Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ಅಥಾತೋ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2
ಇಹ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಮ್| ತಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಪೃಥಿವೀ, ಯೋನಿರುದಕಂ, ಖಾನಿಲಾನಲಸಮವಾಯಾನ್ನಿರ್ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷೌ| ಉತ್ಕರ್ಷೇಣ ತು ವ್ಯಪದೇಶಃ| ತಸ್ಮಾದ್ಭೂತಸಮವಾಯಾಮ್ಭವಾನ್ನೈಕರಸಂ ದ್ರವ್ಯಮ್| ತತಶ್ಚ ನೈಕದೋಷಾ ವ್ಯಾಧಯಃ||೨||
इह हि द्रव्यं पञ्चमहाभूतात्मकम्| तस्याधिष्ठानं पृथिवी, योनिरुदकं, खानिलानलसमवायान्निर्वृत्तिविशेषौ| उत्कर्षेण तु व्यपदेशः| तस्माद्भूतसमवायाम्भवान्नैकरसं द्रव्यम्| ततश्च नैकदोषा व्याधयः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3
ತತ್ರ ವ್ಯಕ್ತೋ ರಸಃ| ಅನುರಸಸ್ತು ರಸೇನಾಭಿಭೂತತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತೋ ವ್ಯಕ್ತೋ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ತೇ||೩||
तत्र व्यक्तो रसः| अनुरसस्तु रसेनाभिभूतत्वादव्यक्तो व्यक्तो वा किञ्चिदन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4
ರಸಸ್ಯ ತು ಛೇದನೋಪಶಮನೇ ದ್ವೇ ಕರ್ಮಣೀ| ಹಿತಾಹಿತೌ ಪ್ರಭಾವೌ||೪||
रसस्य तु छेदनोपशमने द्वे कर्मणी| हिताहितौ प्रभावौ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5
ತದಾಶ್ರಯೇಷು ಚ ದ್ರವ್ಯಸಂಜ್ಞಕೇಷು ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಷು ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿವಿಚಾರದೇಶಕಾಲವಶಾದ್ಗುರ್ವಾದಯೋ ರಸೇಷು ಸಾಹಚರ್ಯಾದುಪಚರ್ಯನ್ತೇ||೫||
तदाश्रयेषु च द्रव्यसंज्ञकेषु पृथिव्यादिषु गुणाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाद्गुर्वादयो रसेषु साहचर्यादुपचर्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6
ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುರುಕಠಿನವಿಶದಮನ್ದ್ರಸಾನ್ದ್ರಸ್ಥೂಲಸ್ಥಿರಗನ್ಧಗುಣಬಹುಲಂ ಪಾರ್ಥಿವಂ ಉಪಚಯಗೌರವಸಙ್ಘಾತಸ್ಥೈರ್ಯಕರಮ್| ದ್ರವಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಗುರುಮನ್ದ್ರಸಾನ್ದ್ರಸರಮೃದುಪಿಚ್ಛಿಲರಸಗುಣಬಹುಲಮೌದಕಮುಪಕ್ಲೇದಸ್ನೇಹಬನ್ಧವಿಷ್ಯನ್ದಮಾರ್ದವಪ್ರಹ್ಲಾದಕರಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಸೂಕ್ಷ್ಮಲಘುವಿಶದರೂಪಗುಣಬಹುಲಮಾಗ್ನೇಯಂ ದಾಹಪಾಕಪ್ರಕಾಶಪ್ರಭಾವರ್ಣಕರಮ್| ರೂಕ್ಷಸೂಕ್ಷ್ಮಲಘುವಿಶದವಿಕಾಷಿವ್ಯವಾಯಿಶೀತಖರಸ್ಪರ್ಶಗುಣಬಹುಲಂ ವಾಯವ್ಯಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವವೈಶದ್ಯಗ್ಲಾನಿವಿಚಾರಕರಮ್| ಸೂಕ್ಷ್ಮಲಘುವಿಶದಶ್ಲಕ್ಷ್ಣವ್ಯವಾಯಿವಿವಿಕ್ತಶಬ್ದಗುಣಬಹುಲಮಾಕಾಶಾತ್ಮಕಂ ಸೌಷಿರ್ಯಲಾಘವಕರಮ್||೬||
तत्र द्रव्यं गुरुकठिनविशदमन्द्रसान्द्रस्थूलस्थिरगन्धगुणबहुलं पार्थिवं उपचयगौरवसङ्घातस्थैर्यकरम्| द्रवस्निग्धशीतगुरुमन्द्रसान्द्रसरमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलमौदकमुपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकरम्| तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्मलघुविशदरूपगुणबहुलमाग्नेयं दाहपाकप्रकाशप्रभावर्णकरम्| रूक्षसूक्ष्मलघुविशदविकाषिव्यवायिशीतखरस्पर्शगुणबहुलं वायव्यं रौक्ष्यलाघववैशद्यग्लानिविचारकरम्| सूक्ष्मलघुविशदश्लक्ष्णव्यवायिविविक्तशब्दगुणबहुलमाकाशात्मकं सौषिर्यलाघवकरम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7
