀ| ಸಾ ಹಿ ಗುಡೂಚ್ಯಾದೇರಾಹಾರಾದ್ಯುಪಯೋಗಿನೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋಪಲಮ್ಭೇನ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಮ್| ತಸ್ಯ ಚ ಗುಡೂಚ್ಯಾದೇಃ ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಮ್ಬು ಯೋನಿಃ| ಯು ಮಿಶ್ರಣೇ ಧಾತುಃ ತಸ್ಮಿನ್ಯೋನಿರಿತಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ| ಕಾರಣಂ ಸ್ವಭಾವಸಮ್ಬನ್ಧಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಭೋವಾಯ್ವನಲಾನಾಂ ಸಮವಾಯಾತ್ ಪೃಥಿವ್ಯುದಕಾಭ್ಯಾಮವಿನಾಭಾವವೃತ್ತಿತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ನಿರ್ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷೌ ಭವತಃ| ನಿರ್ವೃತ್ತಿರ್ನಿಷ್ಪತ್ತಿರಾತ್ಮಲಾಭಃ| ವಿಶೇಷೋ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣಾಸಾದೃಶ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಲಾಭಾಯಾವಯವವ್ಯೂಹನೇ ನಭಃಕಾರಣತಾಂ ಯಾತಿ| ಕಾಠಿನ್ಯಾದಿಕೇ ವಾಯುಃ| ತೇಜಃಪ್ರಸಾದಲಭ್ಯಾಶ್ಚಾಙ್ಕುರಾದ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಪಞ್ಚಾನಾಮೇವ ಭೂತಾನಾಂ ಸಂಯೋಗಾತ್ ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾಹಾರಾದ್ಯುಪಯೋಗಿನಾಂ ಸಮ್ಭವಃ| ತೇಷಾಮೇವ ಭೂತಾನಾಮೇಕಾದಿತಾರತಮ್ಯಾದಿಸಂಯೋಗವಿಶೇಷೇಣ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪರಸ್ಪರವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ| ಯಶ್ಚ ಪಾರ್ಥಿವಂ ದ್ರವ್ಯಮಾಪ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ ಸ ಭೂಯಸಾ ಪ್ರಭೂತೇನ ಮಹಾಭೂತೇನ ಜನ್ಯತೇ| ತೇನ ಪಞ್ಚಸು ಮಧ್ಯೇ ಯದಧಿಕಂ ತದೀಯಂ ವ್ಯಪದೇಶಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಸರ್ವರಸತ್ವಮ್| ಯತೋ ಯೇಯಂ ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪರಸ್ಪರವಿಲಕ್ಷಣಾ ರಸಾನಾಂ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ ಸಾ ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ವಿಶೇಷಕೃತಾ| ತಥಾ ಚ ಭೂಜಲಯೋರಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಯಶ್ಚ ಸರ್ವಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಷಡ್ರಸತ್ವೇಽಪಿ ಮಾಧುರ್ಯಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ ಸ ಭೂಯಸಾಂ ಭೂತೇನ ಕ್ರಿಯತೇ| ಏವಂ ಯತಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ನ ಸರ್ವರಸತ್ವಂ ತತಸ್ತೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಜನಿತತ್ವಾತ್ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮಪಿತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಮ್| ಯಸ್ಮಾದ್ರೋಗಾಣಾಂ ದೋಷಾಃ ಕಾರಣಂ ತೇಷಾಂ ಚ ರಸಾಸ್ತೇ ಚ ರಸಾಃ ಸರ್ವ ಏವೈಕಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಾಃ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ರಸಜನಕಭೂತನಿಷ್ಪಾದಿತತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಭೇದಾನಾಮಾನನ್ತ್ಯಮ್| ಯತ್ತು ಕತಿಪಯಾನಾಂ ಭೇದಾನಾಂ ನಿದಾನಾದಿಷು ಕೀರ್ತನಂ ತದನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸುಖಪ್ರದರ್ಶನಾಯ| ಯಾ ತು ರೋಗಾಣಾಮೇಕದೋಷೋಕ್ತಿಃ ಸಾ ಸತಿಶಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯಹೇತುಕಾ| ತಥಾ ಚೈಕದೋಷಾಭಿಮತೇಷ್ವಪಿ ರೋಗೇಷು ವಿವಕ್ಷಿತದೋಷಪ್ರತೀಕಾರೋಪಯೋಗ್ಯಸಧಾರಣಂ ತದ್ದೋಷವಿಪರೀತಗುಣಮೇಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ದುಷ್ಪ್ರಾಪಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ನೈಕದೋಷಾ ರೋಗಾ ಇತಿ| ಅಥ ಚೈವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇ ಸತಿ ವಿಶೇಷವ್ಯಪದೇಶೋ ಯತೋ ಭೂಯಸಾ ಪ್ರಭೂತೇನ ಭವತಿ| ತತ ಏವ ಹೇತೋರ್ನೈಕರಸಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ಸದೃಶರಸಂ ಭಿನ್ನರಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾದ್ಧೇತೋರ್ಯದೇಕರಸತ್ವಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತತ್ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಯದಿ ವಿಶೇಷವ್ಯಪದೇಶವದ್ಭಿನ್ನರಸತ್ವಮಪಿ ನ ಸ್ಯಾತ್ತತಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಸಾದೃಶ್ಯಾದೇಕರಸತ್ವಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ತತಶ್ಚ ಸರ್ವಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಮಧುರಾದ್ಯನ್ಯತಮರಸಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ತಸ್ಮಾನ್ನೈಕರಸಂ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ಹೇತೋ ರೋಗಾ ಅಪಿ ದೋಷಸ್ಯ ವ್ಯವಧಾನೇನ ದ್ರವ್ಯಹೇತುತ್ವಾದ್ ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷವದ್ಭಿನ್ನರಸವಚ್ಚ ತೇಽಪಿ ನೈಕದೋಷಾಃ| ಅನ್ಯಥಾ ಜ್ವರಾಣಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ದ್ರವ್ಯಹೇತುತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಸದೃಶದೋಷಾಪರಪರ್ಯಾಯಮೇಕದೋಷತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್|| ೨||

Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3

ತತ್ರ ವ್ಯಕ್ತೋ ರಸಃ| ಅನುರಸಸ್ತು ರಸೇನಾಭಿಭೂತತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತೋ ವ್ಯಕ್ತೋ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ತೇ||೩||

ತತ್ರ ಚ ದ್ರವ್ಯ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯೋ ವ್ಯಕ್ತಃ ಸ್ಫುಟೋ ರಸಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಃ| ಯಶ್ಚ ರಸೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇಽನುರಸತ್ವೇನೋಕ್ತಃ ಸ ಪ್ರಧಾನರಸೇನಾಭಿಭೂತತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತ ಏವ ತಿಷ್ಠತಿ| ಪ್ರಧಾನರಸವಿಜಾತೀಯಕಾರ್ಯಕತೃತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ ಸದ್ಭಾವೋಽನುಮೀಯತೇ| ಆಗಮಾಚ್ಚ| ಅಥವಾ ಯೋ ರಸಃ ಪ್ರಧಾನರಸಸ್ಯಾನ್ತೇ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವ್ಯಕ್ತೋಽಪ್ಯುಪಲಭ್ಯತೇ ಸೋಽನುರಸಃ|| ೩||

Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4

ರಸಸ್ಯ ತು ಛೇದನೋಪಶಮನೇ ದ್ವೇ ಕರ್ಮಣೀ| ಹಿತಾಹಿತೌ ಪ್ರಭಾವೌ||೪||

ತತ್ರ ಯ ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಛೇದನೋಪಶಮನಹಿತಾಹಿತಾನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ರಸತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತಾನ್ ಪ್ರತ್ಯಾತ್ರೇಯಮತಾನುಸಾರೇಣೇದಮುಚ್ಯತೇ| ರಸಸ್ಯ ಛೇದನೋಪಶಮನೇ ಕರ್ಮಣೀ ತಸ್ಯೈವ ಹಿತಾಹಿತೌ ಪ್ರಭಾವೌ| ಪ್ರಭಾವೋ ರಸಾದಿವಿಲಕ್ಷಣಾ ಶಕ್ತಿಃ ನ ತು ತೇಷಾಂ ರಸತ್ವಮಿತಿ| ತೇನ ಛೇದನೋಪಶಮನಯೋರ್ಭಾವೇ ಲ್ಯುಡಿತಿ ಛೇದನಂ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಭಾಗಶಃ ಕರಣಮ್| ಉಪಶಮನಂ ತು ದೋಷಾಣಾಮನುತ್ಕ್ಲೇಶೇನ ಸಮೀಕರಣಮ್| ಹಿತಂ ಯತ್ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಶರೀರಸ್ಯ ಪಥ್ಯಮ್| ವಿಪರೀತಮಹಿತಮ್|| ೪||

Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5

ತದಾಶ್ರಯೇಷು ಚ ದ್ರವ್ಯಸಂಜ್ಞಕೇಷು ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಷು ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿವಿಚಾರದೇಶಕಾಲವಶಾದ್ಗುರ್ವಾದಯೋ ರಸೇಷು ಸಾಹಚರ್ಯಾದುಪಚರ್ಯನ್ತೇ||೫||

ತೇಷಾಂ ಚ ರಸಾದೀನಾಮಾಶ್ರಯಭೂತೇಷು ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಷು ಪಞ್ಚಸು ದ್ರವ್ಯಸಂಜ್ಞಕೇಷು ಕಾರ್ಯದ್ರವ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಯೇ ಗುಣಾ ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುರುಸ್ನೇಹೋಷ್ಣಸೂಕ್ಷ್ಮಲಘ್ವಾದಯಃ ತೇ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾಃ ಸನ್ತೋ ರಸೇಷು ಗುಣತ್ವೇನೋಪಚಾರಾದುಚ್ಯನ್ತೇ| ಉಪಚಾರಸ್ಯ ಬಹುಹೇತುದರ್ಶನಾಯ ಸಾಹಚರ್ಯಂ ವಿಶೇಷಣ್ಮ್| ನನು ಕಥಂ ತೇ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಕೃತ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಂ ನ ಸನ್ತೋಽಪಿ ನಾನಾವಿಧಕ್ರಿಯಾಸಾಧ್ಯಯಾ ವಿಕೃತ್ಯಾ ಜನ್ಯನ್ತೇ| ಕೇಚಿತ್ತು ವಿಚಾರಾದಿಭಿಃ| ವಿಚಾರೋ ವಿಶಿಷ್ಟಮಾತ್ರಾದಿಕಃ ಸಂಯೋಗಃ| ದೇಶೋ ದ್ವಿವಿಧ ಉಕ್ತಃ| ತದ್ವಶಾದ್ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ| ದೇಹದೇಶವಶಾತ್ ಸಕ್ಥಿಮಾಂಸಾದ್ಗುರುಸ್ಕನ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೂಮಿದೇಶವಶಾದನ್ಯಥಾ ಜಾಙ್ಗಲೇ ಅನ್ಯಥಾನೂಪ ಇತಿ| ಏವಂ ಕಾಲೇಽಪಿ| ತೇನ ಯತ್ರಾಽಪಿ ವಿಕೃತ್ಯಾದಿವಶಾದ್ರಸಾನಾಂ ಸಮ್ಭವಃ ತತ್ರಾಪಿ ಯೇ ರಸಗುಣಾಸ್ತೇ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೈವ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ| ಏಷಾ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿವಶಾದ್ ಗುರ್ವಾದಿಕಲ್ಪನಾ ರಸಾಶ್ರಯಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೈವ ಗುಣಾಶ್ರಯಾತ್ ಸಮ್ಭವತಿ; ನ ರಸಸ್ಯ| ತಸ್ಯ ತು ಸಾಹಚರ್ಯಾದುಪಚರ್ಯತೇ|| ೫||

Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6

ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುರುಕಠಿನವಿಶದಮನ್ದ್ರಸಾನ್ದ್ರಸ್ಥೂಲಸ್ಥಿರಗನ್ಧಗುಣಬಹುಲಂ ಪಾರ್ಥಿವಂ ಉಪಚಯಗೌರವಸಙ್ಘಾತಸ್ಥೈರ್ಯಕರಮ್| ದ್ರವಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಗುರುಮನ್ದ್ರಸಾನ್ದ್ರಸರಮೃದುಪಿಚ್ಛಿಲರಸಗುಣಬಹುಲಮೌದಕಮುಪಕ್ಲೇದಸ್ನೇಹಬನ್ಧವಿಷ್ಯನ್ದಮಾರ್ದವಪ್ರಹ್ಲಾದಕರಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಸೂಕ್ಷ್ಮಲಘುವಿಶದರೂಪಗುಣಬಹುಲಮಾಗ್ನೇಯಂ ದಾಹಪಾಕಪ್ರಕಾಶಪ್ರಭಾವರ್ಣಕರಮ್| ರೂಕ್ಷಸೂಕ್ಷ್ಮಲಘುವಿಶದವಿಕಾಷಿವ್ಯವಾಯಿಶೀತಖರಸ್ಪರ್ಶಗುಣಬಹುಲಂ ವಾಯವ್ಯಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವವೈಶದ್ಯಗ್ಲಾನಿವಿಚಾರಕರಮ್| ಸೂಕ್ಷ್ಮಲಘುವಿಶದಶ್ಲಕ್ಷ್ಣವ್ಯವಾಯಿವಿವಿಕ್ತಶಬ್ದಗುಣಬಹುಲಮಾಕಾಶಾತ್ಮಕಂ ಸೌಷಿರ್ಯಲಾಘವಕರಮ್||೬||

ತತ್ರ ಪಾರ್ಥಿವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುರುತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಗನ್ಧಗುಣೇನ ಚಾಧಿಕಮುಪಯುಕ್ತಂ ಚ ದೇಹ ಉಪಚಯಾದಿಕರಮ್| ಉಪಚಯೋ ಮಹತ್ತ್ವಮ್| ಸಙ್ಘಾತಃ ಕಾಠಿನ್ಯಮ್| ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ದಾರ್ಢ್ಯಮ್| ಔದಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ರಸಗುಣಾಧಿಕಂ ಚ| ದೇಹೇ ಚೋಪಕ್ಲೇದಾದಿಕರಮ್| ವಿಷ್ಯನ್ದಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ರಾವಃ| ಪ್ರಹ್ಲಾದೋ ಹೃತ್ಪುಷ್ಟಿಃ| ಆಗ್ನೇಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ರೂಪಗುಣಬಹುಲಂ ಚ ದೇಹೇ ಚ ದಾಹಾದಿಕರಮ\\\\\\\\ ವಾಯವ್ಯಂ ರೂಕ್ಷತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಸ್ಪರ್ಶಗುಣಬಹುಲಂ ಚ| ದೇಹೇ ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಕಂ ಕರೋತಿ| ವಿಚಾರೋ ಧಾತುವಹನಮ್| ನಾಭಸಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಶಬ್ದಗುಣಾಧಿಕಂ ಚ| ದೇಹೇ ಚ ಸೌಷಿರ್ಯಲಾಘವಕರಮ್|| ೬||

Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7

ಇತ್ಥಞ್ಚ ನಾನೌಷಧಭೂತಂ ಜಗತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ದ್ರವ್ಯಮಸ್ತಿ ವಿವಿಧಾರ್ಥಪ್ರಯೋಗವಶಾತ್||೭||

ಇತ್ಥಮೇವಂ ಸ್ಥಿತೇ ಜಗತಿ ತದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿ ಯದೌಷಧತ್ವೇನ ನೋಪಯುಜ್ಯತೇ| ಕುತಃ? ನಾನಾವಿಧಾರ್ಥಪ್ರಯೋಗವಶಾತ್| ಅರ್ಥಃ ಪ್ರಯೋಜನಂ, ಪ್ರಯೋಗ ಉಪಯೋಗಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ವಿಚಿತ್ರಿತೋ ಭಾವಃ ಸ್ವಭಾವಸ್ತೇನ ಯದ್ಯತ್ರಾಪಥ್ಯಂ ತತ್ತತ್ರೈವ ಪ್ರಯೋಜನಾನ್ತರೇಣ ಪಥ್ಯಮ್| ತಥಾ ಯತ್ ಪಾನೇಽಪಥ್ಯಂ ತದಭ್ಯಙ್ಗೇ ಪಥ್ಯಮ್| ಏವಂ ಮಾತ್ರಾದಿವಿಶೇಷೋ ವಿಕಲ್ಪನೀಯಃ| ತೇನ ಭಸ್ಮಪಾಂಸ್ವಾದೀನಾಮಪಿ ಪ್ರಯೋಜನವಶೇನೌಷಧತ್ವಮ್|| ೭||

Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8

ತತ್ರಾಗ್ನಿಮಾರುತಾತ್ಮಕಂ ಪ್ರಾಯೇಣೋರ್ಧ್ವಭಾಗಿಕಮ್| ತಯೋರ್ಹಿ ಲಾಘವಾದೂರ್ಧ್ವಗತಿತ್ವಾಚ್ಚಾಗ್ನೇಃ ಪ್ಲವನತ್ವಾಚ್ಚ ಮಾರುತಸ್ಯ| ಭೂಮ್ಯೌದಕಾತ್ಮಕಂ ತು ಪ್ರಾಯೇಣಾಧೋಭಾಗಿಕಮ್| ತಯೋರ್ಹಿ ಗೌರವಾನ್ನಿಮ್ನಗತ್ವಾಚ್ಚ ತೋಯಸ್ಯ| ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಾತ್ಮಕಮುಭಯತೋಭಾಗಮ್| ಶಮನಂ ತು ದೋಷವಿಪರೀತಗುಣಮುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್| ತತ್ಸಙ್ಕರೇ ಚ ಯತೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಂ ಭವತಿ ಯದೇವಾಧಿಕಂ ತದೇವ ತತ್ಕಾರ್ಯಕರಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ತಥಾಽನಿಲಾತ್ಮಕಂ ಗ್ರಾಹಿ| ಅನಲಾತ್ಮಕಂ ದೀಪನಪಾಚನಮ್| ಉಭಯಾತ್ಮಕಂ ಲೇಖನಮ್| ಭೂಮ್ಯುದಕಾತ್ಮಕಂ ಬೃಂಹಣಮ್||೮||

ತಸ್ಯ ಚ ದ್ರವಸ್ಯ ಯೇ ಶೋಧನಶಮನಗ್ರಾಹಿದೀಪನತ್ವಾದಯೋ ವಿಶೇಷಾಸ್ತೇಽಪ್ಯೇಕಾದಿಮಹಾಭೂತೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಕೃತಾ ಏವೇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಭಾಗಿಕಂ ಯಸ್ಯಾತಿಶಯೋ ವಮನಂ ತದಗ್ನಿಮಾರುತಾತ್ಮಕಮ್; ಅಗ್ನಿಮಾರುತಯೋರ್ಲಘುತ್ವಾದಗ್ನೇರೂರ್ಧ್ವಗಮನಸಮ್ಭವಾದ್ವಾಯೋಶ್ಚ ಪ್ಲವನತ್ವಾತ್| ಪೃಥಿವ್ಯುದಕಾತ್ಮಕಮಧೋಭಾಗಿಕಂ ಯಸ್ಯಾತಿಶಯೋ ವಿರೇಚನಮ್| ಪೃಥಿವ್ಯುದಕಯೋರ್ಗುರುತ್ವಾದಧೋಗಮನಂ ತೋಯಸ್ಯ ನಿಮ್ನಗತ್ವಾದಪಿ| ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಭೂತಚತುಷ್ಟಯಾಧಿಕ್ಯೇನೋಭಯಾತ್ಮಕಂ ವಮನವಿರೇಚನಮ್| ಶಮನಂ ಯದುಕ್ತಭೂತಾಧಿಕ್ಯರಹಿತಂ ನಾಧೋ ಗಚ್ಛತಿ ನಾಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಮೇತಿ ಕೇವಲಂ ದೋಷವಿಪರೀತಗುಣಮೇವ ತಚ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿವಿಘಾತತ್ವೇನ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತೇನೈತದುಕ್ತಮ್- ಶಮನತ್ವಂ ದೋಷಗುಣವೈಪರೀತ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ಸಮ್ಭ್ವತಿ| ನ ತ್ವೇವಂ ಶೋಧನತ್ವಮ್| ತಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಭೂತಾಧಿಕ್ಯಹೇತುತ್ವಾತ್| ಯತ್ರ ತ್ವೇಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ದ್ರವ್ಯೇ ಊರ್ಧ್ವಗತ್ವಾಧೋಗತ್ವಶಮನತ್ವಾನಾಂ ಸಮ್ಭವಃ ತತ್ರ ಯತೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಂ ಭವತಿ ತತೋ ಯದೇವಾಧಿಕಂ ತದೇವ ಕಾರ್ಯಕರಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯತ್ ಸುಬೋಧಮ್|| ೮||

Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9

ತತ್ರ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾ ವೀರ್ಯೇಣ ಯಥೋತ್ತರಮುಷ್ಣಾಃ| ತಿಕ್ತಕಷಾಯಮಧುರಾಃ ಶೀತಾಃ||೯||

ತತ್ರ ರಸಾನಾಂ ಗುಣನಿಯಮಃ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾ ವೀರ್ಯೇಣ ಯಥೋತ್ತರಮುಷ್ಣಾಃ| ಶೀತಾಃ ಶೇಷಾಃ||೯||

Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10

ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾ ರೂಕ್ಷಾ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಾರುತಾಃ| ಲವಣಾಮ್ಲಮಧುರಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಾರುತಾಃ| ಲವಣಕಷಾಯಮಧುರಾ ಗುರವಃ| ತದ್ವದಮ್ಲಕಟುಕತಿಕ್ತಾ ಲಘವಃ||೧೦||

ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾ ರೂಕ್ಷಾ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಾಮಾರುತಾಶ್ಚ| ಶೇಷಾ ಲಘವಃ ತಥೋತ್ತರಮಿತಿ ಸರ್ವತ್ರಾಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಪೂರ್ವಾದುತ್ತರೋ ಯಥೋಕ್ತಗುಣಾಧಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦||

Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11

ಅನ್ಯೇ ಪುನರ್ಗುರುಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಸಾಧಾರಣಂ ಲವಣಮಿಚ್ಛನ್ತಿ||೧೧||

ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಚಾರ್ಯಾ ಗುರುತ್ವಲಘುತ್ವಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವರೂಕ್ಷತ್ವಸಾಧಾರಣಂ ಲವಣಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಇತಿ ದ್ರವ್ಯರಸಾವುಕ್ತೌ||೧೧||

Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1

ವೀರ್ಯನ್ತು ಕೇಚಿದ್ ಗುರುಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಮನ್ದಶೀತೋಷ್ಣಭೇದೇನಾಷ್ಟವಿಧಮಾಹುಃ||೧||

Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12

ಅಪರೇ ಪುನಃ ಪಠನ್ತಿ- ವೀರ್ಯಮ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ಯದ್ಯೋಗಾತ್ ಕ್ರಿಯತೇ ಕ್ರಿಯಾ| ನಾವೀರ್ಯಂ ಕುರುತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸರ್ವಾ ವೀರ್ಯಕೃತಾ ಹಿ ಸಾ||೧೨||

ವೀರ್ಯಮುಚ್ಯತೇ- ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಅಷ್ಟವಿಧಂ ಗುರ್ವಾದಿಭೇದೇನ ವೀರ್ಯಮಾಹುಃ| ಅನ್ಯೇ ಬಹುವಿಧಮ್| ಅನ್ಯೇ ದ್ವಿವಿಧಮಿತಿ| ಯೇ ತು ಬಹುವೀರ್ಯವಾದಿನಸ್ತೇ ಪಠನ್ತಿ| ವೀರ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತದ್ವೀರ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಯಸ್ಯ ಯೋಗಾತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ತುಂ ಕ್ಷಮಮ್| ನ ಚ ದ್ರವ್ಯಮವೀರ್ಯಂ ವೀರ್ಯೇಣ ವಿನಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕರ್ಮ ಕುರುತೇ| ಅತಃ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ವೀರ್ಯಕೃತಾಃ| ಏವಂ ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ ಕಾರಣಮಿತಿ ಬಹುವೀರ್ಯವಾದಿನಃ||೧೨||

Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13

ತೈರಪಿ ಚೈವಮತಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿಯುಕ್ತಾನಾಮಶೇಷೌಷಧಗುಣಸಾರಭೂತಾನಾ- ಮಷ್ಟಾನಾಮೇವ ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾವಿಶಿಷ್ಟಾಮ್ನಾಯವಿಹಿತಾಪಿ ಲೌಕಿಕೀತಿ ಸಮುದ್ಭಾವ್ಯತೇ| ತಥಾ ಹಿ ತಯಾ ರಸವಿಪಾಕಗುಣಾಽನ್ತರವಿಜಯಿನೋ ಭೂಯಾಂಸಶ್ಚ ವರಿಷ್ಠಾಶ್ಚ ಗುಣಾಃ ಸಙ್ಗೃಹೀತಾಃ| ವಿಶೇಷವೃತ್ತ್ಯಾ ಚ ತತ್ರ ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪಕಥನೇ ವ್ಯವಹಾರಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿತೋ ಭವತಿ| ಅತ ಏವ ಸರ್ವಾತಿಶಾಯೀ ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಃ ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾಮ್ನಾತಃ| ಸತ್ಯಪಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾನಿರ್ವರ್ತನಸಾಮಾನ್ಯೇ ತದ್ವಿಪರೀತಾ ರಸಾದಯೋ ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಯಾ ಪ್ರಭಾವಸಂಜ್ಞಯಾ ವಾ ನ ಪರಾಮೃಶ್ಯನ್ತೇ||೧೩||

ತೈಶ್ಚಾನನ್ತರೋಕ್ತೈರ್ನಾನಾವಿಧಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಬಹುವೀರ್ಯವಾದಿಭಿರ್ಗುರ್ವಾದೀನಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ವಿಶಿಷ್ಟಾಗಮವಿಹಿತಾಪಿ ಲೌಕಿಕೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ| ಯತಃ ಶಕ್ತಿರ್ವೀರ್ಯಮ್| ಸಾ ಚ ನಾನಾವಿಧಾ| ತತ್ ಗುರ್ವಾದೀನ್ ಕೋ ನಿಯಮಿತುಂ ಶಕ್ನೋತಿ| ಕೇವಲಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿತ್ವಾದಶೇಷಾಣಾಮೌಷಧಗುಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸಾರಭೂತತ್ವಾಲ್ಲೋಕ ಏವ ಕಥ್ಯತೇಽಷ್ಟಾವೇವ ವೀರ್ಯಾಣೀತಿ| ಅತೋ ಬಹುವೀರ್ಯವಾದಿಭಿರ್ಗುರ್ವಾದಿಗುಣನಿಯಮ ಆಗಮವಿಹಿತೋಽಪಿ ಲೌಕಿಕ ಇತಿ ಕಥ್ಯತೇ| ಏತದೇವಾಹ-ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಯಾ ರಸವಿಪಾಕಗುಣಾನ್ತರವಿಜಯಿನ ಏತೇಽಷ್ಟಾವೇವ ಗುಣಾಃ ಸಙ್ಗೃಹೀತಾ ಭೂಯಾಂಸಶ್ಚ ವರಿಷ್ಠಾಶ್ಚ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಏಷಾಮಷ್ಟಾನಾಮೇವ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾತ್ ವರಿಷ್ಠತ್ವಾತ್ ರಸಾದಿವಿಜಯಿತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ| ಬಹುವೀರ್ಯವಾದಿಭಿರಪಿ ಬಲಾದಙ್ಗೀಕೃತಮೇವ| ದ್ರವ್ಯೇ ಹಿ ನ ತಥಾ ಅನ್ಯೇ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಭೂತತ್ವೇನ ಭವನ್ತಿ ಯಥಾ ಗುರ್ವಾದಯ ಇತಿ ಪ್ರಭೂತತ್ವಮ್| ಅನ್ಯೇ ಚ ಗುಣಾಃ ನ ತಥಾ ದೇಹೋಪಯೋಗಿತ್ವೇ ವರಾಃ ಯಥಾ ಗುರ್ವಾದಯಃ ಇತಿ ವರಿಷ್ಠತ್ವಮ್| ರಸಕಾರ್ಯಂ ವಿಪಾಕಕಾರ್ಯಂ| ಗುಣಾನ್ತರಞ್ಚ ದ್ರವ್ಯಸ್ಥಿತಮ್| ವೀರ್ಯತ್ವೇನಾಭಿಭವನ್ತೀತಿ ರಸಾದಿವಿಜಯಿತ್ವಮ್| ತತ್ರ ರಸವಿಜಯಿತ್ವಂ ಯಥಾ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರರಸಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಗುಣಂ ಚ ತತ್ರ ತೀಕ್ಷ್ಣಗುಣೇನೋಪಲೇಪಾದಿ ಮಧುರರಸಕಾರ್ಯಮಭಿಭೂಯತೇ| ಏವಂ ವಿಪಾಕಕಾರ್ಯಂ ಗುಣಾನ್ತರೇ ಚ| ಏವಂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ತತ್ರ ತತ್ರ ಹರೀತಕ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪಕಥನೇ ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷವರ್ತ್ತಿತ್ವೇನ ಗುರುಲಘ್ವಿತ್ಯಾದಿವ್ಯವಹಾರಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತಿತೋ ಭವತಿ| ಏವಮುತ್ಕೃಷ್ಟಾ ಶಕ್ತಿರ್ವೀರ್ಯಮ್| ಅನಯೈವ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಯೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಗುಣಾತಿಶಾಯೀ ಸ್ವಭಾವಃ ಸ ಪ್ರಭಾವಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯಥೈವ ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವೀರ್ಯತ್ವಂ ತಥೈವ ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕಸ್ಯಾಶ್ಚಿಚ್ಛಕ್ತೇಃ ಸರ್ವಾತಿಶಾಯಿತ್ವಾತ್ ಸಂಜ್ಞಾ ಪ್ರಭಾವ ಇತಿ| ನ ಹಿ ತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇಷು ರಸಾದಿಷು ಕಲ್ಪ್ಯಮಾನೇಷು ದೃಶ್ಯತೇ| ಅತಃ ಸ್ವಭಾವವಿಶೇಷ ಏವ ಸಃ| ರಸಾದಯೋ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಗುಣಾನ್ತರಾಣಿ ಯದ್ಯಪಿ ಸ್ವಾಂ ಸ್ವಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತತ್ರಾಪಿ ಗುರ್ವಾದ್ಯುಕ್ತಪ್ರಕಾರವೈಪರೀತ್ಯಾತ್ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಯಾ ನ ಪರಾಮೃಶ್ಯನ್ತೇ| ಏವಂ ಬಹುವೀರ್ಯವಾದಿನಾಮಪ್ಯಷ್ಟವಿಧವೀರ್ಯವಾದಿತ್ವಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಸಾಧಿತಂ ತೈರಪೀತ್ಯಾದಿನಾ||೧೩||

Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14

ಅನ್ಯೇ ತು ಗುರ್ವಾದೀನಾಮಗ್ನೀಷೋಮಾತ್ಮಕತ್ವಾದಾದಾನವಿಸರ್ಗವಿಭಾಗೇನ ಕಾಲಸ್ಯ ಚೋಷ್ಣಶೀತಾತ್ಮಕತ್ವಾದ್ ದ್ವಿವಿಧಮೇವಾಮನನ್ತಿ| ಏವಂ ಚಾಹುಃ- ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನೀಷೋಮೌ ಮಹಾಬಲೌ| ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಂ ಜಗದಿವ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ ಜಾತುಚಿತ್||೧೪||

ಅನ್ಯೇ ವೀರ್ಯದ್ವಯವಾದಿನಃ ಅಗ್ನೀಷೋಮಾತ್ಮಕತ್ವಾದ್ ಗುಣಾನಾಂ ಕಾಲಸ್ಯ ಚೋಷ್ಣಶೀತದ್ವೈವಿಧ್ಯಾದ್ ದ್ವಿವಿಧಮೇವ ವೀರ್ಯಮುಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ಚೇತಿ ವದನ್ತಿ| ತಥಾ ಹಿ ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ಕೇಚನ ಸೌಮ್ಯಾಃ ಕೇಚನಾಗ್ನೇಯಾಃ| ಮಹಾಭೂತಪರಾಯತ್ತತ್ವಾದ್ ಗುಣಾನಾಮ್| ತೇ ಗುರ್ವಾದಯೋ ದ್ವಿವಿಧೇ ಕಾಲೇ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯಾದಾನೇ ವಿಸರ್ಗೇ ಚ| ತತ್ರಾದಾನಕಾಲಭವಾನಾಮಾಗ್ನೇಯತ್ವಂ ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ವಿಸರ್ಗಭವಾನಾಂ ತು ಸೌಮ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮೇವ| ಏತಸ್ಯೈವಾಗ್ನೀಷೋಮದ್ವಯಾತ್ಮಕತ್ವಸ್ಯ ತೈರ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಪಪತ್ತಿರುಚ್ಯತೇ- ನಾನಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ನಾನಾತ್ಮಕಂ ಪರಸ್ಪರೇಣ ವ್ಯಾವೃತ್ತಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಜಾತಂ ಮಹಾಬಲಾವುತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತೀ ಅಗ್ನೀಷೋಮೌ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ ನಾತಿವರ್ತತೇ| ಅವಶ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದಾಗ್ನೇಯಂ ಭವತಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸೌಮ್ಯಮಿತಿ| ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಯಥಾ- ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ ಜಗದ್ ವ್ಯಕ್ತಮವ್ಯಕ್ತಂ ಚ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ ವ್ಯಕ್ತಮ್ ತರುಪರ್ವತಜಲಾದಿ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಕಾಲಭೂತಗ್ರಾಮಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ಪೂರ್ವಯೋರಪಿ ಪಕ್ಷಯೋರನ್ತರ್ಭಾವಃ| ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯೇಽನ್ತರ್ಭಾವಾತ್||೧೪||

Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15

ತತ್ರೋಷ್ಣಂ ದಹನಪಚನಸ್ವೇದನವಿಲಯನಾನಿಲಕಫಶಮನಾನಿ ಕರೋತಿ| ಶೀತಂ ಹ್ಲಾದನಸ್ತಮ್ಭನಜೀವನರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಾದೀನಿ||೧೫||

ತತ್ರೋಷ್ಣವೀರ್ಯಸ್ಯ ದಹನಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಶೀತಸ್ಯ ಹ್ಲಾದನಾದೀನಿ||೧೫||

Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16

ಇತಿ ವೀರ್ಯಮುಕ್ತಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೂಚ್ಯತೇ| ವಿಪಾಕಸ್ತು ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಾದುಃ ಸ್ವಾದುಲವಣಯೋ- ರಮ್ಲೋಽಮ್ಲಸ್ಯ ಕಟುರಿತರೇಷಾಮ್| ರಸೈರಸೌ ತುಲ್ಯಫಲಃ| ದ್ರವ್ಯಗುಣವಿಶೇಷೇಣ ಚಾಸ್ಯಾಲ್ಪಮಧ್ಯಭೂಯಸ್ತ್ವಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್||೧೬||

ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಕಟುಕಾಸ್ತ್ರಯೋ ವಿಪಾಕಾಃ| ತತ್ರ ಮಧುರದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ಮಧುರವಿಪಾಕಿತ್ವಮ್| ತದ್ವಲ್ಲವಣಸ್ಯ| ಅಮ್ಲೋ ವಿಪಾಕೋಽಮ್ಲಸ್ಯೈವ| ಶೇಷಾಣಾಂ ಕಟುಃ| ವಿಪಾಕಸ್ತು ಜಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗೇ ಪರಿಣಾಮವಶಾತ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ರಸಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾನ್ತರಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ಅಸೌ ವಿಪಾಕೋ ರಸೈರ್ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕೈಸ್ತುಲ್ಯಫಲಃ ಸದೃಶಫಲಃ| ತೇನ ಮಧುರಸ್ಯ ವಿಪಾಕಸ್ಯ ತೇ ಗುಣಾ ಯೇ ಮಧುರಸ್ಯ ರಸಸ್ಯ| ಏವಮಮ್ಲಕಟುಕಯೋರಪಿ| ಅಸ್ಯ ಚ ವಿಪಾಕಸ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಂ ಮಧ್ಯತ್ವಂ ಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಗುಣವಿಶೇಷೇಣೋಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ಕಿಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ? ಉಚ್ಯತೇ- ಯತ್ರ ರಸೇನ ಸದೃಶೋ ವಿಪಾಕೋ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ತತ್ರ ಪ್ರಧಾನರಸಸಮಾನಗುಣಾನಾಮುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಾದ್ವಿಪಾಕಸ್ಯೋತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಂ ಕಲ್ಪನೀಯಮ್| ಏವಂ ಮಧ್ಯತ್ವಾನ್ಮಧ್ಯತ್ವಮ್| ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಮ್| ಯತ್ರ ತು ರಸಾದ್ವಿಪರೀತೋ ವಿಪಾಕೋ ಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಂ ತತ್ರ ರಸವಿಪರೀತಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಮುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಾದುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಂ ಕಲ್ಪಯೇದ್ವಿಪಾಕಸದೃಶಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಮಧ್ಯತ್ವಮಲ್ಪತ್ವಂ ಚ| ವಿಪಾಕಮೇವಮೂಚುಶ್ಚರಕವಿದಃ||೧೬||

Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17

ಪರಾಶರಸ್ತು ಪಠತಿ- ಪಾಕಾಸ್ತ್ರಯೋ ರಸಾನಾಮಮ್ಲೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ ಕಟುಃ ಕಟುಕಮ್| ಚತ್ವಾರೋಽನ್ಯೇ ಮಧುರಂ ಸಙ್ಕೀರ್ಣರಸಾಸ್ತು ಸಙ್ಕೀರ್ಣಮ್| ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಂ ಕಟುಕೋ ಯೇಷಾಂ ವಿಪಾಕ ಇತಿ ಪಕ್ಷಃ| ತೇಷಾಂ ಪಿತ್ತವಿಘಾತೇ ತಿಕ್ತಕಷಾಯೌ ಕಥಂ ಭವತಃ||೧೭||

ಪರಾಶರನಾಮಾ ಮುನಿರ್ವಿಪಾಕಮನ್ಯಥಾ ಪಠಿತವಾನ್| ಪಾಕಾಸ್ತ್ರಯೋ ರಸಾನಾಮಿತ್ಯಾರ್ಯಾದ್ವಯಂ ಪರಾಶರಪಠಿತಮನುಪಠತಿ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ರಸಾನಾಂ ತ್ರಯೋ ವಿಪಾಕಾಃ ಮಧುರೋಽಮ್ಲಃ ಕಟುಶ್ಚ| ತತ್ರಾಮ್ಲರಸೋಽಮ್ಲವಿಪಾಕಃ ಕಟುರಸಃ ಕಟುವಿಪಾಕಃ| ಚತ್ವಾರೋಽನ್ಯೇ ಶೇಷಾ ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಾ ಮಧುರವಿಪಾಕಾಃ| ಸಙ್ಕೀರ್ಣರಸಾನಾಂ ಮಿಶ್ರರಸಾನಾಂ ಸಙ್ಕೀರ್ಣವಿಪಾಕಿತ್ವಮ್| ಸ ತು ಪರಾಶರಸ್ತಿಕ್ತಕಷಾಯಯೋರ್ಮಧುರವಿಪಾಕಿತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಚಾರ್ಯಾಸ್ತಾವೇವ ಕಟುಕವಿಪಾಕಾವಿಚ್ಛನ್ತಿ| ತನ್ಮತಂ ದೂಷಯಿತುಕಾಮಃ ಪರಾಶರ ಆಹ- ಯ ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಂ ಕಟುವಿಪಾಕಿತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಯೋಃ ಪಿತ್ತಹರತ್ವಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ಮನ್ಮತೇ ತು ತಯೋರ್ಮಧುರವಿಪಾಕಿತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಹರತ್ವಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಪರಾಶರಃ| ತಚ್ಚ ನ ಚತುರಸ್ರಮಿತಿ ಮನ್ಯಾಮಹೇ| ಯತಃ ಪಿತ್ತಹರ್ತ್ತೃತ್ವಂ ರಸಸ್ಯೈವ ಸ್ವರೂಪಮ್| ಕಟುಸ್ತು ವಿಪಾಕೋ ಯತ್ರ ಸ್ವಲ್ಪೋಽಪಿ ಭವತಿ ನ ತತ್ರ ಕಟುಃ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ ಯದ್ಯದ್ ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮಿತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್| ತಥಾ ಚ ತಿಕ್ತರಸಸ್ಯ ಕಟುವಿಪಾಕಸ್ಯಾಪಿ ನಿಮ್ಬಸ್ಯ ಪಿತ್ತರತ್ವಮೇವ| ಯತ್ರ ಚ ವಿಪಾಕಸ್ಯ ಕಟೋರಾಧಿಕ್ಯಂ ತತ್ರ ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವಮೇವ| ಯಥಾ ತಿಕ್ತರಸೇಽಪಿ ದ್ರವ್ಯೇ ಕಟೋರ್ವಿಪಾಕಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಾದ್ ಬೃಹತೀದ್ವಯಸ್ಯ ಪಿತ್ತಕರತ್ವಮೇವಂ ಕಷಾಯೇಽಪಿ ಕಲ್ಪೀನಯಮ್| ಏವಂ ರಸಸ್ಯೈವ ಸ್ವಭಾವಃ ಪಿತ್ತಹರತ್ವಮ್| ಯತಶ್ಚ ತಿಕ್ತರಸೇ ಕಷಾಯರಸೇ ಚ ದ್ರವ್ಯೇ ನೈಸರ್ಗಿಕೇಣ ಬಲೇನ ರಸವೀರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯೇಣಾಭಿಭೂಯತೇ| ಅತ ಉಚ್ಯತೇ- ತಿಕ್ತಕಷಾಯೌ ಪಿತ್ತಹರಾವಿತ್ಯಸ್ಮಾಭಿರತಃ ಪರಾಶರಮತಮಚತುರಸ್ರಮಿವ||೧೭||

Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18

ತತ್ರ ಯನ್ಮಧುರಂ ರಸವಿಪಾಕಯೋಃ ಶೀತವೀರ್ಯಞ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಯಚ್ಚಾಮ್ಲಂ ತಯೋರೂಷ್ಣವೀರ್ಯಞ್ಚ ಯದ್ವಾ ಕಟುಕಂ ತೇಷಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ರಸೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಯೋ ಗುಣಾನ್ ದೋಷಕೋಪಶಮನತ್ವಂ ಚ ವಿದ್ಯಾತ್| ತದ್ಯಥಾ ಕ್ಷೀರಮದಿರಾಮರಿಚಾದೀನಾಮ್||೧೮||

ಅನನ್ತರಂ ವಾಗ್ಭಟೋ ಯನ್ಮಧುರಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಕೃತಂ ಪ್ರಸ್ತೈತಿ| ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರರಸಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಚ ತಥಾ ತಯೋಃ ರಸವಿಪಾಕಯೋರಸ್ಲಂ ಸದ್ಯದುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಯದ್ವಾ ಕಟುಕಂ ತಯೋ ರಸವಿಪಾಕಯೋರುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚ ತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ಯಥಾತ್ಮೀಯರಸಗುಣಾನ್ ಸಾತಿಶಯಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ರಸಾನುರೂಪೇಣೈವ ಚ ತೇಷಾಂ ದೋಷಕೋಪಶಮೌ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯತ್ರ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಮೇಕಜಾತ್ಯನ್ವಯತ್ವಂ ತತ್ರೈಕಗುಣತ್ವಮಪಿ| ತಥಾ ಚ ಕ್ಷೀರೇ ಮಧುರರಸವಿಪಾಕೇ ಶೀತವೀರ್ಯೇ ಚ ಮಧುರರಸವತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪನತ್ವಂ ವಾತಪಿತ್ತಶಮನತ್ವಂ ಚ| ಏವಂ ಮದಿರಾಯಾ ಅಮ್ಲರಸವಿಪಾಕಾಯಾ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಾಯಾಶ್ಚಾಮ್ಲರಸವದ್ವಾತಶಮನತ್ವಂ ಪಿತ್ತಸ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪನತ್ವಾದಿಕಂ ಚ| ಕಟುಕರಸವಿಪಾಕಸ್ಯೋಷ್ಣವೀರ್ಯಸ್ಯ ಮರಿಚಸ್ಯ ಕಟುಕರಸವತ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಶಮನತ್ವಂ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪನತ್ವಂ ಚ||೧೮||

Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19

ರಸಾದಿಸಙ್ಕರೇಣ ತ್ವನ್ಯಥಾತ್ವಮ್| ಯಥಾ ಮಧು ಮಧುರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಶಮಯತಿ ಕಟುವಿಪಾಕತಯಾ| ಸಕಷಾಯತ್ವಾದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚ ವಾತಂ ಜನಯತಿ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ| ತಥಾ ಯವೋಽಪಿ| ಆನೂಪೌದಕಪಿಶಿತಂ ಶೀತಮಪಿ ಪಿತ್ತಂ ಕರೋತ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ತಥಾ ತೈಲಂ ಕಟುವಿಪಾಕತಯಾ ಚ ವಿಪಾಕತ ಏವ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಮ್| ಅಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ ಕಫಂ ಜಯತಿ ರೂಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣತ್ವಾತ್| ಕಪಿತ್ಥಂ ತು ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್, ಪಿತ್ತಂ ತು ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಆಮಲಕಂ ಪಿತ್ತಂ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ವಾದುಪಾಕತಯಾ ಚ ಕಫಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಲ್ಲಾಘವಾಚ್ಚ ಶೈತ್ಯರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವೈಸ್ತು ನ ವಾತಮ್| ಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಸ್ವಾದುಪಾಕತಯಾ ಪಿತ್ತಂ ಜಯತಿ ಲಾಘವಾತ್ಕಫಂ ಜಯತಿ| ಕಟುಕಾಽಪಿ ಶುಣ್ಠೀ ಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಸ್ವಾದುಪಾಕೈರ್ವಾತಂ ಕ್ಷಪಯತಿ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಚ| ಲಶುನೋಽಪಿ ಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಗೌರವೈಃ| ಪಲಾಣ್ಡುಶ್ಚ| ಸ ತು ಸ್ನೇಹಗೌರವಾಭ್ಯಾಂ ಜನಯತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮ್| ವೃದ್ಧಂ ಚ ಮೂಲಕಂ ಸ್ವಾದುಪಾಕತಯಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿ ತಿಕ್ತಾನಿ ವ್ಯಾಘ್ರೀವಿಶಲ್ಯಾಽರ್ಕಾಗರೂಣ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಜನಯನ್ತಿ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಂ ಮಹತ್ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ವಾತಂ ಜಯತಿ ನತು ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಕಷಾಯಶ್ಚ ಕುಲತ್ಥೋಽಮ್ಲಪಾಕತಯಾ ಚೇತ್ಯೇತನ್ನಿದರ್ಶನಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್||೧೯||

ಯತ್ರ ತು ರಸಾದೀನಾಂ ವಿಜಾತ್ಯನ್ವಯತ್ವೇನ ಸಙ್ಕರಸ್ತತ್ರ ಕ್ವಚಿದ್ರಸಾಧಿಕ್ಯೇನ ಕಾರ್ಯಕಾರಿತ್ವಂ ಕ್ವಚಿದ್ವೀರ್ಯಾಧಿಕ್ಯೇನ ಕ್ವಚಿದ್ವಿಪಾಕಾಧಿಕ್ಯೇನ ಇತ್ಯಸ್ಯೈವಾರ್ಥಸ್ಯ ಯಥಾ ಮಧುಮಧುರಮಿತ್ಯಾದ್ಯುದಾಹರಣಮ್| ಸುಬೋಧಮ್| ವೃದ್ಧಮೂಲಕಸ್ಯ ತ್ರಿದೋಷಕರ್ತುಃ ಕಟುಕಸ್ಯ ಕಫಕರ್ತೃತ್ವೇ ಯದಾಚಾರ್ಯವಾಗ್ಭಟೇನ ಮಧುರವಿಪಾಕಿತ್ವಂ ಕಾರಣಮುಕ್ತಂ ತತ್ಸ್ವಯಂ ಹೃದಯಪಠಿತಸ್ಯೈವ ವೃದ್ಧಮೂಲಕಸ್ಯ ಕಟುವಿಪಾಕಿತ್ವಂ ಸ್ಮೃತಂ ಕಿಂ ವಾನ್ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಿತಿ ನ ಜಾನೇ|

Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20

ತಸ್ಮಾತ್- ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸೇನ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಪಾಕೇನ ಚಾಪರಮ್| ದ್ರವ್ಯಂ ಗುಣೇನ ವೀರ್ಯೇಣ ಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ಕಿಞ್ಚನ||೨೦||

ಏವಂ ಸ್ಥಿತೇಽನನ್ತರಪ್ರಕ್ರಾನ್ತಮೇವಾರ್ಥಂ ಸ್ಫುಟಯನ್ನಾಹ-ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಂ ಮಧ್ವಾದಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕರ್ಮಾಸ್ರಪಿತ್ತೋಪಶಮನಾದಿಕಂ ರಸೇನ ಕುರುತೇ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮ- ಶಮನಾದಿಕಂ ವಿಪಾಕೇನಾಪರಂ ವಾತವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಲಘ್ವಾದಿನಾ ಗುಣೇನಾಪರಂ ತೃಟ್ಶಮನಾದಿ ವೀರ್ಯೇಣ ಶೀತೇನ ಕಿಞ್ಚನ ವಿಷಾಪನುತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಭಾವೇಣೇತಿ||೨೦||

Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21

ಯದ್ಯದ್ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಂ ಬಲವತ್ತ್ವೇನ ವರ್ತತೇ| ಅಭಿಭೂಯೇತರಾಂಸ್ತತ್ತತ್ ಕಾರಣತ್ವಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ವಿರುದ್ಧಸಂಯೋಗೇ ಪ್ರಭೂತೇನಾಲ್ಪಂ ಜೀಯತೇ ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಂಯೋಗೇ ಭೂಯಸಾಽಲ್ಪಂ ಹಿ ಜೀಯತೇ||೨೧||

ನನು ಚ ಯತ್ರ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ರಸವೀರ್ಯಗುಣವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾನಾಂ ವಿರೋಧಃ ತತ್ರ ತೇಷಾಂ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಪಾದನೇ ಸಮಶಕ್ತಿತ್ವಂ ನ ವೇತ್ಯಾಶಙ್ಕಾನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮಾಹ- ಯದ್ಯದ್ ದ್ರವ್ಯ ಇತಿ| ರಸಾದೀನಾಂ ರಸವೀರ್ಯಗುಣವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾನಾಂ ಯದ್ರಸೋ ವಾ ವೀರ್ಯಂ ವಾ ವಿಪಾಕೋ ಗುಣಃ ಪ್ರಭಾವೋ ವಾ ಬಲವತ್ತ್ವೇನ ವಿಜಾತೀಯಾಧಿಕ್ಯೇನ ವರ್ತತೇ ತತ್ತತ್ ಕಾರಣತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಸಾಧಕತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ? ಇತರಾನ್ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾನ್ ಹೀನಾನಭಿಭೂಯ ವಿಫಲೀಕೃತ್ಯ| ಯತ್ರ ತು ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದಿದ್ರಾವಕೋ ವಿರುದ್ಧಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಗುರ್ವಾದೀನಾಮೇವ ಸಂಯೋಗೋ ನ ತು ರಸಾದಯೋಽಪೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ಕಥಂ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಮಿತಿ ಪೃಷ್ಟ ಆಹ- ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅಥವಾ ರಸಾದಿಕಲ್ಪನಾವಿಶೇಷೇಣೈವ ಯತ್ರ ವಿರುದ್ಧಗುಣೋಪನಿಪಾತಃ ತತ್ರ ಕಥಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ-ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಭೂಯಸಾ ಪ್ರಭೂತೇನ ಗುಣೇನಾಲ್ಪಂ ಜೀಯತೇ ನಿಷ್ಫಲೀಕ್ರಿಯತೇ| ದ್ವಿವಿಧಶ್ಚ ವಿರೋಧಃ-ಸ್ವರೂಪತಃ ಕಾರ್ಯತಶ್ಚ| ಸ್ವರೂಪವಿರೋಧೋ ಯಥಾ ಗುರುಲಘ್ವೋಃ ಶೀತೋಷ್ಣಯೋಶ್ಚ| ಕಾರ್ಯವಿರೋಧೋ ಯಥಾ ಗುರುರೂಕ್ಷಯೋರುಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಯೋಶ್ಚ| ತಥಾ ಹಿ ಗುರುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧಿಕರಃ ರೂಕ್ಷಶ್ಚ ಗುರೋರ್ವಿರುದ್ಧಃ ಕಾರ್ಯೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧ್ಯಾಖ್ಯೇನ ವಿರುದ್ಧ್ಯತೇ| ಏವಮುಷ್ಣಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹನ್ತೃತ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ್ತೃತ್ವೇನ| ಇಹ ಚೋಭಯೋರಪಿ ವಿರೋಧಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಏಕತ್ರ್ ದ್ರವ್ಯೇ ಸ್ವರೂಪಕಾರ್ಯವಿರುದ್ಧಯೋರ್ಭಾವ ಆಗಮಲಬ್ಧಃ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಾದ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋಪಪದ್ಯತೇ||೨೧||

Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22

ರಸಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೌ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವಸ್ತಾನ್ಯಪೋಹತಿ| ಬಲಸಾಮ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮಿತಿ ನೈಸರ್ಗಿಕಂ ಬಲಮ್||೨೨||

ನನು ಯದ್ಯದ್ ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಂ ಬಲವತ್ತತ್ತತ್ ಕಾರ್ಯಕರಣಶಕ್ತಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯತ್ರ ತು ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಸಮ್ಭವಃ ಪರಸ್ಪರಸಾಮ್ಯಂ ತತ್ರ ಕಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಣತ್ವಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ- ರಸಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಪಾಕಃ ಕರ್ತಾ ರಸಂ ಕರ್ಮಾಪೋಹತಿ ಕಾರ್ಯಕರಣೇ ಕುಣ್ಠಯತಿ| ತೌ ರಸವಿಪಾಕೌ ಕರ್ಮಣೀ ವೀರ್ಯಂ ಕರ್ತೃ ಅಪೋಹತಿ| ತಾನಿ ರಸವಿಪಾಕವೀರ್ಯಾಣಿ ಪ್ರಭಾವೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ ಅಪೋಹತೀತ್ಯೇತದ್ರಸಾದೀನಾಂ ಬಲಸಾಮ್ಯೇ ನೈಸರ್ಗಿಕಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಬಲಮ್| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ರಸಾದೀನಾಂ ಸಮಬಲಾನಾಮಪಿ ತಥಾವಿಧೋ ಬಲಸ್ವಭಾವೋ ಯತ್ ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಬಲಮುತ್ತರಸ್ಯ ಬಲೇನ ಸಮೇನಾಪ್ಯಭಿಭೂಯತೇ| ರಸಬಲಂ ವಿಪಾಕಬಲೇನ ಸಮೇನಾಪಿ ಸ್ವಭಾವಾದೇವಾಭಿಭೂಯತೇ| ಏವಂ ರಸವಿಪಾಕಯೋರ್ಬಲಂ ವೀರ್ಯಬಲೇನ| ರಸವಿಪಾಕವೀರ್ಯಬಲಂ ಪ್ರಭಾವಬಲೇನೇತಿ| ತೇನ ರಸಾದೀನಾಂ ವಿಷಮತ್ವೇಽಪಿ ಸ್ವಭಾವಬಲಮಪೇಕ್ಷ್ಯಾಧಿಕಸ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್||೨೨||

Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23

ವಿರುದ್ಧಾ ಅಪಿ ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಂ ರಸಾದ್ಯಾಃ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೇ| ನಾವಶ್ಯಂ ಸ್ಯುರ್ವಿಘಾತಾಯ ಗುಣದೋಷಾ ಮಿಥೋ ಯಥಾ||೨೩||

ನನು ಯತ್ರ ರಸಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಮಿತರಸ್ಯ ಕಾರ್ಯೇಣ ವಿರುದ್ಧ್ಯತೇ ತತ್ರ ಕಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಂ ಭವತಿ? ಯದಿ ತು ಪ್ರಭೂತಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಬಲವತಶ್ಚೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರಾಲ್ಪೋಽಲ್ಪಬಲಶ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ತೋ ನ ವೇತ್ಯೇವಂ ಪೃಷ್ಟ ಇದಮಾಹ- ವಿರುದ್ಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಸಾದ್ಯಾ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಗುಣಪ್ರಭಾವಾ ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರುದ್ಧಾ ಅಪಿ ನ ನಾಶಾಯ ಭವನ್ತಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧನಕಾಲೇ| ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ-ಗುಣದೋಷಾ ಮಿಥೋ ಯಥೇತಿ| ಗುಣಾಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಾಂಸಿ ಪರಸ್ಪರಂ ಪುರುಷಾದ್ಯಭಿಧಾನಕಾರ್ಯಸಾಧನೇ ವಿರುದ್ಧಾ ಅಪಿ ಯಥಾ ವಿಘಾತಾಯ ನ ಭವನ್ತಿ| ದೋಷಾಶ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾವಿರುದ್ಧಾ ಅಪಿ ದೇಹರೋಗಾದಿಸಾಧನೇ ಯಥಾ ಮಿಥೋ ವಿಘಾತಾಯ ನ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ವದ್ರಸಾದಯೋಽಪಿ||೨೩||

Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24

ರಸವೀರ್ಯಪ್ರಭೃತಯೋ ಭೂತೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷತಃ| ಏಕರೂಪಾ ವಿರೂಪಾ ವಾ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಮಧಿಶೇರತೇ| ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಸ್ನೇಹಗೌರವಮನ್ದತಾಃ| ಸಹವೃತ್ತ್ಯಾ ಸ್ಥಿತಾಃ ಕ್ಷೀರೇ ನ ತ್ವಾನೂಪೌದಕಾಮಿಷೇ||೨೪||

ನನು ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಂ ಪರಸ್ಪರಸಮವಿಷಮತಯಾ ಕಾರ್ಯಕರತ್ವಮುಕ್ತಂ ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ರಸಾದಿಸಮವಿಷಮತಾಯಾಃ ಕಾರಣಂ ನ ಜ್ಞಾಯತೇ| ಅತ ಉಚ್ಯತೇ-ರಸವೀರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ರಸವೀರ್ಯಾದೀನಾಂ ಕಾರ್ಯಕರತ್ವೇ ಪರಸ್ಪರಸದೃಶಾನಾಂ ವಿಸದೃಶಾನಾಂ ವಾ ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಣಂ ತನ್ಮಹಾಭೂತಸ್ಯ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೇರುತ್ಕರ್ಷಾದಪಕರ್ಷಾಚ್ಚ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ಯತ್ ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಸ್ಯ ವೀರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಾದೃಶ್ಯಮಸಾದೃಶ್ಯಂ ವಾ ತತ್ಸರ್ವಮೇಕಾದೀನಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಕಿಯತಾಪ್ಯುತ್ಕರ್ಷೇಣಾನ್ಯೇಷಾಂ ಕಿಯತಾಪ್ಯಪಕರ್ಷೇಣ ಜನ್ಯತೇ| ತೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸದೃಶಸ್ಯಾಪಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಯೋಂಽಶಾಂಶೋ ವಿಶೇಷಃ ಸ ಭೂತಕೃತ ಏವ| ಏತದೇವ ಮಾಧುರ್ಯೇಣೇತ್ಯಾದ್ಯುದಾಹರಣೇನ ಸ್ಫುಟಯತಿ| ತೇನ ಕ್ಷೀರೇ ಮಾಧುರ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಮಾನಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಯದೇಕತ್ರ ಸದೃಶಾನಾಮವಸ್ಥಾನಂ ತದೇವಾನ್ಯಸ್ಯ ಮಹಾಭೂತಸ್ಯೋತ್ಕರ್ಷೇಣಾನ್ಯಭೂತೇಭ್ಯಃ ||೨೪||

Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25

ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯೇಷು ಯೇ ಚೋಕ್ತಾಸ್ತ ಏವ ತನುದೋಷಯೋಃ| ಸ್ಥಿತಿವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾಂ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಹೇತುಕಾಃ||೨೫||

ಯೇ ಹಿ ಗುರುತ್ವಾದಯೋ ದ್ರವ್ಯೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತ ಏವ ಗುಣಾಸ್ತನೋಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ದೋಷಸ್ಯ ಚ ವಾತಾದೇಃ ತಸ್ಮಾತ್ತನೋರ್ವಾತಾದೀನಾಂ ಚ ಸ್ಥಿತಿವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾ ದ್ರವ್ಯಹೇತುಕಾಃ| ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈರಿತ್ಯಾದಿನ್ಯಾಯಾತ್||೨೫||

Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26

ರಸಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನಿಪಾತೇನ ತೇನಾಧಿವಸನೇನ ಚ| ವೀರ್ಯಂ ವಿಪಾಕಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಕರ್ಮಣಃ ಪರಿನಿಷ್ಠಯಾ||೨೬||

ರಸಾದೀನಾಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷಃ ಕಥಂ ಜ್ಞಾಯತೇ ಇತ್ಯಾಹ- ರಸಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವಾನಿಪಾತೇನ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರೇಣ ರಸವಿಶೇಷಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ| ತೇನ ನಿಪಾತೇನಾಧಿವಾಸನೇನ ಕಾಲಪರಿವಸನೇನ ಚ ಜ್ಞಾಯತೇ ವೀರ್ಯವಿಶೇಷಃ| ನಿಪಾತಮಾತ್ರೇಣೌಷ್ಣ್ಯಂ ಶೈತ್ಯಂ ವಾ ಜ್ಞಾಯತೇ| ಯತ್ರ ತು ದ್ರವ್ಯೇ ವಿಪರೀತತ್ವಾದ್ರಸೇನಾಭಿಭೂತಂ ವೀರ್ಯಂ ನಿಪಾತಮಾತ್ರಾನ್ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ತತ್ರ ಕಾಲಾಧಿವಾಸೇನ ದೇಹಮಾರ್ದವಾದಿಕರಣಾತ್ ಜ್ಞಾಯತೇ| ವಿಪಾಕವಿಶೇಷಸ್ತು ಕರ್ಮಣಃ ತತ್ಕೃತಸ್ಯ ಪರಿನಿಷ್ಠಯಾ ನಿಷ್ಪತ್ತೇರ್ದೋಷವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೇಣ||೨೬||

Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27

ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧನಿರ್ದಿಷ್ಟಘೃತತೈಲಗುಡಾದಿಷು| ಗುಣಾಸ್ವಾದಾದಿಭೇದೇನ ರಸಷಟ್ಕಂ ನ ಯುಜ್ಯತೇ| ಅಸ್ತು ಭೇದಾದಸಙ್ಖ್ಯತ್ವಮೈಕ್ಯಂ ವಾ ಸ್ವಾದಲಕ್ಷಣಾತ್| ಭೂತೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷೇಣ ಭೇದೋ ಯೋಽಲ್ಪೇನ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾತ್ವ ಫಲೇ ಚಾಸೌ ತುಲ್ಯತ್ವಾನ್ನ ವಿವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಸ್ವಜಾತೇರನತಿಕ್ರಮಾತ್| ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೋ ಯಥಾ ನಾಸ್ತಿ ರಸಾನಾಮಪಿ ಸ ಕ್ರಮಃ| ದೃಷ್ಟಂ ಮುಖೋಪಲೇಪಾದಿ ಯತ್ಸರ್ವೇಷು ಘೃತಾದಿಷು| ನ ಚ ತದ್ದಾಡಿಮಾದ್ಯೇಷು ಷಡೇವಾತೋ ರಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಆನನ್ತ್ಯೈಕತ್ವಯೋಶ್ಚ ಸ್ಯಾನ್ನ ವಿಚಿತ್ರಾರ್ಥತನ್ತ್ರಣಮ್||೨೭||

ನನು ರಸಾನಾಂ ಮಧುರಾದಿತ್ವೇನ ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಾನಿಯಮ ಉಕ್ತಃ; ಸ ನ ಯುಜ್ಯತೇ ಕೇವಲಮೇಕರಸತ್ವಮನೇಕರಸತ್ವಂ ವಾ| ತತ್ರಾನೇಕರಸತ್ವೇ ಕಾರಣಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮಧುರಾದಿಸ್ಕನ್ಧನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಾಂ ಘೃತತೈಲಗುಡದ್ರಾಕ್ಷಾಶರ್ಕರಾಮಧುಮಧುಕಾದೀನಾಂ ಗುಣಸ್ವಾದಾದಿಭೇದಃ| ತಥಾ ಹಿ ತ್ವಯಾ ಯೇ ಮಧುರತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಗುಡದ್ರಾಕ್ಷಾದಯ ಆಸ್ವಾದನೇನ ತೇ ನ ಪರಸ್ಪರಸದೃಶಾಃ ನ ಚ ಗುರುತ್ವಾದಿನಾ ಗುಣೇನ| ನ ಚಾಮ್ಲಾದಿಯುಕ್ತಾ ಇತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಅತೋ ಜ್ಞಾಯತೇ ಅನ್ಯೇ ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಏವ ತ ಇತಿ ಪ್ರತಿರಸಸ್ಕನ್ಧಮಾನನ್ತ್ಯಮ್| ರಸೈಕತ್ವೇ ಕಾರಣಂ ಜಿಹ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಸ್ವಾದನಸಾಮಾನ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಪ್ರತಿವಿಧೀಯತೇ ಭೂತೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಗುಣಭೇದದೂಷಣಂ ಪರಿಹ್ರಿಯತೇ| ಯೋಽಯಮಲ್ಪೇನ ಭೂತಾನಾಮುತ್ಕರ್ಷೇಣಾಪಕರ್ಷೇಣ ಮಧುರಾಣಾಂ ಗುಣಭೇದಃ ಸ ಸಙ್ಕೀರ್ಣತ್ವಾತ್ ಫಲೇ ಚ ಸದೃಶತ್ವಾತ್ ಸನ್ನಪಿ ನ ವಿವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಆಸ್ವಾದಭೇದಾದಾನನ್ತ್ಯಂ ಪರಿಹ್ರಿಯತೇ| ಗುರ್ವಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಂ ವೈಲಕ್ಷ್ಯಣ್ಯಮಸ್ತಿ ತಥಾಪಿ ಗುರುತ್ವಾದಿಜಾತ್ಯನತಿಕ್ರಮಾತ್ ಗುರುರ್ಗುರುರ್ಲಘುರ್ಲಘುರಿತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದಾವಿವಕ್ಷಯಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯನ್ತೇ| ತದ್ವನ್ಮಧುರಾದಿಸ್ಕನ್ಧಪಠಿತಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಯದ್ಯಪ್ಯಾಸ್ವಾದವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ದೃಶ್ಯತೇ ತಥಾಪಿ ಯನ್ಮುಖೋಪಲೇಪಹ್ಲಾದನಾದಿ ಘೃತಾದಿಷು ಮಧುರೇಷು ದೃಷ್ಟಂ ನ ತನ್ಮುಖೋಪಲೇಪಾದಿ ದಾಡಿಮಸೈನ್ಧವಾದಿಷ್ವಮ್ಲಲವಣಾದಿಷು ದೃಶ್ಯತೇ| ನ ಚೈತಾನ್ ರಸಾನತಿಕ್ರಮ್ಯ ಜಾತ್ಯನ್ತರಂ ಸಂಭವತಿ| ಅತಃ ಷಡೇವ ರಸಾಃ ನೋನಾಧಿಕಾಃ| ಯದಿ ಸದೇವಾನನ್ತ್ಯಮೈಕ್ಯಂ ವಾ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ತನ್ತ್ರವ್ಯವಹಾರೇ ಗೃಹ್ಯತೇ ತತೋ ವಿಚಿತ್ರಸ್ಯ ರಸಪೃಷ್ಠಭಾವಿನೋ ವಕ್ತವ್ಯಸ್ಯಾನೇಕಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಣಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರಯೋಗೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಅತ ಆನನ್ತ್ಯೇನ ರಸಾನಾಂ ತತ್ಸ್ವರೂಪತನ್ತ್ರಣಸ್ಯಾಪ್ಯಾನನ್ತ್ಯಾದವಕ್ತವ್ಯತಾ| ಏಕರಸತ್ವೇ ಚ ವಿಶೇಷಸ್ಯಾನುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸ್ವರೂಪತನ್ತ್ರೇಣಾಪಿ ನ ಯುಜ್ಯತ ಇತಿ| ರಸಾ ಉಪಸಂಹೃತಾಃ||೨೭||

Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28

ಗುರ್ವಾದ್ಯಾ ವೀರ್ಯಮುಚ್ಯನ್ತೇ ಶಕ್ತಿಮನ್ತೋಽನ್ಯಥಾ ಗುಣಾಃ| ಪರಸಾಮರ್ಥ್ಯಹೀನತ್ವಾದ್ ಗುಣಾ ಏವೇತರೇ ಗುಣಾಃ||೨೮||

ವೀರ್ಯಮುಪಸಂಹ್ರಿಯತೇ-ಗುರ್ವಾದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಗುರ್ವಾದ್ಯಾ ಅಷ್ಟೌ ಯದೋತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಯಃ ಸನ್ತೋ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಮಧಿಶೇರತೇ ತದಾ ವೀರ್ಯಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಃ| ಯದಾ ತೂತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿಯುಕ್ತಾ ನ ಭವನ್ತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾ ಏವ| ಯೇ ಚ ಗುರ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಾ ದ್ವಾದಶಗುಣಾಃ ತೇ ಸ್ವಭಾವೇನೈವ ಪರಸಾಮರ್ಥ್ಯಹೀನಾ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿರಹಿತಾಸ್ತೇಽಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಃ| ತೇ ನ ಕದಾಚಿದಪಿ ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾಂ ಲಭನ್ತ ಇತಿ ವೀರ್ಯಮುಪಸಂಹೃತಮ್||೨೮||

Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29

ಯಥಾರಸಂ ಜಗುಃ ಪಾಕಾನ್ ಷಟ್ ಕೇಚಿತ್ತದಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್| ಯತ್ಸ್ವಾದುರ್ವ್ರೀಹಿರಮ್ಲತ್ವಂ ನ ಚಾಮ್ಲಮಪಿ ದಾಡಿಮಮ್| ಯಾತಿ ತೈಲಂ ಚ ಕಟುತಾಂ ಕಟುಕಾಪಿ ನ ಪಿಪ್ಪಲೀ| ಯಥಾರಸತ್ವೇ ಪಾಕಾನಾಂ ನ ಸ್ಯಾದೇವಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ ದೃಷ್ಟೋ ಯವಃ ಸ್ವಾದುರ್ಗುರುರಪ್ಯನಿಲಪ್ರದಃ| ದೀಪನಂ ಶೀತಮಪ್ಯಾಜ್ಯಂ ವಸೋಷ್ಣಾಪ್ಯಗ್ನಿಸಾದಿನೀ| ಕಟುಪಾಕೋಽಪಿ ಪಿತ್ತಘ್ನೋ ಮುದ್ಗೋ ಮಾಷಸ್ತು ಪಿತ್ತಲಃ| ಸ್ವಾದುಪಾಕೋಽಪಿ ಚಲಕೃತ್ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಗುರು ಫಾಣಿತಮ್| ರಸಃ ಸ್ವಾದುರ್ಯಥಾ ಚೈತತ್ತಥಾನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ವಾತಲಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಮಮ್ಲಮಪ್ಯಕ್ಷಿಕೀಫಲಮ್| ಕುರುತೇ ದಧಿ ಗುರ್ವೇವ ವಹ್ನಿಂ ಪಾರಾವತಂ ನ ತು| ಕಪಿತ್ಥಂ ದಾಡಿಮಂ ಸಾಮ್ಲಂ ಗ್ರಾಹಿ ನಾಮಲಕೀಫಲಮ್| ಕಷಾಯಾ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಶೀತಾ ಧಾತಕೀ ನ ಹರೀತಕೀ| ಅಪ್ರಧಾನಾಃ ಪೃಥಕ್ ತಸ್ಮಾದ್ರಸಾದ್ಯಾಃ ಸಂಶ್ರಿತಾಸ್ತು ತೇ||೨೯||