ಇತ್ಥಞ್ಚ ನಾನೌಷಧಭೂತಂ ಜಗತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ದ್ರವ್ಯಮಸ್ತಿ ವಿವಿಧಾರ್ಥಪ್ರಯೋಗವಶಾತ್||೭||
इत्थञ्च नानौषधभूतं जगति किञ्चिद् द्रव्यमस्ति विविधार्थप्रयोगवशात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8
ತತ್ರಾಗ್ನಿಮಾರುತಾತ್ಮಕಂ ಪ್ರಾಯೇಣೋರ್ಧ್ವಭಾಗಿಕಮ್| ತಯೋರ್ಹಿ ಲಾಘವಾದೂರ್ಧ್ವಗತಿತ್ವಾಚ್ಚಾಗ್ನೇಃ ಪ್ಲವನತ್ವಾಚ್ಚ ಮಾರುತಸ್ಯ| ಭೂಮ್ಯೌದಕಾತ್ಮಕಂ ತು ಪ್ರಾಯೇಣಾಧೋಭಾಗಿಕಮ್| ತಯೋರ್ಹಿ ಗೌರವಾನ್ನಿಮ್ನಗತ್ವಾಚ್ಚ ತೋಯಸ್ಯ| ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಾತ್ಮಕಮುಭಯತೋಭಾಗಮ್| ಶಮನಂ ತು ದೋಷವಿಪರೀತಗುಣಮುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್| ತತ್ಸಙ್ಕರೇ ಚ ಯತೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಂ ಭವತಿ ಯದೇವಾಧಿಕಂ ತದೇವ ತತ್ಕಾರ್ಯಕರಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ತಥಾಽನಿಲಾತ್ಮಕಂ ಗ್ರಾಹಿ| ಅನಲಾತ್ಮಕಂ ದೀಪನಪಾಚನಮ್| ಉಭಯಾತ್ಮಕಂ ಲೇಖನಮ್| ಭೂಮ್ಯುದಕಾತ್ಮಕಂ ಬೃಂಹಣಮ್||೮||
तत्राग्निमारुतात्मकं प्रायेणोर्ध्वभागिकम्| तयोर्हि लाघवादूर्ध्वगतित्वाच्चाग्नेः प्लवनत्वाच्च मारुतस्य| भूम्यौदकात्मकं तु प्रायेणाधोभागिकम्| तयोर्हि गौरवान्निम्नगत्वाच्च तोयस्य| व्यामिश्रात्मकमुभयतोभागम्| शमनं तु दोषविपरीतगुणमुक्तं प्राक्| तत्सङ्करे च यतो बाहुल्येन कार्यकर्तृत्वं भवति यदेवाधिकं तदेव तत्कार्यकरमिति व्यपदेशः| तथाऽनिलात्मकं ग्राहि| अनलात्मकं दीपनपाचनम्| उभयात्मकं लेखनम्| भूम्युदकात्मकं बृंहणम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9
ತತ್ರ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾ ವೀರ್ಯೇಣ ಯಥೋತ್ತರಮುಷ್ಣಾಃ| ತಿಕ್ತಕಷಾಯಮಧುರಾಃ ಶೀತಾಃ||೯||
तत्र कट्वम्ललवणा वीर्येण यथोत्तरमुष्णाः| तिक्तकषायमधुराः शीताः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10
ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾ ರೂಕ್ಷಾ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಾರುತಾಃ| ಲವಣಾಮ್ಲಮಧುರಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಾರುತಾಃ| ಲವಣಕಷಾಯಮಧುರಾ ಗುರವಃ| ತದ್ವದಮ್ಲಕಟುಕತಿಕ್ತಾ ಲಘವಃ||೧೦||
तिक्तकटुकषाया रूक्षा बद्धविण्मूत्रमारुताः| लवणाम्लमधुराः स्निग्धा सृष्टविण्मूत्रमारुताः| लवणकषायमधुरा गुरवः| तद्वदम्लकटुकतिक्ता लघवः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11
ಅನ್ಯೇ ಪುನರ್ಗುರುಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಸಾಧಾರಣಂ ಲವಣಮಿಚ್ಛನ್ತಿ||೧೧||
अन्ये पुनर्गुरुलघुस्निग्धरूक्षसाधारणं लवणमिच्छन्ति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1
ವೀರ್ಯನ್ತು ಕೇಚಿದ್ ಗುರುಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಮನ್ದಶೀತೋಷ್ಣಭೇದೇನಾಷ್ಟವಿಧಮಾಹುಃ||೧||
वीर्यन्तु केचिद् गुरुलघुस्निग्धरूक्षतीक्ष्णमन्दशीतोष्णभेदेनाष्टविधमाहुः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12
ಅಪರೇ ಪುನಃ ಪಠನ್ತಿ- ವೀರ್ಯಮ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ಯದ್ಯೋಗಾತ್ ಕ್ರಿಯತೇ ಕ್ರಿಯಾ| ನಾವೀರ್ಯಂ ಕುರುತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸರ್ವಾ ವೀರ್ಯಕೃತಾ ಹಿ ಸಾ||೧೨||
अपरे पुनः पठन्ति- वीर्यम् द्रव्यस्य तज्ज्ञेयं यद्योगात् क्रियते क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता हि सा||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13
ತೈರಪಿ ಚೈವಮತಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿಯುಕ್ತಾನಾಮಶೇಷೌಷಧಗುಣಸಾರಭೂತಾನಾ- ಮಷ್ಟಾನಾಮೇವ ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾವಿಶಿಷ್ಟಾಮ್ನಾಯವಿಹಿತಾಪಿ ಲೌಕಿಕೀತಿ ಸಮುದ್ಭಾವ್ಯತೇ| ತಥಾ ಹಿ ತಯಾ ರಸವಿಪಾಕಗುಣಾಽನ್ತರವಿಜಯಿನೋ ಭೂಯಾಂಸಶ್ಚ ವರಿಷ್ಠಾಶ್ಚ ಗುಣಾಃ ಸಙ್ಗೃಹೀತಾಃ| ವಿಶೇಷವೃತ್ತ್ಯಾ ಚ ತತ್ರ ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪಕಥನೇ ವ್ಯವಹಾರಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿತೋ ಭವತಿ| ಅತ ಏವ ಸರ್ವಾತಿಶಾಯೀ ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಃ ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾಮ್ನಾತಃ| ಸತ್ಯಪಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾನಿರ್ವರ್ತನಸಾಮಾನ್ಯೇ ತದ್ವಿಪರೀತಾ ರಸಾದಯೋ ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಯಾ ಪ್ರಭಾವಸಂಜ್ಞಯಾ ವಾ ನ ಪರಾಮೃಶ್ಯನ್ತೇ||೧೩||
तैरपि चैवमतिप्रकृष्टशक्तियुक्तानामशेषौषधगुणसारभूताना- मष्टानामेव गुर्वादीनां वीर्यसंज्ञाविशिष्टाम्नायविहितापि लौकिकीति समुद्भाव्यते| तथा हि तया रसविपाकगुणाऽन्तरविजयिनो भूयांसश्च वरिष्ठाश्च गुणाः सङ्गृहीताः| विशेषवृत्त्या च तत्र तत्र द्रव्यस्वरूपकथने व्यवहारः प्रवृत्तितो भवति| अत एव सर्वातिशायी द्रव्यस्वभावः प्रभाव इत्याम्नातः| सत्यपि च क्रियानिर्वर्तनसामान्ये तद्विपरीता रसादयो वीर्याख्यया प्रभावसंज्ञया वा न परामृश्यन्ते||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14
ಅನ್ಯೇ ತು ಗುರ್ವಾದೀನಾಮಗ್ನೀಷೋಮಾತ್ಮಕತ್ವಾದಾದಾನವಿಸರ್ಗವಿಭಾಗೇನ ಕಾಲಸ್ಯ ಚೋಷ್ಣಶೀತಾತ್ಮಕತ್ವಾದ್ ದ್ವಿವಿಧಮೇವಾಮನನ್ತಿ| ಏವಂ ಚಾಹುಃ- ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನೀಷೋಮೌ ಮಹಾಬಲೌ| ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಂ ಜಗದಿವ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ ಜಾತುಚಿತ್||೧೪||
अन्ये तु गुर्वादीनामग्नीषोमात्मकत्वादादानविसर्गविभागेन कालस्य चोष्णशीतात्मकत्वाद् द्विविधमेवामनन्ति| एवं चाहुः- नानात्मकमपि द्रव्यमग्नीषोमौ महाबलौ| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15
ತತ್ರೋಷ್ಣಂ ದಹನಪಚನಸ್ವೇದನವಿಲಯನಾನಿಲಕಫಶಮನಾನಿ ಕರೋತಿ| ಶೀತಂ ಹ್ಲಾದನಸ್ತಮ್ಭನಜೀವನರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಾದೀನಿ||೧೫||