ವಿಪಾಕ ಉಪಸಂಹ್ರಿಯತೇ-ಯಥಾರಸಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ರಸಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಪಾಕಷಟ್ಕಂ ಜಗುರವದನ್| ಯಥಾರಸಮಿತಿ ಯಥಾವಿಧೋ ರಸಃ ಸ್ವರೂಪೇಣ ತಥಾವಿಧ ಏವ ತಸ್ಯ ವಿಪಾಕಃ ತೇನ ಮಧುರಸ್ಯ ಮಧುರೋ ವಿಪಾಕಃ ಅಮ್ಲೋಽಮ್ಲಸ್ಯ ಪಟುರ್ಲವಣಸ್ಯ ತಿಕ್ತಸ್ತಿಕ್ತಸ್ಯ ಕಟುಃ ಕಟೋಃ ಕಷಾಯಃ ಕಷಾಯಸ್ಯೇತಿ| ತಚ್ಚಾಚಾರ್ಯ- ಮತಮಸಾಮ್ಪ್ರತಮಯುಕ್ತಮಿತಿ| ಕುತಃ? ವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್| ಏತದೇವೋದಾಹರಣೇನ ದರ್ಶಯತಿ- ಯತ್ಸ್ವಾದ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಿ ಹಿ ರಸಸದೃಶಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಿಪಾಕಃ ಸ್ಯಾತ್ ತತ ಏವಂ ವಿಪರ್ಯಯೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ತೇ ಚ ರಸಾದಯೋ ದ್ರವ್ಯಾತ್ ಪೃಥಗ್ಭಾವೇನ ಕಾರ್ಯಕರತ್ವೇನ ವಿಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಾ ಅಪ್ರಧಾನಾ ಯತಸ್ತೇ ಸ್ಥಿತಾ ಅಪಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ನ ತದ್ದ್ರವ್ಯೇ ತತ್ಸದೃಶಮೇವ ಕಾರ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಏತದೇವ ಯಸ್ಮಾದ್ ದೃಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿನಿದರ್ಶನೇನ ದರ್ಶಯತಿ| ಏವಂ ಯಥಾ ಮಧುರರಸೇ ವಿಪರ್ಯಯೋ ದೃಷ್ಟಸ್ತಥಾನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ರಸೇಷು ದೃಶ್ಯತ ಇತ್ಯಪ್ರಧಾನಾಃ ರಸಾದ್ಯಾಃ|

Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30

ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ ಯತೋ ದ್ರವ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮತೋ ಮತಮ್||೩೦||

ದ್ರವ್ಯಂ ತು ಶ್ರೇಷ್ಠಮಿತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಮತಂ, ಯತಸ್ತೇ ರಸಾದ್ಯಾ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾಃ ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಸಂಶ್ರಿತಾಃ ತತ್ಪರತನ್ತ್ರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೦||

Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31

ರಸಾದಿಸಾಮ್ಯೇ ಯತ್ಕರ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಜಮ್| ದನ್ತೀ ರಸಾದ್ಯೈಸ್ತುಲ್ಯಾಪಿ ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ವಿರೇಚನೀ| ಮಧುಕಸ್ಯ ಚ ಮೃದ್ವೀಕಾ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದೀಪನಮ್| ಕಟುಪಾಕರಸಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುತ್ವೈಃ ಕಫವಾತಜಿತ್| ಲಶುನೋ ವಾತಕಫಕೃನ್ನ ತು ತೈರೇವ ಯದ್ಗುಣೈಃ| ಮಿಥೋ ವಿರುದ್ಧಾನ್ವಾತಾದೀನ್ಲೋಹಿತಾದ್ಯಾ ಜಯನ್ತಿ ಯತ್| ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯವಕಾದ್ಯಾಶ್ಚ ತತ್ಪ್ರಭಾವವಿಜೃಮ್ಭಿತಮ್| ಶಿರೀಷಾದಿರ್ವಿಷಂ ಹನ್ತಿ ಸ್ವಪ್ನಾದ್ಯಂ ತದ್ವಿವೃದ್ಧಯೇ| ಮಣಿಮನ್ತ್ರೌಷಧೀನಾಮ್ ಚ ಯತ್ಕರ್ಮ ವಿವಿಧಾತ್ಮಕಮ್| ಶಲ್ಯಾಹರಣಪುಞ್ಜನ್ಮ ರಕ್ಷಾಯುರ್ಧೀವಶಾದಿಕಮ್| ದರ್ಶನಾದ್ಯೈರಪಿ ವಿಷಂ ಯನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ ಚಾಗದಃ| ವಿರೇಚಯತಿ ಯದ್ವೃಷ್ಯಮಾಶು ಶುಕ್ರಂ ಕರೋತಿ ವಾ| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಭಾಗಿಕಂ ಯಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಯಚ್ಛಮನಾದಿ ಚ| ಮಾತ್ರಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತತ್ತಚ್ಚ ಯತ್ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ವರ್ಣಿತಮ್| ತಚ್ಚ ಪ್ರಭಾವಜಂ ಸರ್ವಮತೋಽಚಿನ್ತ್ಯಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ||೩೧||

ಏವಂ ರಸಾದ್ಯಾಃ ಜ್ಞಾತಾಃ, ಪ್ರಭಾವಸ್ತು ನ ಜ್ಞಾತಃ, ಅತಸ್ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ-ರಸಾದೀತ್ಯಾದಿ| ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರಸಾಮ್ಯೇಽಪಿ ಯದ್ಯದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ ದೃಶ್ಯತೇ ತತ್ತತ್ ಪ್ರಭಾವಜಂ ವಿದ್ಧಿ| ಏತಾವದೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಸರ್ವಾತಿಶಾಯಿನೀ ದ್ರವ್ಯಶಕ್ತಿಃ ಪ್ರಭಾವಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾ| ತಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಭಾವಜಸ್ಯ ಕರ್ಮಣ ಉದಾಹರಣಮುಚ್ಯತೇ-ದನ್ತೀತ್ಯಾದಿ|ದನ್ತೀ ರಸಾದ್ಯೈಶ್ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ತುಲ್ಯಾದಿ ವಿರೇಚನೀ ನ ತು ಚಿತ್ರಕಮಪಿ ವಿರೇಚನಮಿತಿ ಪ್ರಭಾವಕರ್ಮ| ಮಧುಕಸ್ಯ ರಸಾದ್ಯೈಃ ಸದೃಶಾಪಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ವಿರೇಚನೀ ನ ಮಧುಕಮಿತಿ ಪ್ರಭಾವಕರ್ಮ| ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ರಸಾದ್ಯೈಃ ಸದೃಶಮಪಿ ಘೃತಂ ದೀಪನಂ ನ ಕ್ಷೀರಮಿತಿ ಪ್ರಭಾವಃ| ಲಶುನಃ ಕಟುರಸತ್ವೇನ ಕಟುವಿಪಾಕಿತ್ವೇನ ಕಫಜಿತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇನ ಗುರುತ್ವೇನ ವಾತಜಿತ್ ಸ ಲಶುನಃ ಸ್ವೈರೇವ ಗುಣೈರ್ವಾತಕಫೌ ನ ಕರೋತೀತಿ ಪ್ರಭಾವಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಕಟುಕರಸವಿಪಾಕೌ ತು ಲಶುನೇ ಕಫಚ್ಛಿತ್ವೇ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾತ್ ಪರ್ಯಾಪ್ತೌ| ನ ತು ವಾತಕರತ್ವೇ| ತಥಾ ತತ್ರ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಂ ಗುರುತ್ವಂ ಚ ವಾತಜಿತ್ತ್ವೇ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್, ನ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರತ್ವಂ ಇತಿ| ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧಾನಪಿ ವಾತಾದೀನ್ ದೋಷಾನ್ ರಕ್ತಶಾಲಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇನ ಗುರುತ್ವೇನ ನಾಶಯತಿ| ಯವಕಶ್ಚ ತಾನೇವ ಕರೋತೀತಿ ಪ್ರಭಾವಕರ್ಮ| ಶಿರೀಷಹರಿದ್ರಾದಿಕಂ ವಿಷಂ ನಾಶಯತಿ ಸ್ವಪ್ನಮೇಘಾದಿ ಚ ತದೇವ ವಿಷಂ ವರ್ದ್ಧಯತಿ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಕರ್ಮ| ವೃಷ್ಯಞ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಯಚ್ಛೀಘ್ರಮೇವ ಶುಕ್ರಂ ವರ್ದ್ಧಯತಿ ಬಹಿರ್ವಿರೇಚಯತಿ ವಾ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಕರ್ಮ| ಯಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಮದನಫಲಾದಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ದೇಹೇ ಗಚ್ಛತಿ ಹರೀತಕ್ಯಾದಿ ಬಾಧಸ್ತತ್ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಅನ್ಯಚ್ಚ ಶಮನಂ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ| ಯಚ್ಚ ಮಾತ್ರಾದಿಪ್ರಕರಣೇ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ವಿಸ್ತಾರೇಣ ವರ್ಣಿತಂ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಜಂ ವಿದ್ಧಿ| ಅತಃ ಪ್ರಭಾವಸ್ಯ ತತ್ಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್ ಸ ಪ್ರಭಾವೋಽಚಿನ್ತ್ಯಃ ಕೀದೃಕ್ಕದಾ ಕುತಸ್ಯ ಇತಿ ಜ್ಞಾತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ| ಸದಪಿ ತತ್ಕಾರಣಂ ಮಹಾಭೂತವಿಶೇಷಪರಿಣಾಮಾಖ್ಯಮಸ್ಮದ್ವಿಧೈಸ್ತತ್ರಾಧಿಗನ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೧||

Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3

ರಸೇನ ವೀರ್ಯೇಣ ಗುಣೈಶ್ಚ ಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯಂ ವಿಪಾಕೇನ ಚ ಯದ್ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಸದ್ಯೋಽನ್ಯಥಾ ತತ್ಕುರುತೇ ಪ್ರಭಾವಾದ್ಧೇತೋರತಸ್ತತ್ರ ನ ಗೋಚರೋಽಸ್ತಿ| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||

ಏತಮೇವ ಪ್ರಭಾವಾರ್ಥಮುಪಸಂಹತಿ-ರಸೇನೇತ್ಯಾದಿ| ರಸಾದಿಭಿಃ ಕರಣೈರ್ದ್ರವ್ಯಂ ಯತ್ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ ತತ್ ಪ್ರಭಾವೇನಾನ್ಯಥಾ ಕುರುತೇ ವಿಪರೀತಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವಹೇತೋರ್ಮಾರ್ಗಣಾ ನ ಶಕ್ಯತೇ| ತಥಾವಿಧಭಾವಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್||೩೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