तत्रोष्णं दहनपचनस्वेदनविलयनानिलकफशमनानि करोति| शीतं ह्लादनस्तम्भनजीवनरक्तपित्तप्रसादनादीनि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16
ಇತಿ ವೀರ್ಯಮುಕ್ತಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೂಚ್ಯತೇ| ವಿಪಾಕಸ್ತು ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಾದುಃ ಸ್ವಾದುಲವಣಯೋ- ರಮ್ಲೋಽಮ್ಲಸ್ಯ ಕಟುರಿತರೇಷಾಮ್| ರಸೈರಸೌ ತುಲ್ಯಫಲಃ| ದ್ರವ್ಯಗುಣವಿಶೇಷೇಣ ಚಾಸ್ಯಾಲ್ಪಮಧ್ಯಭೂಯಸ್ತ್ವಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್||೧೬||
इति वीर्यमुक्तं विपाकस्तूच्यते| विपाकस्तु प्रायः स्वादुः स्वादुलवणयो- रम्लोऽम्लस्य कटुरितरेषाम्| रसैरसौ तुल्यफलः| द्रव्यगुणविशेषेण चास्याल्पमध्यभूयस्त्वमुपलक्षयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17
ಪರಾಶರಸ್ತು ಪಠತಿ- ಪಾಕಾಸ್ತ್ರಯೋ ರಸಾನಾಮಮ್ಲೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ ಕಟುಃ ಕಟುಕಮ್| ಚತ್ವಾರೋಽನ್ಯೇ ಮಧುರಂ ಸಙ್ಕೀರ್ಣರಸಾಸ್ತು ಸಙ್ಕೀರ್ಣಮ್| ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಂ ಕಟುಕೋ ಯೇಷಾಂ ವಿಪಾಕ ಇತಿ ಪಕ್ಷಃ| ತೇಷಾಂ ಪಿತ್ತವಿಘಾತೇ ತಿಕ್ತಕಷಾಯೌ ಕಥಂ ಭವತಃ||೧೭||
पराशरस्तु पठति- पाकास्त्रयो रसानामम्लोऽम्लं पच्यते कटुः कटुकम्| चत्वारोऽन्ये मधुरं सङ्कीर्णरसास्तु सङ्कीर्णम्| कटुतिक्तकषायाणां कटुको येषां विपाक इति पक्षः| तेषां पित्तविघाते तिक्तकषायौ कथं भवतः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18
ತತ್ರ ಯನ್ಮಧುರಂ ರಸವಿಪಾಕಯೋಃ ಶೀತವೀರ್ಯಞ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಯಚ್ಚಾಮ್ಲಂ ತಯೋರೂಷ್ಣವೀರ್ಯಞ್ಚ ಯದ್ವಾ ಕಟುಕಂ ತೇಷಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ರಸೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಯೋ ಗುಣಾನ್ ದೋಷಕೋಪಶಮನತ್ವಂ ಚ ವಿದ್ಯಾತ್| ತದ್ಯಥಾ ಕ್ಷೀರಮದಿರಾಮರಿಚಾದೀನಾಮ್||೧೮||
तत्र यन्मधुरं रसविपाकयोः शीतवीर्यञ्च द्रव्यं यच्चाम्लं तयोरूष्णवीर्यञ्च यद्वा कटुकं तेषां यथास्वं रसेभ्यः प्रायो गुणान् दोषकोपशमनत्वं च विद्यात्| तद्यथा क्षीरमदिरामरिचादीनाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19
ರಸಾದಿಸಙ್ಕರೇಣ ತ್ವನ್ಯಥಾತ್ವಮ್| ಯಥಾ ಮಧು ಮಧುರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಶಮಯತಿ ಕಟುವಿಪಾಕತಯಾ| ಸಕಷಾಯತ್ವಾದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚ ವಾತಂ ಜನಯತಿ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ| ತಥಾ ಯವೋಽಪಿ| ಆನೂಪೌದಕಪಿಶಿತಂ ಶೀತಮಪಿ ಪಿತ್ತಂ ಕರೋತ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ತಥಾ ತೈಲಂ ಕಟುವಿಪಾಕತಯಾ ಚ ವಿಪಾಕತ ಏವ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಮ್| ಅಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ ಕಫಂ ಜಯತಿ ರೂಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣತ್ವಾತ್| ಕಪಿತ್ಥಂ ತು ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್, ಪಿತ್ತಂ ತು ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಆಮಲಕಂ ಪಿತ್ತಂ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ವಾದುಪಾಕತಯಾ ಚ ಕಫಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಲ್ಲಾಘವಾಚ್ಚ ಶೈತ್ಯರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವೈಸ್ತು ನ ವಾತಮ್| ಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಸ್ವಾದುಪಾಕತಯಾ ಪಿತ್ತಂ ಜಯತಿ ಲಾಘವಾತ್ಕಫಂ ಜಯತಿ| ಕಟುಕಾಽಪಿ ಶುಣ್ಠೀ ಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಸ್ವಾದುಪಾಕೈರ್ವಾತಂ ಕ್ಷಪಯತಿ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಚ| ಲಶುನೋಽಪಿ ಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಗೌರವೈಃ| ಪಲಾಣ್ಡುಶ್ಚ| ಸ ತು ಸ್ನೇಹಗೌರವಾಭ್ಯಾಂ ಜನಯತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮ್| ವೃದ್ಧಂ ಚ ಮೂಲಕಂ ಸ್ವಾದುಪಾಕತಯಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿ ತಿಕ್ತಾನಿ ವ್ಯಾಘ್ರೀವಿಶಲ್ಯಾಽರ್ಕಾಗರೂಣ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಜನಯನ್ತಿ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಂ ಮಹತ್ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ವಾತಂ ಜಯತಿ ನತು ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಕಷಾಯಶ್ಚ ಕುಲತ್ಥೋಽಮ್ಲಪಾಕತಯಾ ಚೇತ್ಯೇತನ್ನಿದರ್ಶನಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್||೧೯||
रसादिसङ्करेण त्वन्यथात्वम्| यथा मधु मधुरं श्लेष्माणं शमयति कटुविपाकतया| सकषायत्वाद्रौक्ष्याच्च वातं जनयति शीतवीर्यत्वाच्च| तथा यवोऽपि| आनूपौदकपिशितं शीतमपि पित्तं करोत्युष्णवीर्यत्वात्| तथा तैलं कटुविपाकतया च विपाकत एव बद्धविण्मूत्रम्| अम्लं काञ्जिकं कफं जयति रूक्ष्णोष्णत्वात्| कपित्थं तु रौक्ष्यात्, पित्तं तु शीतवीर्यत्वात्| आमलकं पित्तं शीतवीर्यत्वात् स्वादुपाकतया च कफं रौक्ष्याल्लाघवाच्च शैत्यरौक्ष्यलाघवैस्तु न वातम्| लवणं सैन्धवं स्वादुपाकतया पित्तं जयति लाघवात्कफं जयति| कटुकाऽपि शुण्ठी स्नेहौष्ण्यस्वादुपाकैर्वातं क्षपयति पिप्पली च| लशुनोऽपि स्नेहौष्ण्यगौरवैः| पलाण्डुश्च| स तु स्नेहगौरवाभ्यां जनयति श्लेष्माणम्| वृद्धं च मूलकं स्वादुपाकतया| स्निग्धानि तिक्तानि व्याघ्रीविशल्याऽर्कागरूण्युष्णवीर्यत्वात् पित्तं जनयन्ति| कषायतिक्तं महत् पञ्चमूलं वातं जयति नतु पित्तमुष्णवीर्यत्वात्| कषायश्च कुलत्थोऽम्लपाकतया चेत्येतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20
ತಸ್ಮಾತ್- ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸೇನ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಪಾಕೇನ ಚಾಪರಮ್| ದ್ರವ್ಯಂ ಗುಣೇನ ವೀರ್ಯೇಣ ಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ಕಿಞ್ಚನ||೨೦||
तस्मात्- किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्| द्रव्यं गुणेन वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चन||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21
ಯದ್ಯದ್ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಂ ಬಲವತ್ತ್ವೇನ ವರ್ತತೇ| ಅಭಿಭೂಯೇತರಾಂಸ್ತತ್ತತ್ ಕಾರಣತ್ವಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ವಿರುದ್ಧಸಂಯೋಗೇ ಪ್ರಭೂತೇನಾಲ್ಪಂ ಜೀಯತೇ ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಂಯೋಗೇ ಭೂಯಸಾಽಲ್ಪಂ ಹಿ ಜೀಯತೇ||೨೧||
यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते| अभिभूयेतरांस्तत्तत् कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धसंयोगे प्रभूतेनाल्पं जीयते विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22
ರಸಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೌ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವಸ್ತಾನ್ಯಪೋಹತಿ| ಬಲಸಾಮ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮಿತಿ ನೈಸರ್ಗಿಕಂ ಬಲಮ್||೨೨||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23
ವಿರುದ್ಧಾ ಅಪಿ ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಂ ರಸಾದ್ಯಾಃ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೇ| ನಾವಶ್ಯಂ ಸ್ಯುರ್ವಿಘಾತಾಯ ಗುಣದೋಷಾ ಮಿಥೋ ಯಥಾ||೨೩||
विरुद्धा अपि चान्योन्यं रसाद्याः कार्यसाधने| नावश्यं स्युर्विघाताय गुणदोषा मिथो यथा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24
ರಸವೀರ್ಯಪ್ರಭೃತಯೋ ಭೂತೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷತಃ| ಏಕರೂಪಾ ವಿರೂಪಾ ವಾ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಮಧಿಶೇರತೇ| ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಸ್ನೇಹಗೌರವಮನ್ದತಾಃ| ಸಹವೃತ್ತ್ಯಾ ಸ್ಥಿತಾಃ ಕ್ಷೀರೇ ನ ತ್ವಾನೂಪೌದಕಾಮಿಷೇ||೨೪||
रसवीर्यप्रभृतयो भूतोत्कर्षापकर्षतः| एकरूपा विरूपा वा द्रव्यं समधिशेरते| माधुर्यशैत्यपैच्छिल्यस्नेहगौरवमन्दताः| सहवृत्त्या स्थिताः क्षीरे न त्वानूपौदकामिषे||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25
ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯೇಷು ಯೇ ಚೋಕ್ತಾಸ್ತ ಏವ ತನುದೋಷಯೋಃ| ಸ್ಥಿತಿವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾಂ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಹೇತುಕಾಃ||೨೫||
गुणा द्रव्येषु ये चोक्तास्त एव तनुदोषयोः| स्थितिवृद्धिक्षयास्तस्मात्तेषां हि द्रव्यहेतुकाः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26
ರಸಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನಿಪಾತೇನ ತೇನಾಧಿವಸನೇನ ಚ| ವೀರ್ಯಂ ವಿಪಾಕಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಕರ್ಮಣಃ ಪರಿನಿಷ್ಠಯಾ||೨೬||
रसं विद्यान्निपातेन तेनाधिवसनेन च| वीर्यं विपाकं द्रव्याणां कर्मणः परिनिष्ठया||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27
ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧನಿರ್ದಿಷ್ಟಘೃತತೈಲಗುಡಾದಿಷು| ಗುಣಾಸ್ವಾದಾದಿಭೇದೇನ ರಸಷಟ್ಕಂ ನ ಯುಜ್ಯತೇ| ಅಸ್ತು ಭೇದಾದಸಙ್ಖ್ಯತ್ವಮೈಕ್ಯಂ ವಾ ಸ್ವಾದಲಕ್ಷಣಾತ್| ಭೂತೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷೇಣ ಭೇದೋ ಯೋಽಲ್ಪೇನ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾತ್ವ ಫಲೇ ಚಾಸೌ ತುಲ್ಯತ್ವಾನ್ನ ವಿವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಸ್ವಜಾತೇರನತಿಕ್ರಮಾತ್| ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೋ ಯಥಾ ನಾಸ್ತಿ ರಸಾನಾಮಪಿ ಸ ಕ್ರಮಃ| ದೃಷ್ಟಂ ಮುಖೋಪಲೇಪಾದಿ ಯತ್ಸರ್ವೇಷು ಘೃತಾದಿಷು| ನ ಚ ತದ್ದಾಡಿಮಾದ್ಯೇಷು ಷಡೇವಾತೋ ರಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಆನನ್ತ್ಯೈಕತ್ವಯೋಶ್ಚ ಸ್ಯಾನ್ನ ವಿಚಿತ್ರಾರ್ಥತನ್ತ್ರಣಮ್||೨೭||
मधुरस्कन्धनिर्दिष्टघृततैलगुडादिषु| गुणास्वादादिभेदेन रसषट्कं न युज्यते| अस्तु भेदादसङ्ख्यत्वमैक्यं वा स्वादलक्षणात्| भूतोत्कर्षापकर्षेण भेदो योऽल्पेन कल्प्यते| सङ्कीर्णात्व फले चासौ तुल्यत्वान्न विवक्ष्यते| गुर्वादीनां विशेषेऽपि स्वजातेरनतिक्रमात्| सङ्ख्याभेदो यथा नास्ति रसानामपि स क्रमः| दृष्टं मुखोपलेपादि यत्सर्वेषु घृतादिषु| न च तद्दाडिमाद्येषु षडेवातो रसाः स्मृताः| आनन्त्यैकत्वयोश्च स्यान्न विचित्रार्थतन्त्रणम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28
ಗುರ್ವಾದ್ಯಾ ವೀರ್ಯಮುಚ್ಯನ್ತೇ ಶಕ್ತಿಮನ್ತೋಽನ್ಯಥಾ ಗುಣಾಃ| ಪರಸಾಮರ್ಥ್ಯಹೀನತ್ವಾದ್ ಗುಣಾ ಏವೇತರೇ ಗುಣಾಃ||೨೮||
गुर्वाद्या वीर्यमुच्यन्ते शक्तिमन्तोऽन्यथा गुणाः| परसामर्थ्यहीनत्वाद् गुणा एवेतरे गुणाः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29
ಯಥಾರಸಂ ಜಗುಃ ಪಾಕಾನ್ ಷಟ್ ಕೇಚಿತ್ತದಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್| ಯತ್ಸ್ವಾದುರ್ವ್ರೀಹಿರಮ್ಲತ್ವಂ ನ ಚಾಮ್ಲಮಪಿ ದಾಡಿಮಮ್| ಯಾತಿ ತೈಲಂ ಚ ಕಟುತಾಂ ಕಟುಕಾಪಿ ನ ಪಿಪ್ಪಲೀ| ಯಥಾರಸತ್ವೇ ಪಾಕಾನಾಂ ನ ಸ್ಯಾದೇವಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ ದೃಷ್ಟೋ ಯವಃ ಸ್ವಾದುರ್ಗುರುರಪ್ಯನಿಲಪ್ರದಃ| ದೀಪನಂ ಶೀತಮಪ್ಯಾಜ್ಯಂ ವಸೋಷ್ಣಾಪ್ಯಗ್ನಿಸಾದಿನೀ| ಕಟುಪಾಕೋಽಪಿ ಪಿತ್ತಘ್ನೋ ಮುದ್ಗೋ ಮಾಷಸ್ತು ಪಿತ್ತಲಃ| ಸ್ವಾದುಪಾಕೋಽಪಿ ಚಲಕೃತ್ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಗುರು ಫಾಣಿತಮ್| ರಸಃ ಸ್ವಾದುರ್ಯಥಾ ಚೈತತ್ತಥಾನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ವಾತಲಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಮಮ್ಲಮಪ್ಯಕ್ಷಿಕೀಫಲಮ್| ಕುರುತೇ ದಧಿ ಗುರ್ವೇವ ವಹ್ನಿಂ ಪಾರಾವತಂ ನ ತು| ಕಪಿತ್ಥಂ ದಾಡಿಮಂ ಸಾಮ್ಲಂ ಗ್ರಾಹಿ ನಾಮಲಕೀಫಲಮ್| ಕಷಾಯಾ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಶೀತಾ ಧಾತಕೀ ನ ಹರೀತಕೀ| ಅಪ್ರಧಾನಾಃ ಪೃಥಕ್ ತಸ್ಮಾದ್ರಸಾದ್ಯಾಃ ಸಂಶ್ರಿತಾಸ್ತು ತೇ||೨೯||
यथारसं जगुः पाकान् षट् केचित्तदसाम्प्रतम्| यत्स्वादुर्व्रीहिरम्लत्वं न चाम्लमपि दाडिमम्| याति तैलं च कटुतां कटुकापि न पिप्पली| यथारसत्वे पाकानां न स्यादेवं विपर्ययः| यस्मात् दृष्टो यवः स्वादुर्गुरुरप्यनिलप्रदः| दीपनं शीतमप्याज्यं वसोष्णाप्यग्निसादिनी| कटुपाकोऽपि पित्तघ्नो मुद्गो माषस्तु पित्तलः| स्वादुपाकोऽपि चलकृत्स्निग्धोष्णं गुरु फाणितम्| रसः स्वादुर्यथा चैतत्तथान्येष्वपि दृश्यते| वातलं कफपित्तघ्नमम्लमप्यक्षिकीफलम्| कुरुते दधि गुर्वेव वह्निं पारावतं न तु| कपित्थं दाडिमं साम्लं ग्राहि नामलकीफलम्| कषाया ग्राहिणी शीता धातकी न हरीतकी| अप्रधानाः पृथक् तस्माद्रसाद्याः संश्रितास्तु ते||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30
ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ ಯತೋ ದ್ರವ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮತೋ ಮತಮ್||೩೦||
प्रभावश्च यतो द्रव्ये द्रव्यं श्रेष्ठमतो मतम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31
ರಸಾದಿಸಾಮ್ಯೇ ಯತ್ಕರ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಜಮ್| ದನ್ತೀ ರಸಾದ್ಯೈಸ್ತುಲ್ಯಾಪಿ ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ವಿರೇಚನೀ| ಮಧುಕಸ್ಯ ಚ ಮೃದ್ವೀಕಾ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದೀಪನಮ್| ಕಟುಪಾಕರಸಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುತ್ವೈಃ ಕಫವಾತಜಿತ್| ಲಶುನೋ ವಾತಕಫಕೃನ್ನ ತು ತೈರೇವ ಯದ್ಗುಣೈಃ| ಮಿಥೋ ವಿರುದ್ಧಾನ್ವಾತಾದೀನ್ಲೋಹಿತಾದ್ಯಾ ಜಯನ್ತಿ ಯತ್| ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯವಕಾದ್ಯಾಶ್ಚ ತತ್ಪ್ರಭಾವವಿಜೃಮ್ಭಿತಮ್| ಶಿರೀಷಾದಿರ್ವಿಷಂ ಹನ್ತಿ ಸ್ವಪ್ನಾದ್ಯಂ ತದ್ವಿವೃದ್ಧಯೇ| ಮಣಿಮನ್ತ್ರೌಷಧೀನಾಮ್ ಚ ಯತ್ಕರ್ಮ ವಿವಿಧಾತ್ಮಕಮ್| ಶಲ್ಯಾಹರಣಪುಞ್ಜನ್ಮ ರಕ್ಷಾಯುರ್ಧೀವಶಾದಿಕಮ್| ದರ್ಶನಾದ್ಯೈರಪಿ ವಿಷಂ ಯನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ ಚಾಗದಃ| ವಿರೇಚಯತಿ ಯದ್ವೃಷ್ಯಮಾಶು ಶುಕ್ರಂ ಕರೋತಿ ವಾ| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಭಾಗಿಕಂ ಯಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಯಚ್ಛಮನಾದಿ ಚ| ಮಾತ್ರಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತತ್ತಚ್ಚ ಯತ್ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ವರ್ಣಿತಮ್| ತಚ್ಚ ಪ್ರಭಾವಜಂ ಸರ್ವಮತೋಽಚಿನ್ತ್ಯಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ||೩೧||
रसादिसाम्ये यत्कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी| मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्| कटुपाकरसस्निग्धगुरुत्वैः कफवातजित्| लशुनो वातकफकृन्न तु तैरेव यद्गुणैः| मिथो विरुद्धान्वातादीन्लोहिताद्या जयन्ति यत्| कुर्वन्ति यवकाद्याश्च तत्प्रभावविजृम्भितम्| शिरीषादिर्विषं हन्ति स्वप्नाद्यं तद्विवृद्धये| मणिमन्त्रौषधीनाम् च यत्कर्म विविधात्मकम्| शल्याहरणपुञ्जन्म रक्षायुर्धीवशादिकम्| दर्शनाद्यैरपि विषं यन्नियच्छति चागदः| विरेचयति यद्वृष्यमाशु शुक्रं करोति वा| ऊर्ध्वाधोभागिकं यच्च द्रव्यं यच्छमनादि च| मात्रादि प्राप्य तत्तच्च यत्प्रपञ्चेन वर्णितम्| तच्च प्रभावजं सर्वमतोऽचिन्त्यः स उच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3
ರಸೇನ ವೀರ್ಯೇಣ ಗುಣೈಶ್ಚ ಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯಂ ವಿಪಾಕೇನ ಚ ಯದ್ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಸದ್ಯೋಽನ್ಯಥಾ ತತ್ಕುರುತೇ ಪ್ರಭಾವಾದ್ಧೇತೋರತಸ್ತತ್ರ ನ ಗೋಚರೋಽಸ್ತಿ| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||
रसेन वीर्येण गुणैश्च कर्म द्रव्यं विपाकेन च यद्विदध्यात्| सद्योऽन्यथा तत्कुरुते प्रभावाद्धेतोरतस्तत्र न गोचरोऽस्ति| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon